វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1767 339107 338029 2026-08-19T08:52:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339107 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = អាស៊ី |image = [[File:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globe centered on Asia, with Asia highlighted. The continent is shaped like a right-angle triangle, with Europe to the west, oceans to the south and east, and Australia visible to the south-east.|285px]] |area = ៤៤,៥៧៩,០០០ គម^២<ref name=NG264>{{cite book | publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |population = ៤,៦៩៤,៥៧៦,១៦៧ (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១]]){{UN Population|ref}} |density = ១០០/គម^២ |religions = {{unbulleted list | [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]] (២៦.១%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] (២៥.៧%) | គ្មានជំនឿសាសនា (២០.០%) | [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (១១.៣%) | [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] (៨.៦%) | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] (៧.២%) | [[សាសនានៅអាស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១.២%)<ref name="Survey">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|website=pewforum.org|access-date=24 មករា 2023|archive-date=21 ធ្នូ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|url-status=dead|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/}}</ref>{{refn|group=ស|ទិន្នន័យប៉ានស្មាននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសអាស៊ីនៅក្រៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។}} }} | religions_year = ២០២០ | religions_ref = <ref name="Survey" /> |countries = សមាជិក អសប ចំនួន ៤៩<br/>រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ចំនួន ១<br/>រដ្ឋចំនួន ៤ ផ្សេងទៀត |list_countries = ប្រទេសនៅអាស៊ី |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលីយ៉ា]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] | 3 = {{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} | 4 = {{Flagicon image|No image.svg}} [[កោះកូកូស]] | 5 = {{flag|ហុងកុង}} | 6 = {{flag|ម៉ាកាវ}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|តៃវ៉ាន់}} | 2 = {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} | 3 = {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} | 4 = {{flag|អាប់កាស៊ី}} | 5 = {{flag|អូសេទីខាងត្បូង}}}} |languages = [[ភាសានៃអាស៊ី|បញ្ជីភាសា]] |time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+១២]] |internet = [[.asia]] |cities = {{plainlist| * [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុបុរៈនៅអាស៊ី|បញ្ជីតំបន់មាតុបុរៈ]] * [[បញ្ជីរាយទីក្រុងនៅអាស៊ី|បញ្ជីទីក្រុង]] }} |m49 = <code>១៤២</code> – Asia<br /><code>០០១</code> – [[ពិភពលោក]] }} '''អាស៊ី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Asia ឬ[[ភាសាបារាំង]]៖ Asie) គឺជា[[​ទ្វីប]]​មួយ​ធំជាងគេ និងព្រមទាំងមាន​ប្រជាជន​រស់នៅច្រើនជាងគេ​បង្អស់ផងដែរ​នៅលើ​[[ផែនដី|ពិភពលោក]]​។ ទ្វីប​នេះបាន​គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង ៤៤​ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើផែនដី និង ៨% នៃ​ផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានមនុស្សឆ្លងមកតាំងទីលំនៅតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ហើយក៏ជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[លំយោលនៃអរិយធម៌|អរិយធម៌បុរាណដំបូង]]ៗគេជាច្រើនណាស់ផងដែរ។ អាស៊ីមាន​ប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤.៧ ពាន់លាន​នាក់ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦០% នៃ​ប្រជាជន​ទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ អាស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដែលខ្លះបានបញ្ចូលទ្វីបទាំងពីរជាទ្វីបតែមួយហៅថា [[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីក៏មានព្រំដែនជាប់ទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]ផងដែរ ដែលនាំឱ្យអ្នកខ្លះបង្រួមទ្វីបទាំងបីបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា [[អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី]]។ ជាទូទៅ ទ្វីបអាស៊ីមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង​ខាងជើង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]​។ ព្រំដែន​អាស៊ី​ជាមួយនឹង​អឺរ៉ុប​គឺកើតចេញពីកត្តា​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វប្បធម៌ និងមិនមានទីតាំង​ភូមិសាស្ត្របែងចែក​ច្បាស់លាស់​​ឡើយ។ ជាទូទៅគេនិយមបំបែកភូមិសាស្ត្រអាស៊ីពីទ្វីបផ្សេងៗតាម[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅភាគខាងកើតពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ខណៈពីទ្វីបអឺរ៉ុប គេច្រើនកំណត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]] ជួរភ្នំ[[​អ៊ូរ៉ាល់]]និង[[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]] និង[[ជួរភ្នំកូកាស]]ក៏ដូចជា[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999">{{cite book |title=National Geographic Atlas of the World |edition=7th |year=1999 |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic​ |isbn=978-0-7922-7528-2}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> ពាក្យគំនិតនៃអាស៊ីបច្ចុប្បន្នគឺកើតចេញតាមទស្សនៈអឺរ៉ុបសម្រាប់សម្គាល់តំបន់ដែលស្ថិតភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនោះ។ ខុសពីអឺរ៉ុប អាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលវប្បធម៌ឯករាជ្យនានារួមរស់នៅជាមួយគ្នាជាជាងចែករំលែកវប្បធម៌តែមួយ ហើយព្រំដែនរបស់វាជាមួយអឺរ៉ុបគឺមានលក្ខណៈកំណត់ខុសៗគ្នា ហើយបានវាផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើកច្រើនសារចាប់តាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ការបែងចែកអឺរ៉ាស៊ីជាទ្វីបពីរដាច់ពីគ្នាគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃវប្បធម៌[[ទ្វេសមាសភាពកើត–លិច|លិច-កើត]]។ ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បាន​ឆ្លាស់កន្លែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងនាម​ជា​រដ្ឋប្រទេស​ដែលមាន​សេដ្ឋកិច្ច​ធំ​ជាង​គេ​លើពិភពលោក​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​ទី ១ នៃ គ.ស. រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨០០ គ.ស.។<ref>{{cite web |first=M. D. |last=Nalapat |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |title=Ensuring China's 'Peaceful Rise' |access-date=6 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000"/><ref>{{cite news |date=30 September 2004 |title=The Real Great Leap Forward |url=https://www.economist.com/special-report/2004/10/02/the-real-great-leap-forward |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016 |newspaper=The Economist}}</ref> ប្រទេសចិនផងដែរគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់បំផុតសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗរហូតទៅដល់ឆ្នាំ ១៥០០។ [[ផ្លូវសូត្រ]]បានក្លាយជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់ពីតំបន់ខាងកើតទៅលិច ខណៈដែល[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]គឺជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបមួយនេះ។ អាស៊ីបានបង្ហាញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាកំណើនប្រជាជនដ៏រឹងមាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមក កំណើនប្រជាជនសរុបក៏បានធ្លាក់ចុះបណ្ដើរៗ។<ref>{{cite magazine |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |title=Like herrings in a barrel |magazine=The Economist |date=23 December 1999 |issue=Millennium issue: Population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |archive-date=4 January 2010}}</ref> ទ្វីបអាស៊ីផងដែរគឺជាទីកន្លែងកំណើតនៃសាសនាធំៗនៅលើពិភពលោករួមមាន៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ជេនសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សិក្ខាសាសនា]] [[សាសនាតាវ]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] និងសាសនាជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ អាស៊ីមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗរបស់ខ្លួន ពិសេសទាក់ទិននឹងក្រុមជនជាតិ វប្បធម៌ បរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ល។ អាស៊ីក៏មានលាយឡំអាកាសធាតុផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនផងដែរដូចជាពីតំបន់អេក្វាទ័រនៅភាគខាងត្បូងតាមរយៈវាលលំហក្តៅនៅក្នុងផ្នែកនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]] ក៏ដូចជាតំបន់អាកាសធាតុធន់ល្មមនៅភាគខាងកើតនិងកណ្តាលទ្វីប រហូតដល់តំបន់អនុអាកទិកនិងតំបន់ប៉ូលដ៏ធំនៅ[[អាស៊ីខាងជើង]]។ == ប្រភព​នៃ​ឈ្មោះ == ពាក្យ "អាស៊ី" (Asia) មាន​ប្រភព​មកពី​ពាក្យ​ក្រិចបុរាណ "Ἀσία" ត្រូវ​បាន​សន្មត​ជាលើកដំបូង​ដោយ​ប្រវត្តិវិទូក្រិច ឈ្មោះ "[[ហេរ៉ូដូទុស]]" (ប្រហែល ៤៤០ មុន​គ.ស) ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ "[[អាណាតូលី]]" (Anatolia) ឬ ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​សង្គ្រាមពែក សំដៅ​ទៅលើ "[[ចក្រភពពែក]]" ។ == និយមន័យ == ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អឺរ៉ុប=== [[File:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអឺរ៉ុបនៅតាមសម័យកាលនីមួយៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ និយមន័យកំណត់ព្រំដែនទ្វីបទាំងពីរនៅបច្ចុប្បន្នកាលភាគច្រើនយកតាមខ្សែ B និង F ។]] ការបំបែក[[ពិភពចាស់]]ទៅជាបីប៉ែកមាន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុបត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. មកម៉្លេះទៅតាមទស្សនៈរបស់ភូមិវិទូក្រិកបុរាណពីរនាក់គឺ [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។​<ref>{{Cite book |last=Slomp |first=Hans |title=Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics |url=https://archive.org/details/europepoliticalp0002slom |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313391828 |edition=Illustrated, revised |date=2011}}</ref> អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍បានកំណត់ព្រំប្រទល់រវាងអាស៊ីនិងអឺរ៉ុបនៅត្រង់[[រីយ៉ូនី|ទន្លេហ្វាស៊ីស]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេរីយ៉ូនីនៅក្នុងភាគខាងលិចនៃប្រទេស[[ចចជី]]) ហើយសម្មតិកម្មបែបនេះនៅតែបន្តប្រើប្រាស់ដោយអេកាធីនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ មុន គ.ស.។<ref>''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេកាធិ)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The Geographical System of Herodotus Examined and Explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|<!-- quote=Herodotus Phasis. -->p. 244]].</ref> នៅក្នុង[[ក្រិកអេល្លេនិស្ត៍|សម័យអេល្លេនិស្ត៍]]<ref>យោងតាមស្ត្រាបុង (''[[Geographica]]'' 11.7.4) សូម្បីតែនៅក្នុងរជ្ជកាល[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ដឺ]] "ទន្លេតាណៃស៍ត្រូវបានគេគ្រប់គ្នាទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអាស៊ីពីអឺរ៉ុប" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; cf. Duane W. Roller, ''Eratosthenes' Geography'', Princeton University Press, 2010, {{ISBN|978-0-691-14267-8}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |title=Geography |page=57 |isbn=978-0-691-14267-8 |author1=Eratosthenes |date=24 January 2010 |publisher=Princeton University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326125152/https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |url-status=live}})</ref> សម្មតិកម្មរបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរត្រូវបានគេកែលម្អ ហើយព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបទាំងពីរត្រូវបានលើកទៅទន្លេ[[ទន្លេដុន|តាណៃស៍]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេដុននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី)។ សម្មតិកម្មដែលកែលម្អនេះក៏ត្រូវបានកវីនិពន្ធក្នុងសម័យរ៉ូមយកទៅប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់មានដូចជា [[ប៉ូស៊ីដូញីអូស]]<ref>W. Theiler, ''Posidonios. Die Fragmente'', vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.</ref> [[ស្ត្រាបុង]]<ref>I. G. Kidd (ed.), ''Posidonius: The commentary'', Cambridge University Press, 2004, {{ISBN|978-0-521-60443-7}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |title=p. 738 |isbn=978-0-521-60443-7 |author1=Posidonius |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115807/https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |url-status=live}}</ref> និង[[តូលេមី]]។<ref>''[[ជីអូក្រាហ្វីយ៉ា|Geographia]]'' 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, {{cite book |last1=Ptolomy |first1=Claudio |year=1845 |title=Geographia |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524011208/https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |archive-date=24 May 2020 |access-date=21 January 2020}}, p. 178). (ជាភាសាក្រិក)​ Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "ហើយ [អាស៊ី] គឺបានភ្ជាប់ទៅអឺរ៉ុបដោយដោយច្រកផ្លូវដីគោករវាងបឹងម៉ៃយ៉ូធីស និងមហាសមុទ្រសារម៉េត៍ ដែលទន្លេតាណៃស៍ហូរកាត់។"</ref> នៅស៊ុយអែតក្នុងឆ្នាំ១៧៣០ ប្រាំឆ្នាំក្រោយព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ពីទ័រ]]នៃរុស្ស៊ីបានសោយទិវង្គត លោក[[ហ្វីលីបយ៉ូហាន វនស្ត្រាលិនប៊ែក]]បានបោះពុម្ភសៀវភៅផែនទីថ្មីដោយស្នើការកំណត់ជួរភ្នំអ៊ូរ៉ាល់ជាព្រំដែនបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី។ នៅសតវត្សរ៍ក្រោយ សំណើកំណត់ព្រំប្រទល់ជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញនិងភូមិវិទូនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកយកមកសាកល្បងពិសោធន៍នៅលើផែនទី ប៉ុន្តែមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ [[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]]ក៏ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី ដោយគេបានប្ដូរចេញពីសមុទ្រខ្មៅមកកាន់សមុទ្រកាសព្យែនដែលជាទីតាំងទន្លេអ៊ូរ៉ាល់ហូរចូល។<ref>{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}.</ref> ខណ្ឌបំបែកទ្វីបទាំងពីរនៅចន្លោះសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រកាសព្យែនជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅតាមបណ្តោយ[[ជួរភ្នំកូកាស]] ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានគេលើកទៅភាគខាងជើងជួរភ្នំបន្តិច។<ref name="Lineback-2013">{{cite magazine |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |title=Geography in the News: Eurasia's Boundaries |first=Neal |last=Lineback |magazine=National Geographic |date=9 July 2013 |access-date=7 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224947/http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |archive-date=8 May 2016}}</ref> ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាហ្វ្រិក=== ព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិកគឺស្ថិតនៅ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] [[ឈូងសមុទ្រស៊ុយអេ]] [[សមុទ្រក្រហម]] និង[[បាបអែលម៉ាន់ដេប]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |encyclopedia=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia |year=2012 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 |s2cid=126449508}}</ref> អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] ដោយ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់វាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនៃទ្វីបអាស៊ី ខណៈទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺស្ថិតនៅខាងប៉ែកអាហ្វ្រិក។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អូសេអានី=== [[File:Map of Sunda and Sahul.svg|left|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអូសេអានី]] ព្រំដែនរវាងអាស៊ី និង[[អូសេអានី]]ជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅក្នុងម្ដុំ[[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពិសេសគឺនៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត]] ឬនៅតាមខ្សែដូចដែលបានឃើញក្នុងរូបភាព។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាមេរិកខាងជើង=== {{See also|អាស៊ីឦសាន}} [[File:Us-su-maritime.jpg|thumb|upright=1.2|ព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក–រុស្ស៊ី យោងតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រសហភាពសូវៀត–សហរដ្ឋអាមេរិក]]]] [[ច្រកសមុទ្រប៊ែរីង]] និង[[សមុទ្រប៊ែរីង]]បានបំបែកដីនៃទ្វីបអាស៊ីពីទឹកដីនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]] ក៏ដូចជាបង្កើតបានជាព្រំដែនអន្តរជាតិរវាងប្រទេសរុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរ។ ព្រំដែនជាតិ និងទ្វីបនេះផងដែរគឺបានពុះបំបែក[[ប្រជុំកោះឌីអូម៉េដ]]នៅចំពាក់កណ្ដាលច្រកសមុទ្រប៊ែរីង ដោយចែកកោះ[[ឌីអូម៉េដធំ]]នៅខាងរុស្ស៊ី និងកោះឌីអូម៉េដតូចនៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ===និយមន័យបច្ចុប្បន្ន=== [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]] អ្នកភូមិសាស្ត្រ​មួយចំនួន មិន​បាន​សន្មត​ថា អាស៊ី និង [[អឺរ៉ុប]] ជា​ទ្វីប​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​ទេ ដោយ​ពួក​គេពុំ​មាន​លក្ខណៈ​រូប​ណាមួយ​ដើម្បី​ខណ្ឌ​ចែកឱ្យដាច់​ពី​គ្នា​នោះ​ឡើយ​។ តាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ អាស៊ី​គឺជា​ផ្នែក​គោល​ខាងកើត​នៃ "ទ្វីប[[អឺរ៉ាស៊ី]]" ដែល​មាន​អឺរ៉ុបគឺជា​ឧបទ្វីប​ប៉ែក​ពាយព្យបំផុត​នៃ​ផ្ទាំងទ្វីបនេះ​។ អ្នកភូមិសាស្ត្រ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា អាស៊ី [[អឺរ៉ុប]] និង [[អាហ្វ្រិក]] គឺជា​ផ្ទាំងទ្វីប​តែមួយ​ហៅថា "[[អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]]"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:Indo-European_migrations_and_Ancient_Northeast_Asians.png |thumb|ដំណើរនិរប្រវេសន៍របស់មនុស្សសម័យដើមបុរាណ ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីដំណើរចេញពីអាហ្វ្រិក]]]] នៅប្រមាណ ១.៨ លានឆ្នាំមុន [[អូម៉ូអេរ៉េកធូស]]ដែលជាអម្បូរជីដូនជីតាដើមមួយរបស់មនុស្សយើងបច្ចុប្បន្នបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរចាកចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa ''Out of Africa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419064100/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> អម្បូរពូជមួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​បានចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​បូព៌ា និង​អាគ្នេយ៍​ពី ១.៨ លាន​ទៅ ១១ ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man ''Peking Man''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419065731/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |date=19 April 2014 }}. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. 23 April 2014.</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជឿថា អម្បូរមនុស្សបច្ចុប្បន្ន ឬ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នោះបានធ្វើនិរប្រវេសន៍មកកាន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]]នៅប្រមាណ ៦០,០០០ ឆ្នាំមុនតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea ''By Land and Sea.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419113824/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> បុព្វបុរសនៃ[[ពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត]]បានបំបែកចេញពីពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងលិចនៅប្រមាណ ៤៦,០០០ ឆ្នាំមុន ដោយធ្វើនិរប្រវេសន៍ចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vallini |first1=Leonardo |last2=Zampieri |first2=Carlo |last3=Shoaee |first3=Mohamed Javad |last4=Bortolini |first4=Eugenio |last5=Marciani |first5=Giulia |last6=Aneli |first6=Serena |last7=Pievani |first7=Telmo |last8=Benazzi |first8=Stefano |last9=Barausse |first9=Alberto |last10=Mezzavilla |first10=Massimo |last11=Petraglia |first11=Michael D. |last12=Pagani |first12=Luca |date=25 March 2024 |title=The Persian plateau served as hub for Homo sapiens after the main out of Africa dispersal |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |pages=1882 |bibcode=2024NatCo..15.1882V |doi=10.1038/s41467-024-46161-7 |issn=2041-1723 |pmc=10963722 |pmid=38528002 |quote=... and the split between EEC and WEC, with the former leaving the Hub18, 46 kya (allowing the time for them to reach Ust’Ishim and Bacho Kiro by ~45 kya).}}</ref> ភ័ស្តុតាងពីការសិក្សាអំពីពន្ធុវិទ្យាពេញលេញបានបង្ហាញថា មនុស្សដំបូងនៅទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានបែកចេញពីពួកអាស៊ីបូព៌ាបុរាណនៅប្រមាណ ៣៦,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយបានវាតទីទៅភាគខាងជើងចូលទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី ដែលជាកន្លែងពួកគេបានជួប និងប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយក្រុមមនុស្សស៊ីបេរីសម័យថ្មបំបែក (ដែលគេស្គាល់ថា [[ពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងជើង]]) ហើយក៏បានបង្កបង្កើតជាក្រុមមនុស្សប៉ាលេអូស៊ីបេរី និង[[ពួកប៊ែរីងបុរាណ|ពួកអាមេរិកាំងបុរាណ]]។<ref>{{Cite web |last=Sapiens |date=8 February 2022 |title=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |access-date=8 October 2025 |website=SAPIENS }}</ref> ===សម័យបុរាណ=== [[File:Silkroutes.jpg|thumb|upright=1.2|[[ផ្លូវសូត្រ]]បានតភ្ជាប់អរិយធម៌ផ្សេងៗនៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានវិវត្តខុសៗគ្នាដោយផ្អែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗក្នុងទ្វីបនេះ ដូចជា៖ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[អាស៊ីកណ្ដាល]] និង[[អាស៊ីខាងលិច]]។ តំបន់ទាំងអស់នេះ ពិសេសចំពោះតំបន់នៅក្បែរមាត់សមុទ្របានផ្ដល់កំណើតដល់អរិយធម៌បុរាណៗជាច្រើន ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវបានចាត់ទុកអរិយធម៌ទាំងនោះខ្លះថាជាអរិយធម៌មនុស្សដំបូងៗគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ អរិយធម៌នៅក្នុងអនុតំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] [[ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា]] និង[[ទន្លេលឿង]]បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ដោយគេជឿថាអរិយធម៌នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះប្រហែលជាបានដោះដូរចំណេះដឹងគ្នាទៅវិញទៅមកមានដូចជាចំណេះដឹងខាងបច្ចេកវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាជាដើម។ ​នវានុវត្តន៍ផ្សេងៗទៀតដូចជាក្បួនសរសេរ ហាក់ដូចជាបានវិវត្តរៀងៗខ្លួន ខណៈទីប្រជុំជន រដ្ឋនគរ និងអាណាចក្រផ្សេងៗបានច្រើនកើតនិងវិវត្តជឿនលឿននៅតាមវាលទំនាបនៅតាមតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់វាលស្មោងនៅកណ្តាលទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជិះសេះរស់នៅតាំងពីរយូរណាស់មកហើយ ហើយដោយសារវាលស្មោងរាបនោះទើបក្រុមមនុស្សនៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ជិតខាងបានដោយងាយស្រួល។ [[ភាសាឥណ្ឌូអឺរ៉ុប]]របស់ក្រុមពួកមនុស្សនៅតំបន់វាលស្មោងបានរីកភាយសាយចូលទៅកាន់តំបន់អាស៊ីខាងលិច អាស៊ីខាងត្បូង និងជាយព្រំដែននៃប្រទេសចិន។<ref name="Narasimhan_2019"/> តំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស៊ីបេរីស្ទើរទាំងអស់មិនបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីច្រើនពីក្រុមមនុស្សនៅតំបន់វាសស្មោងកណ្ដាលឡើយ នេះព្រោះតែដោយសារអាស៊ីខាងជើងមានព្រៃឈើក្រាស់ អាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងសម្បូរទៅដោយតំបន់[[ទុនដ្រា]]។ ===មជ្ឈិមសម័យ=== [[File:Mongol dominions1.jpg|thumb|upright=1.2|វិសាលភាពទឹកដីម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៤]] ការបរាជ័យរបស់[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] និងពែរ្សក្រោមថ្វីដៃកាលីផ្វចក្រឥស្លាមបាននាំឱ្យតំបន់អាស៊ីខាងលិច ក៏ដូចជាផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខាងលិចនៃអាស៊ីខាងត្បូងធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​អាណាចក្រឥស្លាមចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សរ៍ទី៧។ ជាបន្ទាប់ សាសនាឥស្លាមបានរាលដាលបន្តជាច្រើនសតវត្សរ៍ទៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite web |title=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |access-date=9 October 2025 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research}}</ref><ref>{{Cite web |title=Did you know?: The Spread of Islam in Southeast Asia through the Trade Routes |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-spread-islam-southeast-asia-through-trade-routes |access-date=9 October 2025 |website=en.unesco.org}}</ref> [[ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល]]​បានវាតទី​យក​តំបន់​អាស៊ី​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុងសតវត្សរ៍​ទី​១៣ ដោយអូសបន្លាយពីប្រទេស​ចិនរហូតដល់ប៉ែកខាងកើតនៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ មុនពេលពួកម៉ុងហ្គោលចូលលុកលុយ [[រាជវង្សសុង]]របស់ប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០ ដែលធ្វើឡើងក្រោយការឈ្លានពានបានបង្ហាញថាចំនួនប្រជាជនចិនបានធ្លាក់មកនៅត្រឹម ៦០ លាននាក់។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.</ref> [[កាលមរណៈ]]ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍រាតត្បាតរោគជំងឺដ៏កាចសាហាវបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ត្រូវបានគេគិតថាមានដើមកំណើតចេញពីនៅតំបន់វាលទំនាបស្ងួតនៃអាស៊ីកណ្តាល ដោយកាលនុះជាតំបន់ដ៏មមាញឹកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date=17 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605000815/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |archive-date=5 June 2012}}</ref> ===សម័យទំនើប=== ដំណើរប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុង[[សម័យរុករក]] ដោយនាវាសំពៅជាច្រើនគ្រឿងពីអ៊ីបេរីក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] និង[[វ៉ាស្កូដាកាម៉ា]]បានត្រួសត្រាយបើកច្រកផ្លូវថ្មីពីអឺរ៉ុបប៉ែកអាត្លង់ទិកមកកាន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៥។<ref>{{Cite journal |last1=Hu-DeHart |first1=Evelyn |last2=López |first2=Kathleen |date=2008 |title=Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview |url=https://archive.org/details/sim_afro-hispanic-review_spring-2008_27_1/page/9 |jstor=23055220 |journal=Afro-Hispanic Review |volume=27 |issue=1 |pages=9–21 |issn=0278-8969}}</ref> [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក៏​បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីចូលអាស៊ីភាគពាយ័ព្យផងដែរចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាតំបន់ស៊ីបេរី និងអាស៊ីកណ្តាលទាំងមូលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ក្រៅពីចក្រភពមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (បច្ចុប្បន្នប្រទេសតួកគី) បានគ្រប់គ្រងអនុតំបន់អាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ាមួយភាគធំ អាហ្រ្វិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ ខណៈដែលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រុមជនជាតិម៉ាន់ជូបានសញ្ជ័យយកចិនមកគ្រប់គ្រងក្រោមអំណាចខ្លួនដោយបង្កើតបានជា[[រាជវង្សឈីង]]។ [[មុគលសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមុគល]] (ជារដ្ឋស្នងតពី[[ឌិល្លីស៊ុលតង់ចក្រ]]នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៣ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៦)<ref>{{Cite web |title=The Story of India |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |access-date=9 October 2025 |website=www.pbs.org}}</ref> និង[[មរាឋាសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមរាឋា]]បានត្រួតត្រានៅលើទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=An Advanced History of Modern India |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422184802/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |archive-date=22 April 2020 |isbn=978-0-230-32885-3 |year=2010 |publisher=Macmillan}}</ref> {{Multiple image | image1 = Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg | image2 = China, the cake of kings and emperors, Le Petit Journal 1898.jpg | total_width = 350 | caption1 = រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សមរភូមិផ្លាស្សេ]]ឆ្នាំ១៧៥៧ ដែលត្រូវជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ប្រិដិឝរាជ]] | caption2 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីមហាអំណាចលោកខាងលិចកាត់បែងចែកប្រទេសចិន | image3 = Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg | caption3 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីអាមេរិកកំពុងសាងសង់[[ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា|ផ្លូវតភ្ជាប់ទៅប៉ាស៊ីហ្វិក]] រួមជាមួយទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅហ្វីលីពីន (ឆ្វេង) ក្រោយពីយកឈ្នះ[[សង្គ្រាមអាមេរិក–អេស្ប៉ាញ]]ឆ្នាំ១៨៩៨ | direction = horizontal | width2 = 120 | align = left }} [[ចក្រពត្តិនិយមបស្ចិមលោកនៅទ្វីបអាស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដំណាលគ្នាជាមួយនឹង[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]]នៅលោកខាងលិច ពោលគឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ ដល់ទី២០ ហើយក៏ជាចំណុចរបត់មួយសម្រាប់ឥណ្ឌានិងចិនផងដែរ ដែលបានធ្លាក់ខ្លួនពីមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលពិភពលោក។<ref>{{Cite magazine |date=28 July 2023 |title=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |access-date=9 October 2025 |magazine=Time |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=live}}</ref> [[ចក្រភព​អង់គ្លេស]]​បាន​ចាប់ផ្ដើម[[របបកម្ប៉ានីនៅឥណ្ឌា|ចូលត្រួតត្រាគ្រប់គ្រង]]តំបន់អាស៊ី​ខាង​ត្បូងតាមរយៈពាណិជ្ជករ​របស់ខ្លួន​ចាប់ពីចុង​សតវត្ស​រ៍ទី១៨ ដល់​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី១៩ មុន​ពេលត្រូវ[[ការបោះបោរឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧|ធ្លាក់ក្រោម]][[ប្រិដិឝរាជ|អំណាចគ្រប់គ្រង]]របស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស​ផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧។ ការបិទបញ្ចប់ការសាងសង់[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសចូលមកអាស៊ីកាន់តែងាយស្រួលជាងមុនតាមផ្លូវសមុទ្រ និងបានពន្លឿន[[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី|ការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប]]លើទ្វីបអាហ្រ្វិក និងអាស៊ី។<ref>{{Cite magazine |title=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |access-date=10 October 2025 |magazine=The Wire}}</ref> កំឡុងពេលនោះដែរ មហាអំណាចលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមចូលប្រជ្រៀតក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិនដែលគេតែងស្គាល់ថា[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់]] ដោយក្នុងនោះ អង់គ្លេសបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មអាភៀនចូលចិនជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ឡើង និងជាលទ្ធផលបានបង្ខំឱ្យចិននាំចូលផលិតផលបរទេសច្រើនជាងការនាំចេញទៅក្រៅ។<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1830–1860 – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |archive-date=31 August 2023 |access-date=9 October 2025 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2021 |title=For China, the history that matters is its 'century of humiliation' |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |access-date=10 October 2025 |work=South China Morning Post |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |url-status=live}}</ref> ការត្រួតត្រាដោយបរទេសនៅចិនបានវិវត្តបន្តមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែល[[ចក្រភពជប៉ុន]]ចូលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិន ក៏ដូចជាតំបន់អាស៊ីបូព៌ាមួយភាគ និងព្រមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់មួយរយៈផងដែរ (ដោយមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជប៉ុន អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ហុល្លង់ និងបារាំង ចាប់ផ្ដើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)<ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |archive-date=31 August 2023 |access-date=10 October 2025 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History}}</ref> [[នូវែលគីនេ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមកោះនៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ភាពរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធារបស់ជប៉ុននាសម័យនោះគឺជាលទ្ធផលនៃកំណែទម្រង់[[ម៉េជិសករាជ|សម័យម៉េជិ]]នៃចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយផ្អែកតាមគំរូឧស្សាហកម្មពីលោកខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Introduction: Race and Empire in Meiji Japan |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |access-date=10 October 2025 |website=The Asia–Pacific Journal: Japan Focus |date=15 October 2020 |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Huffman |first=James L. |author1-link=James Huffman (historian) |title=The Rise and Evolution of Meiji Japan |date=2019 |publisher=Amsterdam University Press |doi=10.2307/j.ctvzgb64z |jstor=j.ctvzgb64z |isbn=978-1-898823-94-0 |s2cid=216630259}}</ref> ក្រៅពីជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានងាកមកចាប់អារម្មណ៍នឹងទ្វីបអាស៊ីផងដែរដោយដំបូងបានចាប់ផ្ដើមបញ្ជ្រាបអំណាចឥទ្ធិពលខ្លួននៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅដើមនិងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref>{{Cite web |title=The United States and the Opening to Japan, 1853 |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan}}</ref> ការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ បាននាំឱ្យតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ធ្លាក់ក្រោមអំណាចត្រួតត្រាថ្មីដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។<ref>{{Cite journal |last=Yakoubi |first=Myriam |date=4 January 2022 |title=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies |volume=XXVII |issue=1 |doi=10.4000/rfcb.8787 |issn=0248-9015 |s2cid=246524226 |doi-access=free}}</ref> ===សហសម័យ=== [[File:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|សហភាពសូវៀត (ក្រហម) និងចិន (លឿង) បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំសម្បើមនៅទ្វីបអាស៊ីនៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រួមទាំងវិនាសកម្មបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមនៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងប្រទេសជប៉ុន បានបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះរំដោះខ្លួនចេញពីរបបអាណានិគមបរទេស។<ref>{{cite book | last=Kennedy | first=Dane | title=Decolonization: A Very Short Introduction | url=https://archive.org/details/decolonizationve0000kenn | publisher=Oxford University Press | date=2016 | isbn=978-0-19-934049-1 | doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |chapter=Global war's colonial consequence| pages=[https://archive.org/details/decolonizationve0000kenn/page/25 25]–45 }}</ref> [[ចលនាឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា|ឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា]]បានញែកតំបន់អាស៊ីខាងត្បូងចេញជាច្រើនប្រទេស ពិសេសតំបន់ដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនដូចជាប៉ាគីស្ថាននិង[[បង់ក្លាដែស]]​ ដែលបានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite magazine |last=Dalrymple |first=William |date=22 June 2015 |title=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423182031/https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |archive-date=23 April 2019 |access-date=10 October 2025 |magazine=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានជះឥទ្ធិពលគ្រប់រូបភាពដល់ទ្វីបអាស៊ី ដោយក្នុងនោះ វាបានបង្កភាពតានតឹងដល់ទំនាក់ទំនងរវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដែលបន្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite magazine |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=10 October 2025 |magazine=the Diplomat}}</ref> ការបញ្ចប់សង្រ្គាមត្រជាក់ និងការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បានផ្ដល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាលថ្មីចំនួនប្រាំ។<ref>{{Cite magazine |last=Foust |first=Joshua |date=16 December 2011 |title=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Atlantic}}</ref> ប្រទេស​អារ៉ាប់​មួយ​ចំនួន​បាន​ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ពី​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេងកាត ជាហេតុនាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះអាចផ្សព្វផ្សាយ​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួនបានទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៅលើសាកលលោក<ref>{{Cite web |title=Oil Discovered in Saudi Arabia |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |access-date=10 October 2025 |website=education.nationalgeographic.org |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead |archivedate=3 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ }}</ref> តែយ៉ាងណា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅតែប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពម្តងម្កាល ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–អារ៉ាប់]] និង[[គោលនយោបាយការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|យុទ្ធនាការយោធាផ្សេងៗ]]ដែលដឹកនាំដោយអាមេរិក។<ref>{{Cite news |last=Bazelon |first=Emily |date=1 February 2024 |title=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |access-date=10 October 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |title=America's Middle East Scorecard: Many Interventions, Few Successes |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/08/25/341892606/america-s-middle-east-scorecard-many-interventions-few-successes |work=NPR}}</ref> ប្រជាជាតិអាស៊ីបូព៌ា (ក៏ដូចជាសិង្ហបុរីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍) បានក្លាយជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជឿនលឿនដោយទទួលរហស្សនាមថា "[[ខ្លាសេដ្ឋកិច្ច]]"។<ref>{{Cite web |title=Economic Issues 1 – Growth in East Asia |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132157/https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=10 October 2025 |website=imf.org}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ទីផ្សារពាណិជ្ជកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់[[តេង សៀវពីង]]<ref>{{Cite web |title=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |access-date=10 October 2025 |website=The Cato Institute}}</ref> ប្រទេសចិនបានដណ្ដើមឋានៈក្នុងនាមជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលវិញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Derek |title=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |access-date=10 October 2025 |work=Forbes |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705185916/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |url-status=live}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសឥណ្ឌាក៏បាទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រីកចម្រើនខ្លះផងដែរ ពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើ[[សេរីភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ឥណ្ឌាដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០<ref>{{Cite news |date=7 July 2016 |title=25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |access-date=10 October 2025 |work=Firstpost |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904005244/https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |url-status=live}}</ref> ដោយភាពក្រីក្រកម្រិតធ្ងន់បានធ្លាក់ចុះមកនៅក្រោម ២០%។<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Manoj |date=17 July 2023 |title=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years – government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904034523/https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |archive-date=4 September 2023 |access-date=10 October 2025 |work=Reuters}}</ref> ភាពរីកចម្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបានកើតឡើងស្របពេលដែលប្រទេសទាំងពីរមានជម្លោះតានតឹងជាមួយនឹងគ្នាហើយវានៅតែអូសបន្លាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពិសេសនៅតំបន់[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]]ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីការប្រកួតប្រជែងយ៉ាងសកម្មរវាងប្រទេសចិននិងគូប្រជែងរបស់ចិន។<ref>{{Cite news |last=Matamis |first=Joaquin |date=16 June 2024 |title=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |access-date=10 October 2025 |work=Stimson Center}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kuo |first=Mercy A. |title=The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Diplomat}}</ref> <gallery> File:Anaximander world map (mul).svg|ការបែងចែក[[ពិភពចាស់]]ជាទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក យោងតាម[[បញ្ជីរាយនាមភូមិវិទ្យាក្រិករ៉ូម៉ាំង|ភូមវិទូក្រិកបុរាណ]]ដូចជា [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។ File:A new universal atlas of the world.Asia.jpg|ផែនទីទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨២៥ File:A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta- Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan WDL11753.png|ផែនទីនៃតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ត្បូង និងលិចនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥<ref>{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |title=A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta: Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan |website=Wdl.org |access-date=10 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220525/https://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |archive-date=17 October 2017 |year=1885}}</ref> File:Modern Asia (1796).tif|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ដែលរួមមាន[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|អូស្ត្រាលី]] (ដែលកាលនុះគេច្រើនស្គាល់ថា [[នូវែលហុល្លង់ (អូស្ត្រាលី)|នូវែលហុល្លង់]]) File:Asien Bd1.jpg|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ </gallery> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាស៊ី}} [[File:Himalayas.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ហិមាល័យ]]គឺជាចំណុចខ្ពស់ៗបំផុតនៅលើភពផែនដី]] អាស៊ីគឺជាទ្វីបដែលមានទំហំធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ ទ្វីបនេះបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃផែនដីប្រមាណ ៩% (ឬ ៣០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី) ហើយមានឆ្នេរសមុទ្រវែងបំផុតផងដែរដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ៦២,៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រ អាស៊ីគឺស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និងជួរភ្នំ[[អ៊ូរ៉ាល់]] និងភាគខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំកូកាស]] (ឬ[[ទំនាបគូម៉ា–ម៉ានីឆ៍]]) និងព្រមទាំង[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Asia |url=https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141016/https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |archive-date=18 November 2008}}</ref> អាស៊ីផងដែរមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូងជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក។  អាស៊ីមានផ្ទុកប្រទេសចំនួន ៤៩ ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសចំនួន ៥ (កាហ្សាក់ស្ថាន ចចជី តួកគី រុស្ស៊ី និងអាស៊ែបៃសង់) ជាប្រទេស[[អន្តរទ្វីប]]ឆ្លងចូលទៅប៉ែកអឺរ៉ុប។ បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្រ្ត ទឹកដីរុស្ស៊ីមួយភាគធំគឺស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារតែរុស្ស៊ីមានវប្បធម៌និងនយោបាយទំនោរនៅខាងអឺរ៉ុប ដូច្នេះគេក៏បានចាត់ទុករុស្ស៊ីជា[[ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប|ប្រជាជាតិមួយនៅអឺរ៉ុប]]។ អាស៊ីមានវាលលំហធំៗចំនួនពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]]នៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុងហ្គោលី]]និងចិន ហើយនិង[[វាលលំហអារ៉ាប់]]ដែលគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងអស់។ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]]ក្នុងប្រទេសចិនគឺជាទន្លេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។ ជួរភ្នំហិមាល័យដែលស្ថិតនៅរវាងប្រទេសនេប៉ាល់និងប្រទេសចិន គឺជាជួរភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក។ [[ព្រៃត្រូពិច]]គឺលាតសន្ធឹងពាសពេញតំបន់អាស៊ីប៉ែកខាងត្បូង ហើយព្រៃសរលកូល និង[[ព្រៃរុះរោយ]]ភាគច្រើនស្ថិតនៅជាយប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីបមួយនេះ។ <gallery> File:Tundra in Siberia.jpg|តំបន់[[ទុនដ្រា]]នៅ[[ស៊ីបេរី]] File:Kuamut Forest Reserve Sabah - intact forest allocated for logging.jpg|[[ព្រៃទឹកភ្លៀង]]នៅ[[កោះបរនេអូ]] File:Naadam rider 2.jpg|វាលស្មោងម៉ុងហ្គោលី File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|បណ្ដុំភ្នំថ្មនៅចិនខាងត្បូង File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|ឧទ្យាន[[តាម៉ានណេការ៉ា]], [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] File:Akkem Valley 2011.jpg|[[ជួរភ្នំអាល់តៃ]] File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|[[ជ្រលងភ្នំហ៊ុនហ្សា]] File:Baa atoll islands.JPG|[[អាតូលនៃម៉ាល់ឌីវ]] File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|[[វ៉ាឌីរ៉ាំ]]ក្នុងប្រទេស[[ហ្សកដានី]] </gallery> ===តំបន់ធំៗ=== [[ឯកសារ:Asia - UN.png|left|thumb|225px|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នីមួយៗនៃទ្វីបអាស៊ី {{legend|#FA8072|[[អាស៊ីខាងកើត]]}} {{legend|#9370DB|[[អាស៊ីកណ្ដាល]]}} {{legend|#FFA500|[[អាស៊ីខាងត្បូង]]}} {{legend|#90EE90|[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]}} {{legend|#F0E68C|[[អាស៊ីខាងលិច]]}} {{legend|#6495ED|[[អាស៊ីខាងជើង]]}}]] របៀបបែងចែកតំបន់នៃទ្វីបអាស៊ីគឺមានភាពខុសៗគ្នា និងមានច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង។ ខាងក្រោមគឺជាតំបន់សម្គាល់នីមួយៗក្នុងទ្វីបអាស៊ីដែលប្រើប្រាស់ដោយ[[ក្រុមផ្នែកស្ថិតិអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSD)។ ការបែងចែកអាស៊ីទៅជាតំបន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិគឺធ្វើឡើងសម្រាប់តែហេតុផលស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ និងមិនបញ្ជាក់ពីការកំណត់អ្វីទាក់ទិននឹងទំនាក់ទំនងនយោបាយ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងៗនៃប្រទេសនិងដែនដីនៅអាស៊ីឡើយ។<ref>{{cite web |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard) |publisher=UN Statistics Division |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |access-date=10 October 2025 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live}} "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref> * [[អាស៊ីខាងជើង]] ([[ស៊ីបេរី]]){{refn|group=ស|ស៊ីបេរីគឺស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រអាស៊ីសុទ្ធសាធ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបវិញដោយយោងអាស្រ័យតាមកត្តាវប្បធម៌ និងនយោបាយ។}} * [[អាស៊ីកណ្ដាល]] * [[អាស៊ីខាងលិច]] (មាន[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ឬ[[ដើមបូព៌ា]] និងផ្នែកមួយនៃតំបន់[[កូកាស]]) * [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ([[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]]) * [[អាស៊ីខាងកើត]] ([[ចុងបូព៌ា]]) * [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[ឥណ្ឌីខាងកើត]] និង[[ឥណ្ឌូចិន]]) ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុអាស៊ី}} អាស៊ីមានលក្ខណៈអាកាសធាតុចម្រុះពិសេសៗច្រើន។ អាកាសធាតុក្នុងទ្វីបនេះមានចាប់ពីត្រជាក់រងាក្នុងតំបន់អាក់ទិកនិងអនុអាបទិកនៃស៊ីបេរី រហូតដល់ស្ងួតសើមក្នុងតំបន់ត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលមានចន្លោះសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលប្រចាំថ្ងៃច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី ពោលគឺពេលថ្ងៃក្ដៅខ្លាំងនិងពេលយប់ប្រែមកចុះត្រជាក់ខ្លាំង។ ចរន្តខ្យល់មូសុងបានគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងត្បូង និងភាគខាងកើតទ្វីប ដោយសារតែវត្តមានជួរភ្នំហិមាល័យបានបង្ខំឱ្យមានកកើតកម្ដៅទាប ដែលទាញយកសំណើមក្នុងរដូវក្តៅ។ ស៊ីបេរីគឺជាទីតំបន់ដ៏ត្រជាក់បំផុតមួយនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយអាចដើរតួជាប្រភពខ្យល់អាកទិកបក់បន្តទៅប្រមូលផ្ដុំនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ តំបន់ដែលតែងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសកម្មភាពព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចខ្លាំងគេបំផុតនោះគឺស្ថិតភាគឦសាននៃប្រទេសហ្វីលីពីន និងភាគខាងត្បូងប្រទេសជប៉ុន។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាស៊ី}} [[File:V-Dem_Democracy_Indices_2023_Asia.svg|alt=|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម|សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោត]]របស់[[វិទ្យាស្ថានវីឌែម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ សម្រាប់ប្រជាជាតិនៅទ្វីបអាស៊ី {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#0c3091|០.៩០០–១.០០០}} {{legend|#2f5cd5|០.៨០០–០.៨៩៩}} {{legend|#6bd2df|០.៧០០–០.៧៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#c3eded|០៦០០–០.៦៩៩}} {{legend|#f9f8bb|០.៥០០–០.៥៩៩}} {{legend|#fad45d|០.៤០០–០.៤៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#da820f|០.៣០០–០.៣៩៩}} {{legend|#a8261f|០.២០០–០.២៩៩}} {{legend|#66000f|០.១០០–០.១៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#240011|០.០០០–០.០៩៩}} {{legend|#c0c0c0|គ្មានទិន្នន័យ}} {{Col-end}}|upright=1.4]] ប្រទេស​ដែល​មាន[[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអាស៊ី|លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ច្រើន​ជាង​គេ]]​នៅ​អាស៊ីគឺ ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]] នេះបើយោង​តាម​[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម]]ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=13 October 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live}}</ref> == បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី == {{Main|ប្រទេសនៅអាស៊ី}} {{Asia.png|5000px|float=left}} {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]{{UN Population|ref}}<br />(២០២១) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋ/រាជធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Royal arms of Cambodia.svg|20px|link=ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កម្ពុជា}} | [[កម្ពុជា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| ១៨១,០៣៥ | [[ភ្នំពេញ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px|Link=វរលញ្ឆករកាតា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាតា}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | [[ដូហា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kazakhstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន}} | [[កាហ្សាក់ស្ថាន]]{{Refn|group=ស|name=transcon|[[បញ្ជីរាយប្រទេសអន្តរទ្វីប|ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| ២,៧២៤,៩០០ | [[អាស្តាណា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of North Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងជើង|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} | [[កូរ៉េខាងជើង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១២០,៥៣៨ | [[ព្យុងយ៉ាង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of South Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} | [[កូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១០០,២១០ | [[សេអ៊ូល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kyrgyzstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកៀគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កៀគីស្ថាន}} | [[កៀគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| ១៩៩,៩៥១ | [[ប៊ីស្កេក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the State of Kuwait.svg|20px|link=វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|គុយវ៉ែត}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករចចជី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចចជី}} | [[ចចជី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| ៦៩,៧០០ | [[ប៊ីលីស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:中華人民共和國國徽.svg|20px|link=វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចិន}} | [[ចិន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|China}} | style="text-align:right;"| ៩,៥៩៦,៩៦១ | [[ប៉េកាំង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Imperial Seal of Japan.svg|20px|link=ព្រះលញ្ឆករជប៉ុន|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ជប៉ុន}} | [[ជប៉ុន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Japan}} | style="text-align:right;"| ៣៧៧,៩១៥ | [[តូក្យូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Tajikistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតាជីគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តាជីគីស្ថាន}} | [[តាជីគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| ១៤៣,១០០ | [[ឌូសង់បេ]] |- | style="text-align:center;"| <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកគី}} | [[តួកគី]]{{refn|group=ស|តួកគីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ប៉ុន្តែប្រទេសនេះក៏មានទឹកដីមូយផ្នែកតូចស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]]ផងដែរ។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | [[អង់ការ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Turkmenistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតួកមេនីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកមេនីស្ថាន}} | [[តួកមេនីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| ៤៨៨,១០០ | [[អាស្កាបាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Thailand.svg|20px|link=ត្រាផែនដី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ថៃ}} | [[ថៃ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| ៥១៣,១២០ | [[បាងកក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of East Timor.svg|20px|link=វរលញ្ឆករទីំម័រខាងកើត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} | [[ទីម័រខាងកើត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| ១៤,៨៧៤ | [[ឌីលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Nepal (alternative).svg|20px|link=វរលញ្ឆករនេប៉ាល់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|នេប៉ាល់}} | [[នេប៉ាល់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,១៨១ | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Bangladesh.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបង់ក្លាដែស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បង់ក្លាដែស}} | [[បង់ក្លាដែស]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,៥៧០ | [[ដាក្កា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Pakistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន}} | [[ប៉ាគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| ៨៨១,៩១៣ | [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបារ៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បារ៉ែន}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| ៧៦០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Brunei.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៊្រុយណេ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប្រ៊ុយណេ}} | [[ប៊្រុយណេ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| ៥,៧៦៥ | [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Bhutan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករភូតាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ភូតាន}} | [[ភូតាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| ៣៨,៣៩៤ | [[ធីមភូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Maldives.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាល់ឌីវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ}} | [[ម៉ាល់ឌីវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| ២៩៨ | [[ម៉ាល់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Malaysia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} | [[ម៉ាឡេស៊ី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| ៣២៩,៨៤៧ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Mongolia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ុងហ្គោលី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី}} | [[ម៉ុងហ្គោលី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| ១,៥៦៤,១១៦ | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px|link=ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| ៦៧៦,៥៧៨ | [[ណៃពិដោ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Yemen (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករយេម៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|យេម៉ែន}} | [[យេម៉ែន]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| ៥២៧,៩៦៨ | {{ubl|[[សាណា]] (តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)|[[អាដេន]] (ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំប្រធានធិបតី|ក.ដ.ប]])}} |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|link=វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|រុស្ស៊ី}} | [[រុស្ស៊ី]]{{refn|group=ស|រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទឹកដីលាតសន្ធឹងពី[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មក[[អាស៊ីខាងជើង]] ប៉ុន្តែប្រទេសមួយនេះគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបដោយផ្អែកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងនយោបាយ ហើយម៉្យាងទៀត ប្រជាជនរុស្ស៊ីភាគច្រើន (៧៨%) គឺរស់នៅក្នុង[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីខាងប៉ែកអឺរ៉ុប]]។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| ១៧,០៩៨,២៤២ | [[ម៉ូស្គូ]]{{refn|group=ស|ទីក្រុងម៉ូស្គូគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។}} |- | style="text-align:center;" | <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|លីបង់}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| ១០,៤០០ | [[បៃរូត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Vietnam.svg|20px|link=វរលញ្ឆករវៀតណាម|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|វៀតណាម}} | [[វៀតណាម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| ៣៣១,២១២ | [[ហាណូយ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីប}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | [[នីកូស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីរី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីរី}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | [[ដាម៉ាស់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Singapore.svg|20px|link=វរលញ្ឆករសិង្ហបុរី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|សិង្ហបុរី}} | [[សិង្ហបុរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| ៦៩៧ | [[សិង្ហបុរី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស្រីលង្កា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស្រីលង្កា}} | [[ស្រីលង្កា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| ៦៥,៦១០ | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរកូត្តេ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Philippines.svg|20px|link=វរលញ្ឆករហ្វីលីពីន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្វីលីពីន}} | [[ហ្វីលីពីន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| ៣៤៣,៤៤៨ | [[ម៉ានីល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Jordan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករ|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្សកដានី}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| ៨៩,៣៤២ | [[អាម៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Laos.png|20px|link=វរលញ្ឆករឡាវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឡាវ}} | [[ឡាវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| ២៣៦,៨០០ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Iran.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | [[តេហេរ៉ង់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Iraq.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | [[បាកដាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Israel.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Israel}} | style="text-align:right;"| ២០,៧៧០ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលចំហរចំពោះយេរូសាឡឺម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Uzbekistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ូសបេគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| ៤៤៧,៤០០ | [[តាស្កិន]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Armenia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាមេនី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាមេនី}} | [[អាមេនី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Armenia}} | style="text-align:right;"| ២៩,៧៤៣ | [[យេរេវ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | [[រីយ៉ាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Azerbaijan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាស៊ែបៃសង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាស៊ែបៃសង់}} | [[អាស៊ែបៃសង់]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| ៨៦,៦០០ | [[បាគូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាហ្វហ្កានីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} | [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| ៦៥២,៨៦៤ | [[កាប៊ុល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Oman.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអូម៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូម៉ង់}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Oman}} | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | [[មូស្កាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the United Arab Emirates.svg|alt=Emblem|28x28px|link=វរលញ្ឆករនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=វរលញ្ឆករអេហ្ស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} | [[អេហ្ស៊ីប]]{{refn|group=ស|name=transcon|}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៤៩ | [[គែរ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of India.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌា}} | [[ឥណ្ឌា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|India}} | style="text-align:right;"| ៣,២៨៧,២៦៣ | [[ញូដេលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌូណេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| ១,៩០៤,៥៦៩ | [[ចាកាតា]] |- |} ក្រៅពីរដ្ឋខាងលើ អាស៊ីនៅមានប្រទេស ឬរដ្ឋមួយចំនួនទៀតដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ឬមិនមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិតែម្តង។ ក្នុងចំណាមរដ្ឋទាំងនោះដែរ គ្មានរដ្ឋណាមួយត្រូវជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទេ ខណៈ[[ប៉ាឡេស្ទីន]]មានឋានៈជារដ្ឋសង្កេតការណ៍៖ {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Palestine.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| ៦,០២៥ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the Republic of China.svg|20px|link=មេឃខៀវ និងព្រះអាទិត្យស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តៃវ៉ាន់}} | [[តៃវ៉ាន់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| ៣៦,១៩៣ | [[តៃប៉ិ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប#ស៊ីបខាងជើង|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីបខាងជើង}} | [[ស៊ីបខាងជើង]] | style="text-align:right;"| ៣២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ៣,៣៥៥ | [[នីកូស៊ីខាងជើង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាប់កាស៊ី#សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាប់កាស៊ី}} | [[អាប់កាស៊ី]] | style="text-align:right;"| ២៤២,៨៦២ | style="text-align:right;"| ៨,៦៦០ | [[សុខូមី]] |- | style="text-align:center;"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none|link=វរលញ្ឆករអូសេទីខាងត្បូង#សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង}} | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូសេទីខាងត្បូង}} | [[អូសេទីខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| ៥១,៥៤៧ | style="text-align:right;"| ៣,៩០០ | [[ស្គីនវ៉ាលី]] |- |} {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី}} [[File:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|thumb|upright=1.2|ប្រទេសសិង្ហបុរីមានកំពង់ផែផ្ទុកកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក និងជាមជ្ឈមណ្ឌល[[ទីផ្សារប្ដូរប្រាក់បរទេស|ពាណិជ្ជកម្មប្តូរប្រាក់បរទេស]]ដ៏ធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោកដែរ។]] អាស៊ីជាទ្វីបដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទ្វីបផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក ទាំងតម្លៃ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] និងតម្លៃ[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (យអទ) ហើយជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានវឌ្ឍនភាពរីកចម្រើនលឿនបំផុតមួយផងដែរ។<ref name="International Monetary Fund">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=16 October 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេស[[ចិន]]គឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេ]]បង្អស់នៅក្នុងទ្វីបនេះ។ ប្រទេសអាស៊ីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំៗបន្ទាប់មានដូចជា ប្រទេសឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង តួកគី ឥណ្ឌូណេស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតៃវ៉ាន់ ដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទាំង ២០​ នៅលើលោក គិតទាំងតម្លៃជាមធ្យម និង យអទ។<ref>{{cite web |url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |title=Largest_Economies_in_Asia |website=Aneki.com |access-date=16 October 2025 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A |url-status=dead |archivedate=30 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A }}</ref> ក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិសរុបប្រមាណ ៦៨% គឺសុទ្ធតែមានការិយាល័យយ៉ាងតិចមួយកន្លែងនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{cite web |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |title=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations |work=CFO innovation ASIA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |archive-date=7 August 2011 |access-date=16 October 2025 |archivedate=7 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations }}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមលើសពី ៨%។<ref>{{citation |ssrn=916768 |title=Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |date=4 August 2006 |last1=Farah |first1=Paolo Davide}}</ref> បើយោងតាមប្រវត្តិវិទូសេដ្ឋកិច្ច លោក[[អង់ហ្គូស ម៉ាដឌីសុន]]បានឱ្យដឹងថា ឥណ្ឌាគឺធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេល ៣ សហវត្សរ៍មុន លើកលែងតែនៅក្រោយសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌាកាលនុះគឺស្មើនឹង ២៥% នៃទិន្នផលឧស្សាហកម្មសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |isbn=978-0-19-164758-1 |last1=Maddison |first1=Angus |date=20 September 2007 |publisher=Oxford University Press |access-date=16 October 2025 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924191955/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&dq=angus+maddison&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |title=Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |isbn=978-9264104143 |last1=Angus |first1=Maddison |date=2003 |publisher=OECD |access-date=16 October 2025 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054608/https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0 |isbn=978-0-226-03463-8 |title=Economics and world history: Myths and paradoxes |year=1995 |last1=Bairoch |first1=Paul |publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |title=Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D. |website=theworldeconomy.org |date=17 September 2006 |access-date=16 October 2025 |archive-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722202625/http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |url-status=live}}</ref> ចំណែកឯចិនវិញក៏ធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតមួយដែរនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ហើយជារឿយៗតែងរំលែកគ្នាជាមួយឥណ្ឌាក្នុងនាមជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យបុរាណ។<ref>{{cite web |last=Nalapat |first=M. D. |date=11 September 2001 |title=Ensuring China's "Peaceful Rise" |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |access-date=16 October 2025 |publisher=Bharat-rakshak.com |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000">{{Cite book |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 16 October 2025 |publisher=Eric.ed.gov |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304235359/http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |archive-date=4 March 2008 |isbn=978-0-8213-5005-8 |date=2000}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |title=The Real Great Leap Forward |newspaper=The Economist |date=30 September 2004 |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី២០ ជប៉ុនបានផ្តួលឥណ្ឌានិងចិនក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី និងជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីបានវ៉ាដាច់[[សហភាពសូវៀត]] (វាស់វែងតាមផលិតផលសម្ភារៈសុទ្ធ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ និងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់កាលពីឆ្នាំ១៩៦៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ជប៉ុនត្រូវបានចិនបានវ៉ាដាច់ក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក ហើយបន្តរហូតមកដល់នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសឥណ្ឌាក៏បានវ៉ាដាច់ជប៉ុនដូចគ្នា បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម ដោយក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាច[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបួននៅលើសកលលោក]] និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាស៊ី]]នៅពីក្រោយចិន។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ីរាប់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ភាគច្រើនតែងប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួនបួនផ្សេងទៀតរួមមាន កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ ហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយរដ្ឋទាំងនេះសុទ្ធតែមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្ទុះរហ័សរបស់រដ្ឋប្រទេសទាំងបួននេះហើយ ទើបបានគេផ្ដល់រហស្សនាមឱ្យថា [[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]]។ មកទល់សព្វថ្ងៃនេះ បណ្ដារដ្ឋខ្លាអាស៊ីគឺត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.emergingdragon.com/ |title=Rise of Japan and 4 Asian Tigers from |publisher=emergingdragon.com |access-date=16 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ |archive-date=22 April 2010 |url-status=dead |archivedate=22 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ }}</ref><ref name="International Monetary Fund" /> [[File:Mumbai skyline BWSL.jpg|alt=|thumb|[[មុំបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅអាស៊ី ហើយក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍មួយផងដែរ។]] ក្នុងនាមជាទ្វីបដែលមានក្រឡាផ្ទៃធំជាងគេបំផុតលើលោក អាស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើនបែបច្រើនយ៉ាងដូចជា រ៉ែ[[ប្រេងកាត]] [[ព្រៃឈើ]] [[ត្រី|ត្រីមច្ឆា]] [[ទឹក]] [[ស្រូវ]]អង្ករ [[ទង់ដែង]] និង[[ប្រាក់]]ជាដើម។ វិស័យផលិតកម្មនៅអាស៊ីច្រើនមានកម្រិតអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន [[តៃវ៉ាន់]] កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន ឥណ្ឌា ហ្វីលីពីន និងសិង្ហបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូងនៅតែបន្តនាំមុខលើវិស័យ[[សាជីវកម្មពហុជាតិ]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ ប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាក៏កំពុងអភិវឌ្ឍនិងពង្រីកវិស័យសាជីវកម្មពហុជាតិរបស់ខ្លួនដែរ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនសុទ្ធតែមានប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៃទ្វីបអាស៊ី ក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងពលកម្មទាប និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើន។<ref>{{Cite news |last=Fairless |first=Tom |title=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |access-date=16 October 2025 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |title=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |access-date=16 October 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ី និងបណ្តាប្រទេសនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀតត្រូវបានដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមផ្លូវសមុទ្រ។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មជាខ្សែៗបានលេចឡើងដោយក្នុងនោះ វាបានចាប់ផ្ដើមពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រចិនខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទីក្រុងហាណូយ និងចាកាតា មុនពេលឆ្លងចូលសិង្ហបុរី និងគូឡាឡាំពួរតាមរយៈ[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]​រួចចេញទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្លងចូលទីក្រុងកូឡុំបូនៃប្រទេសស្រីលង្កានិងម៉ាល់នៅចុងខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយបន្តទៅទីក្រុង[[មុំបាសា]]នៃអាហ្រ្វិកខាងកើត។ ចេញពីមុំបាសា ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីបានបន្តអូសបន្លាយទៅភាគខាងជើងចូលប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] រួចឆ្លង[[សមុទ្រក្រហម]]កាត់ចូល[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] មុនពេលបន្តចេញទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ពីទីនោះ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលចេញពីអាស៊ីនេះបានតភ្ជាប់ទៅនឹងទីក្រុង និងប្រទេសសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុបដូចប្រទេសអ៊ីតាលីជាដើម រួចបន្តលើកដាក់លើផ្លូវដែកបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត ឬបន្តទៅកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងប្រទេសបារាំង និងកំពង់ផែផ្សេងៗនៅអឺរ៉ុបភាគខាងជើង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីមានផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតូចមួយផ្នែកដែលរត់ឆ្លងកាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែរ។ ចរាចរណ៍ទំនិញពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីដ៏សំខាន់មួយទៀតត្រូវរត់ចេញពីបណ្ដារដ្ឋនៅប៉ាស៊ីហ្វិកឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] និង[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ឡងប៊ិច]]នៃតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកំពុងរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅសមុទ្រអាកទិកបានបើកត្រួសត្រាយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីពីអាស៊ីឦសានទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{Cite news |date=19 September 2024 |title=Melting Arctic ice could transform international shipping routes, study finds |url=https://www.brown.edu/news/2022-06-22/arctic |access-date=17 October 2025 |work=Brown University}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកតភ្ជាប់ពីអាស៊ីទៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្មវត្ថុនៃគម្រោងសាងសង់។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​រួម​ទាំង​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវសមុទ្របាន​កំពុងតែមានកំណើនខ្ពស់​ខ្លាំង។<ref>{{cite web |url=https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |title=Global Marine Trends 2030 Report |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |url-status=dead |archivedate=12 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |title=Maritime Trade |access-date=17 October 2025 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005146/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |url-status=live}}</ref><ref>Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.</ref><ref>Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.</ref><ref>Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.</ref><ref>Jean-Marc F. Blanchard "China's Maritime Silk Road Initiative and South Asia" (2018).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |title=INTRA-ASIA |access-date=17 October 2025 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ អាស៊ីមានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានចំនួន ៣.៣ លាននាក់ (ពោលបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធលើសពី ១ លានដុល្លារអាមេរិក ដោយមិនរាប់បញ្ចូលថ្លៃគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ) ដោយចំនួននេះស្ថិតនៅតិចជាងចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លាននៅអាមេរិកខាងជើងបន្តិច ពោលគឺ ៣.៤ លាននាក់។ មួយឆ្នាំ្កក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ អាស៊ីបានឡើងឈរលើអឺរ៉ុបក្នុងនាមជាទ្វីបមានចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានច្រើនជាងគេ។<ref>{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625124306/http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |url-status=dead |archive-date=25 June 2011 |title=Asia has more millionaires than Europe |location=Toronto}}</ref> របាយការណ៍ភោគទ្រព្យឆ្នាំ២០១២ របស់[[ស៊ីធីគ្រុប]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់មនុស្សនៅអាស៊ីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាង ១០០ លានដុល្លារបានកើនលើសពីសមភាគីខ្លួននៅឯខាងអាមេរិកខាងជើងជាលើកដំបូង ខណៈដែល "ទំនាញនៃមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច" របស់ពិភពលោកបានបន្តមានទំនោរទៅទិសខាងកើត (មកអាស៊ីនេះឯង)។<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |title=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |date=28 March 2012 |publisher=Bloomberg |first=Sanat |last=Vallikappen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114212900/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |archive-date=14 January 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (មធ្យម)|ផសស]] <small>(មធ្យម, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាលាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||១៩,២៣១,៧០៥||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Japan |access-date=2025-10-17 |archivedate=2025-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250818130928/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |url-status=dead }}</ref>||៦,២៧២,៣៦៣||២០១២ |- | ៣ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}}||៤,១៨៧,០១៧||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||២,២៩៥,៥២៧||២០២២ |- | ៥ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||១,៩៤២,៣១៤||២០២១ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}} ||១,៤៣៧,៤០៦||២០២៥ |- | ៧ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||១,៤២៩,៧៤៣||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (Nominal) Data for Saudi Arabia]</ref> ||១,២៣៩,០៧៥||២០២២ |- | ៩ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||៨០៤,៨៨៩||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|អ៊ីរ៉ង់}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 World Bank's GDP (Nominal) Data for Iran]</ref>||៦៤៤,០១៩||២០១២ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (យអទ)|ផសស]] <small>(យអទ, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||៤០,៧១៦,៤៤៨||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||១៧,៦៤៧,០៥០||២០២៥ |- | ៣ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||៧,១៩១,៧១៨||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}} ||៦,៧៤១,១៩២||២០២៥ |- | ៥ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |||៥,០០៩,៤៨៣||២០២៥ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}}<ref>{{Cite web |url=https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12:42:31.4736462Z |title=World Bank's GDP (PPP) Data for Turkey |access-date=2025-10-17 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228211000/https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12%3A42%3A31.4736462Z |url-status=dead }}</ref>||៣,៧៦៧,២៣០||២០២៣ |- | ៧ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||៣,៣៦៥,០៥២||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (PPP) Data for Saudi Arabia]</ref>||២,៥១៤,៩១៣||២០២៥ |- | ៩ ||align=left|{{flag|អេហ្ស៊ីប}} ||២,៣១៧,៥៣០||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||១,៩៦៥,៣៨៩||២០២៥ |} {{clear}} ===ទេសចរណ៍=== [[File:A few reminder shots of the magical colours at Angkor Wat just prior to sunrise (50232670541).jpg|thumb|[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅអាស៊ី]] ខណៈអាស៊ីកំពុងទទួលកំណើនក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាភ្ញៀវទេសចរចិន ''MasterCard'' បានចេញផ្សាយសន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកលប្រចាំឆ្នាំ២០១៣ ដោយក្នុងនោះមានទីក្រុង ១០ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុប ២០ ជាទីក្រុងស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយក៏ជាលើកដំបូងផងដែរដែលទីក្រុងនៃប្រទេសមកពីអាស៊ី ([[បាងកក]]) បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលលេខមួយជាមួយនឹងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាចំនួន ១៥.៩៨ លាននាក់។<ref>{{cite news |url=http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |title=Milan and Rome named among the most widely visited cities in the world in the Mastercard Global Destination Cities Index report |date=28 May 2013 |website=Italianavenue.com |access-date=17 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220531/http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> {{Clear}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៅអាស៊ី}} {{Historical populations |title = Historical populations |type = Asia |align = right |percentages = pagr |footnote = ប្រភព៖ [https://www.un.org/esa/population/publications/sixbillion/sixbilpart1.pdf "UN report 2004 data" (PDF).]<br />The figure for {{UN Population|Year}} is provided by.{{UN Population|source}} |១៥០០|243000000 |១៧០០|436000000 |១៩០០|947000000 |១៩៥០|1402000000 |១៩៩៩|3634000000 |២០១៦|4462676731|graph-pos=bottom }} កំណើន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (HDI) ក្នុងអាស៊ីបូព៌ាបានហក់ស្ទុះឡើងខ្ពស់ជាងឆ្ងាយពីតំបន់ដទៃៗទៀតនៅលើពិភពលោក ដោយកំណើនរបស់វាស្ទើរកើនជិតទ្វេដងនៃ HDI ជាមធ្យមដែលបានសម្រេចនៅក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំមុន នេះបើយោងតាមការវិភាគរបស់របាយការណ៍អំពីទិន្នន័យសុខភាព ការអប់រំ និងប្រាក់ចំណូល។ ហុងកុងជារដ្ឋនៅអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសផ្សេងៗនៃ HDI (ពោលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៧ នៅលើពិភពលោកដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ "អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់") បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីជាបន្តបន្ទាប់គឺ សិង្ហបុរី (៩) ជប៉ុន (១៩) និងកូរ៉េខាងត្បូង (២២)។ [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៥៥) គឺជាប្រទេសអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសសរុប ១៦៩ ដែលមាននៅក្នុងបញ្ជី HDI។<ref name="2010 Human Development Report">{{cite news |url=http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |title=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years |publisher=UNDP |access-date=17 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121161015/http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |archive-date=21 November 2010}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៅអាស៊ី}} អាស៊ីជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[អំបូរភាសា]]ជាច្រើន ក៏ដូចជា[[ភាសាលំញែក]]មួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមានភាសាដើម ឬកំណើតលើសពីមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ យោងទៅតាមស្ថិតិ ''Ethnologue'' ឥណ្ឌូណេស៊ីមានភាសានិយាយជាង ៧០០ ភាសាផ្សេងគ្នា ខណៈឥណ្ឌាមានភាសាជាង ៤០០ និងហ្វីលីពីនមានជាង ១០០ ភាសា។ ប្រទេសចិនក៏មានភាសា និងគ្រាមភាសាច្រើនផងដែរទៅតាមខេត្តនីមួយៗ។ ===សាសនា=== សាសនាធំៗជាច្រើននៅលើពិភពលោកគឺមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ីនេះ ដោយក្នុងនោះរួមមានសាសនាដែលមានមនុស្សប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេទាំងប្រាប់ ពោលគឺ គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាស្រុកចិន (ដោយគេបែងចែកជាលទ្ធិខុងជឺ និងតាវ) និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទេវកថាអាស៊ីគឺមានភាពស្មុគស្មាញ និងចម្រុះគ្នាច្រើន។ ឧទាហរណ៍រឿងនិទាននៃ[[គ្រោះទឹកជំនន់ (ទេវកថា)|គ្រោះមហាទឹកជំនន់]] ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង[[ព្រះគម្ពីរហេប្រឺ]]ជុំវិញនិទានកថា[[ណូអេ]] (ក្រោយមកមាននៅក្នុងគម្ពីរ[[សម្ពន្ធមេត្រីចាស់]]នៃគ្រិស្តសាសនា និងក្នុង[[គម្ពី គួរអាន|ព្រះគម្ពីគួរអាន]]នៃឥស្លាមសាសនា) ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងបំផុតមាននៅក្នុង[[ទេវកថាមេសូប៉ូតាមី]] ដូចក្នុងទេវកថា[[អេញូម៉ាអេលីស]] និង[[វីរកថានៃហ្គីលកាម៉េស]]។ ទេវកថាហិណ្ឌូក៏មាននិទានរឿងស្រដៀងគ្នានេះដែរអំពី[[អវតារ]]របស់[[ព្រះវិស្ណុ]]ដែលបានក្រឡាខ្លួនជាត្រីទៅព្រមាន[[វិរស្វទមនុ]]អំពីហានិភ័យនៃគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏កាចសាហាវ។ [[ទេវកថាចិន]]បុរាណក៏មាននិទានអំពីទឹកជំនន់ដ៏ធំដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនជំនាន់ ដែលតម្រូវឱ្យមានការខិតខំរួមរួមគ្នាពីព្រះអធិរាជ និងព្រះទេវៈដើម្បីទប់ស្កាត់។ ====សាសនាអាប្រាហាម==== {{See also|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Church of the Nativity (7703592746).jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍ព្រះប្រសូត]]នៅទីក្រុង[[បេធ្លេហឹម]]]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|អាល់កាបា នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ពួក[[សាសនាអាប្រាហាម]]ដូចជា៖ [[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ឌ្រូស|ជំនឿឌ្រូស]]<ref>{{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}}</ref> និង[[ជំនឿបាហៃ]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite book |title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation |url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498 |first=Benjamin |last=MacQueen |year=2013 |isbn=978-1-4462-8976-1 |page=[https://archive.org/details/isbn_2901446249498/page/5 5] |publisher=SAGE |quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific |first=Sarolta |last=Takacs |year=2015 |isbn=978-1-317-45572-1 |page=552 |publisher=Routledge}}</ref> យូដាសាសនា ដែលជាជំនឿអាប្រាហាមដ៏ចំណាស់មួយ គឺត្រូវបាន​គេប្រកាន់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលជាទីកន្លែងកំណើតរបស់ជនជាតិនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ប្រជាជាតិហេប្រឺ]] ដោយសព្វថ្ងៃមានរួមបញ្ចូលជនជាតិយូដាដែលមានវត្តមានក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាផ្ទាល់ និងអ្នកដែលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Jewish Population of the World |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅជុំវិញពិភពលោកនៅតែមានចំនួនច្រើន។ ជ្វីហ្វគឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (៧៥.៦%) ដែលមានចំនួនប្រមាណ ៦.១ លាននាក់<ref>{{cite news |first=Yoram |last=Ettinger |title=Defying demographic projections |url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |access-date=24 October 2025 |newspaper=Israel Hayom |date=5 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191655/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |archive-date=29 October 2013}}</ref> ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សុទ្ធតែកាន់សាសនាយូដានោះទេ។ [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយមួយនៅក្នុងទ្វីប ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជាង ២៨៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]។<ref>{{cite web ។|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |title=Christians |date=18 December 2012 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310002132/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |archive-date=10 March 2015}}</ref> ១២.៦% នៃប្រជាជនអាស៊ីសរុបគឺជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ប្រទេសហ្វីលីពីន និង[[ទីម័រខាងកើត]]គឺជាប្រទេសអាស៊ីតែពីរប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។<ref name="Pew Research Center" /> នៅឯប្រទេស[[អាមេនី]] និងចចជីវិញ និកាយ[[អូស្សូដក់បូព៌ា]]គឺជាសាសនាដែលគេគោរពប្រកាន់ជាងគេ។<ref name="Pew Research Center" /> វត្តមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាជាច្រើនគឺមាននៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងលិច]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name="Pew Research Center">{{cite web |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population |publisher=Pew Research Center |access-date=25 October 2025 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809110719/https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]] ដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់[[ហ៊ីចាស]]នៃប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃ គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅទ្វីបអាស៊ី ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងតិច ១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៣.៨%​ នៃប្រជាជនអាស៊ីទាំងអស់។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |title=Region: Asia–Pacific |date=27 January 2011 |website=Pewforum.org |access-date=25 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនជាងគេគឺប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ១២.៧% នៃមូស្លីមទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសបន្តបន្ទាប់មានដូចជា ប៉ាគីស្ថាន (១១.៥%) ឥណ្ឌា (១០%) បង់ក្លាដែស អ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរមានប្រជាជនកាន់និកាយ[[ស៊ីអ៊ីត]]ច្រើនជាងគេ។ ទីក្រុង[[មេក្កា]] [[មេឌីណា]] និង[[យេរូសាឡឹម]] គឺជាទីក្រុងដ៏សក្ការៈបំផុតទាំងបីនៃសាសនាឥស្លាមនៅលើពិភពលោក។ ====សាសនាឥណ្ឌា និងអាស៊ីខាងកើត==== {{See also|សាសនាបូព៌ា}} [[File:Akshardham Lotus.jpg|thumb|[[ស្វាមីនរយាន សមប្រទាន|ព្រះវិហារស្វាមីនរយាន]][[ស្វាមីនរយានអក្សរធម៌ (ដេលី)|អក្សរធម៌]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រាសាទវិហារហិណ្ឌូដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅលើលោក។<ref>{{cite news |first=Preeti |last=Jha |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |title=Guinness comes to east Delhi: Akshardham world's largest Hindu temple |date=26 December 2007 |newspaper=The Indian Express |access-date=25 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228055300/http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |archive-date=28 December 2007}}</ref>]] សាសនានៅអាស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់គឺសុទ្ធតែមានលក្ខណៈបែបទស្សនវិជ្ជា ហើយប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជាអាស៊ីទាំងនោះបានគ្របដណ្តប់ទៅលើវិសាលគមនៃចិត្តគំនិត និងទស្សនអក្សរសាស្ត្រស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់វប្បធម៌និងអរិយធម៌។ [[ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា]]រួមមាន[[ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ]] និង[[ទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធ]]។ ក្រុមសាសនាដូចជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ]] [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]] និង[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតពីឥណ្ឌាក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ចំពោះអាស៊ីបូព៌ា ឬខាងកើតវិញ ពិសេសនៅចិននិងជប៉ុន មានសាសនាដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ|ខុងជឺនិយម]] [[សាសនាតាវ|តាវ]] និងព្រះពុទ្ធនិយម[[ហ្សិន]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១២ សាសនាហិណ្ឌូមានអ្នកគោរពប្រកាន់ប្រមាណ ១.‌១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៥%​​ នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងទ្វីបអាស៊ីទាំងអស់ និងជាសាសនាដែលមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេក្នុងទ្វីបនេះផងដែរ។ ហិណ្ឌូសាសនាច្រើនគេនិយមអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ប្រជាជនជាង ៨០%​ នៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ខណៈសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស ប៉ាគីស្ថាន ភូតាន ស្រីលង្កា និង[[កោះបាលី]]ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏កាន់សាសនាមួយនេះផងដែរ។ [[File:Angkor Wat reflejado en un estanque 02.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា គឺជាប្រាសាទហិណ្ឌូ-ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនមានអ្នកកាន់ទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងអាស៊ីបូព៌ា។ ប្រជាជនកាន់ភាគច្រើនដែលកាន់ប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធគឺមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ថៃ]] (៩៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Thailand |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូមា]] (៨០–៨៩%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Burma |access-date=27 October 2025}</ref> ជប៉ុន (៣៦–៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Japan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូតាន]] (៧៥–៨៤%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Bhutan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ស្រីលង្កា]] (៧០%),<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |title=The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=27 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724072557/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=24 July 2013 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 }}</ref> [[ឡាវ]] (៦០–៦៧%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Laos |access-date=27 October 2025}}</ref> និង[[ម៉ុងហ្គោលី]] (៥៣–៩៣%)។<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Mongolia |access-date=27 October 2025}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគតិចកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារួមមាន៖ [[តៃវ៉ាន់]] (៣៥–៩៣%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Taiwan |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2005 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=8 November 2005 |access-date=27 October 2025 |archive-date=26 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226103042/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2006 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917184720/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625070300/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |url-status=live}}</ref> កូរ៉េខាងត្បូង (២៣–៥០%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=South Korea |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]] (១៩–២១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Malaysia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[នេប៉ាល់]] (៩–១១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Nepal |access-date=27 October 2025}}</ref> [[វៀតណាម]] (១០–៧៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Vietnam |access-date=27 October 2025}}</ref> ចិន (២០–៥០%),<ref>{{cite web |url=http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |title=Chinese Han Nationality: Language, Religion, Customs |website=Travelchinaguide.com |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220534/https://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] (២–១៤%)<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea – Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009}}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook |country=North Korea |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |year=2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=27 October 2025 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233244/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាសហគមន៍តូចៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងបង់ក្លាដែស។ [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]]ច្រើនប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកមួយចំនួនដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ាឡេស៊ីជាដើម។ ចំណែក[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]វិញច្រើនមានប្រជាប្រិយភាពនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ហើយក៏មាននៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកខ្លះផងដែរដូចនៅតាមតំបន់អាស៊ីផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះ[[លទ្ធិខុងជឺ]] គេច្រើនអនុវត្តវានៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជាក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងដោយប្រជាជនចិននៅបរទេសមួយចំនួន។ [[សាសនាតាវ|តាវនិយម]] ឬលទ្ធិតាវក៏មានគេអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ រួមជាមួយតៃវ៉ាន់ ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរីជាដើម។ <gallery> File:Traditional wedding at Meji-jingu 72570539 f30636e2ef o.jpg|[[ពិធីរៀបអាពាហ៌ពិពាហ៌នៅជប៉ុន|អាពាហ៌ពិពាហ៌ជប៉ុន]]នៅឯ[[ទីសក្ការម៉េជិ]] File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|[[ពិធីបុណ្យថៃពូសម|ពិធីបុណ្យហិណ្ឌូ]]ដែលប្រារព្ធដោយសហគមន៍[[ជនជាតិទមិឡ|ទមិឡ]]នៅប្រទេសសិង្ហបុរី File:Feast of Black Nazarene, Quiapo, Manila.JPG|ក្បួនដង្ហែ[[ណាសារ៉ែនខ្មៅ]]ដោយគ្រិស្តសាសនិកក្នុងក្រុង[[ម៉ានីល]] File:Echmiadzin Cathedral, Armenia (5047080550).jpg|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនីកំពុងគោរពបួងសួងក្នុង[[មហាវិហារអេចឆ្មីអាដហ្ស៊ីន]]នៅក្រុង[[វ៉ាហ្ការឆាប៉ាត]] File:İstanbul 4258.jpg|ឥស្លាមសាសនិកបុរសៗកំពុងបួងសួងនៅ[[ព្រះវិហារអ័រតាគុយ]]ក្នុងក្រុង[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] File:Buddhist alms in Si Phan Don.jpg|[[ភិក្ខុ|ព្រះសង្ឃ]]ឡាវ[[បិណ្ឌបាត|កំពុងទទួលចង្ហាន់]] </gallery> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌នៅអាស៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រទេសនៅអាស៊ី]] *[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន]] *[[អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] km6tmsr8pf3k2xnwn2iiaydptjztgdc 0 1770 339047 337952 2026-08-18T14:51:06Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg|Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Norodom Sihamoni on ban 339047 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Royal arms of Cambodia.svg |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះសង្ហារ]] |image_map = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកម្ពុជា (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = <br>[[File:CambodiaMotto.svg|160px]] <br> |national_anthem = <center>''[[នគររាជ]]'' </center> <center>[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]</center> |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |languages2_type = [[w: Official script|អក្សរផ្លូវការ]] |languages2 = [[អក្សរខ្មែរ]] |usual_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] និង[[ភាសាបារាំង]] |national_flower = [[រំដួល]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥.៦% [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ២.៤% [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៍]] | ១.៥% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ០.២% [[ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម|វៀតណាម]] | ០.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ]]<ref name="CSES2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=ការស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៩–២០២០ (ភាសាអង់គ្លេស)|work=ក្រសួងផែនការ,|publisher=វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ,|date=November 2018|accessdate=8 តុលា 2022|archivedate=2022-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១៩ |religion = {{unbulleted list | ៩៧.១% [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ]]) | ២.០% [[ជនជាតិខ្មែរអ៊ីស្លាម|ឥស្លាមសាសនា]] | ០.៣% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៥% [[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាផ្សេងៗ]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ជំរឿនប្រជាជនទូទៅនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៩ – របាយការណ៍ជាតិស្តីពីលទ្ធផលជំរឿនចុងក្រោយ |last=[[ក្រសួងផែនការ|ក្រសួងផែនការ]], វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |date=2020 |publisher=ក្រសួងផែនការ, វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |access-date=8 តុលា 2022 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |deadurl=yes }}</ref> }} |religion_year = ២០១៩ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |coordinates = {{Coord|11|33|N|104|55|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] |leader_title3 = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_title4 = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[ឃួន សុដារី]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[នគរភ្នំ]] |established_date2 = ៦៨–៥៥០ |established_event3 = [[នគរចេនឡា]] |established_date3 = ៥៥០–៨០២ |established_event4 = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] |established_date4 = ៨០២–១៤៣១ |established_event5 = [[អាណានិគមបារាំង|អាណានិគមកិច្ចបារាំង]] |established_date5 = ១១ សីហា ១៨៦៣ |established_event6 = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |established_date6 = ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ |established_event7 = [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] |established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៩១ |established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date8 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ |area_rank = ទី៨៨ |area_magnitude = |area_km2 = ១៨១,០៣៥ |area_size = 1 E7 |percent_water = ២.៥ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}}១៦,៧១៣,០១៥<ref>{{CIA World Factbook link|country=Cambodia|access-date=8 តុលា 2022|year=2022}}</ref> |population_estimate_year = ២០២២ |population_estimate_rank = ទី៧២ |population_density_km2 = ៨៧ |population_density_sq_mi = ២១១.៨ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = {{IncreaseNeutral}} ៨៧.៨៦៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=522,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ទិន្នន័យមូលដ្ឋាននៃទស្សនវិស័យលើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក៖ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២២ – កម្ពុជា|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = {{IncreaseNeutral}} ៥,៤៩៣ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal = {{IncreaseNeutral}}២៨.០២០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{IncreaseNeutral}}១,៧៥២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = ៣៦.០ |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=សប្បសិទ្ធិប្រាក់ចំណូលជីនី |publisher=ធនាគារពិភពលោក |website=hdr.undp.org, |accessdate=27 November 2020}}</ref> |Gini_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |Gini_year = ២០១៣ |HDI_year = ២០២១ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០០ |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២១/២០២២|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|accessdate=៨ តុលា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤៦ |HDI_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |currency = [[រៀល]] (៛) |currency_code = KHR |time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]] (ICT) |utc_offset = +០៧:០០ |drives_on = ស្ដាំ |cctld = [[.kh]] |iso3166code = KH |calling_code = [[លេខទូរសព្ទនៅកម្ពុជា|+៨៥៥]] |footnote1 = លុយ[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]ត្រូវបានចាយជាញឹកញាប់ |wikidata = Q424 }} '''ប្រទេសកម្ពុជា''' ({{IPA-km|kɑmˈpuˈciə|IPA}}, {{IPA-km|កាំ'ពុ'ជា|Khmer}}) ដោយមានឈ្មោះ​ជាផ្លូវ​ការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ក្នុងតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ថៃ]]នៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ឡាវ]]នៅភាគឦសាន្ត ប្រទេស[[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]​នៅភាគនិរតី។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៧២]]​ក្នុង​​លោក [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២៧]]ក្នុង[[ទ្វីបអាស៊ី]] និងទី៧ក្នុង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង​[[ខ្មែរលើ|កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ]] ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​[[ភ្នំពេញ]] ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជា[[រដ្ឋឯកភាព]] ក្រោមរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​ និង[[របបរដ្ឋសភា]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលមានព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ជ្រើសតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ]] ជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]​ និងជា[[ប្រមុខរដ្ឋ|ព្រះប្រមុខរដ្ឋ]]។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មាន[[ហ៊ុន សែន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ [[សម-រង្សុី]] ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។ ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" ([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]: कंबुज)។<ref name="CHANDLER">David P. Chandler (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, ISBN 0813335116.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​[[ជយវម៌្មទី២]]​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​[[អាណាចក្រខ្មែរ|មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរ]]ដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​[[អង្គរវត្ត]] និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រហ្មញ្ញ​]] ហើយនិង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​[[អង្គរ]]​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃ[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]]​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​[[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]] ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​កំឡុង​សម័យ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១]] កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ]] (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ [[ការប៉ះទង្គិចគ្នា១៩៩៧នៅកម្ពុជា|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧]] បាន​ធ្វើឱ្យលោក[[ហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។ កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​[[សង្គមនិយម]] ជា​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​[[ធនធានមនុស្ស]] ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​[[ខ្មែរក្រហម|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។<ref>[http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html Cambodia to outgrow LDC status by 2020 | Business | The Phnom Penh Post – Cambodia's Newspaper of Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |date=2011-05-21 }}. The Phnom Penh Post (May 18, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។<ref>{{cite news|title=ចំណូលប្រេងមិនដូចគ្នារហូត២០១៣: ក្រសួង|author=ឯក-ម៉ាដ្រា|date=១៩មករា ២០០៧|agency=រ៉យតឺរ|url=http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|accessdate=ថ្ងៃ ១៩ធ្នូ ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118093421/http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|archivedate=2012-01-18|url-status=live}}</ref> ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[បញ្ជីប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ទី១៣៨]] (រួមជាមួយ [[លាវ]]) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/|title= The 2013 Human Development Report – "The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=144–147|accessdate=2 March 2013}}</ref> ==ឈ្មោះ==<!--linked--> '''{{main|ឈ្មោះនៃកម្ពុជា}}''' ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថា'''កម្ពុជា'''។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា '''ស្រុកខ្មែរ''' ដែលមានន័យថា ''ដែនដីនៃពួកខ្មែរ'' រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ''ប្រទេសកម្ពុជា'' ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជ[[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]]បានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស[[​ខ្មែរ]] ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា [[ខេមរៈ|ខេមរ]]​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​[[កាព្យ]] ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ ''Cambodge'', អង្គ្លេស ហៅ​ថា ''Cambodia'', អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ''Cambodja'', ខ្លះ​ហៅ ''Kambuja'' ។ល។ ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋ[[កម្ពោជ]]កាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេស[[ថៃ|សៀម]]កាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថា[[អយុធ្យា]]ដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ ''[[កុរុ]], [[សក្កៈ]], [[កោសល]], [[មគធៈ]], [[អង្គៈ]], [[សិវិ]], [[កលិង្គៈ]], [[អវន្តិ]], [[បញ្ចាលៈ]], [[វជី]], [[គន្ធារៈ]], [[ចេតិយៈ]], [[វង្គៈ]], [[វិទេហៈ]], [[កម្ពោជ]], [[មទ្ទៈ]] ឬ [[មទ្រៈ]], [[ភគ្គៈ]], [[សីហឡៈ]], [[កស្មិរ]], [[កាសី]], [[បណ្ឌវៈ]]''។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា [[ជម្ពូ​ទ្វីប]] ([[ឥណ្ឌា]]), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនា​]]រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' ===បុរេប្រវត្តិ=== '''{{Main|បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' [[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។]] [[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|កងទ័ព[[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹង[[ចាម្ប៉ា|ចាម]] ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទ[[បាយ័ន]]។]] [[បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្ត]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]មានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និង[[បរកជន]]។ [[បុរាណវត្ថុវិទ្យា]] គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុ[[ខែ្មរ]]។ មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់[[អតិកញ្ញៈ]] (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួស[[ហនុមានខៀវ]] (quartz)និង[[ក្វាតហ៊្សីត]] ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] និង[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ <ref name=stark2004>{{Cite book|author=មៀរៀម-ស្តាខ|editor1-first=អៀន|editor1-last=ហ្គ្លឹវ៉ឺរ|editor2-first=ភិតថឺរ-អ៊ែស|editor2-last=បិលវូដ|title=អាស៊ីអាគ្នេយ៍: ចាប់ពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ|year=២០០៥|publisher=រ៉ោតឡឺច|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=កម្ពុជាសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf}}</ref> ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​[[សវ៌កញ្ញៈ]] (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំ''[[ល្អាងស្ពាន]]'' នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលត្រូវនឹងសម័យ[[ហ្វាប៊ីញ]]។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃ[[វិទ្យុកាបូន]]មួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។<ref name=stark2004 /><ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|title=កំណាយបុរាណវិទ្យាបុរេប្រវត្តិលើកទីពីរនៅល្អាងស្ពាន (២០០៩)|first=មិឆឹល|last=ធ្រែនណឹត|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគ[[ថ្មរំលីង]] ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។<ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|title=កុលាលភាជន៍ចាស់បំផុតនៅល្អាងស្ពានកម្ពុជា (១៩៦៦-៦៨)|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និង[[យុគដែក]]នៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ ''[[សំរោងសែន]]'' (មិនឆ្ងាយពីរាជធានី[[ឧដុង្គ]]បុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧<ref name=higham1989>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=បុរាណវិទ្យានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|year=១៩៨៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រិជ|isbn=978-0-521-27525-5}}, ទំ.១២០</ref> និង''[[ភូមិស្នាយ]]'' នៅ[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ភាគខាងជើង។<ref>{{Cite journal|author=ដោហ្គហ៊្គាំលដ៏ជែ.ដាប់បលយូ.-អូរ៉ាយលី, អេនចឺឡឺ វ៉ន់ ដេន ឌ្រីស្ឆ៍, វឿន-វុទ្ធី |year=២០០៦|title=បុរាណវិទ្យា និង បុរាណសត្វវិទ្យានៃភូមិស្នាយ:ទីបញ្ចុះសពចុងបុរេប្រវត្តិនៅកម្ពុជាភាគពាយព្យ|volume=៤៦|issue=2|issn=0066-8435}}</ref> វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅ[[រតនគីរី]]។<ref name=stark2004 /> ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺ''[[បន្ទាយគូ (បុរាណវិទ្យា)|បន្ទាយគូ]]រាងមូល''ដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមាន[[ដីក្រហម]]ក្បែរ[[មេមត់]] និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។<ref>{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=ប្រវត្តិស្រាវជ្រាវ|publisher=មជ្ឈមណ្ឌលបុរាណវិទ្យាមេមត់|accessdate=៦កុម្ភៈ ២០០៩}}</ref><ref>{{Cite journal|author=ហ៊្គើដ-អាល់ប្រិឆ|year=២០០០|title=ដីលើករង្វង់មូលក្រែក៥២/៦២ ការស្រាវជ្រាវថ្មីលើបុរេប្រវត្តិកម្ពុជា|journal=នេត្រាទស្សន៍អាស៊ី|volume=៣៩|issue=១–២|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=១៥វិច្ឆិកា ២០០៩|author-separator=,|display-authors=1|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|archive-date=2020-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|dead-url=yes}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។<ref name=higham2001pre>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=អរិយធម៌អង្គរ|year=២០០១|publisher=ភ្វីនិច្ស|isbn=978-1-84212-584-7|url=http://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=2002-01}}, ទំព.១៣–២២</ref> ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពី[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទ[[បក្សីចាំក្រុង]] និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោម''ល្វា'' (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។<ref name=higham2001pre /> ===សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ=== '''{{Main|នគរភ្នំ|នគរចេនឡា|អាណាចក្រខ្មែរ}}''' {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 210 | image1 = Angkor Wat.jpg | caption1 = <center> [[អង្គរវត្ត]] </center> | image2 = Bayon Angkor frontal.jpg | caption2 = <center> ព្រះភក្ត្រនៃ[[ព្រះពោធិសត្វ]][[អវលោកេស្វរៈ]]​នៅ[[ប្រាសាទបាយ័ន]] </center> | image3 = | caption3 = }} [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia 900 CE km.PNG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| '''ក្រហម''': អធិ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]]] សតវត្សទី១​នៃ[[គ.ស.]]មានមនុស្សជាច្រើនមកពី[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]ដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ [[អរិយធម៌]]របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យ[[ជាតិខេមរា]] មកម្ល៉េះ។ កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ [[មហាឥណ្ឌា|ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្ម]]នៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]] និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ [[ចេនឡា]] ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពី[[ឥណ្ឌា]] ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។<ref name="BRIT">Britannica.com. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia History of Cambodia.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោក[[ខ្លោឌ្យូស អាពូទលេមី|ខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមី]]ថា ''[[អូរកែវ|កត្តិគរៈ]]''។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី១]]ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់[[ជ្វា]]។ [[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]បានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី២]] (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពី[[ជ្វា]]និងប្រកាសព្រះអង្គឯងជា[[ទេវរាជ]]។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិ[[ទេវរាជ]] និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=ផែនទីចក្រភពខ្មែរ |publisher=សិល្បៈ-និង-បុរាណវិទ្យា.ខម |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពី[[ស្រីលង្កា]]បាននាំ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>{{cite web |url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=បង្អួចមើលអាស៊ី |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=2007-05-21 |access-date=2012-09-02 |url-status=dead }}</ref> សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។ {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 180 | image1 = JayavarmanVII.JPG | caption1 = <center> [[ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ត]] </center> | image2 = Apsara relief.jpg | caption2 = <center> រូបភាពតូច </center> | image3 = | caption3 = }} អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺ[[អង្គរ]] ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រជាតិនៃសហរដ្ឋអាមរិក: ផែនទីបុរាណវិទ្យាទូលំទូលាយនៃសំណង់តាំងនៅនៃបុរេឧស្សាហកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅអង្គរ កម្ពុជា |publisher=Pnas.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់<ref>[https://web.archive.org/web/20080923054500/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, August 15, 2007</ref> ហើយ[[អង្គរវត្ត]] ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា [[អាណាចក្រ]]ខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏[[អង្គរវត្ត]]គឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។ ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ [[សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរ]] ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។ ===សម័យក្រោយអង្គរ=== '''{{Main|យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាង[[នគរអយុធ្យា]] នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។<ref name="Chan">[[ឌែវិដផ. ឈែនដ្លឺរ|ឈែនដ្លឺរ ដាវិដផ.]] "ស្រុកនិងប្រជាជនកម្ពុជា"។ ១៩៩១។ ហបផឺខាលលិនស៍។ ញូវយ៉ក ញូវយ៉ក។ ទំ.៧៧</ref><ref>[http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, June 13, 2004</ref> ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា '''សម័យកណ្តាល'''។ នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅ[[លង្វែក]] នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរ[[ព័រទុយហ្គាល់]] និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិង[[ការជួញដូរបរទេស]]។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទ[[នរេសូរ]]មហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឧដុង្គ]]ខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជា[[ប្រទេសចំណុះ]]ម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យ[[ខ្មែរ]]កាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)]] ([[សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម]]) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោម[[អធិរាជភាព]]រួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជា]]ដោយព្រះបាទ[[នរោត្តម]]។ ===អាណានិគមកិច្ចបារាំង=== [[ឯកសារ:King Norodom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] [[ឯកសារ:Prince Sisawat.jpg|right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px]] [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|right|180px|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិន]] [[ឯកសារ:Shrine outside Wat Phnom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]] [[បារាំង]] ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ [[អាណានិគម]][[បារាំង]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម<ref name="CHANDLER">{{Cite book| last = ឈែនដ្លឺរ | first = ដ.ផ. | author-link = ឌែវិដភី. ឈែនដ្លឺរ | title = ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា (រ.ទី២) | publisher=វ៉ិសវ្យូប៉្រិស | year = ១៩៩៣ | location = បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ }}</ref> បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រា[[ចង្វាតព្រះដំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] និង[[ចង្វាតសៀមរដ្ឋ|សៀមរាប]] ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោម[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណាព្យបាលបារាំង]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគម[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុន]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។<ref name="Kamm" /> រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧&nbsp; លាននាក់។<ref name="Population">"[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm ប្រជាជន-កម្ពុជា]"។ [[បណ្ដាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] គឺព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុន្នីរ៉េត]] ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។<ref name="Kamm">{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = កម្ពុជា: របាយការណ៍ពីដែនដីមានជំងឺ | url = http://books.google.com/?id=wtBkD5CoIMkC&printsec=frontcover&dq=Cambodia+Report+from+a+Stricken+Land#v=onepage&q= | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លីឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៧ | isbn = 1-55970-433-0}}</ref> ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់[[ជប៉ុន]] ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យ]]អាស្រ័យ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដឹកនាំ ដោយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]]។<ref name="Kamm" /> ===ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម=== កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើ[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅ[[វៀតណាម]]។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]]បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។<ref name=autogenerated1>{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = របាយណ៍កម្ពុជាពីដែនដីមានជំងឺ | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លិសឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៣| isbn = 1-55970-507-8 }}</ref> រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ([[ខ្មែរក្រោម]]) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យឱ្យទៅព្រះបិតារបស់ទ្រង់ដើម្បីចូលរួមក្នុងឆាក[[នយោបាយ]] ហើយត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅថ្ងៃសោយទិង្គតរបស់បិតាទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ព្រះសីហនុក៏បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋម្ដងទៀត ដែលយកគោរម្យងារជា '''សម្ដេច'''។ ពេលដែល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានរីករាលដាលឡើង ព្រះសីហនុបានអនុវត្តគោលនយោបាយ[[ប្រទេសអព្យាក្រឹត្យ|អព្យាក្រឹត្យភាព]]ជា ផ្លូវការនៅក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគេគិតជាសាមញ្ញថាមានព្រះទ័យប្រណីដល់បុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ព្រះសីហនុបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជា ជាទីលាក់ខ្លួននិងច្រកផ្គត់ផ្គង់សម្រាប់កងទ័ពរបស់ពួកគេ និងជំនួយផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ពួកគេប្រយុទ្ធប្រឆាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ គោលនយោបាយនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាការធ្វើឱ្យអាក់អន់ចិត្តដល់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងតោនប៉ុស្ត៍ ស្ទែនលី-កាណូវត្រូវបាននិយាយប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនកុម្មុយនិស្តយួន ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធទេ លុះត្រាតែមានប្រជាជនខ្មែរស្លាប់ទើបទ្រង់មិនយល់ព្រម។ <ref>Washington Post, December 29, 1967</ref> សារដដែលត្រូវបាននាំទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊លនៅខែ មករា ១៩៦៨។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia.". (Stanford University Press. 1999). p. 44</ref> ដូច្នេះស.រ.មិនមានចិត្តពិតប្រាកដដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ។ យ៉ាងណាមិញពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលបានអាក់អន់ចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ ក៏ដូចជាការងាកចេញរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំទ្រង់ដដែល។ ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]និង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ គ្មានភស្តុតាងនៃតួនាទីស.រ.ណាមួយក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះទេ។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមនោះ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនូវរបបថ្មីនេះ ដែលភ្លាមៗបានទាមទារឱ្យពួកកម្មុយនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា ការនេះទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយដោយសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង អស់សង្ឃឹមនឹងការគ្មានកន្លែងលាក់ខ្លួននិងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង រំពេចនោះ ក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើកលើរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញឱ្យពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គឱ្យជួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដោយបង្កឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]<ref name="SIHNK">{{Cite book| last = សីហនុ | first = នរោត្តម | authorlink = នរោត្តម សីហនុ | title = សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា កំណត់ប្រវត្តិសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុពេលដែលបានទាក់ទងនឹងវាលផ្វ្រេដ-បឺចចឹត | url = https://archive.org/details/mywarwithcia00noro | publisher=សៀវភៅភែនទិអន | year = ១៩៧៣| isbn = 0-394-48543-2}}</ref> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាមិញចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចរបស់កម្ពុជាគឺជាការប៉ះទង្គិចធំរវាងរដ្ឋាភិបាល និងកងទ័ពកម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះពួកគេបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់លើទឹកដីកម្ពុជា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តយួនបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ឥឡូវ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia. (Stanford University Press. 1999). pp. 48–51</ref> ដូច្នេះ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកស្ទួយខ្មែរក្រហម។ [[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|240px|right|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] និង[[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]]នៅឆ្នាំ ១៩៥៦]] ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងកងកម្លាំងស.រ.[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]និង[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|បានលុកលុយកម្ពុជាមួយរយៈ]]ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីរំខានដល់[[វៀតកុង]] និងខ្មែរក្រហម។<ref name="SIDESHOW">{{Cite book |last = ឝខ្រស |first = វិល្លៀម |authorlink = វិល្លៀម ឝខ្រស |title = បញ្ហាតូចតាច: ឃិស្ស៊ិងហ្គឺរ, និច្សុន និងវិនាសកម្មកម្ពុជា |publisher=ថាច់ស្តូន |year = ១៩៨៧ |location = សហរដ្ឋ |isbn = 0-7012-0944-5}}</ref> ខ្មែរពីរលាននាក់ ភាគខ្លះបានក្លាយជា[[ជនភៀសខ្លួន]]ដោយសង្គ្រាមនិងដោយនគរបាលភេរវនិយមនៃពួកខ្មែរក្រហម និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំពេញ។ មានការប៉ាន់ស្មានថា ខ្មែរមួយចំនួនបានស្លាប់កំឡុងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកទ្រង់ទ្រាយធំ ស្របពេលនោះ គេបានមើលឃើញនូវផលប៉ះពាល់នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក។ កងទ័ពអាកាសទីប្រាំពីរស.រ.បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានទប់ស្កាត់ការធ្លាក់នៃភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ដោយសម្លាប់ ១៦០០០​ នាក់ក្នុងចំណោម​យុទ្ធជនខ្មែរក្រហម ២៥៥០០ នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋធានី។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' p. 298.</ref> យ៉ាងណាមិញ អ្នកសារព័ត៌មាន[[វិល្លៀម ឝខ្រស|វិល្លៀម-ឝខ្រស]]និងពួកអ្នកឯកទេសអំពីកម្ពុជា លោក[[មិលថឹន អសស្ប៊ាន់|មិលថឹន-អសស្ប៊ាន់]] [[ឌែវីដភី ឈែនដ្លឺរ|ឌែវីដភី-ឈែនដ្លឺរ]] និង[[បិន ខៀរណឹន|បិន-ខៀរណឹន]]បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានរុញច្រានឱ្យពួកកសិករចូលរួមនឹងខ្មែរក្រហម​ទៅវិញទេ។<ref>e.g. Chandler, David P. ''Pacific Affairs'', vol. 56, no. 2, Summer 1983, p. 295.</ref> អ្នកឯកទេសកម្ពុជាលោកខ្រេខ-អិឆឆឹសឹនបានលើកឡើងថាខ្មែរក្រហម''នឹងឈ្នះយ៉ាងណាក្ដី'' បើទោះបីជាគ្មានអន្តរាគមន៍ស.រ. ក៏មានការជម្រុញឱ្យមានការកេណ្ឌកងទ័ពដដែល។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97</ref>អ្នកការទូត[[សហរដ្ឋ|អាមេរិក]] លោក[[ធិម៉ឹទី ម៉ៃកល ខានី|ធិម៉ឹទីម.-ខានី]]បានលើកឡើងថាហេតុផលប្រាំយ៉ាងដែលជាហេតុអោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានឈ្នះសង្គ្រាមគឺ: ការគាំទ្រពីព្រះ[[សីហនុ]] ការផ្គត់ផ្គង់ដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃជំនួយយោធាពីវៀតណាមខាងជើង អំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល ការផ្ដាច់ជំនួយអាកាសរបស់ស.រ.បន្ទាប់ពីវាត់ថឺរហ្គេត និងការប្ដេជ្ញាចិត្តនៃពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរ។ គ្មានមួយណាចំណោមគំនិតរបស់លោក ដែលថាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ស.រ.ធ្វើឱ្យរបបនេះដួលរលំឡើយ។<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/461/8/09_chapter3.pdf</ref> ===សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)=== '''{{Main|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' [[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|right|thumb|200px|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ជាតួអង្គលេចត្រដែតក្នុងឆាកនយោបាយ​កម្ពុជាអស់រយៈពេលកន្លះសតវត្ស​មកហើយ។]] ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និង ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។<ref>Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22</ref> យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]។<ref name="SIHNK"/> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris (1999) ''Why Vietnam Invaded Cambodia'', Stanford University Press, pp. 48–51, ISBN 0804730490.</ref> រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងស.រ. [[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួក[[វៀតកុង]] និង ពួកខ្មែរក្រហម។ ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] គឺ [[នួន ជា|នួន-ជា]]។<ref>Dmitry Mosyakov (2004) [http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc "The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |date=2013-03-09 }} in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: "In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: "Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.""</ref> កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែល[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.[[រីឆាដ និច្សុន|រីឆាដ-និច្សុន]]បានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើល[[ការឈ្លានពានកម្ពុជា]])។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 204, ISBN 0805080066.</ref> ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។ [[File:B-5222.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកB-៥២​ស្ថិតលើ​ប្រទេសកម្ពុជាកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី]]។]] ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់[[សិរិមតៈ]] និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិ[[អ៊ិន តាំង|អ៊ិន-តាំ]]។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។ កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំង[[បក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ [[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 4, ISBN 0805080066.</ref> ===របបខ្មែរក្រហម=== '''{{Main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ខ្មែរក្រហម}}''' ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍[[យូសេដ]]ដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយ''ពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់''។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា <blockquote>''"ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ&nbsp;... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង"''។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' pp. 374–375.</ref></blockquote> [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|left|ទង់[[ខ្មែរក្រហម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាល[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក [[វៀតកុង]]។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។<ref name="kaplan"/> ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។<ref>Shawcross, William, ''The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust and Modern Conscience'', Touchstone, 1985, pp. 115–116.</ref><ref>Vickery, Michael, Correspondence, ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', vol. 20, no. 1, January–March 1988, p. 73.</ref> សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ [[វាលពិឃាត]] និងគុក[[ទួលស្លែង]]បានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រ[[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]។ ពួកឥស្លាម[[ចាម]]បានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។<ref>[https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], By Dr. Gregory H. Stanton, Presented February 22, 1992 at Yale Law School</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិ[[ចិនឯនាយសមុទ្រ|ចិន]]ប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/45.htm កម្ពុជា ពួកចិន]។ [[បណ្ណាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជន[[យួនកម្ពុជា|យួន]]នៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។<ref name="Population" /> យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោក[[រ៉បឺត ឌែវិដ ខាបភ្លែន|រ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន]] ''ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូច[[បំណះលឿង|ផ្កាយលឿង]]''ដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។<ref name="kaplan">Kaplan, Robert D., ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406.</ref> ===ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល=== '''{{Main|កម្ពុជាសម័យទំនើប}}''' [[File:Choeungek1.jpg|thumb|right|200px|[[ជើងឯក]]]] នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាម[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|បានលុកលុយកម្ពុជា]]ជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។<ref name="CGG">CambodianGenocide.org.[https://web.archive.org/web/20060723024823/http://www.cambodiangenocide.org/genocide.htm ''A Brief History of the Cambodian Genocide''.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|អាយ៉ងសូវៀត]]ដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia." (Stanford University Press. 1999). p. 220</ref> រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និង[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html |title=សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល, '&#39;http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |publisher=Yale.edu |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf |title=សហប្រជាជាតិ, '&#39;http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |format=ទ.ឯ.ខ. |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |title=វញ្ចនោបាយខ្មែរ។ (ជំនួយស.រ.ដល់ខ្មែរក្រហម) |publisher=Encyclopedia.com |date=១៣សីហា ១៩៩០ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2012-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901163258/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |url-status=dead }}</ref> និងសហរាជាណាចក្រ<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/tvnz_smartphone_story_skin/123740 |title=TVNZ Interview with ex SAS operative |publisher=Tvnz.co.nz |date=១៣សីហា ២០០២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=ជំនួយស.រ.ដល់ពួកអ្នកបះបោរប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត: ''លទ្ធិរីហ៊្គែន'' និង គ្រោះថ្នាក់របស់វា|publisher=Cato.org |date=២៤មិថុនា ១៩៨៦ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n3_v3/ai_11875348/ |title=ការលើកការហ៊ុំព័ទ្ធសេដ្ឋកិច្ចស.រ.ប្រឆាំងកម្ពុជា |publisher=Findarticles.com |date=២០មករា ១៩៩២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០|archiveurl=http://archive.is/B7wO|archivedate=2012-05-26}}</ref> ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|200px|ការដង្ហែព្រះសពព្រះមហាវីរក្សត្រ​[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]។]] [[កម្ពុជាសម័យទំនើប#កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពនិងការបោះឆ្នោតសេរី|កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាព]]បានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#អន្តរកាល: រដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩៣)|រដ្ឋកម្ពុជា]] ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។<ref name="USDOS3">US Department of State. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm Country Profile of Cambodia.]. Retrieved July 26, 2006.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ត្រូវបានសោយរាជ្យជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]ឡើងវិញ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចទាំងអស់ស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត​ដែលបានជួយដោយអ៊ុនតាក់។ ស្ថេរភាពបានកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកក្រើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោកហ៊ុន-សែនប្រឆាំងនឹងភាគីមិនមែនកុម្មុយនិស្ត​ក្នុងរដ្ឋាភិបាល។<ref name="97COUP">ក.ស.ខ.ស.ម.ស.ប. កម្ពុជា {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf]|១០,៣&nbsp;គ.ប.}}</ref> ភាគច្រើននៃពួកអ្នកនយោបាយមិនមែនកុម្មុយនិស្តត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ហ៊ុន-សែន។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កិច្ចប្រឹងប្រែងការស្ដារឡើងវិញបានកាន់តែប្រសើរឡើង និងនាំទៅដល់ស្ថេរភាពនយោបាយភាគខ្លះ តាមរយៈការទប់ស្កាត់ដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យ​[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|សេរីពហុបក្ស]]ក្រោមរបប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។<ref name="CIA2009">CIA – The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html ''Cambodia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 13, 2009.</ref> នៅខែ កក្កដា ២០១០ [[ឌុច|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ជាសមាជិកពួកខ្មែរក្រហមទីមួយដែលបានរកឃើញថាមានកំហុសក្នុង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជាអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃជំរុំប្រល័យពូជសាសន៍ស-២១។ គាត់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់គុកអស់មួយជីវិត។<ref name="BBC">BBC News. [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 ''Khmer Rouge prison chief Duch found guilty''.]. Retrieved October 11, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=CNN|date=February 3, 2012}}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកហ៊ុន-សែនបានប្រឆាំងនឹងការជំនុំជម្រះបើកទូលាយរហូតដល់អតីតឃាតកខ្មែរក្រហម​ជាច្រើនណាម្នាក់ទៀតឡើយ។<ref>[http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials | News | English<!-- Bot generated title -->]</ref> លោកនិយាយថានេះគឺដោយសារតែលោកចង់ជៀសវាងអស្ថេរភាពនយោបាយ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វាប្រហែលទំនងណាស់ដោយសារតែជាទូទៅនៃអតីតខ្មែរក្រហមបានកាន់តំណែងថ្នាក់កំពូលបំផុតក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិនិង​ដែនដីរបស់កម្ពុជា។{{Citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} === ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:US Navy 101025-N-6770T-204 U.S. Navy Cmdr. Joseph Keenan, right, commanding officer of the guided-missile frigate USS Crommelin (FFG 37).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] ក្រោយពីការមិនចុះសម្រុងរវាងពីរ [[ទស្សវត្ស]] និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ [[វប្បធម៌]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[សង្គម]] និង [[នយោបាយ]]នៅកម្ពុជាមក ការស្តារ[[ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ស្របពេលជាមួយនឹងលំនឹង[[នយោបាយ]] បានវិលត្រឡប់ជាបណ្តើរៗ។ [[លិទ្ធិ]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]]បានរង្គោះរង្គើនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយសារការវិវាទក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ == នយោបាយ == '''{{Main|នយោបាយនៅកម្ពុជា|បញ្ជីគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា}}'''{{Multiple image|align=right|caption_align=center|image1=King Norodom Sihamoni (2019).jpg|width1=138|caption1=ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន|image2=Hun Manet (2022).jpg|width2=138|caption2=សម្ដេចមហាបវរធិបតី [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន}} តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាប្រកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យ រាជានិយម សេរីពហុបក្ស អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រួមមាន អំណាចធំៗបួន ៖ [[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] [[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]] [[អំណាចតុលាការ]] និង [[អំណាចសារព័ត៌មាន]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ជាអំណាចអនុវត្តច្បាប់, អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ជាអំណាចអនុម័ត/រៀបចំច្បាប់, អំណាចតុលាការ ជាអំណាចវិនិច្ឆ័យបុគ្គលតាមច្បាប់, អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចបញ្ចេញមតិ។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូប ជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល សេរីពហុបក្ស។​ រដ្ឋាភិបាលរួមមានរដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង និងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ច្រើនរូប។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និង ដោយមានការផ្តល់យោបល់/ឯកភាពពីរដ្ឋសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គ្រប់មន្ត្រីក្រសួងក្រោមឱវាទ មានតួនាទីអនុវត្តច្បាប់ (នីតិប្រតិបត្តិ) ដោយចេញជាក្រឹត្យ អនុក្រឹត្យផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យបុគ្គលគ្រប់រូបអនុវត្តតាម។ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋសភា​ និង ព្រឹទ្ធសភា។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះ មានតួនាទីពិនិត្យ និងសម្រេចអនុម័តច្បាប់ និង តាមដានរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់ ។ រដ្ឋសភា មានសិទ្ធិកោះហៅ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង មកបង្ហាញមុខនៅរដ្ឋសភា ដើម្បីឆ្លើយសំណួររបស់តំណាងរាស្រ្ត ជាសមាជិករបស់រដ្ឋសភា។ អំណាចតុលាការ ឋិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់អង្គចៅក្រម។ អង្គចៅក្រម តែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ អង្គចៅក្រម មានតួនាទីកាត់ក្តីគ្រប់បុគ្គលតាមច្បាប់ ក្នុងនោះកាត់ក្តីទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីទៀតផង។ អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចរបស់មហាជន ឋិតនៅក្រោមស្ថាប័នបណ្តាញព័ត៌មាន ក្នុងនោះមាន វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ កាសែត ទស្សនាវដ្តី ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មាន ...។ ស្ថាប័ននេះមានភារកិច្ចតាមឃ្លាំមើល គ្រប់សកម្មភាពរបស់អំណាចទាំងបីខាងលើ ដើម្បីជាទុនកែតម្រង់ឲ្យដើរតាមគន្លងច្បាប់ដែលបានចែង។ [[ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ តុលា ២០០៤ ដោយសមាជិក៩រូបនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្គ]]ក្រោយពីការដាក់រាជ្យយ៉ាងទាន់ហន់របស់អតីត ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] មួយសប្ដាហ៍មុន។ [[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]]ត្រូវបានសម្រេច ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុង [[ភ្នំពេញ]] ថ្ងែទី ២៩ តុលា។ មហាក្សត្រជានិមិត្តរូបជាតិ និង ឯកភាពជាតិ ហើយទ្រង់នឹងមិនចូលរួម ក្នុងឆាកនយោបាយឡើយ។ ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានហ្វឹកហាត់ [[របាំបុរាណខ្មែរ]] និង នៅលីវ។ ប៊ីប៊ីស៊ី (BBC) បានរាយការណ៍ថាអំពើពុករលួយនៅតែបន្តក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជាពីជំនួយ អន្តរជាតិ ដោយផ្ទេរបញ្ជូនដោយខុសច្បាប់ចូលក្នុងគណនីឯកជន។ អំពើពុករលួយក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាង ខ្លាំងក្លាទៅលើការបាត់បង់ចំណូលរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Cambodge - Roi et mère.JPG|200px|thumb|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]​ជាមួយនិង[[ព្រះវររាជមាតា]]​[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម-មុនីនាថ]]]] [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|thumb|right|200px|[[សម រង្ស៊ី|សម-រង្ស៊ី]] មេដឹកនាំ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|បក្សប្រឆាំង]]ដែលមាន​ទំនោរប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា និងជាគូប្រជែងនយោបាយ​នឹងហ៊ុន-សែន។]]<!-- Deleted image removed: [[File:Sam-Rainsy-CNRP-leader.png|thumb|right|200px|[[Sam Rainsy]], leader of Cambodia's pro-democratic [[Cambodian National Rescue Party|opposition]] and Hun Sen's political rival.]] --> រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានបរិយាយដោយនាយកសាខានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍របស់អង្គការ​ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស លោកដេវីដ-រ៉ូបឺត្ស៍ថា ជា''រដ្ឋទីផ្សារសេរីបែបកុម្មុយនិស្តយ៉ាងស្រពិចស្រពិលដែលមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតាមបែបផ្ដាច់​ការពាក់ព័ន្ធគ្នាកំពុងតែគ្រប់គ្រងពីលើរបបប្រជាធិបតេយ្យ​ស្ទើរភ្លើង''។<ref>Political Transition in Cambodia 1991-1999, by David W. Roberts, Curzon Publishers, 2001</ref> ហ៊ុន-សែនបានសច្ចាថានឹងកាន់អំណាចរហូតដល់លោកអាយុ ៧៤ ឆ្នាំ។ លោកគឺជាអតីតសមាជិកខ្មែរក្រហមដែលបានរត់ចោលជួរ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាញឹកញាប់ដោយការមិនអើពើពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់លើ​និន្នាការនយោបាយខុសគ្នា។ បន្ទាប់ពីលទ្ធផលបោះឆ្នោត២០១៣ ចេញមក មានការប្រកែកដោយបក្សប្រឆាំង ពួកបាតុករបានរងរបួសនិងត្រូវស្លាប់ក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងជាច្រើននៅក្នុងរាជធានី ពួកបាតុករ ២០០០០ នាក់ ដែលបានរាយការណ៍ថាបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា ហើយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះជាមួយនគរបាលបង្ក្រាបបាតុកម្ម។ <ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |title=Retrieved September-16-2013 |access-date=2013-10-29 |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |url-status=dead }}</ref> មកពីសាវតារអ្នកស្រែចម្ការខ្សត់ខ្សោយ ហ៊ុន-សែនទើបតែអាយុ ៣៣ ឆ្នាំទេ នៅពេលលោកបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៨៥ ហើយឥឡូវស្ថិតនៅក្នុងក្រុមពួក[[ជនផ្ដាច់ការ]]មិនគួរឱ្យចង់រាប់រកដូចជា [[រ៉ូបឺត មូហ្គាបេ|រ៉ូបឺត-មូហ្គាបេ]]របស់ស៊ីមបាវ៉េ និង[[នុរស៊ុលតន ណសហ្សរបយីវ|នុរស៊ុលតន-ណសហ្សរបយីវ]]នៃ[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'។<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918 Retrieved September-19-2013]</ref> [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|right|200px|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]]] នយោបាយថ្នាក់ជាតិនៅកម្ពុជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ជាតិនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដំណើរការជា​[[ប្រជាធិបតេយ្យអ្នកតំណាង]][[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]]។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] គឺជាតំណែងមួយដែលបានកាន់ដោយ[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] ដែល[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] (ថ្មីៗ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ តាមការប្រឹក្សានិងរួមជាមួយការយល់ស្របដោយ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងអ្នកដែលត្រូវគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីអនុវត្ត[[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] គ្រានោះដែល[[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានចែករំលែកដោយនីតិប្រតិបត្តិ និងសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា[[ទ្វីសភា]] ដែលក្នុងនោះមានវិមានជាន់ទាប ''រដ្ឋសភា'' និង វិមានជាន់ខ្ពស់ ''ព្រឹទ្ធសភា''។ សមាជិកនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]មាន ១២៣ អាសនៈត្រូវបានជ្រើសតាំងតាមរយៈប្រព័ន្ធ[[តំណាងសមាមាត្រ|បោះឆ្នោតសមាមាត្រ]] និងដំណើរការរយៈពេលអតិបរមាប្រាំៗឆ្នាំម្ដង។ ព្រឹទ្ធសភាមាន ៦១ អាសនៈ ពីរក្នុងចំណោមអាសនៈនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និងពីរទៀតដោយរដ្ឋសភា និងនៅសល់បានជ្រើសតាំងដោយសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់]]ពី ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា]]។ ព្រឹទ្ធសមាជិកបម្រើការរយៈកាលប្រាំមួយឆ្នាំម្ដង។ នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា ២០០៤ ព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានសមាជិកពិសេស​ប្រាំបួនរូប បែបបទនៃដំណើរការជ្រើសរើសត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]បានមួយសប្ដាហ៍។ ការជ្រើសរើសព្រះសីហមុនីត្រូវបានយល់ស្របដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]និងអ្នកនាំពាក្យ​រដ្ឋសភាព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]] (ព្រះភាតារួមបិតា និងជាឧត្តមក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រ) គឺជាសមាជិកពីររូបនៃក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក។ ព្រះអង្គត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ២០០៤។ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គ.ប.ក.) គឺជាគណបក្សដឹកនាំដ៏សំខាន់នៅកម្ពុជា។ គ.ប.ក.កាន់កាប់សភាជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់នៃសភាតំណាងរាស្ត្រ ដែលមាន ៧៣ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ៤៣ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី|គណបក្សប្រឆាំងសមរង្ស៊ី]]គឺជាគណបក្សធំទីពីរនៅកម្ពុជាមាន ២៦ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ២ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ តែនៅពេលនេះបក្សប្រឆាំងនេះបានរួបរួមជាមួយ[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]ហើយក្លាយជា[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] (គ.ស.ជ.) ដែលមានកៅអី ២៩ ក្នុងរដ្ឋសភា និង ១១ ក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[File:Hue Sen 1 (cropped).jpg|thumb|right|200px|អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] បច្ចុប្បន្នលោកមានតួនាទីជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។]] លោកហ៊ុន-សែន និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានជួបប្រទះភាពចម្រូងចម្រាស់ជាច្រើន។ លោកហ៊ុន-សែនធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមដែលដើមឡើយត្រូវបានប្រគល់តំណែង​ដោយពួកវៀតណាម និង បន្ទាប់មកពួកវៀតណាមបានចាកចេញពីប្រទេសនេះ ដោយស្ថិតក្នុងតំណែង[[បុរសខ្លាំង (នយោបាយ)|បុរសខ្លាំង]]របស់លោកតាមរយៈអំពើហិង្សា និងការសង្កត់សង្កិននៅពេលណាចាំបាច់។<ref name=HRWAdams>[http://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org]</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយការខ្លាចអំណាចនៃសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោក ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]]កើនឡើង លោកហ៊ុនបានផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារ]]មួយ តាមរយៈការប្រើប្រាស់កងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និង ពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ចេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែង និងបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ារីស គ្រានោះពួកអ្នកប្រឆាំងហ៊ុន-សែនត្រូវបានចាប់ខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម និងអ្នកខ្លះទៀតត្រូវបានសម្លាប់ចោលភ្លាមៗមួយរំពេច។<ref name=HRWAdams/><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html An open letter from Amnesty International]</ref> ដោយសារគំនាបខាងនយោបាយ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយក្នុងការលក់ដូរដីធ្លីក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទៅអោយ​វិនិយោគិនបរទេសដែលបណ្ដាលឱ្យមាន​ការបណ្ដេញចេញពួកអ្នកភូមិរាប់ពាន់នាក់<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/26/cambodia Adrian Levy and Cathy Scott-Clark, ''Country for Sale'', The Guardian, 25 April 2008]</ref> ដូចគ្នាដែរក៏មានការទទួលសំណូកសូកប៉ាន់ចំពោះការដោះដូរដើម្បីផ្ដល់សិទ្ធិធ្វើអាជីវកម្មលើ​ភោគទ្រព្យប្រេងកាត និងធនធានរ៉ែរបស់កម្ពុជាផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Global Witness.org |access-date=2012-09-04 |archivedate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |url-status=dead }}</ref> កម្ពុជាតែងតែត្រូវគេចុះបញ្ជីជារដ្ឋាភិបាលមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលពុករលួយបំផុតក្នុងលោក។<ref>[http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&id=24490 Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |title=Perrin, C.J., ''International Business Times'', 30 March 2011 |access-date=4 កញ្ញា 2012 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |access-date=2012-09-04 |archivedate=2020-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM |url-status=dead }}</ref> អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ថ្មីៗនេះបានទទួលស្គាល់[[អ្នកទោសមនសិកា]]ម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះ: គឺសកម្មជនទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីអាយុ ២៩ ឆ្នាំ [[យ៉ោម បុប្ផា|យ៉ោម-បុប្ផា]]។<ref name=yorm>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |title=ការផ្ដន្ទាទោសពួកសកម្មជននៅកម្ពុជាបង្ហាញនូវស្ថានភាពយុត្តិធម៌គួរឱ្យភ័យខ្លាច |date=២៧ ធ្នូ ២០១២ |publisher=លើកលែងទោសអន្តរជាតិ |accessdate=២ មករា ២០១៣ |archivedate=2013-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911070531/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ពួកអ្នកយកព័ត៌មានកំពុងផ្ដោតលើការតវ៉ាលើលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលមិនចុះសម្រុងគ្នានៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា ២០១៣ បាននិយាយថាពួកគេត្រូវវាយប្រហារដោយចេតនាដោយនគរបាលនិងមនុស្សដែលស្លៀកពាក់ធម្មតា ជាមួយចំពាម និងកាំភ្លើងគ្រាប់ឃ្លី។ ការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងប្រធានក្លិបប៉្រិសអូវ៉ឺស៊ីនៅកម្ពុជា រិក-វ៉ាឡិនហ៊្សូអេឡា ត្រូវបានគេថតបានជាវីដេអូ។ អំពើហិង្សាចូលមកចំពេលមានភាពតានតឹងនយោបាយដោយបក្សប្រឆាំងធ្វើពហិការមិនចូល​ប្រជុំ[[សភា]]ដោយសារមិនសុខចិត្តចំពោះ​ការបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។ អ្នករាយការណ៍ប្រាំពីរនាក់បានរងរបួសតិចតួចដែលកាលណោះពួកបាតុករខ្មែរពីរនាក់ត្រូវបានបាញ់ដោយ​គ្រាប់ចំពាម និងត្រូវបានបញ្ជូនចូលមន្ទីរពេទ្យ។ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738 Retrieved September-25-2013]</ref> === រចនាសម័្ពន្ធអំណាច === រចនាសម្ព័ន្ធនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មាន៖ * [[ព្រះមហាក្សត្រ]] ជានិមិត្តរូបតំណាងប្រទេស * [[រដ្ឋសភា]] និង [[ព្រឹទ្ធសភា]] ទទួល អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ (មានតួនាទីអនុម័ត[[ច្បាប់]]) * [[រដ្ឋាភិបាល]] ទទួល អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ​ (ព្រាងច្បាប់ និងអនុវត្តច្បាប់ ដែលបានសម្រេចយល់ព្រម ដោយរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា) * [[តុលាការ]] ទទួល [[អំណាចតុលាការ]] (ផ្អែកតាមច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ តុលាការមាន អំណាចឯករាជ្យ) ===យោធា=== '''{{Main|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ}}''' [[File:US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|thumb|left|200px|នាយទាហានកងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជាអង្កេតបញ្ជាការដ្ឋានជើង​ហោះហើរកំឡុង[[សមយុទ្ធយោធា|សមយុទ្ធដែន​សមុទ្រកម្ពុជា-ស.រ.២០១១]]។]] [[កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា]] [[កងទ័ពអាកាសកម្ពុជា]] និង[[កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជា|កងរាជអាវុធហត្ថ]] រួមគ្នាបង្កើតបានជា[[យោធាកម្ពុជា|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ក្រោមបញ្ជាការនៃ[[ក្រសួងការពារជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការពារជាតិ]] ដែលមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ជាអធិបតី។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម-សីហមុនីជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (ក.យ.ខ.ភ.) និងឯកឧត្តម​ឧត្តមសេនីយ៍​ ប៉ុល-សារឿន​កាន់​តំណែង​ជា​[[អគ្គមេបញ្ជាការ]]។ ការដាក់បញ្ចូលរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការសាឡើងវិញនៅដើមឆ្នាំ ២០០០គឺជាការចាប់ផ្ដើមដ៏សំខាន់ដើម្បីរៀបចំកងទ័ពកម្ពុជាសាជាថ្មី។ ដូចនេះយើង បានឃើញថាក្រសួងការពារជាតិបានបង្កើតឱ្យមានអគ្គនាយកដ្ឋានចំណុះបីដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការដឹកនាំភស្តុភារ និង ​ហិរញ្ញវត្ថុ, សេវាកម្មសម្ភារៈ និង បច្ចេកទេស, និង សេវាកម្មការពារជាតិមួយចំនួនឱ្យស្ថិតក្រោមទីបញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់ (ប.ជ.)។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៩។ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិគឺ​[[ចាយ សាំងយុន|ចាយ-សាំងយុន]] និង [[ប៉ោ ប៊ុនស៊្រឺ|ប៉ោ-ប៊ុនស៊្រឺ]]។ អគ្គមេបញ្ជាការថ្មីនៃក.យ.ខ.ភ. ត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ប៉ុល សារឿន|ប៉ុល-សារឿន]] ដែលជាអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន-សែនជាយូរមកហើយ។ [[មេបញ្ជាការ|មេបញ្ជាការកងទ័ព]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មាស សុភា|មាស-សុភា]] និង [[នាយអគ្គសេនាធិការកងទ័ព (កម្ពុជា)|នាយ]]សេនាធិការ​ចម្រុះ គឺលោក ជា-សារ៉ាន់។ នៅឆ្នាំ ២០១០ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទមាននាយទាហានប្រហែល ២១០០០០ នាក់។ ចំណាយលើកងទ័ពរបស់កម្ពុជាសរុបតាងឱ្យ ៣% នៃផ.ស.ស.ជាតិ។ កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជាសរុបច្រើនជាង ៧០០០ នាក់។ កិច្ចការរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួនរួមមានការផ្ដល់សន្តិសុខ និង សុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស៊ើបអង្កេត និង ទប់ស្កាត់បទឧក្រិដ្ឋដែលបានរៀបចំឡើងដោយ ភេរវកម្ម និងក្រុមហិង្សាផ្សេងៗ ដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ និង សាធារណៈ ដើម្បីជួយ និងសង្គ្រោះពួកអសេនិកជន និងជាកម្លាំងសង្គ្រោះបន្ទាន់ផ្សេងៗក្នុងករណី គ្រោះធម្មជាតិ ចលាចលក្នុងស្រុក និងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== '''{{Main|ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជា}}''' [[File:Dmitry Medvedev with ambassadors 18 October 2010-2.jpeg|thumb|right|ឯកអគ្គរាជទូតថៃ-វណ្ណាបង្ហាញសារតាំង​របស់លោកដល់លោកប្រធានាធិបតី​[[ឌ្មីតទ្រី អាណាតូលីវិច មីដឌ្វីឌិវ|ឌ្មីតទ្រី-មីដឌ្វីឌិវ]]នៅ ថ្ងៃ ១៨ តុលា ២០១០។]] [[File:Hillary Clinton and Hor Namhong.jpg|thumb|right|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]ជួប​ជាមួយរដ្ឋលេខាធិការស.រ.ហឹលឡឺរី ឃ្លិនថឹននៅ[[បុរីញូវយ៉ក]]នៅឆ្នាំ ២០០៩។]] [[File:Secretary of Defense Leon E. Panetta, left, meets with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, right, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-026.jpg|thumb|200px|right|រដ្ឋលេខាធិការការពារជាតិស.រ.[[លីអន ផឹនឹត្តា|លីអន-ផឹនឹត្តា]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]នៅ​ក្នុងជំនួប​រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[អាស៊ាន]]។]] ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជាត្រូវបានទទួលបន្ទុកដោយ[[ក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការបរទេស]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឯ.ឧ.[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]។ កម្ពុជាជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]តាំង​ពី ​ថ្ងៃ​ទី ១៤ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៥៥​ មក​ម្ល៉េះ ហើយក៏ជាសមាជិកនៃ[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]ដែរ។ ជាសមាជិកមួយនៃ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (ធ.អ.អ.) ហើយក៏​ជា​សមាជិក​អាស៊ាន​នៅ​ ថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ ផងដែរ និងបានចូលរួម[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក|អ.ព.ព.]]នៅថ្ងៃ ១៣ តុលា ២០០៤។ នៅឆ្នាំ ២០០៥ កម្ពុជាបានចូលរួម[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]ដែលសម្ភោធនៅម៉ាឡេស៊ី។ ថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ២០០៩ កម្ពុជាបានដាក់បញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ខ្លួនវិញទៅក្នុង[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] (ភ.ថ.ប.អ.)។<ref>{{cite web|author= |url=http://www.iaea.org |title=ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ |publisher=ភ.ថ.ប.អ. |date= |accessdate=២០១២-០៦-០៧}}</ref> កម្ពុជាដំបូងបានក្លាយជាសមាជិកនៃភ.ថ.ប.អ.នៅ ថ្ងៃ ៦ កុម្ភៈ ១៩៥៨ ក៏ប៉ុន្តែបានដកខ្លួនចេញពីសមាជិកភាពវិញនៅ ថ្ងៃ ២៦ មីនា ២០០៣។<ref>[http://ola.iaea.org/FactSheets/CountryDetails.asp?country=KH Cambodia and IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612062249/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=KH |date=2007-06-12 }}. Ola.iaea.org. Retrieved on June 20, 2011.</ref> កម្ពុជាបានបង្កើត[[ទំនាក់ទំនងការទូត]]ជាមួយប្រទេសជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលបានរាយការណ៍ថាមានស្ថានទូតម្ភៃនៅក្នុងប្រទេស<ref>រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=ស្ថានទូតបរទេស |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archivedate=2007-02-12 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> រួមមានប្រទេសជិតខាងនៅអាស៊ី ហើយប្រទេសទាំងនោះជាប្រទេសក្នុងចំណោមប្រទេសដើរតួសំខាន់កំឡុងកិច្ចចរចាសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស រួមមាន ស.រ. អូស្ត្រាលី កាណាដា ចិន សហភាពអឺរ៉ុប (ស.អ.) ជប៉ុន និងរុស្ស៊ី<ref>ខាត់ថារីន អ៊ី ដាលពីណូ និងដាវិដ ជី ធិមបឺរមែន។ "{{cite web |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=អនាគតនយោបាយរបស់កម្ពុជា: វិបត្តិគោលនយោបាយស.រ. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archivedate=2005-10-28 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}", ''សង្គមអាស៊ី,'' ២៦មីនា ១៩៩៨។</ref> ព្រមទាំងស្ថានទូតនៃប្រទេសជិតខាង២០ទៀតនៅអាស៊ី ​រួមមាន សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលាវ សាធារណរដ្ឋកូរ៉េខាងត្បូង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកូរ៉េខាងជើង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ។ ជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ខ្លួន អង្គការសប្បុរសធម៌ផ្សេងៗបានជួយបំពេញតម្រូវការកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង [[វិស្វកម្មអសេនិក|អសេនិក]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាងសហរដ្ឋ និង កម្ពុជាត្រូវបានពង្រឹង។ ស.រ.ជួយដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស លើកស្ទួយការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីបំពេញទំនួលខុសត្រូវតាមលទ្ធភាពយ៉ាងពេញដៃពេញជើងបំផុតរបស់អាមេរិកដែលខ្លួនបាន​ខកខានចាប់ពីសម័យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និងនាំមកនូវយុត្តិធម៌ចំពោះបញ្ហាទាំងប៉ុន្មានដើម្បីឆ្លើយតបភាគច្រើនចំពោះការរំលោភបំពាន​ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ​ក្រោមរបប[[ខ្មែរក្រហម]]។ ចំណាប់អារម្មណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិននៅកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្ដូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ស្របពេលនឹង​ការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមត្រជាក់។ ប្រទេសចិនបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយអតីតព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជើងចាស់ និងសហគមន៍ជនជាតិចិននៅកម្ពុជា។ មានការដោះដូរថ្នាក់កំពូលជានិច្ចរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជប៉ុនជាអ្នកបរិច្ចាគដ៏សំខាន់មួយចំពោះការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការកសាងឡើងវិញដោយមូលហេតុបេសកកម្ម[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អាជ្ញាធរអន្តរកាលស.ប. (អ៊ុនតាក់)]] និង ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលលេចធ្លោខ្លាំងជាងគេ។ ជប៉ុនបានផ្ដល់ ១,២១ កោដិ$ស.រ. នៅក្នុងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ឯនាយសមុទ្រ (ជ.អ.ន.) កំឡុងពេលនោះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ និងនៅតែជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយកំពូលរបស់កម្ពុជាដដែល។ គ្រានោះដែរ ការបែកបាក់ជាតិប្រកបដោយហិង្សានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ និង ៨០ បានកន្លងផុតទៅ [[ជម្លោះព្រំដែន]]ជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅតែមានដដែល។ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចំពោះកោះឆ្ងាយៗពីច្រាំង និងប៉ែកនានានៃព្រំដែនជាប់វៀតណាម និងមិនបានកំណត់[[ព្រំដែនសមុទ្រ]] និង តំបន់ព្រំដែននានាជាប់ថៃឡើយ។ ទាំងកងទ័ពកម្ពុជា និង ថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនដីគោកជាយថាហេតុនៅក្បែរ[[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលនាំទៅដល់ការខូចទំនាក់ទំនងគ្នា។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅឆ្នាំ ១៩៦២ បានប្រគល់ប្រាសាទនេះទៅឱ្យកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅតែមិនច្បាស់ចំពោះការកំណត់ទឹកដីនៅតំបន់ជុំវិញប្រាសាទនោះ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្ទោសគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការចាប់ផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុនគេ និង បដិសេធការឈ្លានពានចូលទឹកដីគ្នារៀងៗខ្លួន។ === ជម្លោះ​អន្តរជាតិ === ទន្ទឹមនឹងពេលដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលជាងពីរទសវត្សបានកន្លងផុតទៅ ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងនៅតែបន្ត ដូចជាការបាត់បង់កោះមួយចំនួន និង​ព្រំប្រទល់ខ្លះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និង ព្រំប្រទល់ដែនសមុទ្រមិនច្បាស់លាស់ និងតំបន់ព្រំដែនខាងប្រទេសថៃ។ ខែ មករា ២០០៣ [[កុប្បកម្មក្រុងភ្នំពេញ|កុប្បកម្មក្នុងក្រុងភ្នំពេញ]] បានកើតឡើងក្រោយពីមានពាក្យចចាមអារាមស្តីពីយោបល់ របស់តារាស្រីថៃ[[ស៊ុវណាន់ ខុងយិង|ស៊ុវណាន់-ខុងយិង]] លើ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]បានផ្សព្វផ្សាយលើ កាសែតក្នុងស្រុកឈ្មោះ [[រស្មីអង្គរ]] និងការលើកឡើងបន្ថែមទៀតដោយ[[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុនសែន]]។ រដ្ឋាភិបាល[[ថៃ]] បានបញ្ជូន យន្តហោះ យោធាដើម្បីជម្លៀសជនជាតិថៃពីកម្ពុជា​ និងបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ នៅពេលដែលមាន [[បាតុកម្ម]] នៅក្រៅស្ថានទូតកម្ពុជាឯទីក្រុង[[បាងកក]]។​ ព្រំដែនត្រូវបានបើកឱ្យ ដំណើរការឡើងវិញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មីនា ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបាន​ចំណាយ ៦ លានដុល្លារ អាមេរិក ដើម្បីជាសំណងការខូចខាតស្ថានទូតថៃ និងយល់ព្រមសងការខូចខាតលើ[[អាជីវកម្ម]][[ឯកជន]]ថៃ។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទាបស្ទង់ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[ធនាគារពិភពលោក]]|| [[លិបិក្រមការសម្រួលការធ្វើធុរកិច្ច]] (២០១២)|| ១៣៨ ក្នុង​ចំណោម ១៨៣ || ៧៥,៤% |- | [[តម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការដឹងថាមានអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៨៩,១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៧៥,៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សាមាសពិភពលោក]]|| [[ការបម្រុងមាស]] (២០១០)|| ៦៥ ក្នុង​ចំណោម ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នករាយការណ៍គ្មានព្រំដែន]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសារព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៦៥,៣% |- | [[មូលនិធិកេរ្តិ៍មរតក]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ការប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[លិបិក្រមសន្តិភាពសកល]]|| [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យានិងសន្តិភាព]] (២០១២)|| ១០៨ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការអប់រំ]](២០១២)|| ១៣២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៧៣,៧% |} == ភូមិសាស្ត្រ == '''{{Main|ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Dongrakfrommawidaeng1.jpg|thumb|300px|left|[[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក]]នៅភាគខាងជើងកម្ពុជា]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|right|ទឹកធ្លាក់នៅ[[ភ្នំគូលែន]]]] ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ខាងត្បូង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសទី៨ បើគិតពីផ្ទៃដី ១៨១០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០​។ ទីតាំងភូមិសាស្ដ្រនេះ បានផ្តល់នូវទំនាក់ទំនង យ៉ាងងាយស្រួល ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ ជាមួយប្រទេសជិតខាងនិង លើពិភពលោក។ កម្ពុជាមានក្រឡាផ្ទៃ ១៨១០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) (៦៩៨៩៨&nbsp;ម៉ាយ&nbsp;ការ៉េ) និងសណ្ដូកទាំងមូលចូលក្នុងតំបន់និវត្តន៍ រវាងរយៈទទឹង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១០|ជ១០°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|១៥°]] និងរយៈបណ្ដោយ[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០២|ក១០២°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០៨|១០៨°]]។ [[កូអរដោនេ]][[ភូមិសាស្ដ្រ]]នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច គឺ ក្តៅហើយសើម ម្យ៉ាងទៀត ស្ថិតនៅក្នុង តំបន់[[អាស៊ីមូសុង]]គឺ សម្បូរភ្លៀង ដែលជាតំបន់មាន លក្ខណៈល្អប្រសើរ ដល់ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ និងដំណាំគ្រប់ប្រភេទ។ ដោយយោងទៅលើលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះហើយ បានធ្វើឲ្យប្រទេសយើង មានលក្ខណៈល្អក្នុងការអភិវឌ្ឍលើ វិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ព្រោះជាតំបន់ទទួលឥទ្ធិពលក្តៅស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនទល់នឹងថៃនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច ៨០០ គ.ម និងលាវនៅភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង ៥៤១ គ.ម និង [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និងខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ១២២៨ គ.ម។ វាមានខ្សែច្រាំងសមុទ្រ ៤៤៣ សហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) (២៧៥&nbsp;ម៉ាយ) តាមបណ្ដោយ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ # '''ព្រំប្រទល់ប្រទេស៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ប្រវែង ២៦០០ គ.ម គឺព្រំប្រទល់ដីគោក ៥ភាគ៦ និង [[ឆ្នេរសមុទ្រ]]មាន ១ភាគ៦។ ## '''ព្រំប្រទល់ដីគោក៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់[[លាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតលាវ]] ខាងកើតនិងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និង ខាងលិចជាមួយព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលសុទ្ធជាប្រទេស បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង ធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាង នយោបាយ និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ ## '''ព្រំប្រទល់សមុទ្រ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទីតាំងជាប់សមុទ្រ ដោយមានឆ្នេរ ៤៤០ គីឡូម៉ែត្រ ជាយទ្វីបទូលាយ និង សមុទ្រត្រូពិច ជម្រៅមធ្យមសម្បូរជលផល គ្រប់បែបយ៉ាង ងាយស្រួលដល់ការធ្វីអាជីវកម្មនេសាទសមុទ្រ ចិញ្ចឹមសត្វសមុទ្រ និង ជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្អប្រណិត លាយឡំជាមួយខ្សាច់ពណ៌ស ប្រកបដោយ ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ # '''ទ្រង់ទ្រាយ និង​ទំហំ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំ ១៨១០៣៥ គ.ម^២ មានរាងចតុពហុកោណស្ទើរជ្រុង ដែលមានចំណុចកណ្តាលនៅ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដោយមានប្រវែងពី ជើងទៅត្បូង ​៤៤០ គ.ម ពីលិចទៅកើត ៥៦០ គ.ម ។ ទំហំទ្រង់ទ្រាយនេះពុំបង្កើតឲ្យមានការលំបាក ដល់ការអភិវឌ្ឍ លើវិស័យទេសចរណ៍ទេ ជាពិសេសគឺមាន ភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ក្រៅពីនេះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំដែលបានទទួលនូវ[[គ្រោះធម្មជាតិ]]ធំៗ ណាមួយទេ ដូចជា [[បន្ទុះភ្នំភ្លើង]] ការ[[រញ្ជួយដី]]។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសយើង ស្ថិតនៅក្រៅ[[មណ្ឌលខ្យល់ព្យុះ]]ទៀតផង។ ទេសភាពកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយវាលទំនាបកណ្ដាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីខ្ពស់ និងភ្នំទាបៗនិងរួមមាន[[បឹងទន្លេសាប]] និងការលាតសន្ធឹងនៃ[[ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]ខ្ពស់ៗ។ ការលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅចាប់ពីតំបន់កណ្ដាលនេះគឺជាវាលទំនាបចន្លោះៗ ដែលមានព្រៃឈើស្ដើង និងកើនកម្ពស់ឡើងចាប់ពីប្រហែល ២០០ មាត្រ លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ទៅខាងជើងវាលទំនាបកម្ពុជាទល់នឹងចំណោតថ្មភក់ ដែលបង្កើតនូវចំណោតថ្មទល់មុខគ្នាទៅភាគខាងត្បូងដែលសន្ធឹងច្រើនជាង ៣២០ សហាតិមាត្រ ( គីឡូម៉ែត្រ) ចាប់ពីខាងលិចទៅខាងកើត និងងើបឡើងទល់ទៅលើវាលទំនាបដល់កម្ពស់ពី ១៨០ ទៅ ៥៥០ មាត្រ (ម៉ែត្រ)។ ចំណោតនេះកំណត់នូវព្រំដែនខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ លំហូរទៅខាងត្បូងឆ្លងកាត់តំបន់ខាងកើតប្រទេសនេះគឺទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពមកពី[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តកណ្តាល]] និង [[ខេត្តព្រៃវែង]] មកបំពេញឱ្យ [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]] ដែលជាប្រភព [[មច្ឆា]]ជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជាដែលប្រជាជនកម្ពុជាពឹងផ្អែកសម្រាប់ទទួលទាននឹងប្រកបរបរ​អាជីវកម្មដើម្បីជួយផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ ភាគខាងកើតនៃមេគង្គ វាលទំនាបចន្លោះៗផុសឡើងបន្តិចម្ដងៗជាមួយដែនដីខ្ពស់ភាគខាងកើត ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយព្រៃភ្នំនិងខ្ពង់រាបខ្ពស់ៗដែលលាតចូលទៅក្នុងប្រទេសលាវ និងវៀតណាម។ ៧៥% នៃផ្ទៃដីស្ថិត នៅរយៈកំពស់តិចជាង ១០០ ម លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ​ លើកលែងតែប្រជុំភ្នំក្រវាញ (រយៈកំពស់ខ្ពស់ជាងគេ ១៨១៣ ម) និងប្រជុំភ្នំដំរី (៥០០- ១០០ ម) ក៏ដូចជាតំបន់ខ្ពង់រាបខាងជើងនៃ ជួរភ្នំដងរែក (ជាមធ្យម ៥០០ ម) តាមបណ្តោយពំ្រដែនជាប់តំបន់ឦសានប្រទេសថៃ។ នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង បណ្ដុំដែនដីលើពីរផ្សេងគ្នានៃកម្ពុជា គឺ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] និង[[ភ្នំដំរី|ជួរភ្នំដំរី]] បង្កើតតំបន់ដែនដីខ្ពស់មួយផ្សេងទៀតដែលគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ដែនដីរវាងបឹងទន្លេសាប និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ ក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនិងគ្មានមនុស្សនៅដ៏ធំនេះ [[ភ្នំឱរ៉ាល់]] គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជា ងើបឡើងដល់កម្ពស់ ១៨១៣ មាត្រ រឺ ម៉ែត្រ។ តំបន់ច្រាំងសមុទ្រភាគខាងត្បូងដែលជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចម្រៀកដែនដីខ្ពស់ចង្អៀតមួយ ដែលបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើដ៏ច្រើននិងមានមនុស្សរស់នៅរាយប៉ាយ ដែលនៅឃ្លាតឆ្ងាយពីវាលទំនាបកណ្ដាលតាមដែនដីខ្ពស់ៗនៅខាងលិចឆៀងខាងត្បូង។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមានរាងជាបាតខ្ទះ លក្ខណៈពិសេសភូមិសាស្ត្រប្លែកបំផុតគឺជំនន់នៃបឹងទន្លេសាប ដែលវាស់ទៅប្រហែល ២៥៩០ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) កំឡុងរដូវប្រាំង និងរីកឡើងប្រហែល ២៤៦០៥ សហាតិមាត្រការ៉េ រឺ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ កំឡុងរដូវវស្សា។ នេះបាននាំឱ្យមានមនុស្សរស់នៅដ៏ច្រើននៅវាលទំនាប ដែលត្រូវទុកសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវឡើងទឹក ជាដែនដីបេះដូងនៃកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគេកំណត់ជាតំបន់អភិរក្ស[[កម្មវិធីមនុស្សនិងជីវមណ្ឌល|ជីវមណ្ឌល]]។ 3. ''' សណ្ឋានដី៖''' ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈទូទៅនៃ [[សណ្ឋានដី]]នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានផ្ទៃផតកណ្តាល ជា[[ទំនាប]] ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និង[[ខ្ពង់រាប]] និង ទិសនិរតីជាតំបន់[[ឈូងសមុទ្រ]]។ ម៉្យាងទៀត ដោយយោងទៅតាម គោលការអភិវឌ្ឍន៍ តំបន់ទេសចរណ៍ គេបានចែកប្រទេសកម្ពុជា ជា៤ ផ្នែកធំៗ គឺ៖ ## '''តំបន់វាលរាប៖''' [[តំបន់វាលរាប]] មានក្រលាផ្ទៃ ២៥០៦៩ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៥៨៩៨៣០៥ នាក់ និង​ ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជនក្នុងតំបន់នេះគឺ ២៣៥ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមាន[[ស្រុក]]-[[ក្រុង]]-[[ខណ្ឌ]] ចំនួន៦៣ [[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ចំនួន ៧០០ និងភូមិចំនួន ៦៤១៤។ តំបន់នេះ រួមមាន រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] [[ខេត្តកណ្តាល]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តស្វាយរៀង]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] និង [[ខេត្តតាកែវ]] ។ តំបន់វាលរាប ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចម្រុះ ច្រើន[[ជាតិសាសន៍]] ក្រៅពីខ្មែរ មានជនជាតិ[[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ចាម]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] និង​ ក្រុម[[ជនជាតិស្បែកស]]ដែលមានតិចតួច។ ចំនែក[[ជនជាតិភាគតិច]] មានរស់នៅក្នុងស្រុក ពញាក្រែក មេមត់ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជនជាតិទាំងនោះ​ រួមមានជនជាតិ[[កួយ]] និង [[ស្ទៀង]]។ ## '''តំបន់បឹងទន្លេសាប៖''' [[តំបន់បឹងទន្លេសាប]] មាន[[ក្រលាផ្ទៃ]] ៦៧៦៦៨ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៣៥០៥៤៤៨ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៥៧ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ៦០ ឃុំ-សង្កាត់ ៤៨៨ [[ភូមិ]]ចំនួន ៤០៤១ ។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តប៉ៃលិន]] [[ខេត្តពោធិសាត់]] និង​ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ នៅតំបន់បឹងទន្លេសាប ក្រៅពីជនជាតិភាគតិច ដែលរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ ដូចជា [[ស្អួច]] [[ស្ទៀង]] និង​ សំរែ ជាដើម។ ## '''តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ៖''' តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមានក្រលាផ្ទៃ ១៧២៣៧ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៨៤៤៨៦១ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជន ៤៩ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ២១ ឃុំ-សង្កាត់ ចំនួន ១៥២ និងភូមិចំនួន ៧០៥។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្តកំពត]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ខេត្តកែប]]។ ខេត្តទាំង ៤ នេះ មានទីតាំងជាប់នឹងសមុទ្រកម្ពុជា ដែលមានប្រវែង ៤៤០ គ.ម។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា គឺត្រូវបានកំណត់យក [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ជាចំនុចកណ្តាល ដែលមានចំងាចម្ងាយ ២៣២ គ.ម ពីរាជធានី[[ភ្នំពេញ]]។ នៅតំបន់នេះគេសង្កេតឃើញ មានជនជាតិខ្មែរចំនួន ៨០% ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិ ឥស្លាម វៀតណាម ចិន ថៃ និង ជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិស្អួច។ ប្រជាជនភាគច្រើន មានជីវភាពធូធារក្នុងការប្រកបរបរ [[កសិកម្ម]] និង [[នេសាទ]]។ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ សណ្ឋានដីមានលក្ខណៈ ជាខ្ពង់រាប​ វាលរាប និង ឆ្នេរសមុទ្រ និង ឈូងសមុទ្រ។ ដីតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាដីខ្សាច់ច្រើន។ តំបន់នេះអាចប្រកបរបរដាំ ដំណាំដូងប្រេង កៅស៊ូ ដូង ម្រេច ទុរេន។ល។ ជាពិសេស តំបន់នេះសម្បូរ ទៅដោយ ដើម[[កោងកាង]]ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្រៅពីលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះ គេសង្កេតឃើញមាន[[កោះ]]ចំនួន ៦០។ ក្នុងនោះ នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] មាន ២៣ [[ខេត្តកំពត]] មាន២ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] មាន២២ និង[[ខេត្តកែប]]មាន ១៣។ ក្នុងចំណោម ប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រសរុប ៤៤០ គ.ម ខេត្តកោះកុង មានប្រវែង ២៣៧ គ.ម ខេត្តកំពត មានប្រវែង ៦៧គ.ម ក្រុងព្រះសីហនុ មានប្រវែង ១១០គ.ម និង ក្រុងកែប មានប្រវែង ២៦ គ.ម ។ ឈូងសមុទ្រកម្ពុជាមាន ជម្រៅពុំសូវជ្រៅប៉ុន្មានទេ ហើយមានបាតរាវស្មើ។ ជម្រៅទឹកជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ ជម្រៅគិតជា អតិបរមាមិនលើស​ពី ៨១ ម៉ែត្រ ទេ។ ឈូងសមុទ្រនេះ ខណ្ឌប្រទេសកម្ពុជា ជាពីរ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡាកា]] ។ [[តំបន់ឆ្នេរ]] មានផ្ទៃដី ១៧២៣៧ គ.ម^២ ខេត្តកែបមាន ៣៣៦ គ.ម^២ ខេត្តកំពតមាន ៤៨៧៣ គ.ម^២ និង ខេត្តកោះកុង មាន ១១១៦០ គ.ម^២ ។ ## '''[[តំបន់ភ្នំ]] និង ខ្ពង់រាប៖''' តំបន់ភ្នំ និង ខ្ពង់រាបមានក្រលាផ្ទៃ ៦៨០៦១ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១១៨៩០៤២ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១៧ គ.ម^២ (ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌចំនួន ៣៩ ឃុំ-សង្កាត់ចំនួន ២៨៣ និងភូមិចំនួន ២២៤៦។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី]] និង[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]]។ ប្រជាជនដែលមាននៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាប និង​ភ្នំ ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរ លាវ ចិន ថៃ វៀតណាម នៅមាន ជនជាតិភាគតិចមានចំនួន ១៨ក្រុមទៀតៈ ជនជាតិ [[ព្នង]] [[ស្ទៀង]] [[ក្រោល]] [[រអួង]] [[ទំពូន]] [[ថ្មូន]] [[ប្រ៊ូវ]] [[ស្មិល]] [[គួយ]] [[អានោង]] [[ចារាយ]] [[គ្រឹង]] [[រដែរ]] [[ខា]] [[ស្អួច]] [[កាចក់]] [[កាវ៉ែត]] និង [[លុន]]។ ក្នុងចំណោម ជនជាតិទាំងអស់នោះ ជនជាតិព្នងមានចំនួន ច្រើនជាងគេ គឺ ៤៥% នៃជនជាតិទាំងអស់។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និង លក្ខណៈទូទៅ ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> === អាកាសធាតុ === '''{{Main|អាកាសធាតុកម្ពុជា}}''' [[File:Malaysian Sun Bear.jpg|thumb|200px|right|ខ្លាឃ្មុំព្រះអាទិត្យ]] អាកាសធាតុកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]] ដែលគេស្គាល់ថាក្ដៅហើយសើមនៅតំបន់និវត្តន៍ ពីព្រោះតែភាពដោយឡែកគ្នានៃរដូវកាលដែលបានកត់សម្គាល់ខុសគ្នា។ កម្ពុជាមានសីតុណ្ហភាពរវាងពី {{convert|21|to|35|°C|°F|1}} និងមានលំអានជាមូសុងនិវត្តន៍។ មូសុងនិរតីបក់ចូលទៅដីគោកដែលនាំមកនូវខ្យល់ផ្ទុកដោយសំណើមពី[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]និង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា។ មូសុងឦសាននាំមកនូវរដូវប្រាំង ដែលបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មីនា។ ប្រទេសនេះឆ្លងកាត់ការធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងច្រើនបំផុតចាប់ពីខែ កញ្ញា ដល់ខែ តុលា ជាមួយកំឡុងរដូវប្រាំងដែលផ្ដើមឡើងចាប់ពីខែ មករា ដល់​ខែ កុម្ភៈ។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមអតិបរមា គឺចន្លោះពី ២៥,៥ អង្សាសេ ទៅ ២៩,៥ អង្សាសេ(ក្តៅជាងគេ គឺ[[ខែមេសា]]) និងសីតុណ្ហភាពមធ្យមអប្បបរមា គឺនៅចន្លោះ ពី ២៤ អង្សាសេ ទៅ ២៦,៥ អង្សាសេ (ត្រជាក់ជាងគេនៅ[[ខែធ្នូ]])។ សីតុណ្ហភាពនេះ មានការប្រែប្រួលខ្លះ ទៅតាមតំបន់ ដូចជា នៅតំបន់ភ្នំ និងខ្ពង់រាប (ភ្នំបូកគោ សីតុណ្ហភាពមធ្យមគឺ ២០ អង្សាសេ)។ កម្ពុជាមានរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ រដូវវស្សា ដែលចាប់ផ្ដើមពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា អាចឃើញថាសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះដល់{{convert|22|°C|1}}និងត្រូវបាននាំមកជាទូទៅជាមួយភាពសើមខ្ពស់។ រដូវប្រាំងបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មេសា នៅពេលនោះសីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងរហូតដល់{{convert|40|°C}}ក្បែរខែ មេសា។ ទឹកជំនន់ដ៏មហន្តរាយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០០១ និងម្ដងទៀតនៅឆ្នាំ ២០០២ ដែលកម្រិតទឹកជំនន់ខ្លះស្ទើរតែរាល់ឆ្នាំ។ យោងតាមប្រភពពី គេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com អាកាសធាតុ ប្រទេសកម្ពុជា នៅទី[[ក្រុង ភ្នំពេញ]] បង្ហាញដូចតារាង ខាងក្រោម]</ref>អាកាសធាតុនៅទី[[រាជធានីភ្នំពេញ]] តាមប្រភពពីគេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com] </ref>៖ {{អាកាសធាតុប្រទេសកម្ពុជា}} ===បរិស្ថានវិទ្យា=== '''{{Main|ជីវិតសត្វព្រៃកម្ពុជា}}''' [[File:Macaques dans le parc dAngkor Vat (6931909635).jpg|thumb|[[ស្វា]]នៅ[[អង្គរ]]]] កម្ពុជាមានរុក្ខជាតិនិងសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទប្លែកៗ។ មាន[[ថនិកសត្វ]] ២១២ ប្រភេទ បក្សី ៥៣៦ ប្រភេទ [[ល្មូន]] ២៤០ ប្រភេទ និងត្រីទឹកសាប ៣៥០ ប្រភេទ (បរិវេណបឹងទន្លេសាប) និងត្រីសមុទ្រ ៤៣៥ ប្រភេទ។ ភាគច្រើននៃជីវៈចម្រុះមាននៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប់និងជីវមណ្ឌលជុំវិញ។<ref>[https://web.archive.org/web/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.</ref> [[ទីបម្រុងជីវៈចម្រុះបឹងទន្លេសាប]]គឺជាបាតុភូតបរិស្ថានវិទ្យាតែមួយនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប។ វាព័ទ្ធជុំវិញបឹងនិងខេត្តទាំងប្រាំបួន: [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] [[ប៉ៃលិន]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] និង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ បឹងត្រូវបានដាក់ចូលដោយជោគជ័យជាទីបម្រុង[[ជីវមណ្ឌល]][[យូណេស្កូ]]។<ref>[http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves]. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website, 29 December 2008.</ref> ទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានព្រៃប្រាំងនៃ[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] និង [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] និងបរិស្ថានប្រព័ន្ធ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] ដែលរួមមាន[[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ|ឧទ្យានជាតិបូកគោ]] [[ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ|ឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ]] និង ភ្នំឱរ៉ាល់ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំសំកុស។ [[មូលនិធិទូទាំងពិភពលោកដើម្បីធម្មជាតិ]]ទទួលស្គាល់[[បរិស្ថានតំបន់លើគោក]]ផ្សេងប្រាំមួយនៅកម្ពុជា – [[ព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ]] [[ព្រៃប្រាំងឥណ្ឌូចិនភាគកណ្ដាល]] [[ព្រៃប្រាំងខៀវស្រងាត់ឥណ្ឌូចិនភាគអាគ្នេយ៍]] [[ព្រៃទឹកភ្លៀងភ្នំអណ្ណាមខាងត្បូង]] [[ព្រៃរនាមបឹងទន្លេសាប]] និង[[ព្រៃរនាមវាលភក់បឹងទន្លេសាប-មេគង្គ]]។<ref>Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, ISBN 1559639237.</ref> អត្រានៃ[[ការកាប់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា]]គឺអត្រាមួយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រៃកាលពីមុនរបស់កម្ពុជាគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីជាង ៧០% ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ បានធ្លាក់មកត្រឹមតែ ៣,១% នៅឆ្នាំ ២០០៧។ ជាសរុប កម្ពុជាបានបាត់បង់ {{convert|25000|km2|sqmi|-2}} នៃព្រៃរវាងឆ្នាំ ១៩៩០ និង ២០០៥—{{convert|3340|km2|sqmi|0|abbr=on}} ដែលក្នុងនោះធ្លាប់ជាព្រៃកាលពីមុន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ព្រៃឈើតិចជាង {{convert|3220|km2|sqmi|0|abbr=on}} នៃព្រៃកាលពីមុនៗនៅសល់រួមជាមួយផលវិបាកនេះ [[ភាពគង់វង្ស]]នៃដែនជម្រកព្រៃឈើអនាគតនៅកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយពួកអ្នកកាប់ព្រៃខុសច្បាប់កំពុងតែរកចំណូលបាន។<ref>{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=ការកាប់ឈើគំរាមកំហែងឱ្យមានសោកនាដកម្មនៅកម្ពុជា – ស.ប. |publisher=Planet Ark |date=៦ មីនា ២០០៣ |accessdate=២៧ មិថុនា ២០១០ |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|thumb|200px|right|[[ក្រៀលស្រៈ]]]] ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== '''{{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា}}''' '''''រាជធានី''''' និង'''''ខេត្ត''''' នៃកម្ពុជាគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ដំបូង។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានី]]។ ស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជាថ្នាក់ទីពីរ។ តាមច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​គ្រប់គ្រង​រាជធានី ខេត្ត ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​​រដ្ឋសភា​បាន​អនុម័ត ហើយព្រះមហាក្សត្របានទ្រង់ចេញព្រះរាជក្រម​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ កាលពី​ពេល​ថ្មី​ៗ ប្រទេស​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​រាជធានី និង​ខេត្ត​។ រាជធានី​ចែក​ចេញ​ជា​ខណ្ឌ ខណ្ឌ​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ខេត្ត​ចែក​ចេញ​ជា ស្រុក និង​ក្រុង ដែល​ស្រុក​ចែក​ជា​ឃុំ និងសង្កាត់ ហើយ​ក្រុង​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ជា​លទ្ធផល​នៃ​ច្បាប់​នេះ មាន​ដូចជា ៖ # ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ក្រុង​ចំនួន​ ៣ មក​ជា​ខេត្ត​រួម​មាន ៖ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្ត​កែប]] និង​[[ខេត្តប៉ៃលិន]]​។ # បង្កើត​ក្រុង​ថ្នាក់​ស្មើ​ស្រុក​ចំនួន ​៣ គឺ ៖ [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]​នៃ​[[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] [[ក្រុងសួង]]​នៃ​[[ខេត្ត​កំពង់ចាម]] [[ក្រុងបាវិត]]​នៃ​[[ខេត្តស្វាយរៀង]]​។ # ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីរួមខេត្ត​មក​ជា​ក្រុង និង​បង្កើត​ស្រុក ខណ្ឌ​ថ្មី ព្រមទាំង​បង្កើត​ក្រុង​ដែល​បំបែក​ពី​ស្រុក ទីប្រជុំជន ខេត្ត​ចំនួន ​៥ ក្នុង​នោះ​មាន ៖ [[ស្រុករុក្ខគិរី]]​នៃ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ដែល​បំបែក​ពី​[[ស្រុកមោងឫស្សី]], [[ខណ្ឌសែនសុខ]]​នៃ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ដែល​បំបែក​ចេញពី​[[ខណ្ឌឫស្សីកែវ]], [[ក្រុង​ព្រៃវែង]] បំបែក​ចេញ​ពី​[[ស្រុកកំពង់លាវ]]​នៃ​[[ខេត្តព្រៃវែង]] និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ព្រៃវែង ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ស្វាយអន្ទរ]]​នៃ​ខេត្ត​ព្រៃវែង​វិញ, [[ក្រុង​ក្រចេះ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ក្រចេះ និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រចេះ ទៅ​ជា[[​ស្រុកចិត្របុរី​]]នៃ​ខេត្ត​ក្រចេះ​វិញ, [[ក្រុង​ព្រះវិហារ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ត្បែងមានជ័យ​នៃ​[[ខេត្តព្រះវិហារ]] និង​[[ក្រុង​កំពត]] បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ពី​ស្រុក​កំពង់បាយ​នៃ​[[ខេត្ត​កំពត]] ហើយ​ស្រុក​កំពត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ទឹកឈូ]]​វិញ​។ បច្ចុប្បន្ននេះដូចជាមានថែមស្រុកថ្មីមួយទៀតនៅខេត្តព្រៃវែង គឺ[[ស្រុកពោធិរៀង]]។ #'''ខេត្ត​ត្បូង​ឃ្មុំ''' ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​យោង​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ នស/រកត/១២០៣/១៤៤៥ ដែល​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​៣១ ខែ ​ធ្នូ ឆ្នាំ​ ២០១៣ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចេញ​ប្រកាស​នៅ​ដើម​ខែ​ មករា ឆ្នាំ​ ២០១៤ ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​កាត់​យក​ក្រុង​ចំនួន ១ និង​ស្រុក​ចំនួន ៦ ពី​ខេត្ត​[[កំពង់ចាម]]គឺ ក្រុង[[ក្រុងសួង|សួង]] ស្រុក​[[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] ស្រុក[[ស្រុកអូររាំងឪ|​អូររាំងឪ]] ស្រុក[[ស្រុកក្រូចឆ្មារ|​ក្រូចឆ្មារ]] ស្រុក​[[ស្រុកតំបែរ|តំបែរ]] ស្រុក​[[ស្រុកពញាក្រែក|ពញាក្រែក]] និង​ស្រុក​[[ស្រុកមេមត់|មេមត់]] ។ <ref>ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០២០៣/១៤៤៥, http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041121/http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> ខេត្តត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៅជា ១៥៩ ស្រុក ២៦ ក្រុង ៩ ខណ្ឌ ១៤១៧ ឃុំ និងសង្កាត់ ២០៤។ [[ស្រុក]] [[ក្រុង]] និង[[ខណ្ឌ]]ជាត្រឡប់ត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៅជា '''''ឃុំ''''' និង '''''សង្កាត់''''' ក្រៅពីស្រុកទៅ ក្រុង និងខណ្ឌបែងចែកជាបន្តមានតែសង្កាត់ទេគ្មាន[[ឃុំ]]ទេ បន្ទាប់មកឃុំនិង[[សង្កាត់]]បែងចែកទៀតជាភូមិ ហើយភូមិត្រូវបែងចែកជា[[ក្រុម]]ប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។ [[ឯកសារ:ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី.svg|alt=ផែនទីអតីត ២៤ ខេត្ត-រាជធានី|ស្តាំ|468x468ភីកសែល|ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី]] **** {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:20px;"| លេខ !! style="width:90px;"| ខេត្ត-រាជធានី !! style="width:90px;"| ធានី-ទីរួមខេត្ត !! style="width:85px;"| ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)!! style="width:85px;"| ប្រជាជន |- | ១ || [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] || [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៨|| style="text-align:right"|១,២៦៥,៨០៥ |- | ២ || [[ខេត្តកែប|កែប]] || [[ក្រុងកែប|កែប]] || style="text-align:right"|៣៣៦|| style="text-align:right"|៤០,២០៨ |- | ៣ || [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] || [[ក្រុង​កំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]|| style="text-align:right" |៩,៧៩៩|| style="text-align:right"|១,៦៨០,៦៩៤ |- | ៤ || [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || [[ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || style="text-align:right"|៥,៥២១|| style="text-align:right"|៤៧២,៦១៦ |- | ៥ || [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] || [[ក្រុងកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] ||style="text-align:right"|១៣,៨១៤|| style="text-align:right"|៧០៨,៣៩៨ |- | ៦ || [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] || [[ក្រុងច្បារមន|ច្បារមន]] || style="text-align:right"|៧០១៧|| style="text-align:right"|៧១៦,៥១៧ |- | ៧ || [[ខេត្តកំពត|កំពត]] || [[ក្រុងកំពត|កំពត]] || style="text-align:right"|៤៨៧៣|| style="text-align:right"|៥៨៥,១១០ |- | ៨ || [[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] || [[ខេមរភូមិន្ទ (ក្រុង)|ខេមរភូមិន្ទ]]|| style="text-align:right" |១១,១៦០|| style="text-align:right"|១៣៩,៧២២ |- | ៩ || [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] || [[ក្រចេះ (ក្រុង)|ក្រចេះ]]|| style="text-align:right" |១១,០៩៤|| style="text-align:right"|៣១៨,៥២៣ |- | ១០ || [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] || [[ក្រុងដូនកែវ|ដូនកែវ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៣|| style="text-align:right"|៨៤៣,៩៣១ |- | ១១ || [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] || [[សិរីសោភ័ណ]] || style="text-align:right"|៦,៦៧៩|| style="text-align:right"|៦៧៨,០៣៣ |- | ១២ || [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] || [[បាត់ដំបង]] || style="text-align:right"|១១,៧០២|| style="text-align:right"|១,០៣៦,៥២៣ |- | ១៣ || [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] || [[ប៉ៃលិន]] || style="text-align:right"|៨០៣|| style="text-align:right"|៧០,៤៨២ |- | ១៤ || [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || [[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || style="text-align:right"|១២,៦៩២|| style="text-align:right"|៣៩៧,១០៧ |- | ១៥ || [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] || [[ព្រៃវែង (ក្រុង)|ព្រៃវែង]]|| style="text-align:right" |៤,៨៨៣|| style="text-align:right"|៩៤៧,៣៥៧ |- | ១៦ || [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] || [[ត្បែងមានជ័យ]]|| style="text-align:right" |១៣,៧៨៨|| style="text-align:right"|១៧០,៨៥២ |- | ១៧ || [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || style="text-align:right"|៨៦៨|| style="text-align:right"|១៩៩,៩០២ |- | ១៨ || [[ភ្នំពេញ]] || [[ភ្នំពេញ]] || style="text-align:right"|៧៥៨|| style="text-align:right"|២,២៣៤,៥៦៦ |- | ១៩ || [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]] || [[ក្រុងសែនមនោរម្យ|សែនមនោរម្យ]] || style="text-align:right"|១៤,២៨៨|| style="text-align:right"|៦០,៨១១ |- | ២០ || [[ខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] || [[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] || style="text-align:right"|១០,៧៨២|| style="text-align:right"|១៤៩,៩៩៧ |- | ២១ || [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] || [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] || style="text-align:right"|១០,២២៩|| style="text-align:right"|៨៩៦,៣០៩ |- | ២២ || [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || [[ក្រុងស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || style="text-align:right"|១១,០៩២|| style="text-align:right"|១១១,៧៣៤ |- | ២៣ || [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || [[ក្រុងស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || style="text-align:right"|២,៩៦៦|| style="text-align:right"|៤៨២,៧៨៥ |- | ២៤ || [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] || [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] || style="text-align:right"|៦,១៥៨|| style="text-align:right"|១៨៥,៤៤៣ |- | ២៥ || [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] || [[ក្រុងត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]|| style="text-align:right"||| style="text-align:right"| |} |} == សេដ្ឋកិច្ច == '''{{Main|សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា|ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|កម្ពុជា ទំនោរក្នុងលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស១៩៧០-២០១០]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 320 | image1 = 1000 Cambodian Riels - 2016.jpg | image2 = | image3 = 50000 riel reverse.jpg | image4 = 20000 riel 2008 reverse.jpg | image5 = | footer = ក្រដាសប្រាក់ ''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាប្រើប្រាស់ប្រាក់ '''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]''' ជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ខ្លួន។ ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនថ្មីៗនេះក៏ដោយ ក៏សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេសកម្ពុជានៅតែរងឥទ្ធិពលអាក្រក់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងអំពើពុករលួយ។ ចំណូលបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តែនៅមានកម្រិត ទាបនៅឡើយបើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់។ ​ដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ សម្រាប់ការនាំចេញរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិច សិង្ហបុរី ជប៉ុន ថៃ ចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី និង ម៉ាឡេស៊ី។ [[ឯកសារ:Skyline of Phnom Penh.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ជើងមេឃនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] និង [[សារមន្ទីរជាតិ]] ។]] កម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលក្រីក្របំផុតលើ[[ពិភពលោក]]។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩​ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប របស់កម្ពុជា គឺ ៣១០០ លានដុល្លារ ដែលគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ២៧០ ដុល្លារ ពោលគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន អត្រាទាបបំផុតក្នុងលោក។ មុនពេលធ្លាក់ចូលកុ្នងជម្លោះស៊ីវិលនាឆ្នាំ១៩៧០ កម្ពុជាខ្វះខាតនូវការរីកចម្រើនខាងឧស្សាហកម្ម ដោយសារកម្លាំងពលកម្មភាគច្រើនស្ថិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ តែកម្ពុជាអាចទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងនូវស្បៀង[[អាហារ]] និងបាននាំចេញនូវផលិតផលស្រូវលើស ទៀតផង ទោះជា[[ទិន្នផល]]ទាប និងការប្រមូលផលបានតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំក៏ដោយ ក៏កម្ពុជាបាននាំចេញជារៀងរាល់ឆ្នាំនូវ[[អង្ករ]]រាប់រយពាន់[[តោន]]ដែរ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង|សង្រ្គាមស៊ីវិល]]ពីឆ្នាំ ១៩៧០- ១៩៧៥ របបខែ្មរក្រហមពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៨- ១៩៧៩ បានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ កាលពីសម័យសង្រ្គាម អង្ករត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ ផលិតផល[[ធញ្ញជាតិ]]របស់កម្ពុជា ពីមុនមានអំណោយផលដល់ការនាំចេញ ផលិតផល[[កៅស៊ូ]]ក៏បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ ភាពវឹកវរផៃ្ទក្នុងបាន ធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ [[ឧស្សាហកម្មកែច្នៃ]]របស់កម្ពុជា ដែលនៅកេ្មងខ្ចីនៅឡើយ និងបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធ[[ផ្លូវគោក]] និង[[ផ្លូវដែក]] ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ របបថ្មី[[ខ្មែរក្រហម]]បានធ្វើ[[ជាតូបនីយកម្ម]] នូវរាល់មធ្យោបាយផលិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លុយនិងកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយកសិកម្មក៏ត្រូវធ្វើ[[សហករូបនីយកម្ម]] កម្មសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានបំលែងជារបស់មនុស្សមួយ ក្រុមដែលតំណាងអោយរដ្ឋ។ ផែនការ៤ឆ្នាំរបស់ខែ្មរក្រហម ដែលជាឯកសារមហាលោតផ្លោះមហាអស្ចារ្យ ដែលបានព្រាងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការ ធ្វើស្រូវច្រើនរដូវ និងការពង្រីកអាយបានធំទូលាយនូវ[[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]។ គម្រោងផែនការនេះ មានបំណងបង្កើនចំណូល ដែលបានមកពីការនាំចេញអង្ករនិងផលិតផលផេ្សងទៀត និងដើម្បីប្រើប្រាស់ចំណូល នេះក្នុងការទិញគឿ្រងចក្រ ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់បម្រើ ដល់វិស័យ[[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]]នៅក្នុងប្រទេស។ គម្រោងផែនការ៤ឆ្នាំនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពុំបានពិចារណាអោយបានស៊ីជម្រៅ និងត្រូវបានបង្ខំអោយអនុវត្តយ៉ាងឃោរឃៅ និងពុំទទួលបានជោគជ័យឡើយ។ ផលិតផលស្រូវកើនឡើងតិចតួច តែមានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានស្លាប់រវាង ឆ្នាំ១៩៧៦-១៩៧៨ដោយកង្វះខាតចំណីអាហារ ធ្វើការហួសកម្លាំង និងជំងឺដង្កាត់​ដែលពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ព្យាបាលនិងពិនិត្យរោគវិនិច្ឆ័យខុស ពួកខែ្មរក្រហម បានប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់ ដោយចោទពួកគេថាជា[[សត្រូវ]]របស់អង្គការ​។ អំពើឃោរឃៅ របស់របបខែ្មរ ក្រហមបានសម្លាប់ រង្គាលកម្លាំងពលកម្ម កម្ពុជាយ៉ាងច្រើន។ បន្ទាប់ពីរបបខែ្មរក្រហមត្រូវដួលរលំក្នុងដើមឆ្នាំ១៩៧៩មក រដ្ឋាភិបាលបានបើកទូលាយលើវិស័យកសិកម្ម ប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ បានប្រកបរបរការងារជាកសិករបែបគ្រួសារ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណា្តលទសវត្ស៩០​ទើបកម្ពុជាអាចមានផលិតផលអង្ករគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងផងនិងចាប់ផ្តើមនាំចេញខ្លះផង​។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រទេសបានកែលំអបន្តិចម្តងៗក្នុងឆ្នាំ៩០ ដោយមួយភាគធំផែ្អកលើជំនួយបរទេស។ តែវិស័យផេ្សងៗទៀតរបស់សេដ្ឋកិច្ចមិនទាន់បានរីកចម្រើននៅឡើយទេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលមានកម្រិតត្រឹមពី៤០-៥០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ បើបៀ្របធៀបទៅនឹងមុនឆ្នាំ១៩៧០ សម្រាប់អ្នកមកទស្សនានៅប្រទេសកម្ពុជា ភាពក្រីក្រត្រូវបានបិទបាំងដោយសារភាពរីកចម្រើនដែលគេមើលឃើញនៅ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖សេដ្ឋកិច្ច |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061620/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Phnom Penh train station.jpg|រូបភាពតូច|[[ធនាគារកាណាឌីយ៉ា|ប៉មOCIC]]​ ទីស្នាក់ការផ្សារមូលបត្រកម្ពុជាបណ្ដោះអាសន្ន ជាមួយ[[អគារវឌ្ឍនៈ កាពីតាល|អគារវឌ្ឍន]]ដែលធ្លាប់ជាអគារខ្ពស់បំផុតនៅ[[ភ្នំពេញ]] មើលពីស្ថានីយ៍រថភ្លើង ។]] នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រាក់ចំណូលម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាក្នុងយុគភាពអំណាចការទិញគឺ២៤៧០$ និង១០៤០$ជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។ ប្រាក់ចំណូលក្នុងម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាកំពុងកើនឡើងយ៉ាងលឿនប៉ុន្តែ[[ភាពក្រីក្រនិងអ.ក.រ.នៅកម្ពុជា|នៅទាប]]នៅឡើយ បើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់។ ក្រុមគ្រួសារជនបទភាគច្រើនបំផុតពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងអនុវិស័យដែលទាក់ទងនឹងវិស័យនេះ។ ស្រូវអង្ករ ត្រី ឈើ កាត់ដេរ និងកៅស៊ូគឺជាទំនិញនាំចេញសំខាន់របស់កម្ពុជា។ [[វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវស្រូវអន្តរជាតិ]] (វ.ស.ស.អ. រឺ IRRI) បានដាក់បញ្ចូលឡើងវិញច្រើនជាងវិវិធភាពស្រូវតាមបែបប្រពៃណី៧៥០ទៅក្នុងកម្ពុជាតាមរយៈធនាគារស្រូវរបស់ខ្លួននៅ[[ហ្វីលីពីន|ភ្វីលីពីន]]។<ref>Jahn 2006,[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf 2007]</ref> វិវិធភាពទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលនៅទសវត្ស១៩៦០។ [[ឯកសារ:SKYLINE.OF.PHNOM.PENH.OLYMPIC.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពការសាងសង់អគារថ្មីៗនៅរាជធានីភ្នំពេញ និងទីស្នាក់ការធនាគារមេគង្គ(ខាងឆ្វេង)។]] ផ្អែកលើអ្នកសេដ្ឋវិទូ ម.រ.អ.: [[កំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ]]សម្រាប់សម័យកាល២០០១-២០១០គឺមាន៧,៧%ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដែលមានកំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ​ខ្ពស់បំផុត។ ទេសចរណ៍ធ្លាប់ជាឧស្សាហកម្មដែលមានកំណើនលឿនបំផុតរបស់កម្ពុជា ជាមួយនិងដំណល់ដែលកើនឡើងពី២១៩០០០ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ទៅជាង២លាននៅឆ្នាំ២០០៧។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ អតិផរណាធ្លាប់មាន១,៧%និងការនាំចេញ១,៦&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.។ ចិនគឺជាប្រភពនៃ[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា។ ចិនបានធ្វើផែនការចំណាយ៨&nbsp;រយកោដិ$ ក្នុងគម្រោងការ៣៦០ក្នុងប្រាំពីរខែដំបូងនៃឆ្នាំ២០១១។ ចិនក៏ជាប្រភពជំនួយបរទេសដ៏ធំបំផុតដែរ ដែលផ្ដល់ជំនួយប្រហែល៦០០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៧ និង២៦០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៨។ ធនាគារជាតិកម្ពុជាគឺជាធនាគារកណ្ដាលនៃព្រះរាជាណាចក្រនេះហើយផ្ដល់ការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មលើវិស័យធនាគាររបស់ប្រទេស​និងទទួលខុសត្រូវតាមផ្នែកសម្រាប់ការបង្កើន[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]នៅក្នុងប្រទេស។ រវាងឆ្នាំ២០១០ និង ២០១២ ចំនួននៃធនាគារដែលបានធ្វើនិយ័តកម្មនិងស្ថាប័នចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុដែលបានកើនឡើងចាប់តាំងពី៣១អង្គភាពគ្របដណ្ដប់លើស្ថាប័ន៧០​ដោយឡែកៗគ្នាក្រោមបន្ទាត់កំណើនក្នុងវិស័យធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១២ ការិយាល័យឥណទានកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មដោយផ្ទាល់ដោយធនគារជាតិកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យឥណទានបង្កើនឡើងនូវតម្លាភាពនិងស្ថេរភាពនៅក្នុងវិស័យធនាគារកម្ពុជា ពេលនោះដែរ ធនាគារទាំងអស់និងក្រុមហ៊ុនចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុបច្ចុប្បន្នតម្រូវតាមច្បាប់ឱ្យរាយការណ៍ភាពជាក់ស្ដែងនិងតួលេខទៀងទាត់ទាក់ទងនឹង​ការប្រព្រឹត្តទៅនូវកម្ចីក្នុងប្រទេស។ មួយក្នុងចំណោមការប្រឈមធំបំផុតរបស់កម្ពុជាជាក់ស្ដែងគឺប្រជាជនដែលមានវ័យចាស់ៗជាធម្មតាខ្វះការអប់រំ ជាពិសេសនៅទីជនបទ ដែលរងទុក្ខវេទនាពីកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគោល។ ការភ័យខ្លាចអំពីស្ថេរភាពនយោបាយនិងអំពើពុករលួយក្នុងរដ្ឋាភិបាលបានបន្តុចបង្អាក់វិនិយោគទុនបរទេសនិងពន្យារជំនួយបរទេស ទោះបីមានជំនួយសំខាន់ៗពីពួកម្ចាស់អំណោយទ្វេភាគីនិងពហុភាគីក៏ដោយ។ ម្ចាស់អំណោយបានសន្យាផ្ដល់៥០៤&nbsp;លាន$ ដល់ប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ២០០៤<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 9, 2006.</ref> កាលណោះ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]]តែឯងបានផ្ដល់៨៥០&nbsp;លាន$ជាកម្ចី ផ្ដល់ និងជំនួយបច្ចេកទេស។ <ref name=ADB>[http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp A Fact Sheet: Cambodia and ADB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |date=2007-04-04 }}, Asian Development Bank. Retrieved September 9, 2006.</ref> ===ទេសចរណ៍=== [[File:Baray rice paddies.jpg|thumb|200px|right|វាលស្រែនៅ[[ស្រុកបារាយណ៍|បារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]]]] [[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|កសិករកំពុងច្រូតស្រូវនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]]] ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍គឺជាប្រភពធំបំផុតទីពីរនៃ[[រូបិយវត្ថុរឹង]]របស់ប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ។<ref name="USDOS3"/> រវាងខែមករា និង ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ ការមកដល់ពួកអ្នកទេសចរ២,០&nbsp;លាននាក់ ដែលមានកំណើន១៨,៥%លើសកាលពីពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ ភាគច្រើនបំផុត (៥១%) បានឆ្លងកាត់ខេត្ត[[សៀមរាប]] ក្រៅពីនោះ (៤៩%) ឆ្លងកាត់ភ្នំពេញនិងគោលដៅផ្សេងៗទៀត។<ref name="CAGOV">Ministry of Tourism. . Retrieved December 29, 2008.</ref> គោលដៅទេសចរណ៍ផ្សេងៗទៀត​រួមមាន[[ក្រុងព្រះសីហនុ]]នៅខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដែលមានរមណីយដ្ឋានឆ្នេរជាទីពេញនិយមជាច្រើននិងតំបន់នេះស្ថិតនៅក្បែរ[[ក្រុងកំពត|កំពត]]និង[[កែប]]​រួមមាន​[[ស្ថានីយភ្នំបូកគោ]]។ ទេសចរបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់រាល់ឆ្នាំក្នុងពេលមានស្ថេរភាព បើប្រៀបធៀបចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោត[[អ៊ុនតាក់]]១៩៩៣ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ធ្លាប់មានទេសចរអន្តរជាតិ ១១៨ ១៨៣នាក់ និងនៅឆ្នាំ២០០៩មានទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ២ ១៦១​ ៥៧៧នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-06 |archivedate=2011-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> ភាគច្រើនបំផុតនៃពួកអ្នកទេសចរគឺជនជាតិ ជប៉ុន ចិន ភ្វីលីពីន អាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង និង បារាំង របាយការណ៍បាននិយាយ បន្ថែមថាឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូល ១៤០០&nbsp;លានដុល្លារស.រ.មួយភាគក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយគិតទៅស្ទើរតែដប់ភាគរយនៃផលិតផលជាតិសរុបរបស់ព្រះរាជាណាចក្រនេះ។<ref>[http://www.sokhahotels.com/ Sokha Hotels & Resorts | Official Site | Cambodia Hotels]. Sokhahotels.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> សារព័ត៌មានភាសាចិនជៀនហួប្រចាំថ្ងៃបានវាយតម្លៃជាផ្លូវការថាកម្ពុជានឹងមានដំណល់ទេសចរបរទេសបីលាននាក់នៅ​ឆ្នាំ២០១០និង​ប្រាំលាននាក់នៅឆ្នាំ២០១៥។ ទេសចរណ៍គឺជាឧស្សាហកម្មមួយក្នុងចំណោមឧស្សាហកម្មគោលដែលកើនឡើងបីដងរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ អង្គរវត្ត នៅខេត្ត[[សៀមរាប]] ឆ្នេរសមុទ្រ នៅព្រះសីហនុ និងទីក្រុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាទីទាក់ទាញសំខាន់សម្រាប់ពួកទេសចរបរទេស។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm Foreign tourist arrivals in Cambodia to increase by 20% on annual basis _English_Xinhua]. News.xinhuanet.com (January 7, 2008). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ឧស្សាហកម្មវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍របស់កម្ពុជាប្រើមនុស្សភាគច្រើនដែលរស់នៅក្បែរទីកន្លែងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗ។ ជាក់ស្ដែង ចំនួនវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលផលិតឡើងមិនគ្រប់គ្រាន់ទៅនឹងចំនួនទេសចរកើនឡើងឡើយ ហើយផលិតផលភាគច្រើនដែលលក់ទៅឱ្យពួកអ្នកទេសចរ នៅតាមទីផ្សារនានាត្រូវបានគេនាំចូលពី ចិន ថៃ និង វៀតណាម។<ref>{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=សមាគមជនពិការអង្គស.ព.អ. &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Aha-kh.com |date= |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣}}</ref> វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍មួយចំនួនដែលផលិតក្នុងស្រុករួមមាន: * [[ក្រមា]] * ស្នាដៃដីដុត * សាប៊ូដុំ ទៀន គ្រឿងទេស <ref>{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Senteursdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |url-status=dead }}</ref> * ចម្លាក់ឈើ គ្រឿងម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក គ្រឿងលាបពណ៌ប្រាក់ <ref>{{cite web |url=http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |title=Artisan d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Artisansdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301230616/http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |url-status=dead }}</ref> * ដបលាបថ្នាំមានច្រកស្រា-ស ===វប្បកម្ម=== {| class="wikitable" |- ! ការពិពណ៌នា !! ការស្ទាបស្ទង់!! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិភពលោក |- | អ្នកផលិត[[ល្មុត]]កំពូលទាំង១០ (២០០៧) || [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ១០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) || ១,១៦០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) |- | អ្នកផលិត[[ស្រូវ]]កំពូលទាំង១២ (២០១០)|| [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ៨,២ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយលាន)|| |- |} {{wide image|Buddhist monks in front of the Angkor Wat.jpg|600px|<center> ទិដ្ឋភាព[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]]។ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ទេសចរដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជានិងក៏ត្រូវបានទៅលេងទស្សនាដោយពួក​អ្នកទេសចរជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោក។ </center>}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== '''{{Main|ប្រជាសាស្ត្រកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|សាសនានៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Cambodia couple (10678542994).jpg|រូបភាពតូច|ប្ដីប្រពន្ធមួយគូនៅខេត្តកោះកុង]] ប្រជាពលរដ្ឋ ៨៥% ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការ។ បើគិតមកដល់់ឆ្នាំ ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា មានប្រហែល១៤ លាននាក់​(ភេទប្រុស ៦ ៣៤៨ ១១២ និងភេទស្រី ៦ ៧៥១ ៣៦០​)​ តាមរយៈជំរឿនប្រជារាស្រ្តនៅឆ្នាំ២០០០។ * ៩៥%គឺជាជាតិពន្ធុខ្មែរ។ * ​៥%គឺជាជាតិពន្ធុដទៃទៀតដូចជា ចិន យួន ចាម ...។ តាមការប៉ាន់ស្មានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ទៅ៩០% រស់នៅទីជនបទ។ ដូចជានៅឆ្នាំ២០១០ កម្ពុជាមានប្រជាជន ១៤ ៨០៥ ៣៥៨នាក់តាមការប៉ាន់ស្មាន។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនកម្ពុជាមានដើមកំណើត[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]និងនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រជាជនរបស់កម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រទេសនេះមានចំនួន៥% រួមមាន[[យួន]] (២ ២០០ ០០០នាក់) [[ចិនកម្ពុជា|ចិន]] (១ ១៨០ ០០០នាក់) [[ចាម]] (៣១៧ ០០០នាក់) ភូមា និង[[ខ្មែរលើ]] (៥៥០ ០០០នាក់)។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |title=ភ.ស.ក. – សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |url-status=dead }}</ref> {{failed verification|date=មិថុនា ២០១២}} អត្រាកំណើតរបស់ប្រទេសនេះគឺ២៥,៤ក្នុងចំណោម១០០០នាក់។ អត្រា[[កំណើនប្រជាជន]]របស់ប្រទេសគឺ១,៧០% គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្ពស់ជាងអត្រាប្រជាជននៅថៃ កូរ៉េខាងត្បូង និងឥណ្ឌា។<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |title=CIA – The World Factbook<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2018-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013004443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |url-status=dead }}</ref> សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងផលវិបាករបស់សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់គួរឱ្យកត់សំគាល់ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រជាជន៥០%ទាំងនោះគឺជាក្មេងអាយុជាង២២ឆ្នាំ។ អត្រាស្ត្រីភេទមាន១,០៤ទល់នឹងបុរសភេទ កម្ពុជាមានអត្រាភេទល្អៀងទៅខាងស្ត្រីភេទដែលជាអត្រាច្រើនបំផុតក្នុងមហាអនុតំបន់មេគង្គ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html |title=ភ.ស.ក. សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងអត្រាប្រជាជនកម្ពុជាជាង៦៥ អត្រាស្ត្រីភេទទល់នឹងបុរសភេទគឺ១,៦:១។<ref name="CIACB"/> ប្រជាជនកម្ពុជាបង្អាញនូវលក្ខណៈពិសេសសំខាន់ៗជាច្រើន។ ទី១ដោយសារការកើនឡើងពួកក្មេងៗយ៉ាងឆាប់រហ័សក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ ចំនួនប្រជាជនវ័យកេ្មងមានយ៉ាងហោចណាស់ ពាក់កណ្តាលមានអាយុក្រោម១៨ឆ្នាំនៃអាយុសព្វថៃ្ងនេះ។ ទី២ សមាមាត្រចំនួននារីជាមួយប្រជាជនពេញវ័យគឺខ្ពស់ រហូតដល់ទៅ៥០%នៃប្រជាជន ដែលមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬក៏ភាគច្រើនជាស្រ្តី។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចំនួនសមាមាត្រ ខ្ពស់គួរសមនៃស្រ្តីនៅផ្ទះយ៉ាងហោចណាស់២៥% យោងទៅតាមយូនីសេហ្វ។ ប្រជាជនកម្ពុជា និង[[ឡាវ]] ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានចំនួនតិច ប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនវៀតណាម និងថៃ និងតាមរយៈ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសតិចជាងគេ គឺតិចជាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ តំបន់ប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានច្រើនដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រជាជនដែលគេបានរក ឃើញនៅតាមដងទនេ្លក្រហម និងទនេ្លមេគង្គក្នុងប្រទេសវៀតណាមទេ។ ប្រជាជនកម្ពុជាមានចំនួន ១២ ៤៩១ ៥០១នាក់(ការប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០០១)។ ប្រជាជនកើនឡើងប្រហែលចំនួន២,៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ជាប្រទេសមួយ ដែលមាន អត្រាកំណើនខ្ពស់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ ៦៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលប្រមូលផ្តុំនៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល។ តំបន់ភ្នំនៃប្រទេស មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែលធ្វើអោយ ប្រជាជនរស់នៅតំបន់នោះមាន ចំនួនតិចហើយមិនមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ នៅខេត្តភាគខាងជើង អំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោម របបឃោរឃៅខែ្មរក្រហម ទីក្រុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់គ្មានប្រជាជនរស់នៅ ហើយលំនៅដ្ឋានទាំងឡាយត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ប្រជាជនកម្ពុជា |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061630/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |url-status=dead }}</ref> {{ទីក្រុងធំៗបំផុតកម្ពុជា}} ===ភាសា=== '''{{Main|ភាសាខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Khmer script in school.jpg | image2 = Lolei (5).JPG | image3 = Khmer inscription within the Angkor Wat.jpg | image4 = | image5 = | footer = ភាសាខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ផ្ទាំងរូបភាពសរសេរព្យញ្ជនៈអក្សរខ្មែរទាំង ៣៣ តួ នៅសាលាមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ។, សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរ នៅ[[ប្រាសាទលលៃ]], សិលាចារឹកខ្មែរក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ភាសាខ្មែរគឺជាសមាជិកមួយនៃអំបូររង[[ខ្មែរ-មន]]នៃក្រុម[[ភាសាទក្សិណអាស៊ី]]។ បារាំង កាលពីមុនគឺជាភាសារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ[[ឥណ្ឌូចិន]] នៅតែត្រូវនិយាយដោយប្រជាជនខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ភាគច្រើន។ ភាសាខែ្មរមានអ្នកប្រើចំនួនជាង ៩៥%ក្នុងចំណោមប្រជាជន។ រីឯភាសាបារាំងជាភាសាទី២ ក៏ត្រូវបានគេនិយាយផងដែរ តែភាគច្រើនចាស់ៗជាអ្នកប្រើប្រាស់។ បារាំងជាភាសាស្ពានមួយដើម្បីសិក្សានៅសាលានិងសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួនដែលត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង។ [[បារាំងបែបខ្មែរ (ភាសាវិទ្យា)|បារាំងបែបខ្មែរ]] ជាភាសាដែលសេសសល់កាលពីអតីតអាណានិគមរបស់ប្រទេសនេះ ហើយក៏ជាគ្រាមភាសាមួយដែលត្រូវបានគេជួបប្រទះនៅកម្ពុជានិងជួនកាលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសនៅក្នុងតុលាការ។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm U.S. helps English program for poor Cambodian students]. News.xinhuanet.com (June 30, 2010). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ ជនកម្ពុជាវ័យក្មេងៗភាគច្រើន ដែលពួកគេទាំងនោះនៅក្នុងថ្នាក់់ធុរកិច្ចពេញចិត្តការរៀនជាភាសាអង់គ្លេស។ ក្នុងទីក្រុងសំខាន់ៗនិងមជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍នានា អង់គ្លេសគឺត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនិងបានបង្រៀននៅក្នុងសាលាមួយចំនួនភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើន​លើសលប់នៃពួកអ្នកទេសចរ​មកពីប្រទេសនានានិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ទោះបីជាស្ថិតនៅឯជនបទយ៉ាងណាក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប្រជាជនវ័យក្មេងៗភាគច្រើនបំផុតយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចេះនិយាយអង់គ្លេសតិចតួចដែរ ទំនងត្រូវបានបង្រៀនជាញឹកញយដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]នៅក្នុង[[វត្ត]]អារាមក្នុងតំបន់ ដែលជាកន្លែងក្មេងជាច្រើនត្រូវបានអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាល។ ===សាសនា=== [[File:Monks at Angkor.jpg|250px|left|thumb|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា។]] [[ឯកសារ:Cambodia 11th C - Buddha sheltered by naga IMG 9608 Museum of Asian Civilisation.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[ព្រះពុទ្ធ]]កំពុងសមាធិប្រក់នាគនាសតវត្សទី១១។]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានកាន់ដោយប្រជាជន៩៥%។ ប្រពៃណីពុទ្ធសាសនាថេរវាទរីកសាយភាយនិងរឹងមាំគ្រប់បណ្ដាខេត្តទាំងអស់ ដែលមានវត្តអារាមចំនួន៤៣៩២តាមការប៉ាន់ស្មានទូទាំងប្រទេសនេះ។<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm Cambodia<!-- Bot generated title -->]</ref> ជនជាតិខ្មែរមួយភាគធំគឺជាពុទ្ធសាសនិក និងមានសមាគមស្និទនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាច្រើន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិនិងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះ។ សាសនានៅកម្ពុជា រួមមាន ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគាបសង្កត់ដោយពួកខ្មែរក្រហមកំឡុងចុងទសវត្ស១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានវិញតាមរយៈការស្ដារឱ្យដូចដើមវិញដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនានៃពួក[[ចាម]]ភាគច្រើននិងពួក[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]ភាគតិចនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃពួកមូស៊្លីមគឺជាពួក[[ឥស្លាមសូនី|សូនី]]នៃសាលា[[ឝាផ្វែយ]]និងត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]។ ថ្មីៗនេះ មានពួកមូស៊្លីមជាង ៣០០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគរយត្រូវបានគេកត់សំគាល់អត្តសញ្ញាណថាជាគ្រិស្តសាសនិក ខាងកាតូលិកដែលបង្កើតឡើងនូវក្រុមភាគច្រើនបំផុតបន្តបន្ទាប់មកគឺពួកប្រូតេស្តង់។ ថ្មីៗនេះមានពួកកាតូលិក២០០០នាក់នៅកម្ពុជាដែលតំណាងឱ្យ០,១៥%នៃប្រជាជនសរុប។ និកាយផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[ពួកបាបទិស្ត៍]] [[សម្ព័ន្ធភាពគ្រិស្តសាសនិកនិងសាសនទូត]] [[ពួកពិធីនិយម]] [[ពួកសាក្សីព្រះយ៉េហូវ៉ា]] [[ពួកបញ្ញាសាសាវ័ក រឺ រួបរួម]] និង[[ព្រះវិហារយេស៊ូគ្រិស្តនៃពួកសន្តៈថ្ងៃចុងក្រោយ]]។ <ref name="USDOS">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour of the US Department of State. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51507.htm ''International Religious Freedom Report 2005''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]គឺជាសាសនាចិននិងយួនភាគច្រើនដែលរស់នៅកម្ពុជា។ ធាតុសំខាន់នៃការប្រតិបត្តិសាសនាផ្សេងៗដូចជា [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|វីរបុរស]]និងបុព្វការីជនអ្នកស្រុក [[ខុងជឺនិយម|សាសនាខុងជឺ]] និង[[សាសនាតាវ]]លាយឡំជាមួយពុទ្ធសាសនាចិនក៏ត្រូវបានគេបដិបត្តិដែរ។ {{bar box |title= សាសនានៅកម្ពុជា |titlebar=#ddd |left1=សាសនា |right1=ភាគរយ |float=right |bars= {{bar percent|ព្រះពុទ្ធ|orange|៩៦,៤}} {{bar percent|ឥស្លាម|green|២,១}} {{bar percent|គ្រិស្ត|blue|១,៣}} {{bar percent|ផ្សេងៗ|pink|០​,៣}} }} ===ការអប់រំ=== '''{{Main|ការអប់រំនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:School kids jumping in Cambodia (13578591625).jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|សិស្សានុសិស្សនៃសាលាបឋមសិក្សានៅ[[ខេត្តកំពត]]]] [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា (កម្ពុជា)|ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតគោលនយោបាយជាតិនិងគោលមគ្គុទេសន៍សម្រាប់ការអប់រំនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាគឺត្រូវបានធ្វើវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាំងបីកម្រិត ថ្នាក់កណ្ដាល ខេត្ត និងស្រុកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រកាសថាការអប់រំខានមិនបានដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេលប្រាំបួនឆ្នាំ ដែលធានាសិទ្ធិជាសកលដល់គុណភាពការអប់រំជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ការអប់រំត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជន៧៣,៦%ចេះអាននិងសរសេរ (បុរស៨៤,៧% និងស្ត្រី៦៤,១%)។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2016-11-24 }}. Cia.gov. Retrieved on June 20, 2011.</ref> អាយុយុវជនប្រុស (១៥-២៤ឆ្នាំ)មានអត្រាអក្ខរភាព៨៩%ប្រៀបធៀបនឹង៨៦%ចំពោះស្រីៗ។<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |url-status=dead }}</ref> ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជាបន្តប្រឈមនឹងការប្រឈមជាច្រើន ប៉ុន្តែកំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំមុននេះ មានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាពិសេសស្ថានភាពនៃការចុះឈ្មោះជាទៀងទាត់ ការណែនាំចាត់ចែងផ្អែកទៅលើកម្មវិធី និងកិច្ចអភិវឌ្ឍតាមក្របខណ្ឌគោលនយោបាយជួយដល់កុមារដែលមានវិបត្តិឱ្យទទួលបានលទ្ធភាពចូលទៅក្នុងការអប់រំ។<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CAMBODIAEXTN/0,,contentMDK: 21016209~menuPK:293886~pagePK:1497618 ~piPK:217854~theSitePK:293856,00.html]{{dead link|date=មិថុនា ២០១១}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យដែលបានអះអាងរបស់កម្ពុជាភាគច្រើន មួយចំនួនមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ។ ជាប្រពៃណី ការអប់រំនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់ដោយវត្តអារាម ដូច្នេះការអប់រំដែលផ្ដល់ឱ្យភាគច្រើនមានតែសម្រាប់មនុស្សប្រុស<ref>.http://www.culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html</ref> អំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ការអប់រំបានរងនូវការដើរថយក្រោយគួរឱ្យកត់សំគាល់។ ជាមួយការជាប់ទាក់ទងចំពោះដំណើរការសិក្សាចំណោមសិស្សសាលាបឋមសិក្សាកម្ពុជា ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាអាកប្បកិរិយានិងជំនឿរបស់ម៉ែឪបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់។<ref>Eng, S. (2013). Cambodian Early Adolescents’ Academic Achievement The Role of Social Capital. The Journal of Early Adolescence, 33(3), 378-403.</ref> ជាក់ស្ដែង ការសិក្សាបានរកឃើញថាសមិទ្ធិផលការសិក្សាកាន់តែខ្សោយរបស់កូនៗមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការប្រកាន់ជំនឿ​លើព្រេងវាសនាដ៏មុតមាំរបស់ឪពុកម្ដាយខ្លាំងពេក (ឧ. កម្លាំងមនុស្សមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រេងវាសនាបានទេ)។ ការសិក្សាបានរកឃើញបន្ថែមទៀតថា ''ចម្ងាយនៃការស្នាក់នៅ'' នៃឪពុកម្ដាយនៅក្នុងសហគមន៍ដែលក្នុងនោះ ពួកគាត់បានប្រមើលមើលសមិទ្ធិផលសិក្សាកូនៗរបស់ពួកគាត់កាន់តែល្អប្រសើរ។ សរុបទៅ ការសិក្សានេះបានចង្អុលបញ្ហាញចំពោះតួនាទីនៃមូលធនសង្គមក្នុងការស្ដែងចេញនិងការចូលទៅក្នុងការអប់រំ ក្នុងសង្គមខ្មែរដែលក្នុងនោះលក្ខណៈនិងជំនឿរបស់គ្រួសារគឺជាចំណុចកណ្ដាលចំពោះការស្វែងយល់។ ===សុខភាព=== '''{{Main|សុខភាពនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Midwife was diagnosing for malaria a pregnant woman when visiting ANC at Promoy health center, Pursat province, 2014. Photo by Kharn Lina CAP-Malaria Cambodia (22759072679).jpg|រូបភាពតូច|ឆ្មបកម្ពុជាកំពុងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរកជំងឺគ្រុនចាញ់ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយយកចិត្តទុកដាក់នៅមណ្ឌលសុខភាពមួយក្នុងខេត្តពោធិសាត់]] គុណភាពសុខភាពនៅកម្ពុជាកំពុងតែលើកកម្ពស់។ ដូចគ្នាដែរក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]គឺ៦០ឆ្នាំសម្រាប់បុរសនិង៦៥ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី ការចម្រើនដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ នៅពេលនោះភាពរំពឹងអាយុជាមធ្យមគឺ៤៩,៨ និង៤៦,៨រៀងគ្នា។<ref>[http://www.embassyofcambodia.org.nz/cambodia.htm Cambodia]. Embassyofcambodia.org.nz. Retrieved on June 20, 2011.</ref> តំហែទាំសុខភាពត្រូវបានផ្ដល់ដោយគ្រូពេទ្យជំនាញសាធារណៈនិងឯកជន ហើយការស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថាជំនឿទុកចិត្តក្នុងការផ្ដល់សុខភាពគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយក្នុងការបង្កើននូវការយល់ដឹងអំពីសេវាតំហែទាំ​សុខភាពនៅកម្ពុជា​តាមស្រុកស្រែជនបទ។<ref>{{cite journal|last=អូហ្សាវ៉ា|first=សាជិកុ|coauthors=ដាមៀន-វ៉ខខឺរ|title=ការប្រៀបធៀបទំនុកចិត្តជាសាធារណៈទល់នឹងពួកអ្នកផ្ដល់តំហែទាំសុខភាពនៅកម្ពុជាស្រុកស្រែចម្ការ|journal=ផែនការគោលនយោបាយសុខភាព|year=២០១១|volume=២៦|issue=ផ្គត់ផ្គ.១|pages=i២០ - i២៩|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|accessdate=២៦ឧសភា ២០១២|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|dead-url=yes}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើផែនការដើម្បីបង្កើនគុណភាពនៃតំហែទាំសុខភាពក្នុងប្រទេសដោយការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ហ៊ីវ]]/[[អេដស៍]] [[គ្រុនចាញ់]]និងជំងឺផ្សេងៗដទៃទៀត។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលលើតំហែទាំសុខភាពត្រូវនឹង៥,៨%នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់កម្ពុជា (ផសស)។ [[អត្រាមរណភាពទារក]]របស់កម្ពុជាបានថយចុះចាប់ពី១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩៣ដល់៥៤​នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងរយៈកាលដដែល អត្រាមរណភាពក្រោមប្រាំឆ្នាំបានថយចុះចាប់ពី១៨១ដល់១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់។<ref name="cambodiawho">{{cite web|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccs_khm_en.pdf|title=យុទ្ធសាស្ត្រសហប្រតិបត្តិការប្រទេសអ.ស.ព.|format=ទ.ឯ.ខ.|publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក|date=មេសា ២០០១|accessdate=២២មិថុនា ២០០៩}}</ref> ខេត្តដែលមានសុចនាករសុខភាពអាក្រក់បំផុត គឺ[[សុខភាពនៅខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] កុមារ២២,៩%ស្លាប់មុនអាយុប្រាំឆ្នាំ។<ref>[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e "ផែនទីមរណភាពកុមារនិងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភជាតិ (លទ្ធផលអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e |date=2017-10-10 }}។ [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]ស.ប.។ បានមកថ្ងៃ៤ឧសភា ២០០៨។</ref> [[មូលនិធិសង្គ្រោះកុមារអន្តរជាតិសហប្រជាជាតិ|យូនីសេផ្វ]]បានកត់សំគាល់កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមាន[[មីនដី]]ច្រើនបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក<ref name="UNICEF">UNICEF. [http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm "The Legacy of Landmines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025217/http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm |date=2014-12-03 }}. Retrieved July 25, 2006.</ref> ដែលកំណត់មរណភាពអសេនិកជនជាង៦០០០០នាក់និងរាប់ពាន់នាក់ទៀតបានពិការ រឺ របួសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ដោយសារតែមីនដីដែលមិនទាន់ផ្ទុះបានបន្សល់ទុកក្នុងដីនៅឯតំបន់ជនបទ។<ref name="PBSORG">PBS.org (July 25, 2003). [http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> ជនរងគ្រោះភាគច្រើនគឺជាកុមារដែលឃ្វាលសត្វ រឺ លេងក្នុងវាលស្រែ។<ref name="UNICEF"/> មនុស្សពេញវ័យដែលរស់រានពីមីនដីជានិច្ចជាកាលតម្រូវឱ្យមាន[[ការកាត់អវយវៈ]]ដៃជើងមួយចំនួននិងត្រូវពឹងអាស្រ័យដោយ​ការសុំទានដើម្បីរស់។<ref name="PBSORG"/> យ៉ាងណាក្ដី ក៏ចំនួនស្លាប់ រឺរបួសដោយមីនដីបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ចាប់ពី៨០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៥ រហូតមកដល់តិចជាង៤០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦ និង២០៨នាក់នៅឆ្នាំ២០០៧ (៣៨នាក់បានស្លាប់និង១៧០នាក់រងរបួស)។<ref>{{cite web |url=http://lm.icbl.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |title=កម្ពុជា របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យមីនដី២០០៧ |publisher=Lm.icbl.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2023-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428194152/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |url-status=dead }}</ref> មានសហេតុភាពមីនក្នុងដី និង [[គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ]]ចំនួន២៧១ករណី បានកត់ត្រាដោយប្រព័ន្ធព័ត៌មានជនរងគ្រោះមីន/គ.ម.ផ.នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៨ ២៤៣នៅឆ្នាំ២០០៩ និង២៨៦នៅឆ្នាំ២០១០។ ការកើនឡើងនេះគឺដោយសារគ្រោះថ្នាក់ដោយមីនប្រឆាំងរថក្រោះពីរធំៗនៅឆ្នាំ២០១០–នៅខេត្តប៉ៃលិននៅខែឧសភា និងនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅខែវិច្ឆិកា– ដែលក្នុងរវាងឧប្បត្តិហេតុទាំងនោះបានធ្វើឱ្យស្លាប់ រឺ រងរបួសមនុស្សចំនួន៣០នាក់។ មានសហេតុភាពសរុបចំនួន២១១ករណី នៅឆ្នាំ២០១១ ហើយស្ថិតិសម្រាប់ខែមករា–មិថុនា ២០១២ មានចំនួន១០៤ករណី។ ម្ភៃប្រាំពីរភាគរយនៃសហេតុភាពនៅឆ្នាំ២០១១–១២បានកើតឡើងនៅបាត់ដំបង។<ref>{{cite web |url=http://www.maginternational.org/cambodia |title=ក.ប.ម. កម្ពុជា |publisher=maginternational.org |accessdate=២២ តុលា ២០១២ |archivedate=2016-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201110926/http://www.maginternational.org/cambodia/ |url-status=dead }}</ref> ==វប្បធម៌== '''{{Main|វប្បធម៌កម្ពុជា|កីឡានៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | image2 = បុណ្យអុំទូក.jpg | image3 = Water festival in Phnom Penh 24.jpg | image4 = | image5 = | footer = វប្បធម៌ខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: រូបពិពណ៌នានៅសតវត្សទី១៩ រឿង[[អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ|វរវង្ស និងសូរវង្ស]]។, ការប្រណាំងទូកក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក នៅរាជធានីភ្នំពេញ, ព្រះរាជពិធីបុណ្យបណ្ដែតប្រទីបនៅមុខព្រះបរមរាជវាំង | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[ឯកសារ:Art and culture.JPG|thumb|righf|កូនកំលោះកាន់[[ដា (ដាវ)|ដាវ]] ចំណែកកូនក្រមុំស្លៀក[[ស្បៃ]] តាមទំនៀមអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរដែលកាន់ [[រឿងព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ]]]] [[ឯកសារ:sampeah.jpg|thumb|ការ[[សំពះ]] (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]] កត្តាផ្សេងៗដែលចូលរួមវិភាគទានដល់វប្បធម៌កម្ពុជារួមមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វប្បធម៌បារាំង|អាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[សកលភាវូបនីយកម្ម|សកលភាវូបនីយកម្មទំនើប]]។ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈ (កម្ពុជា)|ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការជម្រុញនិងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កម្ពុជា។ វប្បធម៌កម្ពុជាមិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលតែវប្បធម៌[[ខ្មែរក្រោម|ជនជាតិភាគតិចដែនដីក្រោម]]តែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលវប្បធម៌កុលសម្ព័ន្ធភ្នំផ្សេងៗទៀតដែលមានវប្បធម៌ចំនួន២០ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ខ្មែរលើ]] ពាក្យមួយនេះត្រូវបានបង្កើតដោយព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ដើម្បីជម្រុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពរវាងពួកអ្នកដែនដីខ្ពស់ និងពួកអ្នកដែនដីទំនាប។ ប្រជាជនខ្មែរតាមជនបទស្លៀកពាក់[[ក្រមា]]ដែលជាទិដ្ឋភាពតែមួយគត់នៃ[[ការស្លៀកពាក់ខ្មែរ]]។ [[សំពះ]]គឺជាការគំនាប់តាមប្រពៃណីខ្មែរ រឺក៏ វិធីមួយដើម្បីបង្ហាញការគោរពដល់អ្នកដទៃ។ វប្បធម៌ខ្មែរ ដូចគ្នាដែរ បានរីកចម្រើននិងរីកសាយភាយដោយ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]] រួមមានរចនាបថរបាំ ស្ថាបត្យកម្មនិងចម្លាក់ផ្សេងៗ ត្រូវបានដោះដូរគ្នាជាមួយលាវ និងថៃជិតខាងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[អង្គរវត្ត]]គឺជាឧទាហរណ៍គង់វង្សល្អបំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសម័យអង្គររួមជាមួយប្រាសាទផ្សេងៗដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងនិងជុំវិញតំបន់នោះ។ តាមប្រពៃណី ប្រជាជនខ្មែរមានវិធីតែមួយគត់ដើម្បីកត់ត្រាព័ត៌មានគឺ[[ស្លឹករឹត]]។ សៀវភៅស្លឹករឹតកត់ត្រាវីរកថានៃប្រជាជនខ្មែរ រាមាយណៈ កំណើតនៃពុទ្ធសាសនា និងខ្សែសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗទៀត។ ស្លឹកទាំងនឹងត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ និងបានរុំក្នុងសំពត់ ដើម្បីការពារពីសំណើមនិងអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web |author=វៀតណាមណេត, ហាណូយ, វៀតណាម |url=http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |title=វៀតណាមណេត '&#39;http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៣១មករា ២០០៩ |publisher=អង់គ្លេស.វៀតណាមណេត.vn |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |url-status=dead }}</ref> [[បុណ្យអុំទូក]] ជាការប្រកួតអុំទូកប្រចាំឆ្នាំ ដែលជាបុណ្យជាតិដែលប្រជាជនកម្ពុជាបានចូលរួមច្រើនបំផុត។ បានប្រារព្ធនៅចុងរដូវវស្សា នៅពេលដែលទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកត្រឡប់ទៅកម្រិតធម្មតាវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[បឹងទន្លេសាប]]ហូរបញ្ច្រាស ប្រហែល១០%នៃប្រជាជនកម្ពុជាចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍នេះរាល់ឆ្នាំដើម្បីលេងកីឡា ថ្លែងអំណរគុណដល់លោកខែ មើលកាំជ្រួច ហូបអាហារល្ងាច និងចូលរួមការប្រណាំងទូកក្នុងបរិយាកាសបែបកីឡា។<ref name="KMGOV">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=ស្ថានបណ្ដាញរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា, ''បុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ''; បានចូលនៅថ្ងៃ ២៤កក្កដា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 |archivedate=2007-10-11 |access-date=2012-09-06 |url-status=dead }}</ref> ល្បែងប្រជាប្រិយរួមមាន[[ការជល់មាន់]] ការលេងនិងទាត់[[សី]] ដែលស្រដៀងនឹង[[បាល់ថង់]]។ ដោយផ្អែកលើប្រតិទិនសុរិយគតិឥណ្ឌាបុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីខ្មែរ]]គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកដ៏សំខាន់មួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅខែមេសា។ តួអង្គសិល្បៈសម័យថ្មីរួមមានអ្នកចម្រៀង លោក[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]] និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] (និងក្រោយមកទៀត[[ម៉េង កែវពេជ្រចិន្តា|ម៉េង-កែវពេជ្រចិន្ដា]]) ដែលបានបញ្ចូលស្ទីលតន្ត្រីថ្មីដល់ប្រទេសនេះ។ ===ក្បួនធ្វើម្ហូប=== '''{{Main|អាហារខ្មែរ|ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 220 | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = Num Banh Chok.jpg | image5 = 2016 Phnom Penh, Amok trey (01).jpg | footer = ម្ហូបខ្មែរល្បីៗ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម: [[ការី]] (''សម្លការី''), (''[[ប្រហុក]]''), ''[[នំបញ្ចុក]]'', ''[[សម្លម្ជូរ]]'' និង ''[[អាម៉ុកត្រី]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ស្រូវអង្ករគឺជាធញ្ញជាតិសំខាន់បំផុត ដូចជានៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ត្រីបានមកពីទន្លេមេគង្គនិងបឹងទន្លេសាបជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃរបបអាហារ។ ការផ្គត់ផ្គង់ត្រីនិងផលិតផលត្រីសម្រាប់អាហារនិងការជួញដូរនៅឆ្នាំ២០០០គឺ២០គីឡូក្រាមក្នុងម្នាក់ រឺ ២&nbsp;[[អ៊ែវ៉ឹរដឹផយហ្ស៍|អោន]]ក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងមនុស្សម្នាក់។<ref name="EARTH">{{PDFlink|[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Earthtrends.org Cambodia Country Profile]}}</ref> ត្រីខ្លះអាចយកធ្វើជា[[ប្រហុក]]ដើម្បីទុកឱ្យបានយូរ។ [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]]រួមមានផ្លែឈើនិវត្តន៍ សម្ល និងប្រភេទនំបញ្ចុក។ គ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗគឺ [[ក្រូចសើច]] [[ស្លឹកគ្រៃ]] [[ខ្ទឹមស]] [[ទឹកត្រី]] [[ទឹកស៊ីអ៊ីវ]] [[ការី]] [[អម្ពិល]] [[ខ្ញី]] [[ប្រេងខ្យង]] [[ខ្ទិះដូង]] និង [[ម្រេច]]។ អាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសាមួយចំនួនដូចជា [[នំបញ្ចុក]] [[អាម៉ុក]] [[អាពីង]]។ ឥទ្ធិពលបារាំងលើក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែររួមមានការីក្រហមខ្មែរជាមួយនំប៉័ង[[បាហ្គឺត]]អាំង។ ចំណែកបាហ្គឺតដែលបានអាំងត្រូវបានគេជ្រលក់ក្នុងការីហើយញ៉ាំ។ ការីក្រហមខ្មែរក៏ត្រូវបានញ៉ាំជាមួយបាយនិង[[នំបញ្ចុកអង្ករ]]ដែរ។ ម្ហូបញ៉ាំពេលល្ងាចនៅខាងក្រៅដែលទំនងជាពេញនិយមបំផុត គឺ[[គុយទាវ]] ជាទឹករំងាស់សាច់ជ្រូក [[សម្លមី|សម្ល]][[មីអង្ករ]]ជាមួយនិង[[ខ្ទឹមលីង]] [[ស្លឹកខ្ទឹម]] ដែលដាក់ពីលើនូវ [[ប្រហិតសាច់គោ]] [[បង្គា]] [[ថ្លើមជ្រូក]] រឺ សាឡាត់។ ក្បួនធ្វើម្ហូបនេះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់ទេ បើប្រៀបធៀបនៅលើពិភពលោកផ្ទឹមនឹងប្រទេសជិតខាង ថៃ និង វៀតណាម។ ===កីឡា=== '''{{main|ពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ}}''' [[សមាគមបាត់ទាត់|បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាមួយក្នុងចំណោមកីឡាដែលមានប្រជាប្រិយជាងគេ ទោះបីជាយ៉ាងណាវិជ្ជាជីវករខាងកីឡាបានរៀបចំកីឡាជាច្រើនអសកលនៅកម្ពុជាមិនដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចឡើយ ពីព្រោះដោយសារលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច។ បាល់ទាត់ត្រូវបាននាំមកកម្ពុជាដោយពួកបារាំងនិងពេញនិយមដោយអ្នកនៅក្នុងស្រុក។<ref>[https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp ''AFF- The official site of the ASEAN Football Federation'']. Retrieved February 20, 2009.</ref> [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]បានត្រៀមគ្រប់គ្រង[[ពានអាស៊ី១៩៧២|ពានរង្វាន់អាស៊ី១៩៧២]]លើកទីបួន ក៏ប៉ុន្តែការរីកចម្រើនបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមកម៉្លេះ។ កីឡាលោកខាងលិចដូចជាបាល់ទះ កាយវប្បកម្ម វាយកូនគោលវាល [[សហភាពបាល់អោប]] [[វាយគោលចូលឡូ]] និងបាល់បោះកំពុងទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។ កីឡាក្នុងស្រុករួមមាន[[ទូកនាគ|ការប្រណាំងទូកប្រពៃណី]] [[ប្រណាំងក្របី]] [[ប្រដាល់សេរី]] [[ចំបាប់បុរាណខ្មែរ]] និង[[ល្បុក្កតោ]]។ កម្ពុជាដំបូងបានចូលរួមក្នុង[[កីឡាអូឡាំពិក]]កំឡុង[[កម្ពុជាក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦|ល្បែងអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦]]ដែលបញ្ជូន[[អ្នកជិះសេះនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ|ពួកអ្នកជិះសេះ]]។ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញជាកិត្តិយសក្នុងល្បែង[[ល្បែងកម្លាំងបំផុសថ្មី|ល.ក.ប.ថ. រឺ GANEFO]] ឆ្លាស់គ្នានឹងល្បែងអូឡាំពិក នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ ===របាំ=== '''{{Main|របាំខ្មែរ|របាំនៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg | image2 = Danseuses kmer (2).JPG | image3 = Lakhon Khol Art painting.jpg | image4 = Cambodian dance Reamker.png | image5 = | footer = ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម៖: រូបភាពឆ្លាក់របស់[[អប្សរា]]នៅ[[អង្គរវត្ត]], [[របាំអប្សរា]], [[រាមកេរ្តិ៍]], [[ល្ខោនខោល]], ល្ខោនខោលក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទនរោត្តម]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | perrow = 3 Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | total_width = 300 | image1 = Kmer Dance..JPG | image2 = Blessing Dance 7.jpg | image3 = | image4 = | image5 = | footer = ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ស្រីរបាំខ្មែរ។, របាំជូនពរ | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} របាំខ្មែរត្រូវបានបែងចែកទៅជាចំណាត់ថ្នាក់បីធំៗ: [[របាំបុរាណខ្មែរ]] [[របាំប្រជាប្រិយ]] និង[[របាំសង្គម]]។ ដើមកំណើតពិតប្រាកដនៃរបាំបុរាណខ្មែរត្រូវបានគេជជែកវែកញែក។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរក្នុងស្រុកភាគច្រើនបំផុតទាញទម្រង់របាំសម័យត្រឡប់ទៅសម័យ[[អង្គរ]]វិញ ដែលមើលទៅមានភាពស្រដៀងៗគ្នាក្នុងចម្លាក់ប្រាសាទសម័យនោះ ពេលនោះដែរ អ្នកដទៃទៀតបានប្រកាន់ថាក្បាច់របាំខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានរៀន (រឺ រៀនឡើងវិញ) ពីពួកអ្នករបាំរាជវាំងសៀមនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាទម្រង់នៃសិល្បៈសំដែងដែលមានរបៀបត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា សំដែងឡើងសម្រាប់ការកំសាន្តនិងគោលបំណង​ប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។<ref name=UnescoDance>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :<!-- Bot generated title -->]</ref> របាំទាំងនេះត្រូវបានសំដែងដោយបុរស និងស្ត្រីដែលបានហ្វឹកហាត់ខ្ពស់ប្រកបដោយសម្លៀកបំពាក់សាំញ៉ាំក្នុងទីសាធារណៈដើម្បីវិភាគទានដល់ការបន់ស្រន់ រឺ ដើម្បីសំដែងនូវរឿងរ៉ាវប្រពៃណី និងកំណាព្យវីរកថា ដូចជា[[រាមកេរ្តិ៍]] កំណែរឿង[[រាមាយណៈ]]របស់ខ្មែរ។ <ref name=Cravath1968>Cravath, Paul (1968). ''[http://www.jstor.org/pss/1124400 The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia]'', Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp.&nbsp;179–203</ref> ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] របាំនេះត្រូវប្រគំឡើងដោយតន្ត្រីវង់ភ្លេងពិណពាទ្យដែលបន្ទរដោយអ្នកច្រៀងបន្ទរជាច្រើន។ របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ ជានិច្ចជាកាលបានសំដែងដោយតន្ត្រី[[មហោរី]] ប្រារព្ធឡើងដោយក្រុមជនជាតិនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។ របាំប្រជាប្រិយមានដើមកំណើតក្នុងភូមិស្រុកនានានិងបានសំដែងភាគច្រើនដោយពួកអ្នកស្រុកឱ្យពួកអ្នកស្រុកដូចគ្នាមើល។<ref name="FolkDance">[[សំ សំអាង|សំ-សំអាង]] & សំ-ចាន់ម៉ូលី; ១៩៨៧; [http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf|date=2009-09-20}}; វិទ្យាស្ថានខេមរសិក្សា; ញូវីងតុន, ស៊ីធី; ISBN 0941785025</ref> ការសំដែងទាំងនេះត្រូវបានកែច្នៃតិចតួចនិងស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ ដែលពួក អ្នករបាំតែងតួជាពួកកុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ពួក[[ចាម]] រឺពួកកសិករ។ ជាធម្មតា របាំនេះមានល្បឿនលឿនជាងរបាំបុរាណ របាំប្រជាប្រិយសំដែងនូវសាច់រឿង''មនុស្សសាមញ្ញ'' ដូចជាស្នេហា កំប្លែង រឺ ការទប់ស្កាត់ព្រលឹងបិសាច។<ref name=FolkDance/> ការរាំរែកក្នុងសង្គមត្រូវបានរាំដោយពួកភ្ញៀវនៅក្នុងពិធីលៀងសោយភោជ ពិធីជប់លៀង រឺ ការប្រជុំគ្នាក្នុងសង្គមក្រៅផ្លូវការផ្សេងៗ។ ការរាំរែកក្នុងសង្គមតាមប្រពៃណីខ្មែរគឺស្រដៀងៗនឹងអ្វីដែលមានក្នុងប្រទេសជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ឧទាហរណ៍រួមមាន[[រាំវង់]] និង[[រាំក្បាច់]]ក៏ដូចជា''[[សារ៉ាវ៉ាន់]] និង[[ឡាំលាវ]]'' (រាំលាវ)។ ការរាំរែកដែលមានប្រជាប្រិយបែបលោកខាងលិចសម័យទំនើបរួមមាន[[ឆាត់ៗឆា]] [[បូឡេរ៉ូ]] និង[[ម៉ាឌីសុន]]ក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់ការរាំរែកក្នុងសង្គមខ្មែរដែរ។ ===តន្ត្រី=== '''{{Main|តន្ត្រីខ្មែរ}}''' តន្ត្រីខ្មែរបុរាណចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅក្នុងរង្វង់នៃសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]]។<ref name=umbc>http://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Sam-ang Sam</ref> ព្រះរាជរបាំដូចជា របាំ[[អប្សរា]]គឺជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ក៏ដូចជាវង់ភ្លេងមហោរីដែលជាវង់ភ្លេងអមទៅនឹងរបាំអស់ទាំងនោះ។ ទម្រង់តន្ត្រីស្រុកស្រែបន្ថែមពីនោះរួមមាន''[[ចាប៉ី]]'' និង''[[អាយ៉ៃ]]''។ កាលពីសម័យមុនសិល្បៈតន្ត្រីបែបនេះគឺមានការពេញនិយមនៅជំនាន់ចាស់ៗនិងជាញឹកញយសិល្បៈតន្ត្រីនេះសម្ដែងតែឯងដោយ​បុរសម្នាក់កេះ''ចាប៉ី'' (ហ៊្គីតាខ្មែរ) ចន្លោះកំណាព្យកាព្យឃ្លោងដែល[[ច្រៀងគ្មានភ្លេង]]។ ទំនុកច្រៀងរាល់ដងមានសាច់រឿងសីលធម៌ រឺសាសនា។ ''អាយ៉ៃ''ត្រូវបានសំដែងតែឯង រឺ ដោយបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីម្នាក់ហើយជាធម្មតាសព្វដងមានរឿងកំប្លែងផង។ វាគឺជាទម្រង់នៃបទនិពន្ធទំនុកច្រៀង ដែលពោរពេញដោយឃ្លាមានន័យពីរយ៉ាងជាធម្មតា ត្រូវបានគេបង្កើតជានាដកថា រឺ កាព្យឥតព្រាងទុកភ្លាមៗទាំងស្រុង និងជា[[ការសប្បាយរបស់នរណាម្នាក់|មួយការបញ្ចេញបញ្ចូលពាក្យសម្ដី]]។ នៅពេលបានច្រៀងជាគូ ប្រុស រឺ ស្រីម្ដងម្នាក់ ដោយមាន''ការឆ្លើយឆ្លង''កាព្យ រឺពាក្យប្រដៅដែលចេញដោយភាគីម្ខាងទៀតដើម្បីឱ្យអ្នកម្ខាងទៀតដោះស្រាយ រួមជាមួយការបន្ទរដោយការលេងឧបករណ៍ភ្លេងខ្លីៗនៅចន្លោះកាព្យទាំងនោះ។ ''ភ្លេងការ''គឺជាឈុតនៃតន្ត្រីនិងចម្រៀងប្រពៃណីដែលបានលេងដើម្បីការកំសាន្ត និងជាការបន្ទរតាមសម្រាប់ផ្នែកនៃពិធីការផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងពិធីមង្គលការខ្មែរដែលមានរយៈពេញមួយថ្ងៃតាមប្រពៃណី។ តន្ត្រីខ្មែរពេញនិយមត្រូវបានសំដែងឡើងជាមួយឧបករណ៍របែបលោកខាងលិច រឺក៏លាយឡំដោយឧបករណ៍បុរាណនិងលោកខាងលិច។ តន្ត្រីរាំរែកត្រូវបានតែងឡើងជាលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់ការរាំរែកក្នុងសង្គម។ តន្ត្រីនៃអ្នកចម្រៀងបំពេរអារម្មណ៍លោក[[ស៊ីន សាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]]ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០​ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតន្ត្រីពេញនិយមតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)របស់កម្ពុជា។ កំឡុងបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]]ពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)និងមានប្រជាប្រិយជាច្រើននៅទសវត្ស៦០និង៧០បានស្លាប់ដោយការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន រឺ ការធ្វើការហួសកម្លាំង{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០១០}} និងខ្សែអាត់ស្នាដៃដើមជាច្រើនពីសម័យនោះត្រូវបានបាត់បង់ រឺ បំផ្លាញ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ [[កែវ សារ៉ាត់|កែវ-សារ៉ាត់]] (ជនភៀសខ្លួនម្នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅសហរដ្ឋ) និងពួកអ្នកដទៃទៀតបានបន្តកេរ្តិ៍ដំណែលនៃពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក) ម្ដងម្កាលបានបង្កើតឡើងវិញនូវចម្រៀងពេញនិយមរបស់ពួកអ្នកចម្រៀងសម័យពីដើម។ ទសវត្ស៨០និង៩០ក៏បានឃើញការងើបឡើងនូវប្រជាប្រិយភាពនៃ''[[កន្ត្រឹម]]'' បែបបទតន្ត្រីនៃទម្រង់[[ខ្មែរភាគខាងជើង|ខ្មែរសូរិន្ទ]]ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍តន្ត្រីសម័យ។<ref>[http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 Andrew McGraw, National Geographic]</ref> ===អន្តរជាល (អ៊ិនថឺរនែត)=== [[File:Khmer Painting at Wat Phnom.JPG|thumb|right|230px|គំនូរ''ព្រះវេស្សន្តរ''និងព្រះវង្សរបស់ទ្រង់​ដែលត្រូវបានបំបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃ។]] ពេលដូចគ្នា កម្ពុជាបន្តរីកលូតលាស់ ធ្វើឱ្យមានការតភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពិភពលោក។ មានកន្លែងជាច្រើនមានការចូលដល់របស់អន្តរជាលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ ដូចជាហាងកាផ្វេ រង្គសាល ភេសជ្ជដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និងស្ថានីយសាំង។ [[និយតានិយតូបករណ៍|ម៉ូដឹម]][[ឈ្នាប់តំណសកល|យូអេសប៊ី]] និងសមត្ថភាពអន្តរជាលលើទូរសព្ទដៃឥឡូវអនុញ្ញាតឱ្យជនកម្ពុជាជាច្រើនភ្ជាប់ជាមួយពិភពខាងក្រៅ។ សេវាអន្តរជាលនៅតំបន់ទីក្រុងមេថោកជាងនៅតំបន់ជនបទ។ សេវាជាមូលដ្ឋានជាមួយល្បឿន៣មបៃ/វ ថ្លៃ១២$ក្នុងមួយខែបូកតម្លៃម៉ូដឹមជួល។<ref>[http://digi.com.kh/digi/net/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811085631/http://digi.com.kh/digi/net/home/|date=2012-08-11}}. Digi. Retrieved on Jul 30, 2012.</ref> ការតម្លើងនិងឈ្នួលដឹកជញ្ជូននៅតំបន់ជនបទអាចលើសតម្លៃនេះ។ ការរីកចម្រើនថ្មីចំពោះបច្ចេកវិទ្យាការភ្ជាប់អន្តរជាលបានហុចជាលទ្ធផលឱ្យសេវានេះមានតម្លៃថោក។ ការចូលអន្តរជាលបានកើនឡើង បានធ្វើឱ្យមានតម្រូវការស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាបន្ថែមទៀត។ ដោយសារអត្រានៃអក្ខរភាពនៅកម្ពុជា ការងើបឡើងបញ្ហាចោទ ថាតើស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាទាំងនេះត្រូវតែសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស រឺ ខ្មែរ។ អង់គ្លេសគឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់មុនគេក្នុងអន្តរជាលនិងភាគច្រើននៃអ្នកប្រើប្រាស់អន្តរជាលនៅកម្ពុជាអាចយល់អង់គ្លេសបាន ប៉ុន្តែជាមួយការប្រើប្រាស់[[យូនីក្រម|យូនីកូដ]]ខ្មែរ ទីស្ថានទាំងនោះមានសមត្ថភាពដើម្បីផ្ដល់នូវកំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ។ == ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ == [[ឯកសារ:MapCambodiaByFussi.png|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ផែនទីបណ្ដាញផ្លូវគមនាគមន៍កម្ពុជា]] [[ឯកសារ:Major Road Phnom Pehn Cambodia.jpg|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពចរាចរណ៍លើដងវីថីក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។]] {{spaces|5}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងក្នុងប្រទេសនិង​ក្រៅប្រទេសតាម ផ្លូវដី [[ផ្លូវទឹក]] [[ផ្លូវដែក]]និង[[ផ្លូវអាកាស]] ។ ផ្លូវ[[គមនាគមន៍]]ដែលសំខាន់ជាងគេគឺផ្លូវគោក (ផ្លូវថ្នល់) សំខាន់ទាំងសកម្មភាពនិងប្រវែង ។ {{spaces|5}}'''១''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់''' ៖ យោងតាមស្ថិតិមុនឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានបណ្តាញផ្លូវគោកសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ១]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]]កាត់តាម[[អ្នកលឿង]]និង[[ខេត្តស្វាយរៀង]] មានប្រវែង១៦៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ២]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ភ្នំដិន]]កាត់តាម[[ក្រុងតាខ្មៅ]]និង[[ខេត្តតាកែវ]]មានប្រវែង១៣៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៣]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពត]]មានប្រវែង២៦០ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៤]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅខេត្តព្រះសីហនុកាត់តាមខេត្តកំពង់ស្ពឺមានប្រវែង២៣២ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៥]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[អូរជ្រៅ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ខេត្ត[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]មានប្រវែង៤០៨ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៦]]: ចេញពី[[ព្រែកក្តាម]]ទៅខេត្ត[[បន្ទាយមានជ័យ]]កាត់តាមខេត្ត[[កំពង់ធំ]]និងខេត្តសៀមរាបមានប្រវែង ៣៨៦ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៧]]: ចេញពី[[ស្គន់]]ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]កាត់តាម[[ស្នួល]]មានប្រវែង ៥៤៣ គ.ម ។ [[ផ្លូវខេត្ត]]មានប្រវែង៣៦៧៥ គ.មដែលតភ្ជាប់ពីទីរួមខេត្តទៅទីប្រជុំជនស្រុកនានាក្នុងខេត្ត ។ ផ្លូវខេត្តកសាងឡើងនិងជួសជុលដោយថវិកា​ខេត្តផ្ទាល់ ។ ស្ពានគ្រប់ប្រភេទនៅតាម [[ផ្លូវជាតិ]]មានចំនួន៤០២៧កន្លែង ។ {{spaces|5}}'''២''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវដែក''' ៖ មុនឆ្នាំ១៩៧០ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែកមានឈ្មោះថា [[រាជាយស្ម័យយានកម្ពុជា]] ។ ប្រវែងផ្លូវដែកមានប្រវែងសរុប៦៤៩ គ.មនិងទទឹង១ម៉ែត្រនិងមានស្ពានគ្រប់ប្រភេទប្រវែង ៩៩០គ.ម ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមាន៖ ::* [[ភ្នំពេញ]] - [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ប៉ោយប៉ែត]]ប្រវែង៣៨៦ គ.ម កសាងឆ្នាំ១៩២៧ ។ ::* ភ្នំពេញ - ក្រុង[[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]]ប្រវែង២៦៤ គ.ម កសាងនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ {{spaces|5}}'''៣''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស''' ៖ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានអាកាសយានអន្តរជាតិពីរគឺ​[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]ដែលអាចទទួល​[[យន្តហោះ]]គ្រប់ប្រភេទឲ្យចុះចតបាន និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លា ក្នុងការដឹកជញ្ជូនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនា​[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរ]]និងប្រាសាទផ្សេងៗទៀតក្នុងខេត្តសៀមរាប ។ [[អាកាសយានដ្ឋាន]]ត្រូវបានរៀបចំនិងកែលំអដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេសមក​ពីប្រទេស[[បារាំង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសយើងមានអាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកចំនួន៦កន្លែងទៀតគឺនៅក្នុង ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្ត[[កោះកុង]] ខេត្ត[[បាត់ដំបង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងខេត្ត[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]]។ {{spaces|5}}'''៤''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹក''' ៖ ដោយស្ថានភាពភូមិសាស្រ្តមានរាងបាតខ្ទះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម្បូរទៅដោយផ្លូវទឹកណាស់ ។ គេបែងចែកផ្លូវទឹកនេះជាបីប្រព័ន្ធគឺ :# '''ប្រព័ន្ធ[[ទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ រួមមាន[[ទន្លេមេគង្គលើ]] និង[[ទន្លេមេគង្គក្រោម]] (ពី[[ល្បាក់ខោន]]ដល់[[ក្អមសំណរ]]) និង ទន្លេ[[បាសាក់]]មានប្រវែង ១០០គ.មនិង[[ដៃទន្លេ]]ទាំងអស់របស់ទន្លេមេគង្គ។ ទន្លេមេគង្គមានប្រភពនៅ ខ្ពង់រាបទីបេ លើរយៈកំពស់ ៥០០០ម៉ែត្រ មានប្រវែងសរុប ៤២០០ គ.ម មានអាងទន្លេ ៨០០ ០០០គ.ម^២ ហូរកាត់ប្រទេស [[ឡាវ]] [[ភូមា]] [[ថៃ]] កម្ពុជា និង [[វៀតណាម]]។ ទន្លេមេគង្គកម្ពុជាមានប្រវែង ៥០០​គ.ម ចាប់ពី ល្បាក់ខោន (ព្រំប្រទល់ឡាវ កម្ពុជា) ដល់ព្រំដែន វៀតណាម កាត់តាមខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និងខេត្តព្រៃវែង។ :## '''[[របបទឹក]]''' ៖ របបទឹកទាក់ទាញនឹងអាកាសធាតុមូសុង។ [[រដូវទឹក ឡើង]]ចាប់ពីខែមិថុនា ទៅ ខែតុលា។ [[ធារទឹក]] [[រដូវវស្សា]] ៣៤ ០០០ ម^៣ ហើយក្នុងមួយ[[វិនាទី]] ស្មើ ២០ ដង នៃធារទឹក នៅ[[រដូវទឹកប្រាំង]]។ នៅ[[រដូវទឹកស្រក]] ចាប់ពីខែ[[វិច្ឆិកា]] ទៅ ខែ[[ឧសភា]] ស្របទៅនឹងតំបន់ ឈប់រលាយ និង[[មូសុងវស្សា]]ឈប់បក់។ :## '''[[ដៃទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ដៃខាងស្តាំគឺ [[ទន្លេរពៅ]]ស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃតាមព្រំដែនឡាវ។ ដៃទន្លេមេគង្គខាងធ្វេងមាន [[ទន្លេសាន]] [[ទន្លេស្រែគង្គ|ទន្លេសេកុង]] [[ទន្លេស្រែពក]] [[ព្រែកគ្រៀង]] [[ព្រែកកាំពី]] [[ព្រែកឆ្លូង]] និង [[ទន្លេតូច]] (១០០គ.ម)។ :# '''ប្រព័ន្ធទន្លេសាប''' ៖ ប្រព័ន្ធទន្លេសាបរួមមាន [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]]។ ទន្លេសាប គិតចាប់ ពី ភ្នំពេញទៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] មានប្រវែង ១០០ គ.ម និង បឹងទន្លេសាប មានបណ្តោយ ១៥០ គ.ម ទទឹង ៣២ គ.ម ហើយចែកចេញជាបីផ្នែកគឺ:[[បឹងធំ]](មានបណ្តោយ ៧៥គ.ម ទទឹង ៣២គ.ម) [[បឹងតូច]](មានបណ្តោយ ៣៥គ.ម ទទឹង ២៨គ.ម) និង[[វាលភក់]](ចាប់ពីឆ្នុកទ្រូទៅ កំពង់ឆ្នាំង ផ្នែកនេះសម្បូរ[[កូនកោះ]]ណាស់) ។ :## '''របបទឹក''' ៖ នៅរដូវវទឹកឡើងចាប់ពីខែ[[មិថុនា]]ទៅ [[តុលា]]ទឹក ហូរចូលបឹងទន្លេសាបតាមទិសភ្នំពេញទៅកំពង់ឆ្នាំង ។ កំពស់ទឹកជ្រៅបំផុត គឺ១៤ម៉ែត្រ ចំណែកផ្ទៃទឹករីកដល់ ១០ ០០០គ.ម^២។ នៅរដូវទឹកសម្រក ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាទៅ ខែឧសភាជម្រៅទឹកបឹងទន្លេសាប ជាអប្បបរមាពី ០,៨ ទៅ ២ម៉ែត្រ ទឹកហូរចេញពី បឹងទន្លេសាប តាមទិសកំពង់ឆ្នាំង-ភ្នំពេញ។ ទឹកមានផ្ទៃក្រលា ៣០០០គ^២។ បាតុភូតចំលែកនេះ គឺហូរចេញហូរចូល បណ្តាលមកពីទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គ មាននីវ៉ូខ្ពស់ជាង ទឹកទន្លេសាប ម្យ៉ាងទៀតទឹកបឹងទន្លេសាបមាន រយៈកំពស់ទាបជាងដងទន្លេមេគង្គ។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃបឹងទន្លេសាប''' ៖ នៅផ្នែកត្រើយខាងកើតមាន [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] [[ស្ទឹងជីក្រែង]] [[ស្ទឹងស្ទោង]] [[ស្ទឹងសែន]]។ នៅផ្នែកត្រើយខាងលិចមាន[[ស្ទឹងសិរីសោភ័ណ]] [[ស្ទឹងមង្គលបុរី]] [[ស្ទឹងសង្កែ]] [[ស្ទឹងមោង]] ([[ដូនទ្រី]]) [[ស្ទឹងស្វាយដូនកែវ]] [[ស្ទឹងពោធិ៍សាត់]] និង[[ស្ទឹងបរិបូរណ៍]]។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃទន្លេសាប''' ៖ នៅត្រើយខាងកើតមាន[[ស្ទឹងខ្យា]] [[ស្ទឹងជីនិត]] [[ស្ទឹងតាំងក្រសាំង]] និង[[ស្ទឹងស្លាប]]។ នៅត្រើយខាងលិចមាន [[ស្ទឹងជ្រៃបាក់]] [[ស្ទឹងគ្រៀវ]](ឧត្តុង្គ)។ :# '''ប្រព័ន្ធនៅតាមឈូងសមុទ្រ''' ៖ ផ្លូវទឹកនៅតាមសមុទ្រច្រើនជាផ្លូវទឹកខ្លីៗ ដែលហូរពី[[ភ្នំក្រវាញ]] ចាក់ទៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលមានរបបទឹក ដូចទឹកជ្រោះគឺ ហូរយ៉ាងខ្លាំង និង បង្កើតឲ្យមានទឹកជំនន់ ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅ រដូវវស្សា។ របបទឹកមានទំនាក់ទំនង ទៅនឹងរបប[[ខ្យល់មូសុង]] ។ ដោយហេតុនេះមានស្ទឹងខ្លះរីងស្ងួតនៅ [[រដូវប្រាំង]]។ ផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ នៅតំបន់ឆ្នេរ រួមមាន [[ស្ទឹងមេទឹក]] [[ស្ទឹងជាយអារែក]] [[ព្រែកតាគី]] [[ព្រែកជីផាត]] [[ព្រែកកំពង់តាសោម]] [[ស្ទឹងកំពត]] និង [[ស្ទឹងទូកមាស]]។ :* '''[[កំពងផែ]]'''៖ កំពង់ផែធំៗ នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីរគឺ [[កំពង់ផែក្រុងភ្នំពេញ]] និង​ [[កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលជា ប្រភេទ[[កំពង់ផែអន្តរជាតិ]] ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុត សម្រាប់ចរាចរណ៍ទំនិញ និងអ្នកទេសចរ។ កំពង់ផែភ្នំពេញ រួមមាន[[ផែថ្ម]] មានប្រវែង ១៨៤ម៉ែត្រ និង[[ផែបណ្តែតទឹក]]មាន ប្រវែង ១៩៦ម៉ែត្រ។ ជម្រៅទឹកនៅរដូវវស្សា ៥,៨ម៉ែត្រ និងរដូវប្រាំង ៤,២ម៉ែត្រ។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ២២៦ គ.មពីភ្នំពេញ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ និង ២៦៣គ.ម ពីភ្នំពេញតាមផ្លូវរថភ្លើង។ កំពង់ផែនេះសាងសង់នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ហើយបើកឲ្យប្រើប្រាស់នៅឆ្នាំ ១៩៦០។ កំពង់ផែនេះមានបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ២៨ម៉ែត្រ។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់[[ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ]] ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> ==ដំណឹកជញ្ជូន== '''{{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅកម្ពុជា}}''' [[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|220px|left|ផ្លូវជាតិលេខ៤]] [[File:Siem reap airport.JPG|thumb|220px|right|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិសៀមរាប]]]] សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងការមិនខ្វល់ខ្វាយបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរបស់កម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែជាមួយជំនួយនិងគ្រឿងបរិក្ខាមកពីប្រទេសនានា កម្ពុជាកំពុងតែដំឡើងផ្លូវធំសំខាន់ៗជាច្រើនដល់កម្រិតមាត្រដ្ឋានអន្តរជាតិនិងភាគច្រើនត្រូវបានពង្រីកឱ្យធំចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦។ ផ្លូវសំខាន់ៗសព្វថ្ងៃភាគច្រើនត្រូវបានគេក្រាលរួចហើយ។ កម្ពុជាមានផ្លូវដែកពីរខ្សែ សរុបទៅប្រហែល ៦១២គីឡូម៉ែត្រ(សហាតិមាត្រ) (៣៨០&nbsp;ម៉ាយ)នៃផ្លូវខ្នាតទទឹងមួយ&nbsp;ម៉ែត្រ&nbsp;តែមួយគត់។<ref name=CamRail>{{cite news | title=ផ្លូវដែកកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើអោយមានកម្លាំងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ | url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | work=[[រ៉េលវ៉េយហ្គាហ្សេតអ៊ីនថឺណាស់ស្យឹនណល]] | date=២០០៩-១២-១៦ | accessdate=៩មិថុនា ២០១២ | archive-date=2011-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | url-status=dead }}</ref> ខ្សែនេះរត់ពីរាជធានីទៅកាន់ព្រះសីហនុលើច្រាំងសមុទ្រខាងត្បូង និងពីភ្នំពេញទៅ[[សិរីសោភ័ណ]] (ទោះបីយ៉ាងណាជារឿយៗរថភ្លើងរត់ឆ្ងាយត្រឹមតែ[[បាត់ដំបង]]ប៉ុណ្ណោះ)។ ដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រទេះភ្លើងមានអ្នកដំណើរតែម្នាក់គត់ក្នុងមួយអាទិត្យបានដំណើរការចន្លោះរវាងភ្នំពេញនិងបាត់ដំបង ក៏ប៉ុន្តែគម្រោង១៤១លាន$មួយត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិភាគច្រើនបំផុតដោយ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] ត្រូវចាប់ផ្ដើមឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធផ្លូវដែកដែលអស់កម្លាំងមានកម្លាំងឡើងវិញដែលនឹង''(ប្រជាប់)កម្ពុជាជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មនិង​ដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗនៅឯបាងកក និងទីក្រុងហូជីមិញ''។<ref name=CamRail/> ម្យ៉ាងទៀត សរសៃឈាមចរាចរណ៍អន្តរខេត្តសំខាន់ៗភ្ជាប់ភ្នំពេញជាមួយព្រះសីហនុ ដោយការចាក់បំពេញផ្ទៃផ្លូវខូចកាលពីមុនជាមួយបេតុង/ក្រាលកៅស៊ូសាជាថ្មីវិញ ហើយការដាក់ឱ្យដំណើរការឆ្លងកាត់ទន្លេសំខាន់ទាំង៥តាមមធ្យោបាយស្ពានបានតភ្ជាប់ភ្នំពេញជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ[[ក្រុងកោះកុង|កោះកុង]] ដោយហេតុនេះហើយទើបគ្មានផ្លូវកាត់ផ្ដាច់ចូលទៅកាន់ថៃជិតខាងនិងប្រព័ន្ធផ្លូវធំទូលាយរបស់ប្រទេសឡើយ។ អត្រាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍របស់កម្ពុជាគឺជាអត្រាខ្ពស់បើតាមមាត្រដ្ឋានពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៤ ចំននួននៃមរណភាពតាមដងផ្លូវក្នុងយានយន្ត ១០ ០០០គ្រឿងនៅកម្ពុជាមានអត្រាខ្ពស់ជាងក្នុងពិភពលោកអភិវឌ្ឍន៍ដប់ដង និងចំនួនមរណភាពតាមដងផ្លូវបានកើនឡើងទ្វេដងក្នុងរយៈកាលប៉ុន្មានបីឆ្នាំមុននេះ។<ref>[http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System]. (PDF) . Retrieved on June 20, 2011.</ref> [[File:Cambodia Angkor Air Airbus A321 Simon.jpg|thumb|220px|right|យន្តហោះក្រុងA៣២១របស់[[កម្ពុជាអង្គរអ៊ែរ]]។]] ផ្លូវទឹកខាងក្នុងដីគោកដ៏ធំទូលាយរបស់ប្រទេសនេះមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ទន្លេ[[មេគង្គ]]និងទន្លេ[[សាប]] ដៃរបស់វាជាច្រើន និងទន្លេសាបបានផ្ដល់នូវផ្លូវជាច្រើនដែលមានប្រវែងលាតសន្ធឹង រួមមាន ៣ ៧០០សហាតិមាត្រ(គីឡូម៉ែត្រ) (២៣០០&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ពេញមួយឆ្នាំដោយការបើកកាណូត ០,៦មាត្រ (២&nbsp;ft) និង ២៨២សហាតិមាត្រ ផ្សេងទៀត (១៧៥&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយការបើកកាណូត១,៨មាត្រ (៦&nbsp;ft)។<ref name="CNTRYDTA">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=CountryData.com |publisher=CountryData.com |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> កម្ពុជាមានកំពង់ផែសំខាន់ពីរគឺ ភ្នំពេញ និងព្រះសីហនុ និងកំពង់ផែនីមួយៗមានកំពង់ផែតូចៗប្រាំទៀត។ ភ្នំពេញ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃ[[ទន្លេបាសាក់]] មេគង្គ និងទន្លេសាប គឺជា[[កំពង់ផែទន្លេ]]តែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលនាវា៨០០០តោនកំឡុងរដូវវស្សា និងនាវា៥០០០តោនកំឡុងរដូវប្រាំង។ ជាមួយនិងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងកើនឡើងធ្វើឱ្យឈានដល់កំណើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ឡាននិងម៉ូតូ ទោះបីជាយ៉ាងណាកង់នៅតែមានចំនួនលើសលប់ដដែល។<ref>"Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road ''Death Toll''", ''The Cambodia Daily'', Saturday, March 9–10, 2002."</ref> "ស៊ីក្លូ" (ជារបស់ដែលបន្សល់ពីបារាំង) រឺ [[ស៊ីក្លូធាក់]] ជាមធ្យោបាយបន្ថែមមួយទៀតជាធម្មតាត្រូវបានជិះដោយអ្នកទេសចរ។ ប្រភេទស៊ីក្លូនេះមានតែមួយគត់នៅកម្ពុជាក្នុងនោះអ្នកធាក់គឺស្ថិតនៅពីក្រោយកន្លែងអង្គុយអ្នកជិះ ដែលផ្ទុយគ្នានឹងស៊ីក្លូធាក់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដែលអ្នកធាក់នៅពីមុខនិង''អូសទាញ''រទេះ។ ប្រទេសនេះមានព្រលានយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មបួន។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ (ពោធិ៍ចិនតុង)]]នៅភ្នំពេញជាអាកាសយានដ្ឋានធំបំផុតទីពីរនៅកម្ពុជា។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិអង្គរសៀមរាប]]គឺជាព្រលានយន្តហោះធំជាងគេបំផុតនិងដំណើរការជើងហោះហើរអន្តរជាតិច្រើនបំផុតចេញ​និងចូលប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រលានយន្តហោះដទៃៗផ្សេងទៀតស្ថិតនៅ[[កំពង់សោម|ព្រះសីហនុ]]និង[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]]។ {{clear}} == មើលបន្ថែម == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} * [[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន]] * [[បញ្ជីរាយនាមប្រទេស]] * [[ប្រទេស]] {{portal|ភូមិសាស្ត្រ|<!--Eurasia-->|អាស៊ី|អាស៊ីអាគ្នេយ៍|<!--ASEAN-->|កម្ពុជា}} * [[ចំណុចត្រួសៗកម្ពុជា]] * [[លិបិក្រមអត្ថបទទាក់ទងកម្ពុជា]] * <!-- [[Bibliography of Cambodia]] --> * {{Books-inline|កម្ពុជា}} *[[មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា]] * {{wikipedia books link|កម្ពុជា}} {{clear}} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} * ​​​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដើមសតវត្ស៍ទី២១ ​ចេញផ្សាយលើកទី១។cks។២០០៥ ដោយ​លោកដេវីឌ-ឈែនដ្លឺរ។ * Cambodia in the Early 21st Century, Published and Printed by MBNi nd Promo-Khmer under the Ausplices of the Royal Government of Cambodia. * [http://www.gosiemreap.com​ GoSiemReap.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807141201/http://gosiemreap.com/ |date=2018-08-07 }} - ស្ថានបណ្ដាញស្តីអំពីព័ត៌មានទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាមិនគិតកម្រៃ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.norodomsihanouk.info/ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះនរោត្តម-សីហនុ] ស្ថានបណ្ដាញផ្លូវការនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ{{Fr}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |access-date=2012-09-20 |url-status=dead }} ស្ថានបណ្ដាញរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាផ្លូវការ (កំណែអង់គ្លេស) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] * [http://evisa.mfaic.gov.kh/ Cambodia e-Visa, Applying Travel Visa Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728202347/http://evisa.mfaic.gov.kh/ |date=2014-07-28 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220128/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html |date=2011-05-14 }} '''សង្គមអសេនិក''' * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230020740/http://www.adhoc-cambodia.org/ |date=2010-12-30 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322174010/http://www.cchrcambodia.org/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503024545/http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008/ |date=2009-05-03 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.actioniec.org/ Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture]{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023143655/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=2011-10-23 }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107104436/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=2012-01-07 }} ; ព័ត៌មានទូទៅ * {{CIA World Factbook link|cb|កម្ពុជា}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703234535/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=2008-07-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 បុព្វេកសារកម្ពុជា]ពី [[ព័ត៌មានសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៊្រីតថេន|ព័ត៌មានស.ផ.ប.]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia កម្ពុជា]នៅក្នុង''[[ប្រជុំវិជ្ជាប៊្រីតថេន]]'' * {{Wikiatlas|កម្ពុជា}} * {{Wikivoyage|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH ទំនាយការអភិវឌ្ឍជាគន្លឹះរបស់កម្ពុជា]ពី[[អនាគតអន្តរជាតិ]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{កម្ពុជា}} {{Navboxes |title = អត្ថបទទាក់ទងនឹងកម្ពុជា |list = {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}កន្លែងភូមិសាស្ត្រ |list = {{Countries of Asia}} {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} }} {{Navboxes |title = សមាជិកភាពនិងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ |list = {{ចំណងទាក់ទងកម្ពុជា}} {{ASEAN}} {{ជំនួបកំពូលអាស៊ីខាងកើត}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Monarchies|state=collapsed}} }} {{តួអង្គជាតិ}} }} {{Portal bar|កម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីអាគ្នេយ៏​]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{អត្ថបទពិសេស}} 4tibyla9r1m5c4matdvb70n3uwrcmaz 0 2597 339183 336998 2026-08-19T10:24:09Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339183 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | bgcolour = #BEB | name = ផែនដី<br /> Earth | symbol = [[ឯកសារ:Earth symbol (small, bold).svg|24px|🜨]] | image = [[ឯកសារ:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | apsis = helion | alt_names = ភពខៀវ, ថេរ៉ា, ភពផែនដី | designations = yes | aphelion = 152,097,701 km<br />1.0167103335 [[ឯកតាតារាសាស្ត្រ|AU]]<ref name="earthfact" /> | perihelion = 147,098,074 km<br />0.9832898912 AU<ref name="earthfact" /> | semimajor = 149,597,887.5 km<br />1.0000001124 AU<ref name="earthfact">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|title=Earth Fact Sheet|last=Williams|first=Dr. David R.|publisher=NASA|accessdate=2011-02-03|archivedate=2013-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|url-status=dead}}</ref> | avg_speed = 29.783 km/s<br />107,218 [[គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង|km/h]]<ref name="earthfact" /> | eccentricity = 0.016710219<ref name=standish_williams_iau>{{cite web | author=Standish, E. Myles; Williams, James C | title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets | publisher=International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides) | url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf | format=PDF | accessdate=2010-04-03 | archivedate=2012-02-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120220063125/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf | url-status=dead }} See table 8.10.2. Calculation based upon 1 AU = 149,597,870,700(3) m.</ref> | period = 365.256366 ថ្ងៃ<br />1.0000175 yr<ref name="earthfact" /> | inclination = 1°34'43.3"<br />ទៅ [[យន្ដហោះដែលមិនចេះរីងស្ងួត]]<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | author=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | page=294}}</ref> | angular_dist = | long_periastron = | time_periastron = | semi-amplitude = | physical_characteristics = yes | mean_radius = | surface_area = | volume = | density = | mass = | surface_grav = | escape_velocity = | single_temperature = | epoch = J2000.0 }} [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]] '''ផែនដី''' ({{lang-en|Earth}}) គឺ​ជា​[[ភព]]ទី​៣ ពី​ព្រះអាទិត្យ​ ហើយ​ក៏​ជា​ភព​ណែន​បំផុត និង ធំបំផុត​ទី៥ ក្នុង​[[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]]។ វា​ក៏​ជា​ភព​ដី​មួយ​ ក្នុង​ចំណោម​ភព​ដី​ទាំង៤ របស់​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។ ផែនដី​ គឺ​ជាទី​តាំង របស់​វត្ថុ​មាន​ជីវិត​ជា​ច្រើន​អំបូរ​ផង​ដែរ ដោយ​រាប់​ទាំង​មនុស្ស​ផង។ វា​ជា​អង្គ​តារាសាស្រ្ត​​តែ​មួយគត់ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​មាន​ជីវិត​ស្ថិត​នៅ។​​ <ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-science_241_4872_1441-25</ref> ផែន​ដី​បាន​កើត​ឡើង​ ៤,៥៧ ពាន់លាន​ឆ្នាំ​មុន ហើយ​ជីវិត​បាន​កកើត​ឡើង ក្នុង​កំឡុង​ប៉ុន្មាន​ពាន់លានឆ្នាំ​មក​នេះ។ <ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-age_earth1-26</ref> ស្រទាប់​​ជីវិត​របស់​ផែនដី(Biosphere) បាន​កែប្រែ​បរិយាកាស​ និង លក្ខខណ្ឌ​អជីវិត​ផ្សេងទៀត របស់​ភព​នេះ អោយ​ទៅមាន​ការ​សាយ​កូន នៃ​សរីរាង្គ​រស់​នៅ​ត្រូវ​ការ​ខ្យល់ ក៏​ដូច​ជា​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្រទាប់​អូសូន ដែល​រួម​គ្នា​ក្លាយ​ជា​ ដែន​ម៉ាញ៉េទិច​ផែនដី សំរាប់​ទប់​នូវ​ចំណាំង​ព្រះអាទិត្យ​គ្រោះថ្នាក់ ហើយ​អនុញ្ញាត​អោយ​មាន​ការ​កកើត​ជីវិត​នៅ​លើដី។<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-Harrison_2002-27</ref> លក្ខណៈ​មុខងារធម្មតា​របស់ផែន​ដី ក៏ដូច​ជា​ប្រវត្តិ​ភូមិសាស្រ្ត និង គន្លង​របស់​វា បាន​ផ្ដល់​អោយ​ជីវិត​ស្ថិត​ស្ថេរ​បាន​នៅ​ក្នុង​កំឡុង​ពេល​នេះ។ ភពផែន​ដី​ ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​ នឹងទ្រទ្រង់​ជីវិត​ យ៉ាង​តិច​ណាស់​ក៏​សំរាប់​រយះពេល ៥០០ លាន​ឆ្នាំ​ទៀត​ដែរ។<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-britt2000-28</ref><ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-carrington-29</ref>គេ​ចែក ស្រទាប់​ខាង​ក្រៅ​របស់​ផែន​ដី​ ជា​ ចំណែក​រឹង​ជា​ច្រើន,​ រឺ​ក៏​ហៅ​ថា ស្រទាប់​តិចតូនិច(Tectonic Plate) ដែល​ធ្វើ​ចលនាឆ្លង​កាត់​ផ្ទៃ​ផែនដី អស់រយះ​កាល​រាប់​លាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ។ ប្រហែល​ ៧១%​ របស់​ផ្ទៃ​ផែន​ដី ត្រូវ​គ្របដណ្ដប់​ដោយ​ ទឹក​សមុទ្រ​ប្រៃ ហើយ​ក្រៅ​ពីនេះ​គឺជា ទ្វីប​ និង​ កោះ ដែល​វា​ទាំង​ពីរ​មាន បឹង និង ធនធានទឹក​ផ្សេង​ទៀត ក្នុង​ការ​ចូលរួម​បង្កើត​ជា​ ស្រទាប់​ទឹក(Hydrosphere)។ ទឹក​រាវ ដែល​មាន​សារៈសំខាន់​សំរាប់​គ្រប់​ជីវិត​ដែល​គេ​ដឹង​ទាំង​អស់ គឺ​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ ក្នុង​ចំនួន​សមតា ណាមួយ​ទេ​ នៅ​លើ​ផ្ទៃ​ភព​ដទៃ​ទៀត។<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-water_vapor-30</ref> ប៉ូល​របស់ផែនដី សឹង​តែ​ត្រូវ​បាន​គ្រប​ដណ្ដប់​ទាំង​ស្រុង​ដោយ​ទឹកកករឹង (ផ្ទាំង​ទឹក​កក​ អង់តាកទិច) រឺ ទឹកសមុទ្រ​កក (គំរបទឹកកក អាចទិច)។ ផ្ទៃ​ខាង​ក្នុង​ផែនដី នៅ​តែមានសកម្មភាព ដែល​មានសំបក​រឹង​មធ្យម, ស្នូល​ខាង​ក្រៅ​រាវ ដែល​បង្កើត​ជា​ដែន​ម៉ាញ៉េទិច​ផែនដី និង ស្នូល​ដែក​ខាង​ក្នុង​រឹង។ ផែនដីគឺជាភពដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានទឹករាវនៅលើផ្ទៃរបស់វា ហើយក៏ជាទីកន្លែងតែមួយគត់នៅក្នុងចក្រវាឡដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីសំចតនៃជីវិត។ ផែនដីមានដែនម៉ាញេទិក​​​, រួមនឹងបឋមស្រទាប់ខ្យល់នីត្រូ-អុកស៊ីហ្សែន, ការពារផ្ទៃផុតពីចំនះថាមពល(ការជះថាមពលដែលបង្ថឡើងក្រោមរូបភាពរលកឬបំណែកតូចៗ ក្នុងលំហ)ដែលមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតរស់នៅ។ ស្រទាប់ខ្យល់ ក៏បំរើជាខែលមួយបង្កនូវអាកាសភូត(meteors)តូចៗវិញ ដើម្បីដុតកំទេចមុននឹងចំនះថាមពលទាំងនោះសំរុកទៅលើផ្ទៃផែនដី។ ផែនដីបានកកើតកន្លងមកខ្ទង់ 4.57 [ពាន់កោដិ]ឆ្នាំ ហើយរណបភព​(ចក្រវាឡរណប=satellite)​របស់វាគឺព្រះច័ន្ទបានវិលជុំវិញផែនដីកន្លងមកប្រមាណ 4.53 ពាន់កោដិឆ្នាំ។ បច្ចុប្បន្ន ផែនដីវិលជុំវិញ [[ព្រះអាទិត្យ]]មួយដងក្នុងរាល់366.26ដងវិលជុំវិញអាក្សខ្លួនឯង(ស្មើនឹង 365.26 ទិវាសុរិយៈ), ដំណាក់កាលមួយត្រូវបានស្គាល់ថាជាទំព័រពិតនៃឆ្នាំ។ ទំរេត 23.4° នៃអ័ក្សធ្វើអោយមានបំរែបំរួល រដូវនានាលើផ្ទៃនៃផែនដី។ == ប្រវត្តិ == ផែនដីនិងភពផ្សេងទៀតបានកើតឡើងពី 4.6 - 4,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ពួកគេត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយឧស្ម័នដែលនៅសល់ពីកញ្ចក់ដែលបង្កើតព្រះអាទិត្យ។ ព្រះចន្ទប្រហែលជាត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងភពផែនដីនិងភពតូចជាង (ជួនកាលគេហៅថាថាយ៉ា) អ្នកវិទ្យាសាស្ដ្រជឿថាផ្នែកខ្លះនៃភពទាំងពីរបានបែកបាក់ - ក្លាយទៅជាទំនាញផែនដី។ [[Age of the Earth|ផែនដី]] និង[[ភព]]ដទៃទៀតបានកកើតឡើងតាំងពីជាង 4.6 - 4.8 ពាន់លានឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ ។<ref name="age_earth" /> ចំហាយទឹកដំបៅផ្កាយដុះកន្ទុយនិងអាចម៍ផ្កាយប៉ះនឹងផែនដីបានធ្វើឱ្យមហាសមុទ្រ ក្នុងរយៈពេលមួយពាន់លានឆ្នាំ (ប្រហែល 3,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន) ជីវិតដំបូងបានវិវត្តនៅក្នុងសម័យអាកធៀន។ បាក់តេរីខ្លះបង្កើតការសំយោគរស្មីសំយោគដែលអនុញ្ញាតឱ្យរុក្ខជាតិធ្វើម្ហូបអាហារពីពន្លឺព្រះអាទិត្យនិងទឹក។ នេះបានបញ្ចេញឧស្ម័នអុកស៊ីសែនជាច្រើនចូលទៅក្នុងបរិយាកាសឬខ្យល់ធ្វើឱ្យផ្ទៃផែនដីសមស្របសម្រាប់ជីវិត។ អុកស៊ីសែននេះក៏បានបង្កើតស្រទាប់អូហ្សូនដែលការពារផែនដីពីវិទ្យុសកម្មអ៊ុលត្រាវីយូអាក្រក់ពីព្រះអាទិត្យ។ ការការពារនេះបានធ្វើឱ្យអ្វីៗអាចផ្លាស់ទីពីមហាសមុទ្រជ្រៅទៅផ្ទៃខាងលើ។ តាំងពីយូរយារមកហើយដីស្ទើរតែទាំងអស់នៅកន្លែងតែមួយ។ នេះហៅថាមហាទ្វីប។ មហាទ្វីបដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដំបូងបំផុតត្រូវបានគេហៅថា Rodina ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ដ្រជឿថាមិនយូរប៉ុន្មានទេមានពេលមួយ (Cryogenian) នៅពេលដែលផែនដីស្ទើរតែគ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងទឹកកកក្រាស់<ref>Fundamentals of physical geography - the greenhouse effect"។ Physical Geography។ បានយកមក 2009-08-06។</ref>នេះត្រូវបានគេហៅថាទ្រឹស្ដីផែនដីព្រិល == '''អ្វីដែលវាត្រូវបានធ្វើឡើង''' == [[ឯកសារ:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|right|A rough size comparison of Earth and the other three terrestrial [[planet]]s, [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]] and [[Mars]].]] ផែនដី គឺជាភពមួយនេះមានន័យថាវាត្រូវបានបង្កើតឡើងពីថ្មដ៏រឹងមាំមួយដូចជា​ ឧស្ម័នយក្ស វាគឺជាភពធំជាងគេបំផុតក្នុងចំណោមភពទាំងបួនដែលមានទំហំធំនិងអង្កត់ផ្ចិត។ ==== ទម្រង់រូបរាង ==== រូបរាងរបស់ផែនដីគឺជា oblate sphroid នេះមានន័យថាវាមានរាងជាស្វ៊ែរតែវានៅជុំវិញកណ្តាល បរិវេណនៃផែនដីគឺប្រហែល 40.000 គីឡូម៉ែត្រ​​ទំហំមធ្យមនៃផែនដីគឺប្រហែល 12,700 គីឡូម៉ែត្រចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើផែនដីគឺជាកំពូលភ្នំអេវឺរ៉េសដែលមានកម្ពស់ 8,848 ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រចំណុចធម្មជាតិទាបបំផុតគឺក្រោមបាតសមុទ្រម៉ារៀនៀនដែលមានកម្ពស់ត្រឹមតែ 10.911 ម៉ែត្រក្រោមកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ដោយសារតែពំនូកដីនៅកណ្តាលឬអេក្វាទ័រចំណុចខ្ពស់បំផុតពីមជ្ឈមណ្ឌលរបស់ផែនដីគឺនៅលើកំពូលភ្នំគីមបូរ៉ាហ្សូនៅអេក្វាឌ័រ។ [[ឯកសារ:Earth-crust-cutaway-english.svg|thumb|right|A diagram of the inside of the Earth, showing the different layers.]] ==== រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង ==== នៅខាងក្នុងផែនដីគឺស្រដៀងនឹងភពដីគោកដទៃទៀត វាមានស្រទាប់ថ្មខាងក្រៅដែលហៅថាសំបក អ្វីគ្រប់យ៉ាងដែលរស់នៅលើផែនដីគឺនៅលើកំពូលនៃសំបកនេះ ខាងក្រោមនេះគឺជាស្រទាប់ថ្មក្រាស់ដែលត្រូវបានគេហៅថាអាវធំ នៅក្រោមនោះគឺស្រទាប់រាវស្តើងដែលហៅថាស្នូលខាងក្រៅហើយបន្ទាប់មកស្នូលដែកខាងក្នុងរឹង កម្រាស់នៃការផ្លាស់ប្តូរថ្មកែវ នៅលើដីមានកម្រិតជាមធ្យមពី 30-50 គីឡូម៉ែត្រ។ ក្រោមមហាសមុទ្រនៅកន្លែងខ្លះវាមានកម្ពស់ត្រឹមតែ 6 គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ។ នៅខាងក្នុងនៃផែនដីមានកម្តៅខ្លាំងកំដៅនៃស្នូលខាងក្រៅអាចខ្ពស់ដល់ 7000 ° C (12630 ° F) ។ ==== ផ្លាកទិចតូនិក ==== [[ឯកសារ:Plates tect2 en.svg|thumb|right|A [[map]] showing the Earth's major tectonic plates.]] ផែនដី គឺជាភពដីគោកតែមួយគត់ដែលមានចលនាចាន។ ដោយសារតែផ្ទាំងកញ្ចក់ទ្វារសំបកផែនដីគឺអណ្ដែតលើថ្មរាវក្រាស់នៃសំបកខាងក្រោម។ សំបកត្រូវបានចែកចេញជាផ្នែកដែលហៅថាចាន។ ចានទាំងនេះធ្វើអន្តរកម្មនៅពេលពួកគេធ្វើចលនាបណ្តាលឱ្យមានការរញ្ជួយដីនិងការបង្កើតភ្នំភ្លើងនិងជួរភ្នំ។ កន្លែងដែលចានជួបប្រជុំត្រូវបានគេហៅថាព្រំដែន។ វាមានបីប្រភេទនៃបន្ទាត់ចាន: ស្ថាបនា, បំផ្លិចបំផ្លាញនិងបំលែង។ <ref name=jour>{{cite journal | last=Tackley | first=Paul J. | title=Mantle convection and plate tectonics: towards an integrated physical and chemical theory | url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-16_288_5473/page/n85 | journal=Science | date=2000-06-16 | volume=288 | issue=5473 | pages=2002–2007 | doi=10.1126/science.288.5473.2002 | pmid=10856206 }}</ref> *នៅចានចានដែលមានភាពខុសប្លែកគ្នាពីរបន្ទះផ្លាស់ទីពីគ្នាទៅវិញទៅមកហើយម៉ាញ៉េក្តៅ (ថ្មរាវ) ត្រូវបានរុញទៅមុខតាមរយៈស្នាមប្រេះ។ ប្រភេទនៃព្រំដែនទាំងនេះធ្វើឱ្យបែកបាក់ពីមហាសមុទ្រភ្នំភ្លើងឬភ្នំ។ ឧទាហរណ៍: ជួរភ្នំពាក់កណ្តាលសមុទ្រ; ជ្រលងភ្នំដ៏ធំ។ *នៅឯព្រំដែនចានមួយដែលបង្រួបបង្រួម (ចំនុចបំផ្លិចបំផ្លាញ) បន្ទះពីររុញទៅមុខគ្នា។ កោះនេះបង្កើតជាកោះភ្នំភ្លើងភ្នំភ្លើងនិងជួរភ្នំខ្ពស់។ ឧទាហរណ៏: ភ្នំហិម៉ាឡៃ; អាន់ដេស; ធ្នូកោះជប៉ុន។ *នៅឯព្រំប្រហោងប្លាស្ទិកមានបន្ទះពីររុញគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅពេលដែលពួកវារំកិលគ្នាទៅវិញទៅមក។ ប្រភេទនៃព្រំដែនចាននេះបណ្តាលឱ្យមានការរញ្ជួយដី។ ឧទាហរណ៍: San Andreas Fault ។ ==== ផ្ទៃដីខាងក្រៅ ==== ផែនដីផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ។ ផ្ទៃខាងលើជាង 70% ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទឹក។ ផ្ទៃទឹកនៅក្រោមទឹកមានលក្ខណៈដូចៗគ្នាជាច្រើនដូចជាទឹកសមុទ្រខាងលើដែលមានភ្នំភ្លើងភ្នំនិងត្រែឬអន្លង់។ 30% មិនគ្របដណ្តប់ដោយទឹកគឺភាគច្រើនព្រៃឈើវាលខ្សាច់វាលទំនាបភ្នំនិងខ្ពង់រាប។ អរិយធម៌របស់មនុស្សបាននាំឱ្យមានកំណើននគរូបនីយកម្ម - កំណើនទីក្រុង។ រឿងជាច្រើនអាចផ្លាស់ប្តូរផ្ទៃផែនដី។ ការប៉ះទង្គិចចានគឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការផ្លាស់ប្តូរប៉ុន្តែមានមួយចំនួនផ្សេងទៀតដូចជាសំណឹកពីខ្យល់និងភ្លៀងសំណឹកដោយមហាសមុទ្រឬផលប៉ះពាល់ពីផ្កាយព្រះគ្រោះ។ មានដុំថ្មសំខាន់ៗបីប្រភេទដែលបង្កើតបានជាផ្ទៃផែនដី: *ថ្មអុកស៊ីសែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលម៉ាម៉ាឬធូលីធ្យូងថ្មលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃហើយត្រជាក់។ នៅពេលដែលវាត្រជាក់វាប្រែទៅជាថ្មឬរឹងមាំ។ *សិលាសិលាត្រូវបានផលិតចេញពីដីល្បាប់ដូចជាខ្សាច់ឬថ្មតូចៗផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានកំទេចនិងរុំព័ទ្ធយ៉ាងជិតគ្នា។ *ថ្មមេដែកដែលត្រូវបានធ្វើឡើងនៅពេលដែលទាំងពីរប្រភេទផ្សេងទៀតត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរដោយសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ឬទាបនិងសម្ពាធ។ ==== Hydrosphere ==== ទឹកទាំងអស់នៅលើផែនដីនៅលើដីឬនៅក្នុងបរិយាកាសគឺជាផ្នែកមួយនៃ hydrosphere ប្រហែល 97,5% នៃទឹកទាំងអស់គឺជាទឹកប្រៃ។ប្រហែលពាក់កណ្តាលកសាបបច្ចុប្បន្ននេះមទឹកកក។ [12]មហាសមុទ្រស្រូបយកឬស្រូបយកកាបូនឌីអុកស៊ីត ឧស្ម័នដែលបន្ថែមឥទ្ធិពលផ្ទះកញ្ចក់និងកំដៅផែនដី។ ទឹកនៅលើភពផែនដីមិនហួតដូចភពអង្គារទេ ព្រោះភពផែនដីមានម៉ាសធំនិងមានCO2 ==== បរិយាកាស ==== បរិយាកាសរបស់ភពមួយគឺជាស្រទាប់នៃឧស្ម័នផ្សេងៗដែលនៅជុំវិញវា។ វាត្រូវបានរក្សាទុកនៅទីនោះតាមទំនាញផែនដី។ បរិយាកាសរបស់ផែនដីត្រូវបានបង្កើតឡើងពីអាសូត 78% 21% អុកស៊ីសែននិងបរិមាណតិចតួចនៃឧស្ម័នផ្សេងៗទៀត។<ref> "What causes weather?"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។</ref> ល្បាយនេះត្រូវបានគេហៅថាខ្យល់។ លើសពីនេះទៀតមានស្រទាប់ឧស្ម័នអូហ្សូនដែលហៅថាស្រទាប់អូហ្សូន។ អូហ្សូនស្រូបយកវិទ្យុសកម្មអ៊ុលត្រាវីយូឡេចេញពីព្រះអាទិត្យ។ កាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡេនមានគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្សដូច្នេះហើយបើគ្មានជីវិតស្រទាប់អូហ្សូននឹងមិនអាចទៅរួចទេ។ បរិយាកាសក៏ការពារផែនដីពីគ្រោះថ្នាក់ដោយឧបទ្ទវហេតុនិងអាចម៍ផ្កាយតូចៗ។ នេះគឺដោយសារតែពួកគេដុតឡើងដោយសារតែការកកិតទាំងអស់ខណៈដែលពួកគេបានហើរតាមរយៈវា។ វាក៏អាចជួយរក្សាកំដៅផែនដីផងដែរ។ <ref> Staff (2007-08-07)។ "Useful Constants"។ International Earth Rotation and Reference Systems Service។ បានយកមក 2008-09-23។</ref>ឧស្ម័នមួយចំនួនរួមទាំងកាបូនឌីអុកស៊ីតនិងមេតានសកម្មភាពដូចជាភួយនៅជុំវិញផែនដីពួកគេអន្ទាក់កំដៅនៅក្រោមវារក្សាភពផែនដីក្តៅ។ នេះត្រូវបានគេហៅថាឥទ្ធិពលផ្ទះកញ្ចក់ធម្មជាតិ។ នៅពេលមនុស្សបង្កើតរោងចក្រនិងរោងចក្រថាមពលដើម្បីធ្វើចរន្តអគ្គិសនីការដុតត្រូវបានជាប់ទាក់ទង។ ការបំភាយឧស្ម័នអនុញ្ញាតឱ្យបញ្ចេញកាបោនឌីអុកស៊ីតច្រើន។ កាបូនឌីអុកស៊ីតនេះឡើងចូលទៅក្នុងបរិយាកាសហើយអន្ទាក់ជាច្រើនមានកំដៅច្រើន។ នេះហៅថាការឡើងកម្តៅផែនដី។ ==== អាកាសធាតុ និងវដ្តនៃទឹក ==== ខ្យល់ក្តៅបានកើនឡើង។ នៅពេលវាឡើងវាកាន់តែត្រជាក់ម្តងទៀតហើយធ្លាក់។ នេះត្រូវបានគេហៅថាចរន្តវិលវល់។<ref> "NASA- an Earth fact sheet"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។</ref> នៅពេលដែលខ្យល់ក្តៅប៉ះនឹងខ្យល់អាកាសខ្យល់ខុសៗគ្នាកើតឡើង។ ចរន្តអគ្គីសនីគឺជាមូលហេតុនៃអាកាសធាតុស្ទើរតែទាំងអស់នៅលើផែនដី។ នៅពេលដែលវាក្តៅនៅលើផ្ទៃទឹកហួតហើយក្លាយជាចំហាយទឹកឬចំហាយទឹក។ ទឹកក្តៅនេះឡើងក្តៅ។ នៅពេលវាឡើងវាកាន់តែត្រជាក់។ នៅពេលដែលវាត្រជាក់វាត្រលប់ទៅទឹកម្តងទៀត។ នេះបណ្តាលឱ្យមានពពកនិងភ្លៀង។ វាត្រូវបានគេហៅថាវដ្តទឹក។ <ref> "Earth's location in the Milky Way"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។</ref> == គន្លង និងបង្វិលជុំ == ផែនដីត្រូវការរយៈពេល 24 ម៉ោងដើម្បីបញ្ចប់មួយថ្ងៃនិងប្រហែល 365 ថ្ងៃដើម្បីបញ្ចប់មួយឆ្នាំ។ តាមពិតផែនដីត្រូវការ 365.24 ថ្ងៃដើម្បីវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ។ ដើម្បីធ្វើឱ្យគ្រប់ចំនួនថ្ងៃប្រចាំឆ្នាំ ជារៀងរាល់ឆ្នាំត្រូវបន្ថែមមួយថ្ងៃបន្ថែមរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តងធ្វើឱ្យឆ្នាំទីបួនមាន 366 ថ្ងៃ។ នេះគឺជាឆ្នាំបង្គ្រប់មួយ។ ផែនដីជាមធ្យមគឺចម្ងាយ 150 លានគីឡូម៉ែត្រពីព្រះអាទិត្យហើយធ្វើដំណើរក្នុងល្បឿន 30 ម៉ាយក្នុងមួយវិនាទីឬក៏ 108,000 ម៉ាយក្នុងមួយម៉ោង។ <ref> "NASA- an Earth fact sheet"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។</ref> ព្រះច័ន្ទវិលជុំវិញភពផែនដីក្នុងចម្ងាយជាមធ្យម 250,000 ម៉ាយល៍។ វាត្រូវបានចាក់សោរជាប់ទៅនឹងផែនដីដែលមានន័យថាវាតែងតែមានផ្នែកដូចគ្នាដែលប្រឈមនឹងផែនដី។ វាត្រូវចំណាយពេលប្រហែលមួយខែដើម្បីបញ្ចប់គន្លងមួយ។ ផែនដី គឺជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យនិងវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យរួមជាមួយវត្ថុតូចៗរាប់ពាន់និងភពប្រាំបី។ ព្រះអាទិត្យនិងប្រព័ន្ធថាមពលព្រះអាទិត្យដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់រន្ធ Orion នៃ Galaxy Milky Way ហើយនឹងត្រូវចំណាយពេលប្រហែល 10,000 ឆ្នាំក្រោយ។<ref> "Earth's location in the Milky Way"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។</ref> == កំណត់ចំណាំ == <references group="note"/> == មើលផងដែរ == * [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] * [[List of planets]] * [[Age of the Earth]] * [[Earth Day]] * [[Geology]] * [[Outer space]] == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Commons|Earth}} {{wiktionary|Earth|earth}} * {{Cite web | url = http://www.solarviews.com/eng/earth.htm | title = Solar Views | publisher = Calvin J. Hamilton | accessdate = 06-08-2009}} * {{Cite web | url = http://www.earth.nasa.gov/science/questions.html | title = NASA – Earth | publisher = Nasa | accessdate = 06-08-2009 | archivedate = 2005-03-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050310050512/http://www.earth.nasa.gov/science/questions.html | url-status = dead }} {{Solar System}} rtzeelfj680e834517rim6ssgnwpgge 0 3429 339122 338033 2026-08-19T09:16:45Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339122 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=[https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack/page/95 95]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/13 13], 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=[https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra/page/682 682] |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|url=https://archive.org/details/taxon_1998-02_47_1/page/67|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-2005_30_2/page/46 |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/strongborderssec0000frav |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/3 3] |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=dead |archivedate=2023-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] ca1elrcdq06ksv0qdq6409xchqhu7ho 0 4538 339044 331696 2026-08-18T14:46:38Z TheRandomGoober 27248 Updates leadership 339044 wikitext text/x-wiki {{About|ប្រទេស|ភាសាមីយ៉ាន់ម៉ា|ភាសាភូមា}} {{Redirect|ភូមា}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា | common_name = មីយ៉ាន់ម៉ា | native_name = {{nobold|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ([[ភាសាភូមា]])}} | image_flag = Flag of Myanmar.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = State seal of Myanmar.png | coa_size = 95 | symbol_type = [[ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|ត្រារដ្ឋ]] | national_anthem = "''[[កប្ប៉ាម៉ាជេយ]]''"<br/>(ភាសាខ្មែរ៖ "រហូតដល់ទីបញ្ចប់")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga|centre]]</div> | image_map = Myanmar on the globe (Myanmar centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[នេពយីដោ]] | coordinates = {{Coord|19|45|N|96|6|E|type:city}} | largest_city = [[រ៉ន់កុន់]] | official_languages = [[ភាសាភូមា|ភូមា]] | regional_languages = {{hlist|[[ភាសាកាឈីន|កាឈីន]] |[[ភាសាការ៉ែន|ការ៉ែន]] |[[ភាសាកាយ៉ាហ៍|កាយ៉ាហ៍]] |[[ភាសាមន|មន]] |[[ភាសាគុគី-ឈីន|ឈីន]] |[[ភាសារ៉ាក់ឃីន|រ៉ាក់ឃីន]] |[[ភាសាសាន|សាន]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៦៨% [[ជនជាតិភូមា|ភូមា]] | ៩% [[ជនជាតិសាន|សាន]] | ៧% [[ជនជាតិការ៉ែន|ការ៉ែន]] | ៤% [[ជនជាតិរ៉ាក់ឃីន|រ៉ាក់ឃីន]] | ៣% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ២% [[ជនជាតិឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ២% [[ជនជាតិមន|មន]] | ៥% ផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១៨<ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas}}</ref><ref name="World Factbook" /> | religion = {{unbulleted list | ៨៧.៩% [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ភូមា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) | ៦.២% [[គ្រិស្តសាសនានៅមីយ៉ាន់ម៉ា|គ្រិស្តសាសនា]] | ៤.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅមីយ៉ាន់ម៉ា|ឥស្លាមសាសនា]] | ១.៦% [[សាសនានៅមីយ៉ាន់ម៉ា|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]<ref>{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census- The Union Report: Religion |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |website=myanmar.unfpa.org |publisher=Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population MYANMAR |access-date=22 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |archive-date=29 មីន 2018 |archivedate=2018-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |url-status=dead }}</ref>}} | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យសភាឯករាជ្យ | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មីន អ៊ុងឡាំង]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីមីយ៉ានម៉ា|អនុប្រធានាធិបតីទីមួយ]] | leader_name2 = [[ញូ ស]] | leader_title3 = [[អនុប្រធានាធិបតីមីយ៉ានម៉ា|អនុប្រធានាធិបតីទីពីរ]] | leader_name3 = [[ណាននី នីអ៊ី]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[សភានៃសហភាព]] | upper_house = [[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រដ្ឋបុរីព្យូ|មឿងប្យូ]] | established_date2 = ឆ្នាំ១៨០ មុនគ.ស | established_event3 = [[នគរបាកាន]] | established_date3 = ២៣ ធ្នូ ៨៤៩ | established_event4 = [[រាជវង្សតោនងុ]] | established_date4 = ១៦ តុលា ១៥១០ | established_event5 = [[រាជវង្សកូនបោន]] | established_date5 = ២៩ កុម្ភៈ ១៧៥២ | established_event6 = [[សង្គ្រាមអង់គ្លេស–ភូមាទី៣|ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អង់គ្លេស]] | established_date6 = ១ មករា ១៨៨៦ | established_event7 = [[សហភាពភូមា (១៩៤៨–១៩៦២)|ទទួលឯករាជ្យ]]<br />ពី [[ការត្រួតត្រារបស់អង់គ្លេសនៅភូមា|អង់គ្លេស]] | established_date7 = ៤ មករា ១៩៤៨ | established_event8 = [[រដ្ឋប្រហារភូមាឆ្នាំ១៩៦២|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ៦២]] | established_date8 = ២ មីនា ១៩៦២ | established_event9 = ប្តូរឈ្មោះពី"ភូមា" មក "មីយ៉ាន់ម៉ា" | established_date9 = ១៨ មិថុនា ១៩៨៩ | established_event10 = [[ប្រធានាធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា|ការស្តារប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតីឡើងវិញ]] | established_date10 = ៣០ មីនា ២០១១ | established_event11 = [[រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២១]] | established_date11 = ១ កុម្ភៈ ២០២១ | area_rank = ទី៣៩ | area_magnitude = | area_km2 = ៦៧៦,៥៧៨ | area_size = 1 E7 | percent_water = ៣.០៦ | population_estimate = ៥៥,៧៧០,២៣២<ref>{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |title=The 2014 Myanmar Populations and Housing Census|access-date=12 November 2025|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924221152/https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី២៦ | population_census = ៥៣,៥៨២,៨៥៥<ref name="worldometers.info">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/myanmar-population/|title=Myanmar Population (2018) – Worldometers|website=worldometers.info}}</ref> | population_census_year = ២០១៧ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៨៤ | population_density_rank = ទី១២៧ | GDP_PPP = {{increase}} ៣២៦.៨៩០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.MM">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |website=imf.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=31 July 2025 |access-date=2025-11-12 }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៥ | GDP_PPP_rank = ទី៦៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥,៩២០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.MM" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៦៤.៩៤០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.MM" /> | GDP_nominal_year = ២០២៥ | GDP_nominal_rank = ទី៨៧ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១,១៨០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.MM" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៦៤ | Gini = ៣០.៧ <!--number only--> | Gini_year = ២០១៧ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MM |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |website=data.worldbank.org |access-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៦០៩ <!--number only--> | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|access-date=12 November 2025}}</ref> | HDI_rank = ទី១៥០ | currency = [[ចាត់ (រូបិយប័ណ្ណ)|ចាត់]] (K) | currency_code = MMK | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាមីយ៉ាន់ម៉ា|MMT]] | utc_offset = +០៦:៣០ | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅមីយ៉ាន់ម៉ា|+៩៥]] | iso3166code = MM | cctld = [[.mm]] | today = | name = | time_zone_DST = | wikidata = Q836 }} '''ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាភូមា]]៖ မြန်မာ}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋនៃសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាភូមា]]៖ ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်}} ឬត្រូវបានគេនិយមស្គាល់តាមឈ្មោះមួយទៀតថា '''ភូមា''' (ប្ដូរចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បង់ក្លាដែស]]និង[[ឥណ្ឌា]]នៅទិសពាយព្យ ប្រទេស[[ចិន]]នៅទិសឥសាន្ត ប្រទេស[[ឡាវ]]និង[[ថៃ]]នៅទិសខាងកើតនិងអាគ្នេយ៍ រីឯទិសខាងត្បូងនិងនិរតីវិញគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រអង់ដាម៉ង់]]និង[[ឈូងសមុទ្របេងហ្កាល់]]។ មីយ៉ាន់ម៉ាគឺជាប្រទេសធំបំផុតនៅតំបន់[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]]និងជាប្រទេសធំបំផុតទី ១០ នៅលើទ្វីប[[អាស៊ី]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ ប្រទេសនេះមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៤ លាននាក់។<ref name="worldometers.info" /> រដ្ឋធានីនៃមីយ៉ាន់ម៉ាគឺ[[ណៃពិដោ]] រីឯទីក្រុងធំបំផុតគឺ[[យ៉ាំងហ្គូន]] (អាចប្រកបបានថា"រ៉ង់-ហ្គូន")។<ref name="World Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |work=The World Factbook |title=Burma |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006115241/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |archive-date=6 តុលា 2010 |access-date=2020-12-22 |archivedate=2010-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006115241/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |url-status=dead }}</ref> ចាប់តាំងពីបានទទួលឯករាជ្យពីអង់គ្លេសមក ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានប្រឈមជាមួយនឹង[[ជម្លោះផ្ទៃក្នុងមីយ៉ាន់ម៉ា|ជម្លោះជនជាតិភាគតិច]]ដែលបានរីករាលដាលពាសពេញផ្ទៃប្រទេសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ជាមួយនឹងអង្គការពិភពលោកជាច្រើនទៀតបានរាយការណ៍ពីបទរំលោភ[[សិទ្ធិមនុស្ស]]នៅមីយ៉ាន់ម៉ាថាមានកម្រិតខ្ពស់ដោយសារតែជម្លោះផ្ទៃក្នុងកំពុងកើតមាន។<ref name=UNHR>{{cite web |url=https://www.hrw.org/burma |title=Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013 }}<br />{{cite web |url=http://www.amnestyusa.org/our-work/countries/asia-and-the-pacific/myanmar |title=Myanmar Human Rights |publisher=Amnesty International USA |access-date=6 July 2013 }}<br />{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |title=World Report 2012: Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |archive-date=30 មិថុមា 2013 |date=22 January 2012 |archivedate=30 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១១ របបយោធាត្រូវបានគេរំលាយចោលជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីមានការប្រកាសលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០១០|ការបោះឆ្នោតសកលប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០១០]] ហើយរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក៏ត្រូវបានចាត់តាំង។ ទាំងនេះរួមជាមួយការដោះលែងលោកស្រី[[អង់សាន ស៊ូជី]]និងអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនទៀតបានធ្វើឱ្យសិទ្ធិមនុស្សនៅមីយ៉ាន់ម៉ាមានសភាពកាន់តែប្រសើរជាងមុនហើយទំនាក់ទំនងបរទេស ពាណិជ្ជកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចបានទទួលការអភិវឌ្ឍន៍និងរីកចម្រើនខ្ពស់។<ref name=Easing>{{cite news |author=Madhani, Aamer |title=Obama administration eases Burma sanctions before visit |url=https://www.usatoday.com/story/theoval/2012/11/16/obama-lifts-sanctions-burma-visit/1710253/ |newspaper=USA Today |date=16 November 2012}}<br />{{cite news |author1=Fuller, Thomas |author2=Geitner, Paul |title=European Union Suspends Most Myanmar Sanctions |url=https://www.nytimes.com/2012/04/24/world/asia/eu-suspends-sanctions-on-myanmar.html |newspaper=The New York Times |date=23 April 2012}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]] គណបក្សលោកស្រី[[អង់សាន ស៊ូជី]]បានកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភាទាំងពីរថ្នាក់។ ទោះជាយ៉ាងណា កម្លាំងយោធាភូមានូវតែមានឥទ្ធិពលនៅលើឆាកនយោបាយមីយ៉ាន់ម៉ាជានិច្ច។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ បក្សកាន់អំណាចគឺ[[គណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]]បានថ្លែងការថា លោកស្រីអង់សាន ស៊ូជីរួមជាមួយនឹងឥស្សរជនមួយចំនួនទៀតត្រូវបានកងកម្លាំងយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាចាប់ខ្លួននៅអំឡុងពេល[[រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារ]]។<ref name="Thmei">{{cite web|url=https://www.kampucheathmey.com/global-news/56677/ | title=កងទ័ពចាប់ខ្លួន លោកស្រី ស៊ូជី និងប្រធានាធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា | publisher=កម្ពុជាថ្មី, | accessdate=1 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនេះ ពួកយោធាបានប្រកាសថាខ្លួននឹងឡើងកាន់កាប់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាជំនួសរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref name="Thmei2">{{cite web|url=https://www.kampucheathmey.com/global-news/56793/ | title=យោធាមីយ៉ាន់ម៉ាប្រកាសកាន់កាប់ប្រទេសក្នុងរដ្ឋប្រហារ | publisher=កម្ពុជាថ្មី, | accessdate=1 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ==ឈ្មោះ== == ប្រវតិ្ដសាស្ដ្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា}} ប្រវត្ដិសាស្រ្ដរបស់ភូមាមានភាពយូរអង្វែង និងច្របូកច្របល់។ មានប្រជាជនជាច្រើនជនជាតិធ្លាប់រស់នៅលើដែនដីនេះ។ ជនជាតិចាស់បុរាណបំផុតដែលរស់នៅលើដែនដីភូមាគឺ ជនជាតិមន ។ ក្រោយមកក្នុងកំឡុងសតវត្សទី៨ ជនជាតិភូមាបានភាសខ្លួនចុះមកត្រង់បរិវេណព្រំដែនចិននិងភូមាឆ្ពោះទៅតំបន់ទំនាបទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី ហើយបានក្លាយជាជនជាតិភាគច្រើនដែលគ្រប់គ្របប្រទេសក្នុងវេលាក្រោយមក។ ភូមាមិនមែនកើតមកតែពីក្រុមជនជាតិដែលអាស្រ័យនៅក្នុងដែនដីភូមាប៉ុណ្ណោះទេ តែកើតមកពីការផ្សំជនជាតិជាមួយប្រទេសជិតខាង មានដូចជា ចិន ឥណ្ឌា បង់ក្លាដេល ឡាវ និងថៃ។ === រាជវង្សនៅភូមា === -រាជវង្សភុកាម ២៣ ធ្នូ គ.ស ៨៤៩ -រាជវង្សតងអ៊ូ ១៦ តុលា គ.ស ១៥១០ -រាជវង្សខងបង ២១ មីនា គ.ស ១៧៥២ -សម័យឯករាជ្យ ៤ មករា គ.ស ១៩៤៨ === ជនជាតិមន === [[ឯកសារ:Mon Youth Day by Hein Htet Aung (1).jpg|រូបភាពតូច|ជនជាតិមន]] មនុស្សបានចូលមករស់នៅក្នុងដែនដីនៃប្រទេសភូមាតាំងពី ១១០០០ឆ្នាំរួចមកហើយ តែជនជាតិដំបូងដែលអាចបង្កើតអរិយធម៌ជាអត្ដសញ្ញាណរបស់ខ្លួនបានគឺ ជនជាតិមន។ ជនជាតិមនបានមករស់នៅលើដែនដីនេះតាំងពី ២៤០០ឆ្នាំមុនពុទ្ធកាលមកម្ល៉េះ ហើយបានស្ថាបនាអាណាចក្រសុវណ្ណភូមិ ដែលជាអាណាចក្រដំបូងឡើង ក្នុងកំឡុងពុទ្ធសតវត្សទី២ នៅក្បែរបរិវេណក្រុងថាតន។ជនជាតិមនបានទទួលឥទ្ធិពលព្រះពុទ្ធសាសនាឆ្លងមកពីឥណ្ឌាក្នុងកំឡុងពុទ្ធសតវត្សទីដែលគេជឿថាមកពីការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅរជ្ជសម័យនៃព្រះចៅអសោកមហារាជរបស់ឥណ្ឌា។ កំណត់ត្រារបស់ជនជាតិមនភាគច្រើនត្រូវបំផ្លាញនៅចន្លោះសម័យសង្គ្រាម។ វប្បធម៌របស់ជនជាតិមនកើតឡើងមកពីការផ្សំរវាងវប្បធម៌ឥណ្ឌានិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុក បង្កើតបានក្លាយជាវប្បធម៌កូនកាត់។ នៅកំឡុងពុទ្ធសតវត្សទី១៤ ជនជាតិមនបានចូលមកគ្រប់គ្រងនិងមានឥទ្ធិពលលើដែនដីភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសភូមា។ === អាណាចក្រភុកាម === [[ឯកសារ:Pagoda from ballon in Pagan Kingdom.jpg|រូបភាពតូច|វត្ត​ពី​បាឡង​ក្នុង​នគរ​ភុកាម]] ជនជាតិភូមាជាក្រុមជនជាតិមកពីភាគខាងជើងដែលសន្សឹមៗ ភាសខ្លួនចូលមកបង្កើនឥទ្ធិពលលើដែនដីនៃប្រទេសភូមាម្ដងបន្ដិចៗ រហូតដល់គ្រិស្ដសករាជឆ្នំា ៨៤៩ ទើបមានភស្ដុតាងបង្ហាញថា អាណាចក្រដែលមានអំណាចមានរាជធានីនៅក្រុង “ភុកាម”(Pagan) ដោយបានចូលមកជំនួសសភាពទំនេរនៃអំណាចក្រោយពីការដួលរលំនៃអាណាចក្ររបស់ជនជាតិផាយូ។ អាណាចក្ររបស់ពួកភុកាមនេះ ដំបូងឡើយមិនបានរីកធំឡើងជាធ្លុងមួយទេ រហូតដល់រជ្ជសម័យរបស់ព្រះចៅអនោរធា(គ.ស ១០៤៤-១០៧៧) ទើបព្រះអង្គអាចបង្រួបបង្រួមផែនដីភូមាឱ្យមានឯកភាព ហើយពេលព្រះអង្គទ្រង់វាយយកក្រុងថាតនរបស់មនបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ១០៥៧ អាណាចក្រភុកាមក៏ក្លាយជាអាណាចក្រខ្លំាងជាងគេបំផុតនៅដែនដីភូមា។ អាណាចក្រភុកាមមានសភាពរឹងមាំកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងរជ្ជសម័យរបស់ព្រះចៅចាសិតា(គ.ស ១០៨១-១១១២) និងព្រះចៅអាឡងស៊ិធូ(គ.ស ១១១២-១១៦៧) ធ្វើឱ្យនៅកំឡុងចុងសតវត្សទី១២ ដែនដីនៅឧបទ្វីបសុវណ្ណភូមិស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយអាណាចក្រតែ ២ គឺខ្មែរ និងភុកាម។ អំណាចរបស់អាណាចក្ររបស់ភុកាមចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះជាសន្សឹមៗ ដោយហេតុផល ២ ប្រការគឺ ទី១ ដោយសារត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកគណៈសង្ឃអ្នកមានអំណាច និងទី២ ដោយសារការរុករានរបស់ចក្រភពម៉ុងកូលដែលចូលមកភាគខាងជើង។ ព្រះចៅនរសីហបតី(គ្រងរាជគ.ស ១២៣៦-១២៨៧) ទ្រង់បាននាំទ័ពវាយយូណានដើម្បីរារាំងការពង្រីកអំណាចរបស់ពួកម៉ុងកូល តែពេលព្រះអង្គចាញ់សង្គ្រាមនៅង៉ាសងគីយ៉ាន់(Nasaunggyan) ក្នុងឆ្នាំគ.ស  ១២៧៧  ទ័ពរបស់អាណាចក្រភុកាមក៏ត្រូវបែកខ្ចាត់ខ្ចាយស្ទើរតែទាំងស្រុង។ព្រះចៅនរសីហបតីត្រូវព្រះរាជឱរសធ្វើគត់ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១២៨៧ ក្លាយជាកត្ដាជំរុញឱ្យអាណាចក្រម៉ុងកូលសម្រេចចិត្ដវាយយកអាណាចក្រភុកាមក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានោះ។ ក្រោយសង្គ្រាមនេះ អាណាចក្រម៉ុងកូលក៏អាចចូលមកគ្រប់គ្រងដែនដីរបស់អាណាចក្រភុកាមបានទាំងអស់ រាជវង្សភុកាមត្រូវបានបញ្ចប់ ហើយម៉ុងកូលក៏តែងតាំងរដ្ឋបាលអាយ៉ងឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងដែនដីភូមាក្នុងឆ្នាំគ.ស ១២៨៩ ។ === ជនជាតិផាយូ === ជនជាតិផាយូចូលមករស់នៅក្នុងដែនដីប្រទេសភូមាតាំងពីពុទ្ធសតវត្សទី៤ ហើយបានបង្កើតរដ្ឋជាច្រើនកន្លែង ដូចជានៅ ភិនណាខា (Binnaka) ម៉ងកាម៉ូ (Mongamo) អាណាចក្រស្រីក្សេត្រ (Sri Ksetra) ពៀថាណូមយ៉ូ (Peikthanomyo) និងហាក់លិនខាយី (Halingyi)។ ក្នុងកំឡុងពេលខាងលើដែនដីភូមាជាផ្នែកមួយនៃផ្លូវពានិជ្ជកម្មរវាងឥណ្ឌាចិន តាមរយៈឯកសារចិនបានបង្ហាញថាមានស្រុកដែលនៅក្រោមអំណាចការគ្រប់គ្រងរបស់ជនជាតិផាយូចំនួន ១៨ ស្រុក ហើយជនជាតិផាយូជាជនជាតិដែលចូលចិត្ដភាពស្ងប់ស្ងាត់ ពេលមានសង្គ្រាមកើតឡើងរវាងជនជាតិផាយូគ្នាឯង តែងតែមានការជ្រើសរើសតំណាងឱ្យចូលមកប្រឡងសមត្ថភាពគ្នា។ ជនជាតិផាយូស្លៀកពាក់ក្រណាត់ដែលធ្វើពីកប្បាស ជនឧក្រិដ្ឋតែងតែត្រូវដាក់ទោសដោយការវាយ ឬដាក់ឃុំឃាំង លើកលែងតែបានប្រព្រឹត្ដិខុសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទើបត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិត។ ជនជាតិផាយូគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ ក្មេងៗ បានទទួលការអប់រំនៅវត្ដតាំងពីអាយុ ៧ឆ្នាំរហូតដល់អាយុ ២០ឆ្នាំ។ នគររដ្ឋរបស់ជនជាតិផាយូពុំដែលបានរួមគ្នាជាធ្លុងមួយឡើយ តែនគររដ្ឋធំតែងតែមានឥទ្ធិពលលើនគររដ្ឋតូចតាចដែលបង្ហាញឱ្យឃើញតាមរយៈការជូនសួយសាអាករឱ្យដល់នគររដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងគេ មានដូចជា​ ស្រីក្សេត្រ ដែលមានភស្ដុតាងដែលអាចជឿបានថាជាទីក្រុងបុរាណដែលមានទំហំធំបំផុតនៅប្រទេសភូមា។ មិនមានភស្ដុតាងបញ្ជាក់ថាអាណាចក្រស្រីក្សេត្រត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំណានោះទេ តែមានការនិយាយក្នុងពង្សាវតារថាមានការផ្លាស់ប្ដូររាជវង្សកើតឡើងក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩៤ ដែលបង្ហាញឱ្យឃើញថាអាណាចក្រស្រីក្សេត្រត្រូវបានទទួលការស្ថាបនាឡើងមុនពេលនេះ។ ច្បាស់ណាស់ថា អាណាចក្រស្រីក្សេត្រត្រូវបោះបង់ចោលក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦៥៦ ដើម្បីប្ដូរទៅស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅភាគខាងជើង តែនៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់ទេថា ទីក្រុងនោះគឺជាក្រុងមួយណា។ អ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្រខ្លះជឿថា ទីក្រុងនោះគឺក្រុងហាក់លិនខាយី តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយទីក្រុងនោះត្រូវបានរុករានដោយអាណាចក្រណានចៅក្នុងកំឡុងគ្រិស្ដសតវត្សទី១០ ក្រោយពីនោះមកមិនឃើញមានឯកសារណាដែននិយាយពីជនជាតិផាយូនេះទៀតទេ។ === អាំងវ៉ាក់និងហង្សាវត្ដី === ក្រោយពីការដួលរលំនៃអាណាចក្រភុកាម ភូមាបានបែកខ្ញែកចេញពីគ្នាម្ដងទៀត។ រាជវង្សអាំងវ៉ាក់ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពីអាណាចក្រភុកាមបានត្រូវស្ថាបនាឡើងនៅក្រុងអាំងវ៉ាក់ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៣៦៤ ។ សិល្បៈនិងអក្សរសិល្ប៍របស់ភុកាមត្រូវបានលើកកម្ពស់រហូតធ្វើឱ្យយុគនេះក្លាយជាយុគមាសនៃអក្សរសិល្ប៍ភូមា។ ដោយសារមានអាណាខេត្ដដែលពិបាកក្នុងការការពារការវាយលុកពីសត្រូវ ទើបទីក្រុងអាំងវ៉ាក់ត្រូវពួកថៃយ៉ៃចូលមកគ្រប់គ្រងបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៥២៧។ ចំពោះដែនដីភាគខាងត្បូង ជនជាតិមនបានបង្កើតអាណាចក្ររបស់ខ្លួនឡើងជាថ្មីម្ដងទៀតនៅហង្សាវត្ដី ដោយក្សត្រធម្មចេតីយ(គ្រងរាជ គ.ស ១៤៩២-១៥២៧) ជាចំណុចចាប់ផ្ដើមយុគមាសនៃពួកមនដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលពានិជ្ជកម្មខ្នាតធំនៅពេលក្រោយមកទៀត។ === អាណាចក្រតោនងុ === [[ឯកសារ:Map of Taungoo Empire (1580) km.png|រូបភាពតូច|ផែនទីអាណាចក្រតោនងុឆ្នាំ ១៥៨០ ]] ក្រោយពីការត្រូវរុករានពីសំណាក់ពួកថៃយ៉ៃ ពួកអាំងវ៉ាក់បានភាសខ្លួនចុះមកបង្កើតអាណាចក្រថ្មីនៅក្រុងតងអ៊ូ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៥៣១ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅតាក់បេងឆាក់វេទី(គ្រងរាជ គ.ស ១៥៣១-១៥៥០) ដែលអាចបង្រួបង្រួមដែនដីភូមាបានស្ទើរតែទាំងអស់ឱ្យមានឯកភាពបានម្ដងទៀត។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនេះ បានកើតមានរបត់ផ្លាស់ប្ដូរធំមួយកើតឡើងនៅក្នុងភូមិភាគ ជនជាតិថៃយ៉ៃ មានកម្លាំងរឹងមាំអស្ចារ្យនៅភាគខាងជើង នយោបាយនៅអាណាចក្រអយុធ្យាកើតអស្ថេរភាព ក្នុងខណៈដែលព័រទុយហ្កាល់ចាប់ផ្ដើមមានឥទ្ធិពលនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ហើយអាចចូលគ្រប់គ្រងម៉ាឡាកា។ ទាក់ទងនឹងការចូលមករបស់បណ្ដាពួកអ្នកជំនួញជនជាតិអឺរ៉ុប ភូមាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពានិជ្ជកម្មសំខាន់ម្ដងទៀត។ ការដែលព្រះចៅតាក់បេងឆាក់វេទីដូររាជធានីមកនៅក្រុងហង្សាវត្ដីគឺដោយសារជាទីតាំងនៃការធ្វើជំនួញនេះឯង។ ព្រះចៅបុរេងណង(គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៥៥១-១៥៨១) ជាបងថ្លៃរបស់ព្រះចៅតាក់បេងឆាក់វេទីបានឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដពីព្រះចៅតាក់បេងឆាក់វេទីហើយអាចវាយគ្រប់គ្រងអាណាចក្រផ្សេងៗ ដែលនៅជុំវិញខ្លួនបាន មានជាអាទិ មណីបុរៈ(គ.ស ១៥៦០) អយុធ្យា (គ.ស ១៥៦៩)។ ក្នុងនយោបាយសង្គ្រាមព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យភូមាមានអាណាខេត្ដធំទូលាយបំផុត តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទាំងមណីបុរៈនិងអយុធ្យាសុទ្ធតែអាចប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួនបានក្នុងវេលាក្រោយមក។ ពេលត្រូវប្រឈមនឹងចលនាក្បត់ពីសំណាក់នគរចំណុះជាច្រើនកន្លែង គួបផ្សំនឹងការវាយលុករបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ ក្សត្រនៃរាជវង្សតងអ៊ូចាំបាច់ត្រូវតែដកខ្លួនចេញពីការគ្រប់គ្រងលើដែនដីភាគខាងត្បូង ដោយប្ដូររាជធានីទៅឯក្រុងអាំងវ៉ាក់។ ព្រះចៅអណកាក់ផេលុន(Anaukpetlun) ព្រះនត្ដារបស់ព្រះចៅបុរេងណងអាចបង្រួបបង្រួមដែនដីភូមាឱ្យាមានឯកភាពម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៦១៣។ ព្រះអង្គបានសម្រេចចិត្ដប្រើកម្លាំងទប់ទល់នឹងការរុករានរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់។ ព្រះចៅថាលុន(Thalun) អ្នកស្នងរាជ្យបន្ដក៏បានលើកកម្ពស់មូលដ្ឋានធម្មសាស្រ្ដរបស់អាណាចក្រភុកាមចាស់ តែព្រះអង្គទ្រង់ចំណាយពេលនឹងរឿងសាសនាច្រើនហួសពេក រហូតពុំបានយកចិត្ដទុកដាក់លើដែនដីភាគខាងត្បូង នៅទីបំផុតហង្សាវត្ដីបានទទួលការគាំទ្រពីបារាំងដែលតាំងមូលដ្ឋាននៅឥណ្ឌាក៏បានប្រកាសឯករាជ្យពីអាំងវ៉ាក់។ ក្រោយពីនោះមកអាណាចក្ររបស់ជនជាតិភូមាក៏ចុះខ្សោយបន្ដិចម្ដងៗ ហើយទីបំផុតត្រូវរលំរលាយនៅក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៥២ ដោយសារការរុករានពីសំណាក់ពួកមន។ === រាជ្យវង្សអាឡងព្យា === រាជ្យវង្សអាឡងព្យាបានទទួលការស្ថាបនាឡើងនិងបង្កើតភាពរឹងមាំរហូតដល់ចំណុចកំពូលបានក្នុងពេលដ៏ឆាប់រហ័ស។ ព្រះចៅអាឡងព្យាជាអ្នកដឹកនាំដែលបានទទួលការនិយមចូលចិត្ដពីសំណាក់ប្រជាជនភូមា។ ព្រះអង្គបានបណ្ដេញជនជាតិមនដែលចូលមកគ្រប់គ្រងដែនដីរបស់ជនជាតិភូមាបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៥៣។ ក្រោយមកអាចវាយគ្រប់គ្រងអាណាចក្រមនបានម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៥៩ ហើយថែមទាំងអាចទៅគ្រប់គ្រងក្រុងមណីបុរៈបានក្នុងកំឡុងពេលតែមួយ។​ ព្រះអង្គស្ថាបនាក្រុងរ៉ង់ហ្គូនជារាជធានីក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៦០។ ក្រោយពេលវាយគ្រប់គ្រងបានត្រាក់ណាវស៊ី(Tenaserim) ព្រះអង្គបានបរទ័ពចូលវាយក្រុងអយុធ្យា តែត្រូវទទួលបរាជ័យ ព្រះអង្គត្រូវសុវណ្ណគតក្នុងពេលចម្បាំង។ ព្រះចៅសេងផាក់យូឆេង(Hsinbyushin គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៧៦៣-១៧៧៦) ព្រះរាជ្យឱរសបានចេញបញ្ជាឱ្យលើកទ័ពទៅវាយក្រុងអយុធ្យាម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៦៦ ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់។ ក្នុងរជ្ជកាលនេះចិនបានខិតខំពង្រីកអំណាចចូលមកក្នុងដែនដីភូមា តែព្រះអង្គអាចទប់ទល់នឹងការរុករានរបស់ចិនបានទាំង ៤ ដង(ក្នុងកំឡុងឆ្នំាគ.ស ១៧៦៦-១៧៦៩) ធ្វើឱ្យការខិតខំពង្រីកដែនដីរបស់ចិនក្នុងតំបន់នេះត្រូវអាកខាន។ ក្នុងរជ្ជសម័យរបស់ព្រះចៅបូតដាវព្យា(Bodawpaya គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៧៨១-១៨១៩) ព្រះឱរសមួយអង្គទៀតរបស់ព្រះចៅអាឡងព្យា ភូមាត្រូវបាត់បង់អំណាចដែលមានលើអយុធ្យា តែអាចបញ្ចូលដែនដីយ៉ាកខៃ(Arakan) និងត្រាក់ណាវស៊ី (Tenaserim) ចូលមកជារបស់ខ្លួនបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៧៨៤ និង ១៧៩៣ តាមលំដាប់។ ក្នុងខែមករា ឆ្នាំគ.ស ១៨២៣ ដែលនៅក្នុងរជ្ជសម័យរបស់ព្រះចៅបាកយីដ័រ(Bagyidaw គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៨១៩-១៨៣៧) មន្ដ្រីឈ្មោះមហាពន្ធុលៈ(Maha Bandula) បានលើកទ័ពវាយយកដែនអាសំារបស់ឥណ្ឌាបានជោជ័យ ធ្វើឱ្យភូមាត្រូវប្រឈមមុខដោយផ្ទាល់ជាមួយអង់គ្លេសដែលគ្រប់គ្រងឥណ្ឌានាពេលនោះ។ === សង្គ្រាមជាមួយអង់គ្លេសនិងការដួលរលំនៃអាណាចក្រភូមា === [[ឯកសារ:British attack in Burma 1824.png|រូបភាពតូច|ការវាយប្រហាររបស់អង់គ្លេសលើភូមាឆ្នាំ១៨២៤]] ដោយសារការខិតខំពង្រីកអំណាចរបស់អង់គ្លេស កងទ័ពអង់គ្លេសបានចូលធ្វើសង្គ្រាមជាមួយភូមា ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៨២៤។ សង្គ្រាមរវាងភូមានិងអង់គ្លេសលើកទី១ (គ.ស ១៨២៤-១៨២៦) ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយអង់គ្លេសជាអ្នកទទួលបានជ័យជម្នះ ខាងភូមាចាំបាច់ត្រូវចុះសន្ធិសញ្ញាយ៉ាន់ដាបូ(Yandaboo) ជាមួយអង់គ្លេស ធ្វើឱ្យភូមាត្រូវប្រគល់ដែនដីអាសាំ មណីបុរៈ យ៉ាក់ខៃ និងត្រាក់ណាវស៊ីទៅឱ្យអង់គ្លេស។ អង់គ្លេសក៏ចាប់ផ្ដើមប្រមូលធនធានផ្សេងៗ របស់ភូមាទៅសិង្ហបុរី ធ្វើឱ្យកើតគំនុំគុំគួនពីសំណាក់ពួកភូមាយ៉ាងខ្លាំង ទើបស្ដេចអង្គបន្ទាប់របស់ភូមាលុបចោកសន្ធិសញ្ញាយ៉ាន់ដាបូ ហើយធ្វើការវាយលុកលើពួកអង់គ្លេស ជាដើមហេតុធ្វើឱ្យកើតសង្គ្រាមភូមាអង់គ្លេសលើកទី២ លទ្ធផលចុងក្រោយពួកអង់គ្លេសជាអ្នកទទួលជ័យជម្នះទៀត។ ក្រោយពេលចប់សង្គ្រាមនេះ អង់គ្លេសបានបញ្ចូលហង្សាវត្ដី និងតំបន់ជិតខាងជារបស់ខ្លួន ដោយហៅតំបន់ទាំងនេះជាថ្មីថា ភូមាខាងត្បូង។ សង្គ្រាមនេះបង្កឱ្យកើតបដិវត្ដធំមួយនៅភូមា ចាប់ផ្ដើមដោយការចូលកាន់អំណាច ដោយព្រះចៅមិនដុង(Mindon Min គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៨៥៣-១៨៧៨) ព្រះចៅប៉ាក់កាន់(PaginMin គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៨៤៦-១៨៧៨) ដែលជាព្រះជេដ្ឋាមាតាផ្សេងគ្នា។ ព្រះចៅមិនដុងខិតខំអភិវឌ្ឍប្រទេសភូមាដើម្បីទប់ទល់នឹងការរុករានរបស់អង់គ្លេស។ ព្រះអង្គបានស្ថាបនាក្រុងម៉ាន់ដាលេដែលសត្រូវពីខាងក្រៅពិបាកវាយលុកមកធ្វើជារាជធានីថ្មី តែក៏នៅមិនអាចទប់ទល់នឹងការរុករានរបស់អង់គ្លេស។ រជ្ជសម័យក្រោយមកព្រះចៅធីប័រ(Thibow គ្រងរាជ្យ គ.ស ១៨៧៨-១៨៨៥) ដែលជាព្រះឱរសរបស់ព្រះចៅមិនដុង ទ្រង់មានបារមីមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការការពារព្រះរាជាអាណាចក្រ​ ធ្វើឱ្យកើតមានចលាចលឡើងនៅតាមជាយដែន នៅទីបំផុតព្រះអង្គក៏បានសម្រេចព្រះទ័យបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាជាមួយអង់គ្លេសដែលព្រះចៅមិនដុងទ្រង់បានធ្វើ ហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយអង់គ្លេសជាលើកទី៣ នៅក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៨៨៥ លទ្ធផលនៃសង្គ្រាមលើកនេះធ្វើឱ្យអង់គ្លេសអាចកាន់កាប់ដែនដីភូមាដែលសេសសល់បានទាំងអស់។ == រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅមីយ៉ាន់ម៉ា}} [[ឯកសារ:Min Aung Hlaing in April 2019 (cropped).jpg|រូបភាពតូច|មីន អ៊ុនឡាំង អ្នកនយោបាយនិងជាឧត្តមសេនីយ៍យោធាភូមាមួយរូបដែលបានឡើងដឹកនាំប្រទេសមីយ៉ានម៉ាក្នុងនាមជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលរដ្ឋចាប់តាំងពីការដណ្តើមអំណាចនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។ លោកបានទទួលតួនាទីជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ីវិលនៃមីយ៉ាន់ម៉ានៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។]] ភូមាធ្លាក់ក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេសនៅឆ្នាំគ.ស ១៨៨៦ ហើយនៅក្នុងកំឡុងពេលមុនកើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជប៉ុនបានចូលមកមានអំណាចនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយបានទាក់ទងជាមួយពួកតាក់ឃិនដែលជាក្រុមយុវនិស្សិតក្បាលលរឹង មានលោកអង់សានដែលជាអ្នកជាតិនិយម និងជាមេដឹងនាំក្រុមនិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ្គូន។ ពួកតាក់ឃិនយល់ថា ជប៉ុននឹងគាំទ្រការប្រកាសឯករាជ្យរបស់ភូមាពីអង់គ្លេស តែពេលជប៉ុនចូលគ្រប់គ្រងភូមាបានហើយ បែរជាឃាត់ឃាំងមិនឱ្យភូមាប្រកាសឯករាជ្យ ហើយបានបញ្ជូនលោកអង់សាន និងពួកតាក់ឃិនប្រមាណ ៣០នាក់ ធ្វើដំណើរទៅជប៉ុនដើម្បីទទួលការណែនាំក្នុងដំណើរការដើម្បីទាមទារឯករាជ្យពីអង់គ្លេស។ ពេលក្រុមរបស់លោកអង់សានធ្វើដំណើរត្រឡប់មកដល់ភូមាវិញ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៩៤២ លោកអង់សានបានបង្កើតអង្គសន្និបាតសេរីភាពប្រជាជនប្រឆាំងពួកហ្វាស៊ីស(Anti-Fascist People Freedom League: AFPFL)ដើម្បីប្រឆាំជប៉ុនដោយសម្ងាត់។ អង្គការនេះ ក្រោយមកបានក្លាយជាបក្សនយោបាយឈ្មោះ បក្សAFPFL។ ពេលជប៉ុនចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ លោកអង់សាននិងបក្សAFPFL បានចរចាជាមួយពួកអង់គ្លេស ដោយអង់គ្លេសអះអាងថានឹងឱ្យភូមាទទួលបានឥស្សរភាពគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងក្រោមសម្ព័ន្ធចក្រភព ហើយមានមន្រ្ដីអង់គ្លេសប្រចាំនៅភូមាជួយធ្វើជាទីប្រឹក្សា តែលោកអង់សានមានឧត្ដមគតិចង់ទាមទារឯករាជ្យពេញលេញ។ អង់គ្លេសបានគាំទ្របក្សនយោបាយផ្សេងៗ ឱ្យឡើងប្រជែងអំណាចជាមួយបក្សAFPFL របស់លោកអង់សានតែមិនបានសម្រេច ទើបព្រមឱ្យបក្ស AFPFL ឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយមានលោកអង់សានជាមេដឹកនាំ។ លោកអង់សានមាននយោបាយពង្រឹងស្ថេរភាពសេដ្ឋកិច្ចហើយត្រូវការចរចាជាមួយរដ្ឋបាលអង់គ្លេសដោយសន្ដិវិធី ទើបធ្វើឱ្យមានការជំទាស់ពីខាងភាគីកុម្មុយនីស្ដក្នុងបក្ស AFPFL ។ ក្រោយពេលភូមានបានទទួលឯករាជ្យហើយ នយោបាយក្នុងប្រទេសក៏កើតភាពច្របូកច្របល់ជាបន្ដបន្ទាប់។ នាយកមន្ដ្រីគឺលោកអ៊ូនុត្រូវទទួលគំនាបឱ្យចុះចេញពីតំណែងក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៩៥៨។ អ្នកដឹកនាំភូមាបន្ទាប់មកទៀតគឺលោកនាយពលនេវិន ដែលបានធ្វើការបង្ក្រាបចលាចល និងពួកឆ្វេងនិយម។ លោកបានរៀបចំឱ្យមានការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសក្នុងឆ្នំាគ.ស ១៩៦០ ធ្វើឱ្យលោកអ៊ូនុបានត្រឡប់មកជាអ្នកចាត់តាំងរដ្ឋបាលថ្មីព្រោះបានទទួលសម្លេងភាគច្រើនក្នុងសភា លោកអង់សាននិងគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ៦ រូបទៀតត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី១៩ កក្ដដា ១៩៤៧ ក្នុងពេលដែលធ្វើដំណើរចេញពីទីប្រជុំសភា។ ក្រោយមកតាក់ឃិននុ ឬអ៊ូនុបានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្រ្ដីជំនួស ហើយមានការប្រកាសឱ្យប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅថ្ងៃទី ១៧ តុលា ១៩៤៧ ដោយអង់គ្លេសបានប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យដល់ភូមាតែនៅរក្សាសិទ្ធិផ្នែកយោធា នៅថ្ងៃទី ៤ មករា ១៩៤៨ ទើបអង់គ្លេសប្រគល់ឯករាជ្យបរិបូរណ៌ដល់ភូមា។ == ភូមិសាស្ដ្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រមីយ៉ាន់ម៉ា}} [[ឯកសារ:Burma topo.jpg|រូបភាពតូច|សណ្ឋានដីនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ប្រទេសភូមាស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងទី២៨-៣០អង្សារ និងរយៈបណ្ដោយទី១០-២០អង្សារនៃអឌ្ឍគោលខាងជើង។ ស្ថិតនៅតាមឈូងសមុទ្របេងកាល់ និងសមុទ្រអាន់ដាម៉ាន់ធ្វើឱ្យមានព្រំដែនសមុទ្រប្រវែងដល់ទៅ ២០០០ម៉ៃ ហើយមានឆ្នេរខ្សាច់ស្រស់ស្អាតជាច្រើនកន្លែង។ ភូមាមានព្រំដែនខាងទិសពាយ័ព្យជាប់ប្រទេសបង់ក្លាដេសនិងឥណ្ឌា ទិសឦសានជាប់ទីបេនៃប្រទេសចិន ចំណែកឯទិសខាងកើតជាប់ប្រទេសឡាវ និងខាងត្បូងជាប់ប្រទេសថៃ មានរូបសណ្ឋានដូចខ្លែងដែលមានកន្ទុយវែង មានជួរភ្នំធំៗ និងសម្បូរទៅដោយព្រៃឈើ មានកំពូលភ្នំខ្ពស់ៗ ជាច្រើននៅតាមជួរភ្នំនៃប្រទេសភូមា និងមានកំពូលភ្នំជាច្រើនដែលមានកម្ពស់លើសពី ១០០០០ហ្វុត នៅតាមជាយដែនភ្នំហិម៉ាល័យភាគខាងជើងនៃប្រទេសភូមាដែលជាប់នឹងខ្ពង់រាបទីបេមានកំពូលភ្នំដែលខ្ពស់បំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺភ្នំ “ហាកាកាបូរ៉ាស៊ី” មានកម្ពស់ ១៩៣១៤ហ្វុត រុលចុះមកក្រោមតាមជួរភ្នំនេះជាតំបន់ទំនាបដ៏ធំទូលាយនៃប្រទេសភូមា រួមទាំងតំបន់ហួតហែងដែលស៊ីផ្ទៃដីភាគកណ្ដាលនៃប្រទេសភូមា ហើយនៅមានតំបន់ទំនាបត្រីកោណនៃទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌីដ៏មានជីជាតិលាតសន្ធឹងវែងទៅភាគខាងត្បូងជាវាលស្រែដ៏ធំល្វឹងល្វើយដាច់កន្ទុយភ្នែក។ === លក្ខណៈភូមិសាស្ដ្រ === ភាគខាងជើង​មានជួរភ្នំប៉ាក់កៃជាព្រំដែនរវាងឥណ្ឌានិងភូមា។ ភាគខាងលិច​ មានជួរភ្នំអារ៉ាក់កាន់យ៉ូម៉ាលាតសន្ធឹងវែង។ ភាគឥសាន            ជាតំបន់ខ្ពង់រាប។ ភាគខាងត្បូង មានជួរភ្នំត្រាក់ណាវស៊ី ជាព្រំដែនរវាងថៃនិងភូមា។ ភាគកណ្ដាល ជាតំបន់ទំនាបអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី។                                                                   ​​​​​     === លក្ខណៈអាកាសធាតុ === # មូសុងតំបន់ក្ដៅ                                                                                                            ​            # នៅទល់ភ្នំអារ៉ាកាន់យ៉ូម៉ាមានភ្លៀងធ្លាក់ជោគជាំខ្លាំងភាគកណ្ដាលផ្នែកខាងលើរាំងស្ងួតខ្លាំងព្រោះមានភ្នំបាំងខ្យល់                                # ភាគកណ្ដាលផ្នែកខាងក្រោមជាដីសណ្ដទំនាបទន្លេធំល្វឹងល្វើយអំណោយផលក្នុងការធ្វើដំណាំស្រូវ # ភាគឥសានអាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងរាំងស្ងួត                                                                      # មានអាកាសធាតុក្ដៅហើយសើម === ការបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រង === ប្រទេសភូមាបែងចែកចេញជា ៧ ខេត្ដ(Divisions) និង ៧ រដ្ឋ(States) មានដូចជា៖ [[ឯកសារ:Burma administrative divisions.svg|រូបភាពតូច|ផ្នែករដ្ឋបាលនៃប្រទេសភូមា ជាមួយនឹងសណ្ឋានដី។]] '''ខេត្ដ''' {| class="wikitable" ! !ឈ្មោះ   !ទីក្រុង   !  ផ្ទៃដី(Km²)    !ប្រជាជន |- |១ |ខេត្ដត្រាក់ណាវស៊ី(Tanintharyi) |  ថ្វាយ    |៤៣៣២៨   |  ១៣២៧៤០០ |- |២ |ខេត្ដផាក់កូ(Bago)    |  ផាក់កូ   |    ៣៩៤០៤  |         ៥០១៤០០០ |- |៣ |ខេត្ដម៉ាន់ដាលេ(Mandalay)   |  ម៉ាន់ដាលេ |  ៣៧០២៣  |      ៦៤៤២០០០ |- |៤ |ខេត្ដម៉ាកេវ(Magway)   |  ម៉ាកេវ  |  ៤៤៨១៩   |   ៤៤៦៤០០០ |- |៥ |ខេត្ដយ៉ាងគុង(Yangon)    |  រ៉ង់ហ្គូន |១០១៧០    |៥៤២០០០០(១៩៩៩) |- |៦ |ខេត្ដសាក់កាយ(Sangaing)   |សាក់កាយ |    ៩៣៥២៧ |   ៥៣០០០០០(១៩៩៦) |- |៧ |ខេត្ដអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី(Ayeyarawdy)   |  ផាក់ស៊ិម  |   ៣៥១៣៨ |         ៦៦៦៣០០០ |} '''រដ្ឋ''' {| class="wikitable" ! !ឈ្មោះ    !ឈ្មោះ    !     ផ្ទៃដី(Km²) !ប្រជាជន |- |១ |រដ្ឋកាឈីន(Kachin)  |មិតជីណា |   ៨៩០៤១    |    ១២០០០០០ |- |២ |រដ្ឋកាក់យ៉ា(Kayah)    |    ឡយក័រ  |  ១១៦៧០  |   ២៥៩០០០ |- |៣ |រដ្ឋកាក់រៀង(Kayin)    |     ប៉ាក់អាន  |៣០៣៨៣   |១៤៣១៣៧៧ |- |៤ |រដ្ឋឆានឬថៃយ៉ៃ(Shan)   |       តងយី   |១៥៨០០០   |  ៤៧០២០០០(១៩៩៩) |- |៥ |រដ្ឋឈិន(Chin)     |          ហាក់ខា    |    ៣៦០១៨  |៥៣៨០០០(២០០៥) |- |៦ |រដ្ឋមន(Mon)    |ម៉ាឡាក់ម៉ែង  |១២១៥៥   |២៤៦៦០០០ |- |៧ |រដ្ឋយ៉ាក់ខៃ(Rakhine)  |    ស៊ិតតាវេ    |៣៦៧៨០   |  ២៦៩៨០០០ |} '''លំដាប់នៃទីក្រុងរៀងតាមចំនួនប្រជាជន''' {| class="wikitable" ! !ទីក្រុង !ឆ្នាំគ.ស១៩៨៣  !  ឆ្នាំគ.ស២០០៦   !  ទីតាំង |- |១ |រ៉ង់ហ្គូន    |២៥១៣០២៣   |៤៥៧២៩៤៨   |យ៉ាងគុង |- |២ |ម៉ាន់ដាលេ   |      ៥៣២៩៤៩  |១២៣៧០២៨  |ម៉ាន់ដាលេ |- |៣ |ម៉ាឡាក់ម៉ែង |២១៩៩៦១  |៤៥១០១១  |មន |- |៤ |ផាក់កូ      |   ១៥០៥២៨   |២៤៨៨៩៩   |   ផាក់កូ |- |៥ |ផាក់ស៊ិម    |១៤៤០៩៦    |២៤១៦២៤   |   អ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី |- |៦ |ម៉ូនយ្វា   |   ១០៦៨៤២  |១៨៥៧៨៣   |សាក់កាយ |- |៧ |ម៉េកទិឡា |៩៦៤៩២ |១៨១៧៤៤    |ម៉ាន់ដាលេ |- |៨ |ស៊ិតតាវេ  |១០៧៦២១   |១៨១១៧២   |យ៉ាក់ខៃ |- |៩ |ម៉ាក់រិត   |៨៨៦០០    |១៧៧៩៦១ |ត្រាក់ណាវស៊ី |- |១០ |តងយី    |១០៧២៣១  |១៦២៣៩៦ |ឆាន |- |១១ |មិនយ៉ាន់   |៧៧០៦០ |១៤៥១៥០ |ម៉ាន់ដាលេ |} ក្រុងសំខាន់ពិសេស === អត្ថបទកូនចំណងជើង === -ក្រុងណៃពិដោ -ក្រុងស៊ិរៀម ភូមាមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥០.៥១លាននាក់​ ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៦១នាក់/គម^២ ។ ភូមាមានប្រជាជនជាច្រើនជនជាតិ ទើបបង្កឱ្យកើតមានបញ្ហារឿងជនជាតិភាគតិច មានច្រើនជាតិពន្ធុ ដូចជា ភូមា ៦៣% ថៃយ៉ៃ ១៦% មន ៥% យ៉ាក់ខៃ ៥% ការៀង ៣.៥% កាឈិន ៣% ថៃ ៣% ឈិន ១% ។ == សេដ្ឋកិច្ច == {{Main|សេដ្ឋកិច្ចមីយ៉ាន់ម៉ា}} [[ឯកសារ:Yangon, Downtown city, Myanmar.jpg|រូបភាពតូច|យុាំងហ្គូន គឺ​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​សំខាន់បំផុត​]] កសិកម្មជាអាជីពមូលដ្ឋាន តំបន់កសិកម្មគឺនៅតាមទំនាបទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី ទន្លេសាក់តូង ទន្លេថ្វាយម៉ាក់រិត មានដាំស្រូវ ក្រចៅ អំពៅ និងដំណាំតំបន់ក្ដៅផ្សេងៗ ទៀត។ ចំណែកនៅតំបន់រដ្ឋឆាន នៅជាប់ទន្លេមេគង្គមានដាំបន្លែជាច្រើន នៅភាគកណ្ដាលផ្នែកខាងលើមានរ៉ែប្រេកាត នៅភាគឥសានមានការជីកយករ៉ែ ថ្ម សង្កសី និងនៅភាគអាគ្នេយ៍មានសំណប៉ាហំាង នៅខាងត្បូងក្រុងម៉ាក់រិតមានពេជ្រនិងត្បូងយ៉ាងច្រើន។ ការធ្វើអាជីវកម្មព្រៃឈើ មានការដាំព្រៃម៉ៃសាក់ ភាគខាងជើងនាំចេញទៅលក់និងបណ្ដែតមកតាមទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌីឆ្ពោះមកក្រុងរ៉ង់ហ្គូន។ ឧស្សាហកម្មកំពុងមានការអភិវឌ្ឍ បរិវេណភាគខាងក្រោម ដូចជា រ៉ង់ហ្គូន ម៉ាក់រិត និងថ្វាយ ជាតំបន់ឧស្សាហកម្មទូកសមុទ្រធំៗ របស់ភូមា ជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍនិងខ្សត់ខ្សោយ។ ==សង្គម== ===ភាសា=== ក្រៅពីភាសាភូមាដែលជាភាសាផ្លូវការ ភូមាមានភាសាសំខាន់ៗ ដែលត្រូវប្រើក្នុងប្រទេសដល់ទៅ ១៨ ភាសា ដោយបែងចែកតាមត្រកូលភាសាដូចខាងក្រោម៖ -ត្រកូលភាសាអូស្រ្ដូអាស៊ីទិក មានដូចជា ភាសាមន ភាសាប៉ាកឡង់ ភាសាប៉ាក់ឡាំង(ប្លាំង) ភាសាប៉ាក់រួក និងភាសាវ៉ា។ -ត្រកូលភាសាចិន-ទីបេ មានដូចជាភាសាភូមា(ភាសាផ្លូវការ) ភាសាការៀង ភាសាអារ៉ាកាន់(យ៉ាក់ខៃ) ភាសាជិងផ័រ(កាឈិន) និងភាសាអាខា។ -ត្រកូលភាសាថៃ-កាក់ដៃ មានដូចជា ភាសាថៃយ៉ៃ(ឆាន) ភាសាថៃលឺ ភាសាថៃឃឹន ភាសាថៃខាំទី មានគេនិយាយច្រើននៅរដ្ឋឆាន និងរដ្ឋកាឈិន ចំណែកភាសាថៃភាគខាងត្បូង ភាសាថៃកណ្ដាល និងភាសាថៃឥសាន មានគេនិយាយច្រើននៅខេត្ដត្រាក់ណាវស៊ី។ -ត្រកូលភាសាម៉ុង-មៀន មានដូចជា ភាសាម៉ុង និងភាសាយ៉ៅ(មៀន)។ -ត្រកូលភាសាអូស្ដ្រូនេស៊ី មានដូចជា​ ភាសាណកកែន​ និងភាសាម៉ាលេនៅខេត្តត្រាក់ណាវស៊ី។ ===សាសនា=== ភូមាកំណត់សាសនាព្រះពុទ្ធជាសាសនារបស់រដ្ឋនៅឆ្នាំគ.ស ១៩៧៤ ព្រោះមានអ្នកគោរពសាសនាព្រះពុទ្ធ ៩២.៣% សាសនាគ្រិស្ដ ២% ឥស្លាម ៤% និងហិណ្ឌូ ១.៧% ។ [[ឯកសារ:A nun and group of monks praying before idols in Myanmar.jpg|រូបភាពតូច|ដូនជី​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា និង​ព្រះសង្ឃ​បី​អង្គ​ឈប់​បន់ស្រន់​នៅ​តាម​ផ្លូវ​ជុំវិញ​ចេតិយ​មាស​កណ្តាល (ដែល​គេ​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោយ​ខាង​ស្ដាំ) នៃ​វត្ត ស្វេដាហ្កុន ក្រុង យុាំងហ្កូន ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា។]] ===ផ្លូវគមនាគម=== ====ផ្លូវគោក==== [[ឯកសារ:Yangon, Strand Road, Myanmar, Burma.jpg|រូបភាពតូច|រថយន្ត និង​ចរាចរណ៍​មនុស្ស​នៃ​ផ្លូវខ្សែ។  ផ្លូវនេះឆ្លងកាត់ទីក្រុងក្នុងទិសដៅខាងលិចទៅខាងកើត ហើយរត់ស្របទៅនឹងទន្លេយ៉ាំងហ្គោន។  ចំនួនអគារសម័យអាណានិគមច្រើនជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងជាស្នូលទីក្រុងសម័យអាណានិគមតែមួយគត់ដែលភាគច្រើននៅដដែល។  ទីក្រុងយ៉ាំងហ្គោន (រ៉ង់ហ្គូន) ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ប្រទេសភូមា។]] ការដឹកជញ្ជូនផ្លូវគោកមានដូចជា ផ្លូវថ្នល់ និងផ្លូវរថភ្លើង។ ផ្លូវថ្នល់នៅភូមាភាគច្រើនជាខ្នាតមធ្យម ឆ្លងកាត់ភ្នំនិងទន្លេ លាតសន្ធឹងវែងទៅតាមបណ្ដោយនៃផ្ទៃប្រទេសដូចគ្នានឹងផ្លូវរថភ្លើងដែរ។ ផ្លូវថ្នល់ផ្សេងៗ ដែលសំខាន់ៗ មានដូចជា ផ្លូវដែលភ្ជាប់ភូមាពីរ៉ង់ហ្គូនទៅគួនមិង ដែលនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន មានប្រវែងក្នុងប្រទេសភូមាដល់ក្រុងមូចេប្រមាណ ១១៦០ គម និងមានប្រវែងក្នុងប្រទេសចិនពីមូចេទៅដល់គួនមិង ៩០ គម។ ផ្លូវមួយខ្សែនេះឆ្លងកាត់ក្រុងផ្សេងៗ ដូចជា ផាក់កូ តងអ៊ី ពិនម៉ាណា ម៉េកទិឡា ម៉ាន់ដាលេ មេបើយ៉ុងកតតិក ស៊ីប៉ ឡាសៀវ សែនវី មូចេ ប្រវែងសរុបប្រមាណ ២១៤០ គម ប្រើបានគ្រប់រដូវកាល។ ចំណែកឯផ្លូវរថភ្លើងរបស់ភូមាបានបើកឱ្យដំណើរការតាំងពីឆ្នាំគ.ស ១៩៣៨ ។ ====ផ្លូវទឹក==== ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹកក្នុងប្រទេសចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់ណាស់ចំពោះសេដ្ឋកិច្ចរបស់ភូមា។ ភូមាមានផ្លូវទឹកសំខាន់តាំងពីអតីតកាល ដោយសារតំបន់ទំនាបអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌីមានផ្លូវទឹកច្រើន និងជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅកុះករបំផុត គួបផ្សំនឹងផ្លូវថ្នល់ និងផ្លូវរថភ្លើងមានចំនួនកំណត់ផង។ ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌មីយ៉ាន់ម៉ា}} [[File:Burmese Ramayana dance.jpg|thumb|upright|របាំ[[គីនណារ៉ា|គីនណាយីគីនណាយ៉ា]]របស់ភូមា]] វប្បធម៌របស់ប្រទេសភូមាបានទទួលទាំងមកពីចិនឥណ្ឌា និងថៃរយៈពេលជាយូរមកហើយ ដូចមានបង្ហាញឱ្យឃើញក្នុងផ្នែកភាសា តន្រ្ដី​ និងអាហារ។ ចំពោះសិល្បៈរបស់ភូមាវិញបានទទួលឥទ្ធិពលមកពីអក្សរសិល្ប៍ និងពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទតាំងពីសម័យបុរាណ។ នៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះវប្បធម៌ភូមាបានទទួលឥទ្ធិពលមកពីលោកខាងលិចកាន់តែច្រើនឡើង ឃើញច្បាស់តាមតំបន់ជនបទក្នុងប្រទេស។ ខាងការស្លៀកពាក់ជនជាតិភូមាទាំងស្រីទាំងប្រុសនិយមស្លៀកសារុង ហៅថា ឡងយី ចំណែកការតែងកាយបែបបុរាណហៅថា លុនត្យាអាឈិក។ ===សម្លៀកបំពាក់=== [[ឯកសារ:Burmese wedding procession.jpg|រូបភាពតូច|សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណីអាពាហ៍ពិពាហ៍ភូមា]]             ឡងយី ឈុតប្រចាំជាតិរបស់ប្រទេសភូមា គឺឈុតតែងកាយប្រចាំជាតិរបស់ប្រទេសភូមា ដោយមានការចេញម៉ូដក្នុងទម្រង់ជាបំពង់មានប្រវែងពីចង្កេះទៅដល់ចុងជើង ការស្លៀកពាក់ប្រើវិធីការក្របួចក្រណាត់ចូលគ្នាដោយមិនចង ឬបត់មកត្រឹមក្បាលជង្គង់ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការស្លៀក។ ===អាហារភូមា===             អាហារមូលដ្ឋានភូមាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងអាហារថៃ ខ្មែរច្រើគួរសម ព្រោះគ្រឿងផ្សំមានលក្ខណៈប្រហែលគ្នា មានដូចជា ខ្ទិះ ទឹកត្រី រមៀត ម្ទេស អំពិល ទំពាំង ស្លឹកបាស ត្រួយល្ពៅ ននោង ឃ្លោក ត្រប់ ពពាយ និងអង្កាញ់។ ចំណែករបៀបធ្វើក៏ស្រដៀងគ្នា មានដូចជា ស្ល ស្ងោរ ញាំ ឆា អាម៉ុក និងកប់ មានសម្លម្ជូរ ស្ងោរជ្រក់ សម្លប្រហើរ សម្លប្រហើរនំបញ្ចុកភូមាក៏មានដែរ ភូមាមានបាយត្រាំ ហៅថា បាយទិងយ៉ាន់ ប្រែថា បាយសង្ក្រាន។ ដោយសារភូមានៅក្បែរឥណ្ឌា ឥទ្ធិពលអាហារឥណ្ឌាមានច្រើនគួរសម គ្រឿងផ្សំម្យ៉ាងគឺ ខ្លាញ់ប័រថ្លា ដាក់ក្នុងអាហារដូចយើងស្រោចខ្ទិះ ក្រៅពីនេះនៅមានដាក់រមៀត ម្សៅការី និងឈ្ងុយគ្រឿងទេសជាងអាហារយើង។ ចំណែកឥទ្ធិពលមកពីចិន ឃើញមានការផ្សំគ្រឿងដោយដាក់ទឹកស៊ីអ៊ីវ ឬទឹកត្រីសណ្ដែក សណ្ដែកស្អុយ តៅហ៊ូ​ ខ្ញី និងខ្ទឹម។ ភូមាមានអាហារមួយចានៗ ដូចខ្មែរ ថៃដែរ ដូចជា គុយទាវ និងនំបញ្ចុក។ ===សិល្បៈ === គំនិតសិល្បៈប្រពៃណីភូមាត្រូវបានប្រជាជនភូមា និងប្រជាជនមកពីបរទេសពេញនិយម និងគោរព។ សិល្បៈ​សហសម័យ​ភូមា​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​លឿន​តាម​លក្ខខណ្ឌ​ផ្ទាល់​ខ្លួន។ សិល្បករដែលកើតក្រោយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 មានឱកាសកាន់តែច្រើនក្នុងការអនុវត្តសិល្បៈនៅក្រៅប្រទេស។ មួយក្នុងចំនោមអ្នកដំបូងគេដែលសិក្សាសិល្បៈលោកខាងលិចគឺ Ba Nyan រួមជាមួយ Ngwe Gaing និងវិចិត្រករមួយចំនួនទៀតដែលពួកគេជាអ្នកត្រួសត្រាយនៃរចនាប័ទ្មគំនូរលោកខាងលិច។ ក្រោយមក ក្មេងៗភាគច្រើនបានរៀនគោលគំនិតពីពួកគេ សិល្បករសហសម័យល្បីៗមួយចំនួនគឺ Lun Gywe Aung Kyaw Htet MPP Yei Myint Myint Swe Min Wai Aung Aung Myint, Kin Maung Yin, Po Po និង Zaw Zaw Aung ==អាស៊ាន== {{Main|សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} AEC ជាការវិវដ្ដមកពីសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍(The Association of South East Asian Nations: ASEAN) បង្កើតឡើងតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងបាងកក(Bangkok Declaration) កាលពីថ្ងៃទី​៨ សីហា ១៩៦៧ ដោយមាន​ ៥ ប្រទេសចូលរួមដំបូងគឺ ឥណ្ឌូនេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី ហ្វីលីពីន សិង្ហបូរី និងថៃ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៤ ព្រុយណេក៏បានចូលជាសមាជិក បន្ទាប់មក ១៩៩៥ វៀតណាមក៏ចូលជាសមាជិក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ ឡាវចូលជាសមាជិក ហើយក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ កម្ពុជាក៏បានចូលជាសមាជិកលំដាប់ទី១០ ធ្វើឱ្យបច្ចុប្បន្នអាស៊ានក្លាយជាតំបន់ភូមិភាគសេដ្ឋកិច្ចធំមួយ មានប្រជាជនសរុបប្រហែល ៥០០លាននាក់។ ក្រោយមកក្នុងការប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី៩ នៅឥណ្ឌូណេស៊ី កាលពីថ្ងៃទី៧ តុលា​ ២០០៣ ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសសមាជិកអាស៊ានបានសម្រេចបង្កើតសហគមអាស៊ាន​(ASEAN Community) ដែលប្រកបដោយ ៣ សហគមសំខាន់គឺ ១. សហគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន(Asean Economic Community: AEC) ២. សហគមសង្គមនិងវប្បធម៌អាស៊ាន(Socio-Cultural Pillar) ៣.​ សហគមស្ថេរភាពអាស៊ាន(Political and Security Pillar) សហគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ានដំបូងឡើយបានកំណត់បង្កើតនៅឆ្នាំ ២០២០​ តែក្រោយមកបានព្រមព្រៀងគ្នាប្ដូរកាលកំណត់ឱ្យលឿនជាមុនគឺឆ្នាំ ២០១៥ ហើយជំហានសំខាន់បន្ទាប់មកទៀតគឺការរៀបចំធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងអាស៊ាន(ASEAN Charter) ដែលបានកំណត់ទុកស្រាប់ហើយតាំងពីខែធ្នូ ២០០៩ ចាត់ទុកជាការលើកកម្ពស់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការរបស់បណ្ដាប្រទេសសមាជិកអាស៊ានឈានចូលក្នុងដំណាក់កាលថ្មីក្នុងការបង្កើតសហគមនេះ ដោយមានមូលដ្ឋានរឹងមាំខាងផ្លូវច្បាប់និងមានអង្គការរ៉ាប់រងកិច្ចដំណើរការឆ្ពោះទៅរកគោលដៅខាងលើក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ ។ បច្ចុប្បន្នប្រទេសសមាជិកអាស៊ានមាន ថៃ ភូមា វៀតណាម ឡាវ កម្ពុជា ម៉ាលេស៊ី ឥណ្ឌូណេស៊ី ហ្វីលីពីន សិង្ហបូរី និងព្រុយណេ។ ចំណែកឯមូលដ្ឋាននៃការបង្កើតសហគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន(Asean Economic Community: AEC) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ ដើម្បីឱ្យអាស៊ានមានការផ្លាស់ប្ដូរទំនិញ សេវាការវិនិយោគ កម្មករជំនាញ ដោយសេរី និងដើមទុនវិនិយោគកើនឡើង។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ អាស៊ានបានរៀបចំបោះពុម្ពសៀវភៅពណ៌ខៀវដើម្បីបង្កើតសហគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន(AEC Blueprint) ជាផែនការស្ដារសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ានឱ្យឃើញជាលក្ខណៈរួមក្នុងការឆ្ពោះទៅរក​ AEC ដែលប្រកបដោយផែនការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងវិស័យផ្សេងៗ​ ព្រមជាមួយការកំណត់ពេលយ៉ាងច្បាស់លាស់ក្នុងការអនុវត្ដគោលដៅផ្សេងៗ រហូតសម្រេចគោលដៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ រួមទាំងការឱ្យពន្យារបស់ប្រទេសជាសមាជិកដែលបានកំណត់ទុកជាមុន។ នាពេលអនាគត AEC នឹងក្លាយជាអាស៊ាន+3 ដោយនឹងបន្ថែមប្រទេសចិន កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនជាមួយដែរ ហើយទៅមុខទៀតនឹងមានការចរចារ អាស៊ាន+6 នឹងមានប្រទេសចិន កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន អូស្ដ្រាលី ញូសេឡែន និងឥណ្ឌា។ គោលបំណងនៃការបង្កើតអាស៊ាន គឺដើម្បីបង្កឱ្យមានការកាន់តែយល់ចិត្តគ្នារវាងប្រទេសក្នុងភូមិភាគ រក្សាឱ្យបាននូវសន្ដិភាព និងស្ថេរភាពនយោបាយ ជំរុញឱ្យមានការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងវប្បធម៌ ការរស់នៅរបស់ប្រជាជនលើមូលដ្ឋាននៃសមភាព និងផលប្រយោជន៍រួមនៃប្រទេសសមាជិក។ និមិត្ដសញ្ញានៃសមាគមអាស៊ាន គឺរូបដើមស្រូវពណ៌លឿងលើផ្ទៃពណ៌ក្រហមព័ទ្ធជុំវិញដោយរង្វង់មូលពណ៌ស និងពណ៌ខៀវ។ ដើមស្រូវ ១០ ដើមជាតំណាងឱ្យប្រទេសសមាជិកទាំង ១០ ។ ពណ៌លឿង តំណាងឱ្យ ភាពចម្រើនរុងរឿង ពណ៌ក្រហម តំណាងឱ្យ ភាពក្លាហាន និងថាមពល ពណ៌ស តំណាងឱ្យ ភាពបរិសុទ្ធ ពណ៌ខៀវ តំណាងឱ្យ សន្ដិភាព និងស្ថេរភាព ជំរុញឱ្យមានសន្ដិសុខ និងទំនួលខុសត្រូវរួមគ្នាក្នុងការរក្សាស្ថេរភាពសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់គ្របដណ្ដប់។ សហការគ្នាដើម្បីស្ថេរភាពក្នុងទម្រង់ដើម ជំរុញឱ្យមានការជឿទុកចិត្ដគ្នា និងដោះស្រាយវិវាទដោយសន្ដិវិធីដើម្បីបញ្ចៀសសង្គ្រាម និងឱ្យប្រទេសសមាជិកអាស៊ាននៅជាមួយគ្នាដោយសន្ដិភាព និងមិនមានការភ័យខ្លាច ខិតខំជំរុញកិច្ចសហប្រតិបត្ដិការដើម្បីប្រឆាំងការរីករាលដាលនៃអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មអន្ដរជាតិ គ្រឿងញៀន និងការជួញដូរមនុស្ស រួមទាំងការត្រៀមការពារ និងជួយសង្គ្រោះពេលមានគ្រោះធម្មជាតិ។ ការមានកម្លាំងជំរុញ និងទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពខាងក្រៅ ដើម្បីលើកកម្ពស់ឋានៈនៃប្រទេសអាស៊ានក្នុងកិច្ចសហប្រតិបត្ដិការកម្រិតតំបន់ ដូចជា ក្របខណ្ឌអាស៊ាន+3 ជាមួយចិន ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង និងការប្រជុំកំពូលអាស៊ានខាងកើត រួមទាំងការមានទំនាក់ទំនងដ៏ល្អជាមួយប្រទេសជាមិត្ត និងអង្គការអន្ដរជាតិ ដូចជា​ អង្គការសហប្រជាជាតិ។            ===សមាគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន=== (ASEAN Political-Security Community-AEC) មានគោលបំណងដើម្បីធ្វើឱ្យអាស៊ានមានទីផ្សារនិងមូលដ្ឋាននៃការផលិតជាមួយគ្នា និងមានការផ្លាស់ប្ដូរទំនិញ សេវាកម្ម ការវិនិយោគ ហិរញ្ញវត្ថុ និងកម្មករជំនាញដោយសេរី។ អាស៊ានបានរៀបចំផែនការការចាត់តាំងសមាគមសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន(ASEAN Economic Community Blueprint) ដែលជាផែនការលើកកម្ពស់សេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីសម្រេចគោលបំណង ៤ យ៉ាងគឺ ១. រកទីផ្សារ និងមូលដ្ឋានការផលិតតែមួយ (single market and production base) ដោយមានការផ្លាស់ប្ដូរទំនិញ សេវាកម្ម ការវិនិយោគ និងកម្មករជំនាញដោយសេរីនិងធ្វើចលនាប្រាក់វិនិយោគដោយសេរីឱ្យបានកាន់តែច្រើន។ ២. ការបង្កើនកម្រិតសមត្ថភាពក្នុងការប្រកួតប្រជែងខាងសេដ្ឋកិច្ចរបស់អាស៊ាន ដោយផ្ដោតសំខាន់លើគោលនយោបាយទ្រទ្រង់សហគមសេដ្ឋកិច្ច ដូចជា នយោបាយការប្រកួតប្រជែងការគ្រប់គ្រងអតិថិជន សិទ្ធិកម្មសិទ្ធិបញ្ញា នយោបាយពន្ធដារ និងការអភិវឌ្ឍគម្រោងមូលដ្ឋាន(ហិរញ្ញវត្ថុ ការដឹកជញ្ជូន វិទ្យាសាស្ដ្របច្ចេកទេស និងថាមពល)។            ៣. ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចបែបសមភាព ឱ្យមានការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មខ្នាតតូចនិងខ្នាតមធ្យម និងការបង្កើនកម្រិតសមត្ថភាពដោយឆ្លងកាត់គ្រោងការផ្សេង។ ៤. ការរួមជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ផ្ដោតលើការធ្វើទំនាក់ទំនងនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់អាស៊ានជាមួយប្រទេសក្រៅតំបន់ ដើម្បីឱ្យអាស៊ានមានសក្ដានុពលច្បាស់លាស់។            ===សមាគមសង្គម និងវប្បធម៌អាស៊ាន=== (ASEAN Socio-Cultural Community-ASCC) អាស៊ានបានកំណត់គោលដៅបង្កើតសមាគមសង្គមនិងវប្បធម៌អាស៊ានក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០១៥ ដោយសង្ឃឹមថានឹងក្លាយជាសមាគមដែលមានប្រជាជនជាមណ្ឌលកណ្ដាល មានសង្គមដែលចេះស្រឡាញ់ និងចែករំលែក ប្រជាជនអាស៊ានមានជីវភាពរបស់នៅល្អ និងមានការអភិវឌ្ឍគ្រប់វិស័យ ដើម្បីលើកកម្ពល់គុណភាពជីវិតរបស់ប្រជាជន ធានាការប្រើប្រាស់ធនធានធម្មជាតិយូរអង្វែង រួមទាំងធានារក្សាអត្ដសញ្ញាណអាស៊ាន(ASEAN Identity) ដើម្បីធានាភាពជាសមាគមសង្គមនិងវប្បធម៌អាស៊ាន ដោយបានរៀបចំធ្វើផែនការការបង្កើតសមាគមសង្គមនិងវប្បធម៌អាស៊ាន(ASEAN Socio-Cultural Community Blueprint) ដែលប្រកបដោយកិច្ចសហប្រតិបត្ដិការ ៦ ផ្នែកដូចជា៖ ១. ការអភិវឌ្ឍធនធានមនុស្ស ២. ការគ្រប់គ្រងនិងសេវាកម្មសង្គម ៣. សិទ្ធិនិងយុត្ដិធម៌សង្គម ៤. ស្ថេរភាពបរិស្ថាន ៥. ការបង្កើតអត្ដសញ្ញាណអាស៊ាន ៦. ការកាត់បន្ថយការអភិវឌ្ឍយឺតយ៉ាវ ទាំងអស់នេះត្រូវមានដំណើរការនៃការប្រជុំថ្នាក់អជ្ញាធរមូលដ្ឋាន ថ្នាក់រដ្ឋមន្រ្ដី គណៈរដ្ឋមន្រ្ដីសមាគមសង្គមនិងវប្បធម៌អាស៊ាន។  ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{ASEAN}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មីយ៉ាន់ម៉ា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] pmxtwhl6k6oxf79y56vqpf4n74s1gnj 0 5760 339046 329197 2026-08-18T14:51:02Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg|Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Norodom Sihamoni on ban 339046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Currency | currency_name_in_local = [[File:Cambriel.svg|25px]] <br /> រៀលកម្ពុជា/រៀលខ្មែរ | image_1 = [[File:1000 Cambodian Riels - 2016.jpg|250px]] [[File:50000 riel reverse.jpg|250px]] | image_title_1 = ក្រដាសប្រាក់រៀល | iso_code = KHR | using_countries = {{KHM}} (ជាមួយនឹងលុយ [[ដុល្លារអាមេរិក|ដុល្លារអាមេរិក]]) | inflation_rate = ២.៩% | inflation_source_date = ''[http://www.worldbank.org/en/country/cambodia]'', ២០១៣ ធនាគារពិភពលោក | subunit_ratio_1 = 1/10 | subunit_name_1 = កាក់ | subunit_ratio_2 = 1/100 | subunit_name_2 = សេន (ទាំងពីរ, ការប្រើដ៏កម្រ) | symbol = {{big| ៛}} | used_coins = ២០ ១០០ ២០០ ៥០០ រៀល | frequently_used_banknotes = ៥០ ១០០ ៥០០ ១,០០០ ២,០០០ ៥,០០០ ១០,០០០ ២០,០០០ ៥០,០០០ រៀល | rarely_used_banknotes = ៥០ ២០០ ១០០,០០០ រៀល | issuing_authority = [[ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] | issuing_authority_website = [http://www.nbc.org.kh] }} [[ឯកសារ:Cambodian Reil.jpg|រូបតូច|300ភស|ក្រដាសប្រាក់រៀលពីឆ្នាំ២០០០]] '''រៀល''' ({{lang-en|Riel}}; និមិត្តសញ្ញា ៖ '''៛'''; កូដ ៖ '''KHR''') គឺជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ប្រទេស[[កម្ពុជា]] ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ មានប្រាក់រៀលពីរផ្សេងគ្នាដែលចេញដំបូង ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និង១៩៨០ ប្រទេសនេះមិនមានប្រព័ន្ធរូបិយវត្ថុទេ ។ រូបិយប័ណ្ណទី ២ ដែលមានឈ្មោះថារៀលផងដែរត្រូវបានចេញផ្សាយចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨០ ។ ជំនឿដែលពេញនិយមបានបង្ហាញថាឈ្មោះរូបិយប័ណ្ណនេះបានមកពីត្រីមេគង្គរៀល[[ទន្លេមេគង្គ]] ។ វាទំនងជាថាឈ្មោះបានមកពីមាតិកាប្រាក់ខ្ពស់ម៉ិកស៊ិកត្រូវបានប្រើដោយពាណិជ្ជករ[[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]និង[[ប្រទេសចិន]]នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ។ == ប្រាក់រៀលលើកដំបូង ១៩៥៣ - ១៩៧៥ == នៅឆ្នាំ១៩៥៣ សាខានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដេប៉ាតឺម៉ង់ឌឺខេមបូឌាប្រទេសឡាវនិងវៀតណាម (Institut d'Émission des États du Cambodge, du Laos et du Vietnam) បានចេញក្រដាសប្រាក់ពីរខ្ទង់ជាផៃស្ទឺរនិងប្រាក់រៀលដោយគិតជាប្រាក់រៀល។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះសាខាពីរផ្សេងទៀតនៃវិទ្យាស្ថានមានការរៀបចំប្រហាក់ប្រហែលនឹងអេងនៅវៀតណាមខាងត្បូងនិងប្រាក់រៀលនៅឡាវ។ ផៃស្ទីសខ្លួនវាបានមកពីបំណែកអេស្ប៉ាញចំនួនប្រាំបី (ប៉េសូ) ។ ដំបូងប្រាក់រៀលត្រូវបានបែងចែកជា១០០សេនតែម (ហៅកាត់ជាសេនលើកាក់) ប៉ុន្តែប្រាក់នេះបានផ្លាស់ប្តូរនៅឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់១០០សេន ។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំដំបូងប្រាក់រៀលនិងផៃស្ទ្រីបានសាយភាយជាមួយគ្នា ។ ក្រដាសប្រាក់រៀលដំបូងក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមផៃស្ទ្រីតដែរ ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១ ឆ្នាំ១៩៥៥ - ៥៦ ៖ ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល និង៥០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៥៦ ៖ ១រៀល ២០រៀល ៥០រៀល ១០០រៀល និង៥០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៣ ឆ្នាំ១៩៦៣ ៖ ៥រៀល ១០រៀល និង១០០រៀល។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៤ ឆ្នាំ១៩៧២ ៖ ១០០រៀល* ៥០០រៀល ១,០០០រៀល* និង៥០០០រៀល* ។ (*មិនបានចេញបោះពុម្ពផ្សាយ) === កាក់សម័យរាស្រ្តនិយម === កាក់១០ ២០ និង៥០សេននៃឆ្នាំ១៩៥៣ និងកាក់សេនត្រូវបានធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូមហើយមានទំហំដូចគ្នានឹងកាក់ដែលត្រូវគ្នានិងកាក់ស៊ូ (Su) កាក់របស់ឡាវនិងវៀតណាមខាងត្បូង (ទោះបីគ្មានកាក់ឡាវក៏ដោយ) ។ កាក់ ១រៀល ដែលមានទំហំប៉ុនកាក់នីកែលអាមេរិកត្រូវបានចេញនៅឆ្នាំ១៩៧០ ដែលជាផ្នែកមួយនៃកម្មវិធីរបស់អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានដោះលែងទេប្រហែលជាដោយសារការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះនរោត្តមសីហនុដោយលន់ណុល ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល (៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល (៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៩៦០ - ១៩៦៨ || ១៛ || ០.០២៨៦$ || ១$ || ៣៥៛ || ទិន្នន័យទាញបានពី [[Fxtop Company]]<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1959&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=01&YYYY2=1968&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១៩៦៩ || ១៛ || ០.០២៣០$ || ១$ || ៤៣.៥៥៨៣៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ១៩.៦៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៤.៤៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1968&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1969&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ០១ មករា ដល់ ១៧ មីនា ១៩៧០ || ១៛ || ០.០១៨០$ || ១$ || ៥៥.៥៤៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២១.៥៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និង ប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៧.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1969&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1970&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៨ មីនា ដល់ ៣១ ធ្នូ ១៩៧០ || ១៛ || ០.០១៨០$ || ១$ || ៥៥.៥៤ ៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២១.៥៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៧.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1969&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1970&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១៩៧១ || ១៛ || ០.០១៣២$ || ១$ || ៧៥.៨២១៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២៦.៧៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ៣៦.៥២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1970&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1971&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ១៩៧២ || ១៛ || ០.០០៦២$ || ១$ || ១៦២.២៥៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៥៣.២៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ១១៣.៩៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1971&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1972&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> តម្លៃអង្ករលេខមួយប្រហែល ៧៣៤៛/បាវ ប្រាក់បំណាច់[[តំណាងរាស្ត្រ]] ១០.០០០៛ មុនថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧២ ក្រោយថ្ងៃនោះគឺតម្លៃ២,២០០៛/បាវ [[ប្រាក់បំណាច់]]តំណាងរាស្ត្រ ៣០,០០០៛ ។ <ref>សៀវភៅ [[វិចារណកថា ឌុក រ៉ាស៊ី]] [[អត្ថបទ]]លេខ៥៧ ចំណងជើង អយុត្តិធម៌ក្នុងសង្គមជាតិ ទំព័រ១៩៨</ref> |- | ៤ || ១៩៧៣ - ១៦ មេសា ១៩៧៥ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៣៣.៧៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និង ប្រាក់ដុល្លារឡើង ៥០.៩៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧២<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1972&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=04&YYYY2=1975&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} == ខ្មែរក្រហម ១៩៧៥ – ១៩៨០, ១៩៩៣ – ១៩៩៩ == ទោះបីខ្មែរក្រហមបោះពុម្ពក្រដាសប្រាក់ក៏ដោយ កំណត់ចំណាំទាំងនេះមិនត្រូវបានចេញទេ ព្រោះលុយត្រូវបានលុបចោលបន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ប្រទេស ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៥ ឆ្នាំ១៩៧៥ ៖ ០.១រៀល (១កាក់) ០.៥រៀល (៥កាក់) ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល ៥០រៀល និង១០០រៀល ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ពួកគេបានបោះពុម្ពក្រដាសប្រាក់គ្រប់ពណ៌សម្រាប់ការប្រើប្រាស់មានកំណត់លើទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកគេ ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៧ មេសា ១៩៧៥ - ៦ មករា ១៩៧៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧៥<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1972&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=04&YYYY2=1975&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} == ប្រាក់រៀលទីពីរ ១៩៨០ – បច្ចុប្បន្ន == បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រាក់រៀលត្រូវបានបង្កើតជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់កម្ពុជាឡើងវិញនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨០ ដំបូងក្នុងតម្លៃ៤រៀល ស្មើនឹង១ដុល្លារអាមេរិក ។ វាត្រូវបានបែងចែកជា១០កាក់ ឬ១០០សេន ។ ដោយសារតែមិនមានប្រាក់សម្រាប់វាដើម្បីជំនួសនិងសេដ្ឋកិច្ចដែលមានការរំខានធ្ងន់ធ្ងររដ្ឋាភិបាលកណ្តាលបានប្រគល់ប្រាក់ថ្មីទៅឱ្យប្រជាជនដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់ការប្រើប្រាស់របស់ខ្លួន ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៦ ឆ្នាំ១៩៧៩ ៖ ០.១រៀល (១កាក់) ០.២រៀល (២កាក់) ០.៥រៀល (៥កាក់) ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល ២០រៀល និង៥០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៧ ឆ្នាំ១៩៨៧ ៖ ៥រៀល និង១០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៨ ឆ្នាំ១៩៩០ - ៩២ ៖ ៥០រៀល ១០០រៀល និង៥០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៩ ឆ្នាំ១៩៩២ - ៩៣ ៖ ២០០រៀល ១,០០០រៀល* និង២,០០០រៀល* ។ (*មិនបានចេញបោះពុម្ពផ្សាយ) * ការបោះពុម្ពលើកទី១០ ឆ្នាំ១៩៩៥ ៖ ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ៥,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ២០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល និង១០០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១១ ឆ្នាំ១៩៩៥ - ៩៩ ៖ ១០០រៀល ២០០រៀល ៥០០រៀល និង១,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១២ ឆ្នាំ២០០១ - ០៧ ៖ ៥០រៀល ១០០រៀល ៥០០រៀល ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ៥,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៣ ឆ្នាំ២០០៨ - ១៣ ៖ ១០០រៀល ៥០០រៀល ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ២០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល និង១០០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៤ ឆ្នាំ២០១៦ ៖ ១,០០០រៀល និង៥,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៥ ឆ្នាំ២០១៨ ៖ ២០,០០០រៀល ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ៧ មករា ១៩៧៩ - ២៨ មេសា ១៩៨៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=01&YYYY1=1974&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=04&YYYY2=1989&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យរដ្ឋកម្ពុជា=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល (៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល (៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ២៩ មេសា ដល់ ៣១ ធ្នូ ១៩៨៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី០៥ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៤<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1989&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1989&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.២៥៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៤២.៥៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ៧៤.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៤<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1974&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ២ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.១៤៤៧៛ || ប្រាក់រៀលកើនតម្លៃ ០.២៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារថយតម្លៃ ០.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤ || ៣ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤៣០.១៩៨២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.១៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.១៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=02&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=03&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥ || ៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៨.៦១៣៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=03&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=04&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦ || ៥-៧ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៧០៧៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧ || ៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៧១០៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.១៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.១៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨ || ៩ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៦៦៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៩ || ១០ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៨១០៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=09&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=10&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១០ || ១១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.២៩៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=10&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=11&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១១ || ១២ - ១៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៨៤១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១២ || ១៥ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.១៣២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៣ || ១៦ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៩១៤៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.៣៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.៣៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៤ || ១៧ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៣៧៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៦៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៦៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៥ || ១៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៥.៨០៩០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៦ || ១៩ - ២១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.២៧៤១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៧ || ២២ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.៤០០៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៨ || ២៣ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៨៩៣៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៩ || ២៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៥៦២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.២៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.២៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=23&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=24&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២០ || ២៥ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤៨៣៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=24&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=25&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២១ || ២៦-២៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤០៦៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២២ || ២៩ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៧៩២៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៨៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៨៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=29&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៣ || ៣០ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៤៣៧២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៤ || ៣១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤២០,៣៩៥៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០,២៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០,២៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣០ មករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៥ || ១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៨៧៩៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៦ || ២ - ៤ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៣៨១៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៧ || ៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៧៨៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៨ || ៦ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៣.៧១៩៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.២៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៩ || ៧ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៣.៣៤៧២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=07&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣០ || ៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៧៥៤៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣១ || ៩ - ១១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៧៣៨៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣២ || ១២ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៩៧៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៣ || ១៣ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៨០៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៦៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៦៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=12&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=13&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៤ || ១៤ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.០៣៦៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៦៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៦៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=13&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=14&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៥ || ១៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៥១០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៦ || ១៦ - ១៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៣៦៤៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៧ || ១៩ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៨៣១១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.០៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៨ || ២០ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៦០១៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៩ || ២១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៥.៥២៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=20&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=21&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤០ || ២២ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៨៧៤០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤១ || ២៣ - ២៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.១៩១៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[hhttps://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤២ || ២៦ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៦២៣៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៣ || ២៧ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៨៩៩២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៤ || ២៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.០៥៩២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=27&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៥ || ១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៥.៧៦២៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៦ || ២​ - ៤ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៥៥០៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៧ || ៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៤៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៨ || ៦ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៣.១៩៥៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៩ || ៧ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.៣៥០៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=07&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥០ || ៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៤៣៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥១ || ៩ - ១១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.២៧៩៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតំលៃ +០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥២ || ១២ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៩៣៦៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតំលៃ +០.៣៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៣ || ១៣ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.១៨០១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=12&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=13&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៤ || ១៤ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៨.៣១៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=13&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=14&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៥ || ១៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៦៧៨០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៦ || ១៦-១៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៦៥៥៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៧១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៧១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៧ || ១៩ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៥២៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៧៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៧៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៨ || ២០ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.១៣៣៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៩ || ២១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៧៣៩៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=20&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=21&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦០ || ២២ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៨៣២៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦១ || ២៣-២៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៦៣៦១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦២ || ២៦ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៣០៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៣ || ២៧ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៤៨៤៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៤ || ២៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៥៧៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=27&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៥ || ២៩ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៩៧៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=29&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៦ || ៣០ - ៣១ មីនា - ១ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.២៣៤៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៧ || ២ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៣៣៧៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០​.៥០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៨ || ៣ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៣.៩៣៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=02&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=03&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៩ || ៤ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៧៣២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=03&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=04&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧០ || ៥ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៩៧០៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧១ || ៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៥៤៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧២ || ៦ - ៨ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៥៤៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០​<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៣ || ៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.០៩៤០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៤ || ១០ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៥៨៨៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=09&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=10&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៥ || ១១ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៨៩២៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៨៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៨៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=10&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=11&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៦ || ១២-១៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨,០០៥៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៧ || ១៧ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៥១៦៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=16&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=17&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៨ || ១៨ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៤០៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=17&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=18&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៩ || ១៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៩៤២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨០ || ២០ - ២២ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៧៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨១ || ២៣ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៣៥៣៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨២ || ២៤ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤៣៤៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ - ០.០២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=23&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=24&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៣ || ២៥ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៥០៥០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=24&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=25&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៤ || ២៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៤៧៨៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៩៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៩៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៥ || ២៧ - ២៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.១៣៧១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៦ || ៣០ មេសា - ០១ ឧសភា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៧៦៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៧ || ០២ ឧសភា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៦៨២៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=05&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=05&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យអ៊ុនតាក់=== ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យព្រះរាជាណាចក្រទីពីរមកដល់បច្ចុប្បន្ន=== === ក្រដាសប្រាក់ដែលត្រូវបានចេញនាពេលបច្ចុប្បន្ន === * ១០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥) * ៥០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០២ និងថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៤) * ១,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ និង ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧) * ២,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ និងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣) * ៥,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧) * ១០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥) * ១៥,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩) * ២០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៨ និងថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨) * ៥០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤) * ១០០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៣) {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! colspan="2" | រូបភាព !! rowspan="2" | តម្លៃមុខ !! rowspan="2" | វិមាត្រ !! rowspan="2" | ពណ៌ចម្បង !! colspan="2" | ការពិពណ៌នា !! colspan="4" | កាលបរិច្ឆេទនៃ |- ! ផ្នែកខាងមុខ !! ផ្នែកខ្នង !! ផ្នែកខាងមុខ !! ផ្នែកខ្នង !! ការបោះពុម្ព !! ចេញផ្សាយ !! នការដកប្រាក់ !! នការបញ្ឈប់ |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2002 50r obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2002 50r reverse.jpg|100px]] | ៥០រៀល | ១៣០×៦០មិល្លីម៉ែត្រ | ​ត្នោត​ចាស់និងលឿងត្នោត | [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] | ទំនប់ | ២០០២ | ២៩ សីហា ២០០២ | | current |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:100_riel_2001_obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:100_riel_2001_reverse.jpg|100px]] | ១០០រៀល | ១៣០×៦០មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ស្វាយត្នោតនិងបៃតង | [[វិមានឯករាជ្យ]] | សាលា | ២០០១ | ៩ សីហា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ១០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ទឹកក្រូចនិងពណ៌ត្នោត | នាគ(ពស់ទេវកថា) ក្បាល ព្រះពុទ្ធ សម្តេចនរោត្តមសីហនុជាព្រះសង្ឃវ័យក្មេង | រូបចម្លាក់ខ្មែរ វត្តព្រះកែវមរកត ពុទ្ធ | ២០១៤ | ១៤ មករា ២០១៥ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2004 500r obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ក្រហមនិងស្វាយ | [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | [[ស្ពានគីសូណា]]ជាង[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] | ២០០២ | ៤ មេសា ២០០៣ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ផ្កាឈូកនិងប្រផេះ | នាគ (mythical snake) head, arms, king [[Norodom Sihamoni]] |[[Neak Loeung Bridge]], Kizuna bridge over the Mekong River, monument, frieze | ២០១៤ | ១៤ មករា ២០១៤ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:KHR 1000 v.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:1000 riel 2005 reverse.jpg|100px]] | ១០០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ត្នោតនិងផ្កាឈូក | ប្រាសាទខាងត្បូង[[ប្រាសាទបាយ័ន]] | [[កំពង់​ផែ​ស្វយ័ត​ក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់​ផែ​ស្វយ័ត]]នៃ[[ខេត្តព្រះសីហនុ|កំពង់សោម]] | ២០០៥ | ៦ មករា ២០១៦ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="000000" |[[File:1000 Cambodian Riels - 2016.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="000000" |[[File:1000 Cambodian Riels - 2016 (Reverse).jpg|100px]] | ១០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ស្វាយនិងខៀវ | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, [[ព្រះលញ្ឆករនៃកម្ពុជា|ព្រះលញ្ឆករ]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តមសីហនុ]] | Royal palace throne room, "កិន្នរី" (ពាក់កណ្តាលមនុស្ស បក្សីពាក់កណ្តាល) | ២០១៦ | ២៥ តុលា ២០១៧ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:2000 Riel obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:2000 Riel reverse.jpg|100px]] | ២០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិលី្លម៉ែត្រ | ពណ៌បៃតង ខ្មៅ និងលឿង | [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] | អង្គរវត្តនិងការងារវាល | ២០០៧ | ៣ មករា ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:5000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | ៥០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | បៃតងនិងប្រផេះ | [[នរោត្តម សីហនុ]] | [[ស្ពានប្រាប់ទិស|ស្ពានកំពង់ក្តី (ខេត្តសៀមរាប)]] | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="000000" | | align="center" bgcolor="000000" | | ៥០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ស្វាយនិងត្នោត | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, vessel, ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុពាក់ខ្សែក្រវាត់ | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, ស្ពានកំពង់ក្ដី (ខេត្តសៀមរាប), freezes, chariot | ២០១៥ | ២៥ តុលា ២០១៧ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:10000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | ១០០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ស្វាយ ត្នោត និងខៀវ | នរោត្តម សីហនុ | [[ព្រះបរមរាជវាំង]] | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ១០០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ខៀវ | នាគ (ពស់ទេវកថា); សម្ដេច[[នរោត្ដម សីហមុនី]] | Neak Pean (entwined serpents) archeological ruins of Buddhist temple on circular island in Preah Khan Baray, Angkor; stone statue of horse, Balaha | ២០១៥ | ១៥ ឧសភា ២០១៥ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 20000 riel 2017 revers.jpg|100px]] | ២០,០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | | នរោត្ដម សីហមុនី | [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] | ២០០៨ | ៥ ធ្នូ ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:20000 riel 2008 reverse.jpg|100px]] | ២០,០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | | នរោត្ដម សីហមុនី | [[អង្គរវត្ត]], Four faces of the Bodhisattva Avalokitesvara | ២០០៨ | ៥ ធ្នូ ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:50000 riel reverse.jpg|100px]] | ៥០០០០រៀល | ១៥០×៧០មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ខៀវ ស្វាយ និងត្នោត | នរោត្តម សីហនុ | អង្គរវត្ត | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | ត្នោត | នាគ (ពស់ទេវកថា) នរោត្តមសីហនុ | [[ប្រាសាទកោះកេរ]] រូបចម្លាក់នៃដំរីទារក | ២០១៣ | ៦ ឧសភា ២០១៤ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | colspan="11" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|}} |} === កាក់ === កាក់ដំបូងគេគឺកាក់ ៥សេន ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ និងធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូម ។ ពីឆ្នាំ១៩៧៩ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ខ្មែរមិនមានកាក់ត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលទៀតទេ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ នៅពេលដែលកាក់៥០ ១០០ ២០០ និង៥០០រៀល ត្រូវបានគេផ្សាយ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កាក់ប្រភេទទាំងនេះមិនបានរកឃើញក្នុងជីវភាពជាទូទៅនៅក្នុងសង្គមយើងទៀតឡើយ ។ == ការប្រើប្រាស់ដំណាលគ្នាជាមួយរូបិយប័ណ្ណបរទេស == នៅតំបន់ជនបទ ប្រាក់រៀលត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការទិញស្ទើរតែទាំងអស់ទាំងធំនិងតូច ។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ផងដែរជាពិសេសនៅទីក្រុង និងតំបន់ទេសចរណ៍ ។ នៅខេត្តបាត់ដំបងនិងតំបន់ផ្សេងទៀតនៅជិតព្រំដែនថៃដូចជាប៉ៃលិននិងប៉ោយប៉ែត ប្រាក់បាតថៃក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរ ។ ប្រាក់ដុងវៀតណាមក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរនៅច្រកព្រំដែនដូចជាក្រុងបាវិត នៃខេត្តស្វាយរៀង ។ ការចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណដុល្លារនៅកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងបន្តរហូតដល់ដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ នៅពេលដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ ហើយជនភៀសខ្លួនក៏បានចាប់ផ្តើមយកប្រាក់ទៅផ្ទះខ្លួនវិញ ហើយអតិផរណាលុយនោះឡើងខ្ពស់ទៅដល់១៧៧%ក្នុងមួយឆ្នាំ បានកាត់បន្ថយនូវទំនុកចិត្តលើប្រាក់រៀល ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាបានដាក់បុគ្គលិកចំនួន២២,០០០នាក់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលការចំណាយនេះតំណាងឱ្យមួយភាគធំនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] == សូមមើលផងដែរ ==កាក់រៀលនៅឆ្នាំ១៩០៤ {{Navbox |name = ប្រាក់រៀលខ្មែរ |titlestyle= background:#E5E4E2; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|30px]] [[ប្រាក់រៀលខ្មែរ]] |image = [[File:Cambriel.svg|100px]] |above = |groupstyle = text-align:left; background:#FFFF00; |group1 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៧|ឆ្នាំ២០១៧]] |list1 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៧)|១,០០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៧)|៥,០០០៛]]​ |group2 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៥|ឆ្នាំ២០១៥]] |list2 =[[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៥)|១០,០០០៛]] |group3 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៣|ឆ្នាំ២០១៣]] |list3 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|២,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល (ឆ្នាំ២០១៣)|៥០,០០០៛]] • [[១០០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|១០០,០០០៛]] |group4 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១២|ឆ្នាំ២០១២]] |list4 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១២)|១,០០០៛]] |group5 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៨|ឆ្នាំ២០០៨]] |list5 =[[២០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៨)|១,០០០៛]] |group6 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៧|ឆ្នាំ២០០៧]] |list6 =[[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៧)|២,០០០៛]] |group7 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៥|ឆ្នាំ២០០៥]] |list7 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៥)|១,០០០៛]] |group8 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០១|ឆ្នាំ២០០១]] |list8 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|១០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|១០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|៥០,០០០៛]] |group9 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៩|ឆ្នាំ១៩៩៩]] |list9 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៥)|១,០០០៛]] |group10 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៨|ឆ្នាំ១៩៩៨]] |list10 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០០៛]] • [[២០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|២០០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០,០០០៛]] |group11 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៦|ឆ្នាំ១៩៩៦]] |list11 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៦)|៥០០៛]] |group12 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៥|ឆ្នាំ១៩៩៥]] |list12 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|១០០៛]] • [[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|២,០០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០,០០០៛]] • [[២០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|២០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០,០០០៛]] • [[១០០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០០,០០០៛]] |group13 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩២|ឆ្នាំ១៩៩២]] |list13 =[[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|៥០៛]] • [[២០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|២០០៛]] • [[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|២,០០០៛]] |group14 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩១|ឆ្នាំ១៩៩១]] |list14 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩១)|៥០០៛]] |group15 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩០|ឆ្នាំ១៩៩០]] |list15 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|១០០៛]] |group15 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩០|ឆ្នាំ១៩៩០]] |list15 =[[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|១០៛]] |group16 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៥|ឆ្នាំ១៩៩៥]] |list16 =[[១កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១កាក់]] • [[២កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|២កាក់]] • [[ប្រាំកាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥កាក់]] • [[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១០៛]] • [[២០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|២០៛]] • [[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥០៛]] |group17 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៥|ឆ្នាំ១៩៧៥]] |list17 =[[១កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១កាក់]] • [[៥កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥កាក់]] • [[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១០៛]] • [[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥០៛]] • [[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១០០៛]] |group18 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៤|ឆ្នាំ១៩៧៤]] |list18 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៤)|៥០០៛]] |group19 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៣|ឆ្នាំ១៩៧៣]] |list19 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៣)|១០០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៣)|៥០០៛]] |group20 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧២|ឆ្នាំ១៩៧២]] |list20 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧២)|១,០០០៛]] |group21 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៦៣|ឆ្នាំ១៩៦៣]] |list21 = |group22 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៦១|ឆ្នាំ១៩៦១]] |list22 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៦១)|៥០០៛]] |group23 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៩|ឆ្នាំ១៩៥៩]] |list23 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៩)|១,០០០៛]] |group24 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៨|ឆ្នាំ១៩៥៨]] |list24 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៨)|១០០៛]] |group25 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៦|ឆ្នាំ១៩៥៦]] |list25 =[[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥៛]] • [[២០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|២០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥០០៛]] |group26 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៥|ឆ្នាំ១៩៥៥]] |list26 =[[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)|១៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)|១០៛]] }} {{កម្ពុជា}} ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] 4vzqfoae2iatm5kgnuccuw1d5nh0joq 339048 339046 2026-08-18T14:51:13Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_20000_riel_2017_revers.jpg|Cambodia_20000_riel_2017_revers.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Norodom Sihamoni on b 339048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Currency | currency_name_in_local = [[File:Cambriel.svg|25px]] <br /> រៀលកម្ពុជា/រៀលខ្មែរ | image_1 = [[File:1000 Cambodian Riels - 2016.jpg|250px]] [[File:50000 riel reverse.jpg|250px]] | image_title_1 = ក្រដាសប្រាក់រៀល | iso_code = KHR | using_countries = {{KHM}} (ជាមួយនឹងលុយ [[ដុល្លារអាមេរិក|ដុល្លារអាមេរិក]]) | inflation_rate = ២.៩% | inflation_source_date = ''[http://www.worldbank.org/en/country/cambodia]'', ២០១៣ ធនាគារពិភពលោក | subunit_ratio_1 = 1/10 | subunit_name_1 = កាក់ | subunit_ratio_2 = 1/100 | subunit_name_2 = សេន (ទាំងពីរ, ការប្រើដ៏កម្រ) | symbol = {{big| ៛}} | used_coins = ២០ ១០០ ២០០ ៥០០ រៀល | frequently_used_banknotes = ៥០ ១០០ ៥០០ ១,០០០ ២,០០០ ៥,០០០ ១០,០០០ ២០,០០០ ៥០,០០០ រៀល | rarely_used_banknotes = ៥០ ២០០ ១០០,០០០ រៀល | issuing_authority = [[ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] | issuing_authority_website = [http://www.nbc.org.kh] }} [[ឯកសារ:Cambodian Reil.jpg|រូបតូច|300ភស|ក្រដាសប្រាក់រៀលពីឆ្នាំ២០០០]] '''រៀល''' ({{lang-en|Riel}}; និមិត្តសញ្ញា ៖ '''៛'''; កូដ ៖ '''KHR''') គឺជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ប្រទេស[[កម្ពុជា]] ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ មានប្រាក់រៀលពីរផ្សេងគ្នាដែលចេញដំបូង ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និង១៩៨០ ប្រទេសនេះមិនមានប្រព័ន្ធរូបិយវត្ថុទេ ។ រូបិយប័ណ្ណទី ២ ដែលមានឈ្មោះថារៀលផងដែរត្រូវបានចេញផ្សាយចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨០ ។ ជំនឿដែលពេញនិយមបានបង្ហាញថាឈ្មោះរូបិយប័ណ្ណនេះបានមកពីត្រីមេគង្គរៀល[[ទន្លេមេគង្គ]] ។ វាទំនងជាថាឈ្មោះបានមកពីមាតិកាប្រាក់ខ្ពស់ម៉ិកស៊ិកត្រូវបានប្រើដោយពាណិជ្ជករ[[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]និង[[ប្រទេសចិន]]នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ។ == ប្រាក់រៀលលើកដំបូង ១៩៥៣ - ១៩៧៥ == នៅឆ្នាំ១៩៥៣ សាខានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដេប៉ាតឺម៉ង់ឌឺខេមបូឌាប្រទេសឡាវនិងវៀតណាម (Institut d'Émission des États du Cambodge, du Laos et du Vietnam) បានចេញក្រដាសប្រាក់ពីរខ្ទង់ជាផៃស្ទឺរនិងប្រាក់រៀលដោយគិតជាប្រាក់រៀល។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះសាខាពីរផ្សេងទៀតនៃវិទ្យាស្ថានមានការរៀបចំប្រហាក់ប្រហែលនឹងអេងនៅវៀតណាមខាងត្បូងនិងប្រាក់រៀលនៅឡាវ។ ផៃស្ទីសខ្លួនវាបានមកពីបំណែកអេស្ប៉ាញចំនួនប្រាំបី (ប៉េសូ) ។ ដំបូងប្រាក់រៀលត្រូវបានបែងចែកជា១០០សេនតែម (ហៅកាត់ជាសេនលើកាក់) ប៉ុន្តែប្រាក់នេះបានផ្លាស់ប្តូរនៅឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់១០០សេន ។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំដំបូងប្រាក់រៀលនិងផៃស្ទ្រីបានសាយភាយជាមួយគ្នា ។ ក្រដាសប្រាក់រៀលដំបូងក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមផៃស្ទ្រីតដែរ ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១ ឆ្នាំ១៩៥៥ - ៥៦ ៖ ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល និង៥០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៥៦ ៖ ១រៀល ២០រៀល ៥០រៀល ១០០រៀល និង៥០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៣ ឆ្នាំ១៩៦៣ ៖ ៥រៀល ១០រៀល និង១០០រៀល។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៤ ឆ្នាំ១៩៧២ ៖ ១០០រៀល* ៥០០រៀល ១,០០០រៀល* និង៥០០០រៀល* ។ (*មិនបានចេញបោះពុម្ពផ្សាយ) === កាក់សម័យរាស្រ្តនិយម === កាក់១០ ២០ និង៥០សេននៃឆ្នាំ១៩៥៣ និងកាក់សេនត្រូវបានធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូមហើយមានទំហំដូចគ្នានឹងកាក់ដែលត្រូវគ្នានិងកាក់ស៊ូ (Su) កាក់របស់ឡាវនិងវៀតណាមខាងត្បូង (ទោះបីគ្មានកាក់ឡាវក៏ដោយ) ។ កាក់ ១រៀល ដែលមានទំហំប៉ុនកាក់នីកែលអាមេរិកត្រូវបានចេញនៅឆ្នាំ១៩៧០ ដែលជាផ្នែកមួយនៃកម្មវិធីរបស់អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានដោះលែងទេប្រហែលជាដោយសារការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះនរោត្តមសីហនុដោយលន់ណុល ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល (៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល (៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៩៦០ - ១៩៦៨ || ១៛ || ០.០២៨៦$ || ១$ || ៣៥៛ || ទិន្នន័យទាញបានពី [[Fxtop Company]]<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1959&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=01&YYYY2=1968&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១៩៦៩ || ១៛ || ០.០២៣០$ || ១$ || ៤៣.៥៥៨៣៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ១៩.៦៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៤.៤៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1968&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1969&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ០១ មករា ដល់ ១៧ មីនា ១៩៧០ || ១៛ || ០.០១៨០$ || ១$ || ៥៥.៥៤៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២១.៥៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និង ប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៧.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1969&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1970&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៨ មីនា ដល់ ៣១ ធ្នូ ១៩៧០ || ១៛ || ០.០១៨០$ || ១$ || ៥៥.៥៤ ៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២១.៥៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ២៧.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៦៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1969&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1970&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១៩៧១ || ១៛ || ០.០១៣២$ || ១$ || ៧៥.៨២១៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ២៦.៧៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ៣៦.៥២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1970&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1971&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ១៩៧២ || ១៛ || ០.០០៦២$ || ១$ || ១៦២.២៥៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៥៣.២៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ១១៣.៩៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1971&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1972&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> តម្លៃអង្ករលេខមួយប្រហែល ៧៣៤៛/បាវ ប្រាក់បំណាច់[[តំណាងរាស្ត្រ]] ១០.០០០៛ មុនថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧២ ក្រោយថ្ងៃនោះគឺតម្លៃ២,២០០៛/បាវ [[ប្រាក់បំណាច់]]តំណាងរាស្ត្រ ៣០,០០០៛ ។ <ref>សៀវភៅ [[វិចារណកថា ឌុក រ៉ាស៊ី]] [[អត្ថបទ]]លេខ៥៧ ចំណងជើង អយុត្តិធម៌ក្នុងសង្គមជាតិ ទំព័រ១៩៨</ref> |- | ៤ || ១៩៧៣ - ១៦ មេសា ១៩៧៥ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៣៣.៧៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និង ប្រាក់ដុល្លារឡើង ៥០.៩៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧២<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1972&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=04&YYYY2=1975&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} == ខ្មែរក្រហម ១៩៧៥ – ១៩៨០, ១៩៩៣ – ១៩៩៩ == ទោះបីខ្មែរក្រហមបោះពុម្ពក្រដាសប្រាក់ក៏ដោយ កំណត់ចំណាំទាំងនេះមិនត្រូវបានចេញទេ ព្រោះលុយត្រូវបានលុបចោលបន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ប្រទេស ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៥ ឆ្នាំ១៩៧៥ ៖ ០.១រៀល (១កាក់) ០.៥រៀល (៥កាក់) ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល ៥០រៀល និង១០០រៀល ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ពួកគេបានបោះពុម្ពក្រដាសប្រាក់គ្រប់ពណ៌សម្រាប់ការប្រើប្រាស់មានកំណត់លើទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកគេ ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ១៧ មេសា ១៩៧៥ - ៦ មករា ១៩៧៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧៥<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=31&MM1=12&YYYY1=1972&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=04&YYYY2=1975&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} == ប្រាក់រៀលទីពីរ ១៩៨០ – បច្ចុប្បន្ន == បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រាក់រៀលត្រូវបានបង្កើតជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់កម្ពុជាឡើងវិញនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨០ ដំបូងក្នុងតម្លៃ៤រៀល ស្មើនឹង១ដុល្លារអាមេរិក ។ វាត្រូវបានបែងចែកជា១០កាក់ ឬ១០០សេន ។ ដោយសារតែមិនមានប្រាក់សម្រាប់វាដើម្បីជំនួសនិងសេដ្ឋកិច្ចដែលមានការរំខានធ្ងន់ធ្ងររដ្ឋាភិបាលកណ្តាលបានប្រគល់ប្រាក់ថ្មីទៅឱ្យប្រជាជនដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់ការប្រើប្រាស់របស់ខ្លួន ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៦ ឆ្នាំ១៩៧៩ ៖ ០.១រៀល (១កាក់) ០.២រៀល (២កាក់) ០.៥រៀល (៥កាក់) ១រៀល ៥រៀល ១០រៀល ២០រៀល និង៥០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៧ ឆ្នាំ១៩៨៧ ៖ ៥រៀល និង១០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៨ ឆ្នាំ១៩៩០ - ៩២ ៖ ៥០រៀល ១០០រៀល និង៥០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី៩ ឆ្នាំ១៩៩២ - ៩៣ ៖ ២០០រៀល ១,០០០រៀល* និង២,០០០រៀល* ។ (*មិនបានចេញបោះពុម្ពផ្សាយ) * ការបោះពុម្ពលើកទី១០ ឆ្នាំ១៩៩៥ ៖ ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ៥,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ២០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល និង១០០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១១ ឆ្នាំ១៩៩៥ - ៩៩ ៖ ១០០រៀល ២០០រៀល ៥០០រៀល និង១,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១២ ឆ្នាំ២០០១ - ០៧ ៖ ៥០រៀល ១០០រៀល ៥០០រៀល ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ៥,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៣ ឆ្នាំ២០០៨ - ១៣ ៖ ១០០រៀល ៥០០រៀល ១,០០០រៀល ២,០០០រៀល ១០,០០០រៀល ២០,០០០រៀល ៥០,០០០រៀល និង១០០,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៤ ឆ្នាំ២០១៦ ៖ ១,០០០រៀល និង៥,០០០រៀល ។ * ការបោះពុម្ពលើកទី១៥ ឆ្នាំ២០១៨ ៖ ២០,០០០រៀល ។ ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល(៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល(៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ៧ មករា ១៩៧៩ - ២៨ មេសា ១៩៨៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧៩<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=01&YYYY1=1974&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=04&YYYY2=1989&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យរដ្ឋកម្ពុជា=== {| class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! កាលបរិច្ឆេទ !! រៀល (៛) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! ដុល្លារអាមេរិក ($) !! រៀល (៛) !! ពិពណ៌នា |- | ១ || ២៩ មេសា ដល់ ៣១ ធ្នូ ១៩៨៩ || ១៛ || ០.០០៤១$ || ១$ || ២៤៤.៩១៦៧៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ០.០០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ០.០០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី០៥ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៤<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1989&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=12&YYYY2=1989&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២ || ១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.២៥៛ || ប្រាក់រៀលថយតម្លៃ ៤២.៥៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារឡើង ៧៤.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៤<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1974&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣ || ២ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.១៤៤៧៛ || ប្រាក់រៀលកើនតម្លៃ ០.២៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារថយតម្លៃ ០.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤ || ៣ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤៣០.១៩៨២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.១៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.១៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=02&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=03&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥ || ៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៨.៦១៣៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=03&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=04&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦ || ៥-៧ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៧០៧៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧ || ៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៧១០៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.១៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.១៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨ || ៩ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៦៦៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៩ || ១០ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៨១០៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=09&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=10&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១០ || ១១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.២៩៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=10&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=11&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១១ || ១២ - ១៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៨៤១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១២ || ១៥ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.១៣២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៣ || ១៦ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៩១៤៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.៣៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.៣៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៤ || ១៧ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៣៧៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៦៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៦៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៥ || ១៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៥.៨០៩០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៦ || ១៩ - ២១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.២៧៤១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៧ || ២២ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.៤០០៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៨ || ២៣ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៨៩៣៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ១៩ || ២៤ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៥៦២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.២៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.២៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=23&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=24&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២០ || ២៥ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤៨៣៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=24&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=25&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២១ || ២៦-២៨ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤០៦៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២២ || ២៩ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៧៩២៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៨៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៨៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=29&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៣ || ៣០ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៤៣៧២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៤ || ៣១ មករា ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤២០,៣៩៥៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០,២៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០,២៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣០ មករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៥ || ១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៨៧៩៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៦ || ២ - ៤ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៣៨១៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=30&MM1=01&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=31&MM2=01&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៧ || ៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៧៨៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៨ || ៦ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៣.៧១៩៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.២៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ២៩ || ៧ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៣.៣៤៧២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=07&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣០ || ៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៧៥៤៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣១ || ៩ - ១១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៧៣៨៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣២ || ១២ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៩៧៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៣ || ១៣ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៨០៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៦៧% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៦៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=12&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=13&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៤ || ១៤ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.០៣៦៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៦៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៦៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=13&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=14&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៥ || ១៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៥១០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៦ || ១៦ - ១៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៣៦៤៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៧ || ១៩ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៨៣១១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +១.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -១.០៧% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៨ || ២០ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០,០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៦០១៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៣៩ || ២១ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៥.៥២៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=20&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=21&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤០ || ២២ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៨៧៤០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤១ || ២៣ - ២៥ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.១៩១៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[hhttps://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤២ || ២៦ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៦២៣៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៣ || ២៧ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២០.៨៩៩២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៤ || ២៨ កុម្ភៈ ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.០៥៩២៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=27&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=02&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៥ || ១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៥.៧៦២៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=02&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=01&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៦ || ២​ - ៤ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៥៥០៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៧ || ៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៤៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៨ || ៦ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៣.១៩៥៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៤៩ || ៧ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.៣៥០៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=06&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=07&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥០ || ៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៤៣៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=07&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=08&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥១ || ៩ - ១១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៥.២៧៩៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតំលៃ +០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥២ || ១២ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៩៣៦៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតំលៃ +០.៣៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៣ || ១៣ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៩.១៨០១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៥២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=12&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=13&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៤ || ១៤ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៨.៣១៧៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=13&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=14&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៥ || ១៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៦៧៨០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៥% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=14&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=15&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៦ || ១៦-១៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៦៥៥៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៧១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៧១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=15&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=16&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៧ || ១៩ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៤៥២៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៧៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៧៥% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៨ || ២០ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.១៣៣៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៥៩ || ២១ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៧៣៩៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -១.០៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +១.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=20&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=21&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦០ || ២២ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៨៣២៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=21&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=22&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦១ || ២៣-២៥ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៦៣៦១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦២ || ២៦ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៣០៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៣ || ២៧ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៧.៤៨៤៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៤ || ២៨ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៣$ || ១$ || ៤២៦.៥៧៥៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២១% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=27&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=28&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៥ || ២៩ មីនា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.០៩៧៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៥៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៥៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=28&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=29&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៦ || ៣០ - ៣១ មីនា - ១ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.២៣៤៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=03&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=03&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៧ || ២ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៤.៣៣៧៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០​.៥០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៥០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៨ || ៣ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២៣.៩៣៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=02&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=03&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៦៩ || ៤ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៧៣២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=03&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=04&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧០ || ៥ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៩៧០៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=04&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=05&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧១ || ៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៥៤៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧២ || ៦ - ៨ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៥៤៦៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០​<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=05&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=06&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៣ || ៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.០៩៤០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៣៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៣៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=08&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=09&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៤ || ១០ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៥៨៨៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.១២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.១២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=09&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=10&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៥ || ១១ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៨៩២៨៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៨៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៨៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=10&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=11&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៦ || ១២-១៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨,០០៥៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.០៣% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០៣% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=11&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=12&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៧ || ១៧ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៥១៦៦៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៣៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៣៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=16&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=17&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៨ || ១៨ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៤០៧៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.១៤% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.១៤% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=17&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=18&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៧៩ || ១៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៦.៩៤២៣៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៤៨% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៤៨% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=18&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=19&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨០ || ២០ - ២២ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៩៧៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=19&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=20&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨១ || ២៣ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៣៥៣៩៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៨០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៨១% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=22&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=23&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨២ || ២៤ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២២.៤៣៤៤៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ - ០.០២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.០២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=23&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=24&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៣ || ២៥ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤២១.៥០៥០៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=24&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=25&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៤ || ២៦ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៧.៤៧៨៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.៩៦% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.៩៦% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=25&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=26&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៥ || ២៧ - ២៩ មេសា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.១៣៧១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.៤០% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.៤០% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=26&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=27&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៦ || ៣០ មេសា - ០១ ឧសភា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៨.៧៦៥១៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ +០.០៩% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ -០.០៩% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=29&MM1=04&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=30&MM2=04&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |- | ៨៧ || ០២ ឧសភា ១៩៩០ || ១៛ || ០.០០២៤$ || ១$ || ៤១៩.៦៨២៥៛ || ប្រាក់រៀលតម្លៃ -០.២២% ធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងប្រាក់ដុល្លារតម្លៃ +០.២២% ធៀបនឹងអត្រាកាលពីថ្ងៃទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩០<ref>[https://fxtop.com/en/historical-exchange-rates-comparison.php?C1a=KHR&C1b=USD&C2a=USD&C2b=KHR&C3a=&C3b=&C4a=&C4b=&C5a=&C5b=&C6a=&C6b=&DD1=01&MM1=05&YYYY1=1990&C7a=&C8a=&C9a=&C10a=&C7b=&C8b=&C9b=&C10b=&B=1&P=&I=1&DD2=02&MM2=05&YYYY2=1990&M=1&btnOK=Go%21 Fxtop Company]</ref> |} ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យអ៊ុនតាក់=== ===អត្រាប្ដូរប្រាក់សម័យព្រះរាជាណាចក្រទីពីរមកដល់បច្ចុប្បន្ន=== === ក្រដាសប្រាក់ដែលត្រូវបានចេញនាពេលបច្ចុប្បន្ន === * ១០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥) * ៥០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០២ និងថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៤) * ១,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ និង ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧) * ២,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ និងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣) * ៥,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧) * ១០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥) * ១៥,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩) * ២០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៨ និងថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨) * ៥០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០១ និងថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤) * ១០០,០០០រៀល (បោះពុម្ភផ្សាយថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៣) {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! colspan="2" | រូបភាព !! rowspan="2" | តម្លៃមុខ !! rowspan="2" | វិមាត្រ !! rowspan="2" | ពណ៌ចម្បង !! colspan="2" | ការពិពណ៌នា !! colspan="4" | កាលបរិច្ឆេទនៃ |- ! ផ្នែកខាងមុខ !! ផ្នែកខ្នង !! ផ្នែកខាងមុខ !! ផ្នែកខ្នង !! ការបោះពុម្ព !! ចេញផ្សាយ !! នការដកប្រាក់ !! នការបញ្ឈប់ |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2002 50r obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2002 50r reverse.jpg|100px]] | ៥០រៀល | ១៣០×៦០មិល្លីម៉ែត្រ | ​ត្នោត​ចាស់និងលឿងត្នោត | [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] | ទំនប់ | ២០០២ | ២៩ សីហា ២០០២ | | current |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:100_riel_2001_obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:100_riel_2001_reverse.jpg|100px]] | ១០០រៀល | ១៣០×៦០មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ស្វាយត្នោតនិងបៃតង | [[វិមានឯករាជ្យ]] | សាលា | ២០០១ | ៩ សីហា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ១០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ទឹកក្រូចនិងពណ៌ត្នោត | នាគ(ពស់ទេវកថា) ក្បាល ព្រះពុទ្ធ សម្តេចនរោត្តមសីហនុជាព្រះសង្ឃវ័យក្មេង | រូបចម្លាក់ខ្មែរ វត្តព្រះកែវមរកត ពុទ្ធ | ២០១៤ | ១៤ មករា ២០១៥ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:Cambodia 2004 500r obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ក្រហមនិងស្វាយ | [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | [[ស្ពានគីសូណា]]ជាង[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] | ២០០២ | ៤ មេសា ២០០៣ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ផ្កាឈូកនិងប្រផេះ | នាគ (mythical snake) head, arms, king [[Norodom Sihamoni]] |[[Neak Loeung Bridge]], Kizuna bridge over the Mekong River, monument, frieze | ២០១៤ | ១៤ មករា ២០១៤ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:KHR 1000 v.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:1000 riel 2005 reverse.jpg|100px]] | ១០០០រៀល | ១៣៨×៦៤មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ត្នោតនិងផ្កាឈូក | ប្រាសាទខាងត្បូង[[ប្រាសាទបាយ័ន]] | [[កំពង់​ផែ​ស្វយ័ត​ក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់​ផែ​ស្វយ័ត]]នៃ[[ខេត្តព្រះសីហនុ|កំពង់សោម]] | ២០០៥ | ៦ មករា ២០១៦ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="000000" |[[File:1000 Cambodian Riels - 2016.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="000000" |[[File:1000 Cambodian Riels - 2016 (Reverse).jpg|100px]] | ១០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ស្វាយនិងខៀវ | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, [[ព្រះលញ្ឆករនៃកម្ពុជា|ព្រះលញ្ឆករ]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តមសីហនុ]] | Royal palace throne room, "កិន្នរី" (ពាក់កណ្តាលមនុស្ស បក្សីពាក់កណ្តាល) | ២០១៦ | ២៥ តុលា ២០១៧ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:2000 Riel obverse.jpg|100px]] | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:2000 Riel reverse.jpg|100px]] | ២០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិលី្លម៉ែត្រ | ពណ៌បៃតង ខ្មៅ និងលឿង | [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] | អង្គរវត្តនិងការងារវាល | ២០០៧ | ៣ មករា ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[File:5000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | ៥០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | បៃតងនិងប្រផេះ | [[នរោត្តម សីហនុ]] | [[ស្ពានប្រាប់ទិស|ស្ពានកំពង់ក្តី (ខេត្តសៀមរាប)]] | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="000000" | | align="center" bgcolor="000000" | | ៥០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ស្វាយនិងត្នោត | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, vessel, ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុពាក់ខ្សែក្រវាត់ | នាគ (ពស់ទេវកថា) head, ស្ពានកំពង់ក្ដី (ខេត្តសៀមរាប), freezes, chariot | ២០១៥ | ២៥ តុលា ២០១៧ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:10000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | ១០០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ស្វាយ ត្នោត និងខៀវ | នរោត្តម សីហនុ | [[ព្រះបរមរាជវាំង]] | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ១០០០០រៀល | ១៤៦×៦៨មិល្លីម៉ែត្រ | ខៀវ | នាគ (ពស់ទេវកថា); សម្ដេច[[នរោត្ដម សីហមុនី]] | Neak Pean (entwined serpents) archeological ruins of Buddhist temple on circular island in Preah Khan Baray, Angkor; stone statue of horse, Balaha | ២០១៥ | ១៥ ឧសភា ២០១៥ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ២០,០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | | នរោត្ដម សីហមុនី | [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] | ២០០៨ | ៥ ធ្នូ ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:20000 riel 2008 reverse.jpg|100px]] | ២០,០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | | នរោត្ដម សីហមុនី | [[អង្គរវត្ត]], Four faces of the Bodhisattva Avalokitesvara | ២០០៨ | ៥ ធ្នូ ២០០៨ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" |[[Image:50000 riel reverse.jpg|100px]] | ៥០០០០រៀល | ១៥០×៧០មិល្លីម៉ែត្រ | ពណ៌ខៀវ ស្វាយ និងត្នោត | នរោត្តម សីហនុ | អង្គរវត្ត | ២០០១ | ៦ មេសា ២០០១ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | ៥០០០០រៀល | ១៥៥×៧២មិល្លីម៉ែត្រ | ត្នោត | នាគ (ពស់ទេវកថា) នរោត្តមសីហនុ | [[ប្រាសាទកោះកេរ]] រូបចម្លាក់នៃដំរីទារក | ២០១៣ | ៦ ឧសភា ២០១៤ | | នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន |- | colspan="11" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|}} |} === កាក់ === កាក់ដំបូងគេគឺកាក់ ៥សេន ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ និងធ្វើពីអាលុយមីញ៉ូម ។ ពីឆ្នាំ១៩៧៩ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ខ្មែរមិនមានកាក់ត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលទៀតទេ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ នៅពេលដែលកាក់៥០ ១០០ ២០០ និង៥០០រៀល ត្រូវបានគេផ្សាយ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កាក់ប្រភេទទាំងនេះមិនបានរកឃើញក្នុងជីវភាពជាទូទៅនៅក្នុងសង្គមយើងទៀតឡើយ ។ == ការប្រើប្រាស់ដំណាលគ្នាជាមួយរូបិយប័ណ្ណបរទេស == នៅតំបន់ជនបទ ប្រាក់រៀលត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការទិញស្ទើរតែទាំងអស់ទាំងធំនិងតូច ។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ផងដែរជាពិសេសនៅទីក្រុង និងតំបន់ទេសចរណ៍ ។ នៅខេត្តបាត់ដំបងនិងតំបន់ផ្សេងទៀតនៅជិតព្រំដែនថៃដូចជាប៉ៃលិននិងប៉ោយប៉ែត ប្រាក់បាតថៃក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរ ។ ប្រាក់ដុងវៀតណាមក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរនៅច្រកព្រំដែនដូចជាក្រុងបាវិត នៃខេត្តស្វាយរៀង ។ ការចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណដុល្លារនៅកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងបន្តរហូតដល់ដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ នៅពេលដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ ហើយជនភៀសខ្លួនក៏បានចាប់ផ្តើមយកប្រាក់ទៅផ្ទះខ្លួនវិញ ហើយអតិផរណាលុយនោះឡើងខ្ពស់ទៅដល់១៧៧%ក្នុងមួយឆ្នាំ បានកាត់បន្ថយនូវទំនុកចិត្តលើប្រាក់រៀល ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាបានដាក់បុគ្គលិកចំនួន២២,០០០នាក់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលការចំណាយនេះតំណាងឱ្យមួយភាគធំនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] == សូមមើលផងដែរ ==កាក់រៀលនៅឆ្នាំ១៩០៤ {{Navbox |name = ប្រាក់រៀលខ្មែរ |titlestyle= background:#E5E4E2; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|30px]] [[ប្រាក់រៀលខ្មែរ]] |image = [[File:Cambriel.svg|100px]] |above = |groupstyle = text-align:left; background:#FFFF00; |group1 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៧|ឆ្នាំ២០១៧]] |list1 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៧)|១,០០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៧)|៥,០០០៛]]​ |group2 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៥|ឆ្នាំ២០១៥]] |list2 =[[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៥)|១០,០០០៛]] |group3 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១៣|ឆ្នាំ២០១៣]] |list3 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|២,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល (ឆ្នាំ២០១៣)|៥០,០០០៛]] • [[១០០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១៣)|១០០,០០០៛]] |group4 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០១២|ឆ្នាំ២០១២]] |list4 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០១២)|១,០០០៛]] |group5 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៨|ឆ្នាំ២០០៨]] |list5 =[[២០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៨)|១,០០០៛]] |group6 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៧|ឆ្នាំ២០០៧]] |list6 =[[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៧)|២,០០០៛]] |group7 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០៥|ឆ្នាំ២០០៥]] |list7 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៥)|១,០០០៛]] |group8 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ២០០១|ឆ្នាំ២០០១]] |list8 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|១០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|១០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០១)|៥០,០០០៛]] |group9 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៩|ឆ្នាំ១៩៩៩]] |list9 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ២០០៥)|១,០០០៛]] |group10 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៨|ឆ្នាំ១៩៩៨]] |list10 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០០៛]] • [[២០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|២០០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០,០០០៛]] |group11 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៦|ឆ្នាំ១៩៩៦]] |list11 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៦)|៥០០៛]] |group12 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៥|ឆ្នាំ១៩៩៥]] |list12 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|១០០៛]] • [[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|២,០០០៛]] • [[៥,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៥)|៥,០០០៛]] • [[១០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០,០០០៛]] • [[២០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|២០,០០០៛]] • [[៥០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|៥០,០០០៛]] • [[១០០,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩៨)|១០០,០០០៛]] |group13 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩២|ឆ្នាំ១៩៩២]] |list13 =[[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|៥០៛]] • [[២០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|២០០៛]] • [[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|១,០០០៛]] • [[២,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩២)|២,០០០៛]] |group14 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩១|ឆ្នាំ១៩៩១]] |list14 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩១)|៥០០៛]] |group15 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩០|ឆ្នាំ១៩៩០]] |list15 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|១០០៛]] |group15 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩០|ឆ្នាំ១៩៩០]] |list15 =[[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៩០)|១០៛]] |group16 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៩៥|ឆ្នាំ១៩៩៥]] |list16 =[[១កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១កាក់]] • [[២កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|២កាក់]] • [[ប្រាំកាក់(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥កាក់]] • [[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|១០៛]] • [[២០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|២០៛]] • [[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៩)|៥០៛]] |group17 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៥|ឆ្នាំ១៩៧៥]] |list17 =[[១កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១កាក់]] • [[៥កាក់(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥កាក់]] • [[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១០៛]] • [[៥០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|៥០៛]] • [[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៥)|១០០៛]] |group18 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៤|ឆ្នាំ១៩៧៤]] |list18 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៤)|៥០០៛]] |group19 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧៣|ឆ្នាំ១៩៧៣]] |list19 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៣)|១០០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧៣)|៥០០៛]] |group20 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៧២|ឆ្នាំ១៩៧២]] |list20 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៧២)|១,០០០៛]] |group21 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៦៣|ឆ្នាំ១៩៦៣]] |list21 = |group22 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៦១|ឆ្នាំ១៩៦១]] |list22 =[[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៦១)|៥០០៛]] |group23 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៩|ឆ្នាំ១៩៥៩]] |list23 =[[១,០០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៩)|១,០០០៛]] |group24 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៨|ឆ្នាំ១៩៥៨]] |list24 =[[១០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៨)|១០០៛]] |group25 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៦|ឆ្នាំ១៩៥៦]] |list25 =[[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|១៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥៛]] • [[៥រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥៛]] • [[២០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|២០៛]] • [[៥០០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៦)|៥០០៛]] |group26 = [[ប្រាក់រៀលឆ្នាំ១៩៥៥|ឆ្នាំ១៩៥៥]] |list26 =[[១រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)|១៛]] • [[១០រៀល(ឆ្នាំ១៩៥៥)|១០៛]] }} {{កម្ពុជា}} ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] 11ox84suliq1i8jfof4wm818ag6wtnl 0 6458 339052 312160 2026-08-18T21:39:05Z GVGV remix 52551 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 339052 wikitext text/x-wiki ​នៅ​ក្នុង​​​គម្ពីរ​[[ព្រះត្រៃបិដក]] [[សុត្តន្តបិដក]] [[ខុទ្ទកនិកាយ]] [[សុត្តនិបាត]] [[តតិយភាគ]] (សៀវភៅ​[[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦) ([[បរាភវសូត្រ]]) មាន​​​តំណាល​អំពី​​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះពុទ្ធ​​​ឲ្យ​មនុស្ស​ស្គាល់​មូលហេតុ​ ១២ ប្រការ​ដែល​នាំ​មក​នូវ​ក្តីវិនាស ។ ជា​គូ​នឹង​បរាភវសូត្រ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ផ្នែក​សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ ត្រង់ [[ខុទ្ទកបាឋ]]ៈ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥២]] ទំព័រ​ទី ១ ដល់ ២០) មាន​រៀបរាប់​អំពី​​កិច្ចការ​ចំនួន ៣៨ ប្រការ​ ​ដែល​នាំ​មក​នូវ​សេចក្តី​ចម្រើន ឬ ​​[[មង្គលសូត្រ]] (ទំព័រ​ទី ៤ ដល់​ទី ៦) ។ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ទាំងឡាយ​អនុវត្តតាម​គោលការណ៍​ទាំង ៣៨ ប្រការ​​នៅ​ក្នុង​មង្គលសូត្រ ហើយ​វៀរចាក​អំពើ​គួរ​ចៀសវាង​ទាំង ១២ នៅ​ក្នុង​បរាភវសូត្រ មនុស្ស​ទាំងឡាយ​នឹង​បាន​សុខ​ស្ងប់ និង ចម្រុង​ចម្រើន ។ ​ === បរាភវសូត្រ ស្រង់ចេញពីព្រះត្រៃបិដក === [១០] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុង​វត្តជេតពន របស់​អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុង​សាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ទេវតា ១ អង្គ កាល​ដែលរាត្រី​បឋមយាម​កន្លងទៅហើយ មានរស្មី​ដ៏រុងរឿង ញុំាងវត្ត​ជេតពន​ជុំវិញទាំងអស់ ឲ្យភ្លឺ​ស្វាងហើយ ចូលទៅគាល់​ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូល​ទៅដល់ ក្រាបថ្វាយបង្គំ​ព្រះមានព្រះភាគ ហើយស្ថិត​ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះ​ទេវតានោះ ស្ថិតនៅ​ក្នុងទីសម​គួរហើយ ទើបក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះមានព្រះភាគ ដោយគាថា​ដូច្នេះថា ។ [១១] យើងទាំងទ្បាយ មកដើម្បីសួរព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ (ដោយគិតថា)​យើង​ទាំងទ្បាយ សូមសួរ​អំពីបុរស​បុគ្គល ដែលមាន​សេចក្តីវិនាស​ចុះអ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ (ព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់ថា) ''១. បុរសដែល​ចម្រើន​ ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយ​បុរស​ដែលវិនាស ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយដែរ​ បុគ្គលអ្នក​ប្រាថ្នាធម៌ រមែង​ចម្រើន​ អ្នកស្អប់ធម៌ រមែងវិនាស ។'' យើងទាំងទ្បាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តីវិនាសទី ១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ២ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ''២. បុគ្គលមានពួកអសប្បុរសជាទីស្រឡាញ់ មិនធ្វើសេចក្តី​ស្រឡាញ់​ចំពោះ​ពួក​សប្បុរស ពេញចិត្ត​ចំពោះធម៌​របស់ពួក​អសប្បុរស នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី​ ​២ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៣ អ្វីជាប្រធាននៃសេចក្តីវិនាស ។ ''៣. ជនអ្នកដេកលក់ច្រើនក្តី និយាយច្រើនក្តី មិនខ្មីឃ្មាតក្តី ខិ្ជលច្រអូសក្តី ប្រាកដ​តែខាង​ក្រោធក្តី នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជាសេចក្តី​វិនាសទី ៣ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៤ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ''៤. បុគ្គលជាអ្នកស្តុកស្តម្ភ តែមិនចិញ្ចឹមមាតាក្តី បិតាក្តី ដែលចាស់ មានវ័យកន្លង​ហើយ នោះ​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៤ បពិត្រ​ព្រះមាន​ព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៥ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ''៥. បុគ្គលបញ្ឆោតព្រាហ្មណ៍ក្តី សមណៈក្តី ឬអ្នកសូម​ដទៃក្តី ដោយពាក្យ​កុហក នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៥ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៦ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៦. បុរសបុគ្គល មានទ្រព្យជាគ្រឿងត្រេកអរ​ច្រើន មានប្រាក់ សម្បូណ៌​ភោជន​បរិភោគ​នូវភោជន​មានរសឆ្ងាញ់​តែម្នាក់ឯង នោះជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៦ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៧ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៧. ជនដែលរឹងត្អឹងដោយអាងជាតិក្តី រឹងត្អឹងដោយអាង​ទ្រព្យ​ក្តី រឹងត្អឹង​ដោយអាង​គោត្រកូល​ក្តី ហើយ​មើលងាយ​ញាតិរបស់​ខ្លួន នោះ​ជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាស ទី ៧ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៨ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៨. ជនជាអ្នកលេងស្រីក្តី លេងសុរាក្តី លេងល្បែងភ្នាល់​ក្តី រមែងញុំាង​ទ្រព្យ ដែលខ្លួន​បានហើយ បានហើយ ឲ្យវិនាសទៅ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៨ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៩ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។ ''៩. ជនមិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធរបស់ខ្លួន ទៅខូច​ចំពោះពួក​ស្រីពេស្យា ឬខូចចំពោះ​ប្រពន្ធនៃ​បុគ្គល​ដទៃ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៩ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១០ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ''១០. បុរសមានវ័យកន្លងហើយ នាំយកស្រ្តី (ក្មេង) ដែលមាន​ដោះក្បំ ដូចជាផ្លែទន្លាប់ រមែង​ដេកមិនលក់ ព្រោះ​សេចក្តី​ប្រច័ណ្ឌ​ចំពោះ​ស្រ្តីនោះ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១០ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ១១ អ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''១១. បុរសបុគ្គល តាំងស្រ្តីអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយ ឬបុរស​បែបនោះ​ដែរ ក្នុងឋានៈ​ជាធំ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស​ ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១២ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''១២. បុគ្គលដែលកើតក្នុងខតិ្តយត្រកូល មានភោគៈ​តិច តែមាន​សេចក្តី​ប្រាថ្នាធំ ទៅប្រាថ្នា​រជ្ជសម្បត្តិ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' បុគ្គលជាបណ្ឌិត បរិបូណ៌ដោយការឃើញ​ដ៏ប្រសើរ ពិចារណា​ឃើញច្បាស់ នូវសេចក្តី​វិនាស​ទាំងនុ៎ះ​ក្នុងលោក បណ្ឌិត​នោះ រមែងគប់​រកនូវ​លោក ដែលមាន​សេចក្តី​សុខដ៏ក្សេម​ក្សាន្ត [បាលីថា សិវំ ក្នុងទីឯទៀតៗ បានដល់​ព្រះនិព្វាន តែក្នុង​ទីនេះ អដ្ឋកថា​ប្រាប់ថា បានដល់​សេចក្តី​សុខ​ក្សេមក្សាន្ត ក្នុងមនុស្ស និងទេវតា ។] ។ ចប់ បរាភវសូត្រ ទី៦ ។ (ព្រះត្រៃបិដក [[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦ សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ សុត្តនិបាត) ===ប្រមុខនៃក្តីវិនាស ១២ ប្រការ=== ====ទី ១ - បុគ្គលអ្នកទ្រុស្តធម៌ ស្អប់ធម៌==== ពាក្យ​ថា "ធម៌" មាន​អត្ថន័យ​ច្រើន​ណាស់ ប៉ុន្តែ​នៅ​ទី​នេះ ក្នុង​ន័យ​ទូលាយ ធម៌​ មាន​ន័យ​ថា​ ​ការ​បង្រៀន ឬ ​សភាវៈ​ពិត ។​ នៅ​ក្នុង​ន័យ​​ចង្អៀត ធម៌ គឺ​ជា​​ការបង្រៀន​របស់​​​ព្រះ​ពុទ្ធ ។ សូម​កុំ​ច្រឡំ​ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ និង ធម៌​​សម្រាប់​សូត្រ​ពេល​បុណ្យ​ទាន​​នានា ។ ដោយ​សារ​នៅ​ទី​នេះ​ ធម៌​ ផ្តោត​ជា​ពិសេស​ទៅ​លើ​សេចក្តី​ពិត, ​ច្បាប់​ធម្មជាតិ ឬ​ វិទ្យាសាស្ត្រ ដូច្នេះ​មនុស្ស​ដែល​ស្រឡាញ់​សេចក្តី​ពិត អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​វិទ្យាសាស្ត្រ​​នឹង​ចេះ​ស្វែង​រក​ទិន្នន័យ​ឬ​ព័ត៌មាន​ត្រឹមត្រូវ​ គ្រប់គ្រាន់ និង​ទាន់សម័យ​សម្រាប់​ធ្វើ​​​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​ប្រកប​ដោយ​គតិ​បណ្ឌិត​ឬ​​​បញ្ញាញាណ ។ ពួក​គេ​​រស់​នៅ​មាន​សេរីភាព ​រួច​ផុត​ពី​សេចក្តី​បង្រៀន​ក្លែងក្លាយ​​ទាំង​ឡាយ ដែល​ជា​អន្ទាក់​​, សំណាញ់​, ឬ​រនាំង​ហ៊ុំ​ព័ទ្ធ​បិទ​បាំង​ពួក​គេ​មិន​ឲ្យ​មើល​ឃើញ​ការ​ពិត ​ ។ មនុស្ស​ជឿ​លើ​សេចក្តី​ពិត​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ​​​នឹង​រស់​នៅ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​សុខ​ស្ងប់ គ្មាន​ការ​រវល់​អំពល់​ទុក្ខ ឬ​ភ័យ​ព្រួយ​បង្ក​ឡើង​ដោយ​ការ​បន្លាច ឬ​​ការ​អូស​ទាញ​ឲ្យ​​ជឿ​ទៅ​លើ​សេចក្តី​ជំនឿ​ឥត​ហេតុ​ផល ឬ​អរូបិយជំនឿ​ទាំង​ឡាយ ដូច​ជា​ជំនឿ​ថា​មាន​​មនុស្ស​​, សត្វ​ ឬ​ហេតុការណ៍​​អស្ចារ្យ ​ស្ថាន​នរក ​ស្ថាន​សួគ៌ ​ខ្មោច ​ប្រេត ​អតីតជាតិ ​អនាគត​ជាតិ​ ​ទេវតា ​ព្រហ្ម ឬ​អាទិទេព​ជា​ដើម ។ ជា​រួម មនុស្ស​ជឿ​សេចក្តី​ពិត មិន​ងាយ​សម្រេច​ចិត្ត​ជឿ​តាម​សម្តី​ពន្យល់​ឬ​សេចក្តី​បង្រៀន​​ណា​មួយ​ដែល​​មិន​ទាន់​​មាន​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​​ពិសោធន៍​ល្អិត​ល្អន់​ដោយ​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​នោះ​ឡើយ ។ ចំណែក​មនុស្ស​ដែល​មិន​ស្វែង​យល់​សេចក្តី​ពិត ពួក​គេ​នឹង​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​សេចក្តី​បង្រៀន​ក្លែងក្លាយ ដែល​នាំ​ទៅ​ដល់​ការ​ខាត​បង់​ពេល​វេលា ទ្រព្យ​សម្បត្តិ និង ជីវិត​ក៏​អាច​មាន ។ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​នេះ​នឹង​ធ្វើ​ខ្លួន​ងាយ​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បោក​បញ្ឆោត បំភ័យ ឬ​អូស​ទាញ​ឲ្យ​ធ្វើ​អំពើ​ផ្សេងៗ​ដែល​គ្មាន​ភាព​ប្រកដ​និយម ដូច​ជា​ត្រូវ​គេ​បោក​ឲ្យ​ជឿ​លើ​ការ​សាក់​លើ​ខ្លួន​ប្រាណ ការ​ទិញ​កន្សែង​[[យ័ន្ត]], ការ​ទិញ​ថ្នាំ​បុរាណ​ធ្វើ​ពី​ឫស​ឈើ​​ឬ​សត្វ​ងាប់, ការ​ស្រោច​ទឹក​លើក​រាសី, ការ​ទស្សន៍ទាយ​មើល​អនាគត, ពិធី​សែន​ព្រេន​ ជំនឿ​ហោះហើរ​ដើរ​លើ​អាកាស ឬ​ការ​វិនិយោគទុន​បោកប្រាស​តាម​បែប​ពីរ៉ាមីដ ។ មនុស្ស​ក្រុម​នេះ​នឹង​ងាយ​ត្រូវគេ​បញ្ឆោត​​ឲ្យ​ចំណាយ​ពេល​វេលា ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ ឬ​ជីវិត​ទៅ​លើ​​គោល​លទ្ធិ​មួយ ។ ពួក​គេ​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មនុស្ស​យន្ត​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ការ​បញ្ជា​របស់​ជន​បោក​ប្រាស់​ដែល​រង់ចាំ​ឱកាស​កេងប្រវ័ញ្ច​យក​ប្រយោជន៍​ទៅ​បម្រើ​បុគ្គល​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ឬ​បក្ស​ពួក​របស់​គេ ។ មនុស្ស​​មិន​ស្រឡាញ់​ការពិត​ ឬ​សេចក្តី​បង្រៀន​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ​នឹង​សម្រេច​ចិត្ត​យ៉ាង​ងាយ​ដោយ​មិន​បាន​គិត​ពិចារណា​ឲ្យ​បាន​ត្រឹម​ត្រូវ​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ ។ ====ទី ២ - សេពគប់នឹងជនជាអសប្បុរស==== ដើម្បី​យល់​ច្បាស់​អត្ថន័យ​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​មួយ​នេះ យើង​ត្រូវ​សិក្សា​ពាក្យ​សប្បុរស​ និង​ អសប្បុរស​ឲ្យ​បាន​ល្អិតល្អន់ ជាមុន​សិន ។ ពាក្យ​ថា សប្បុរស គឺ​បុរស (មនុស្ស​ប្រុស​ក្តី​ ស្រី​ក្តី) ជា​អ្នក​ស្ងប់ មិន​ធ្វើ​អំពើ​អាក្រក់​ដោយ​កាយ វាចា ឬ​ចិត្ត ។ សប្បុរសជន ជា​មនុស្ស​ប្រព្រឹត្ត​ល្អ ត្រឹមត្រូវ​តាម​ច្បាប់​រដ្ឋ​និង​ច្បាប់​សាសនា ។ សប្បុរសជន​ជា​មនុស្ស​រស់​នៅ​ចុះ​សម្រុង​នឹង​មនុស្ស​ដទៃ​​នៅ​ក្នុង​សហគមន៍ ឬ​សង្គម​ជាតិ​ទាំង​មូល ។ ពួក​សប្បុរស​ជន​គោរព​សិទ្ធិ​មនុស្ស​យ៉ាង​ខ្ជាប់ខ្ជួន​ និង មាន​មេត្តា​ករុណា​ដល់​សត្វ​ និង​ រុក្ខជាតិ​នៅ​លើ​ផែន​ដី ។ សប្បុរសជន​មិន​គិត​តែ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ឬ​ប្រយោជន៍​របស់​ក្រុម​បក្ស​ខ្លួន​នោះ​ទេ ។ ពួក​គេ​ចេះ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​មនុស្ស​ដទៃ​ដែល​ជា​ជន​ល្ងិតល្ងង់​ឲ្យ​មាន​ប្រាជ្ញា ជួយ​ជន​រង​ទុក្ខ​ឲ្យ​មាន​សេរីភាព ជួយ​ជន​ក្រីក្រ​​ស្រេក​ឃ្លាន​​ឲ្យ​​ទទួល​បាន​អាហារ​​បរិភោគ ជួយ​ជន​ខ្វះ​ទី​ជម្រក​ឲ្យ​មាន​គេហដ្ឋាន​ត្រឹមត្រូវ បង្រៀន​មនុស្ស​ខ្វះ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​​​ឲ្យ​ចេះ​ប្រកប​អាជីព​ត្រឹមត្រូវ​សម្រាប់​ជួយ​យឹតយោង​ខ្លួន​និង​គ្រួសារ ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត ​សប្បុរសជន​ប្រដៅ​បង្រៀន​កូនចៅ​របស់​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​គោរព​មនុស្ស​​ដទៃ​ដោយ​គ្មាន​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ ឬ​សាសនា ។ ពួក​គេ​ចេះ​គោរព​សេចក្តី​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​មនុស្ស​ដទៃ ស្តាប់​យោបល់​ល្អ​របស់​មនុស្ស​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​កែ​លម្អ​ខ្លួន​គេ​ឲ្យ​កាន់​តែ​ប្រសើរ ។ ការ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​សប្បុរសជន​ គឺ​ធ្វើ​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​​ពួក​គេ​បាន​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​រាវ​រក​ព័ត៌មាន​ត្រឹមត្រូវ និង ប្រឹក្សាយោបល់​ជាមួយ​មនុស្ស​មាន​បទ​ពិសោធន៍​ច្រើន​ ឬ​ជន​ជា​បណ្ឌិត ។​ ការ​ប្រតិបត្តិ​ជីវិត​តាម​មាគ៌ា​របស់​សប្បុរសជន​​នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​រស់​នៅ​យ៉ាង​សុខ​ស្ងប់ ចម្រុងចម្រើន និង សន្តិភាព​​​នៅ​ក្នុង​សង្គម ។​ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​បុរាណាចារ្យ​ប្រដៅ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ​សេពគប់​រាប់រក​មនុស្ស​ជា​សប្បុរសជន ។ ផ្ទុយ​ពី​សប្បុរសជន មនុស្ស​ជា​អសប្បុរសជន​​ខ្វះ​ខាត​គុណសម្បត្តិ​ទាំងឡាយ​​ដែល​សប្បុរសជន​មាន​ដូច​បាន​រៀបរាប់​ខាង​លើ​ស្រាប់ ។ ពិនិត្យ​មើល​ពី​ជ្រុង​ជ្រោយ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ទោះបី​អសប្បុរសជន​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​សន្ធឹក​យ៉ាង​ណា ក៏​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​នេះ​មិន​អើពើ​ចែក​រំលែក​ទ្រព្យ​របស់​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​មនុស្ស​ដទៃ ដូច​ជា​ការ​ចែក​ទាន​ដោយ​ផ្ទាល់​​ដល់​ជន​ក្រីក្រ ឬ​ការ​បង្កើត​មូល​និធិ​សម្រាប់​ជួយ​សិស្ស​និស្សិត​ក្រីក្រ​ កសាង​សាលា​រៀន ​មន្ទីរ​ពេទ្យ ឬ​ផ្លូវ​ថ្នល់​ ដែល​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​សហគមន៍​ទាំង​មូល​នោះ​ទេ ។ កុំ​ថា​ឡើយ​​ដល់​ទៅ​ការ​ចែក​រំលែក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​ដល់​មនុស្ស​ដទៃ អសប្បុរសជន​មិន​រវល់​អើពើ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ជួយ​កិច្ចការ​សង្គម ដូច​ជា​ការ​ជួយ​បង្ហាត់​បង្រៀន​ជន​ល្ងិតល្ងង់ ការ​ជួយ​កិច្ចការ​វត្តវ៉ា​អារាម សាលា​រៀន ឬ​មន្ទីរ​ពេទ្យ​ជាដើម ។ ​​​អសប្បុរសជន​សម្រេច​ចិត្ត​ធ្វើ​អ្វី​មួយ​តែង​ឈរ​លើ​មូលដ្ឋាន​ទាញ​យក​ប្រយោជន៍​មក​ដល់​ខ្លួន​ឬ​បក្សពួក​របស់​ខ្លួន​ជា​មុន​ ។ អសប្បុរសជន​​ទាញ​យក​គ្រប់​ហេតុ​ផល​ដើម្បី​បន្ត​អំពើ​រើស​អើង​វណ្ណៈ ជំនឿ​សាសនា និង ពណ៌​សម្បុណ៌​ស្បែក​របស់​មនុស្ស​ដទៃ​ដែល​មិន​មែន​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​របស់​ពួក​គេ ។ ដើម្បី​ជា​ភស្តុតាង​សម្រាប់​អះអាង​ចំណុច​ទាំង​ពីរ​ខាង​លើ​នេះ សូម​យើង​នាំ​គ្នា​ពិនិត្យ​មើល​សង្គម​មនុស្ស​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​នៅ​សម័យ​ព្រះពុទ្ធ​ ថា​តើ​សប្បុរសជន និង អសប្បុរសជន បាន​​គិត​ពិចារណា និង ធ្វើ​សកម្មភាព​អ្វី​ខ្លះ​សម្រាប់​ខ្លួន​គេ​និង បក្សពួក​របស់​គេ ។ នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា មនុស្ស​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ចេញ​ជា​ ៤ វណ្ណៈ​ធំៗ ពោល​គឺ​ វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ វណ្ណៈ​ក្សត្រ វណ្ណៈ​វេស្សៈ និង វណ្ណៈ​សូទ្រៈ ។ ជា​ទូទៅ​មនុស្ស​​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​ ទាញ​យក​ហេតុផល​ថា ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​កើត​មក​ពី​​មាត់​​មនុស្ស​ទេព​ឈ្មោះ "មនុ" ឬ​កើត​មក​ពី​ព្រះ​ឱស្ឋ​របស់​​​ព្រះ​ព្រហ្ម ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​ខ្ពង់ខ្ពស់​ជាង​មនុស្ស​មក​ពី​វណ្ណៈ​ដទៃ ។ ពួក​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​​បាន​បង្កើត​​​គម្ពីរ​ មនុ សស្ត្រៈ ដើម្បី​បោក​ប្រាស់ កេង​ប្រវ័ញ្ច ជិះជាន់​មនុស្ស​​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ ជា​ពិសេស​មនុស្ស​ចណ្ឌាល (ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ) ដោយ​គ្មាន​សុភវិនិច្ឆ័យ​ឡើយ ។ ទោះ​បី​​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ រដ្ឋាភិបាល​ឥណ្ឌា​មាន​​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែល​ការពារ​សិទ្ធិ​របស់​ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង​ឡាយ​ក៏​ដោយ ក៏​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ បន្ត​ជិះជាន់ កេងប្រវ័ញ្ច និង រើសអើង​មនុស្ស​វណ្ណៈ​វេស្សៈ សូទ្រៈ និង ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ (ចណ្ឌាល) ជានិច្ច ។ ​រឿង​និទាន​អំពី​ជីវិត​របស់​តួអង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ​​ដ៏​តឹងតែង​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា​នា​សម័យ​បុរាណ​ ។ ​មាតា​បិតា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​គឺ​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្សត្រ​ (ម្ចាស់​ដី) ដែល​តែង​ប្រមូល​ភោគផល​កសិកម្ម​ពី​ប្រជាកសិករ​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​សូទ្រៈ​ និង ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ ។ អំពើ​ជិះជាន់​ កេង​ប្រវ័ញ្ច និង រើស​អើង​វណ្ណៈ បាន​បន្ត​ពី​មួយ​ជំនាន់​ទៅ​​មួយ​ជំនាន់​​ទៀត​ដោយ​គ្មាន​ការ​កែ​ប្រែ ដោយសារ​​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ (វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ) បាន​ចូល​ដៃ​ឃុបឃិត​គ្នា​បង្កើត​ជា​គម្ពីរ​សាសនា​ច្រើន​រាប់​មិន​អស់​សម្រាប់​បិទបាំង​គំនិត​អាក្រក់​របស់​ពួក​គេ និង សម្រាប់​បំបាក់​ផ្នត់​គំនិត​មនុស្ស​ដទៃ​ទៀត​ឲ្យ​ទ្រាំ​ទទួល​យក​​គម្ពីរ​សាសនា​ទាំង​នោះ​ព្រោះ​ជា​បំណង​​របស់​ព្រះ​អាទិទេព ។ គម្ពីរ​សាសនា​ និង ពិធី​សាសនា​ច្រើន​ស្អេក​ស្កះ​ទាំង​នោះ​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ឧបករណ៍​សម្រាប់​​គាប​សង្កត់​ផ្នត់​គំនិត​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ​ឲ្យ​បន្ត​ទ្រាំ​ទ្រ​ទទួល​យក​​ស្ថានភាព​ជីវិត​របស់​ខ្លួន​ដោយ​គ្មាន​ការ​ពិចារណា​ ឬ​ងើប​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អយុត្តិធម៌​សោះ ។ ពួក​អសប្បុរសជន​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​បន្ត​ពន្យល់​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​ថា​ មូលហេតុ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​ខ្លួន​មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ច្រើន​​ រស់​នៅ​សុខស្រួល មាន​បាវបម្រើ​ច្រើន​នៅ​ជាតិ​នេះ​ គឺ​មក​ពី​ពួក​ខ្លួន​បាន​ធ្វើ​បុណ្យ​ច្រើន​ពីជាតិ​មុនៗ ហើយ​មូលហេតុ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ​ក្លាយ​ជា​ជនក្រីក្រ​ដូច្នេះ​ គឺ​មក​ពី​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​កម្មអាក្រក់​ ឬ​ថា​មិន​បាន​ធ្វើ​បុណ្យ​ច្រើន​ពី​ជាតិ​មុនៗ ។ ដូច្នេះ​ពួក​គេ​ត្រូវ​ស៊ូទ្រាំ​ខាំមាត់​សង្កត់​ចិត្ត​ទទួល​យក​ស្ថានភាព​ក្រីក្រ​នៅ​ក្នុង​ជាតិ​នេះ​ ហើយ​ខំ​ធ្វើ​បុណ្យ​ដាក់​ទាន​ឲ្យ​បាន​ច្រើន​ ​ដើម្បី​អាច​កើត​មក​ម្តង​ទៀត​នៅ​ជាតិ​ក្រោយ ​ជា​សេដ្ឋី​មាន​បាវ​បម្រើ​ច្រើន​ ដូច​ពួក​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​ និង ​វណ្ណៈ​ក្សត្រ​ ។ ការ​បកស្រាយ​បង្វែ​ទិស​របៀប​នេះ​ទទួល​បាន​ផល​រហូត​មក​រាប់​រយ​ជំនាន់​ មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​មិន​ហ៊ាន​ងើប​ឡើង​ប្រឆាំង​នឹង​​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ដើម្បី​ទាមទារ​យក​សិទ្ធិ​សេរីភាព​របស់​ខ្លួន​ទេ ។ ​​មក​ដល់​សម័យ​កាល​ព្រះពុទ្ធ​ មនុស្ស​ជាច្រើន​បាន​ជួប​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​​គ្នា​ដើម្បី​ដោះដូរ​ទំនិញ​ព្រម​ទាំង​គំនិត​ថ្មីៗ និង បច្ចេកវិទ្យា​ទំនើបៗ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជាច្រើន​ចាប់​ផ្តើម​សួរដេញដោល​អំពី​ទ្រឹស្តី​ទាំងឡាយ​ដែល​មាន​ចែង​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​វេទ​របស់​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​​ថា​តើ​វា​មាន​ភាព​ប្រាកដ​និយម​​​​ក្នុង​កម្រិត​ណា ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ក៏​ជា​ទស្សវិទូ​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​ទស្សនវិទូ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បាន​មើល​ឃើញ​អំពើ​អយុត្តិធម៌​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា​នៅ​សម័យ​នោះ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​​ដេញដោល​​ និង ​បដិសេធ​ទ្រឹស្តីទាំងឡាយ​ដែល​បាន​ចែង​នៅ​​​ក្នុង​គម្ពីរ​វេទ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​រៀនសូត្រ​​ជាមួយ​គ្រូ​​​តាំង​ពី​កុមារភាព​មក​ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​តស៊ូ​ស្វិតស្វាញ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​បែងចែក​ និង រើសអើង​វណ្ណៈ ។ បិតា​របស់​ព្រះអង្គ​ក៏​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​រើស​អើង​វណ្ណៈ​ដែរ ។ សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​ពេញ​ចិត្ត​ និង ​យក​ទៅ​អនុវត្ត​តាម ក៏​ប៉ុន្តែ​សេចក្តី​បង្រៀន​នោះ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ខឹង​សម្បា​យ៉ាង​ខ្លាំង ។​ ​បដិវត្តន៍​ខាង​គំនិត​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ហុច​ផល​យ៉ាង​សម្បើម​​ដោយ​មាន​មនុស្ស​ជាច្រើន​បាន​ងាក​ទៅ​ប្រតិបត្តិ​តាម​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​អង្គ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​សង្គម​មាន​យុត្តិធម៌ មនុស្ស​មាន​សិទ្ធិ​សេរីភាព ។ មនុស្ស​ចាប់​ផ្តើម​យល់​អំពី​តម្លៃ​នៃ​ពាក្យ​ថា​ មេត្តា​ ករុណា ចំពោះ​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅ​មក ។ ប្រជាជន​ចាប់​ផ្តើម​បោះបង់​ពិធី​ខាង​សាសនា​ដែល​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​បាន​បង្ខំ​ឲ្យ​ធ្វើ​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ ។ នេះ​គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍​បញ្ជាក់​អំពី​ផលប្រយោជន៍​នៃ​ការ​សេពគប់មិត្ត​ជា​សប្បុរសជន និង ផល​អាក្រក់​បាន​ពី​ការ​សេពគប់​មិត្ត​ជា​អសប្បុរសជន ។ ====ទី ៣ - កិរិយា​ដេក, និយាយ, ខ្ជិល, ខឹង​ច្រើន==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ មាន​កិរិយា​ខាង​រាងកាយ​សំខាន់ៗ​ចំនួន ៤ ដែល​យើង​គួរ​ពិចារណា និង ទាញ​យក​ភស្តុតាង​មក​អះអាង​ការពារ​គំនិត​នីមួយៗ​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​លាស់​ ។ មនុស្ស​ និង សត្វ​គ្រប់​រូប​តែង​មាន​ និង ​ប្រើប្រាស់​កិរិយា​ទាំង​ ៤ នេះ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​ ដើម្បី​ឲ្យ​រាង​កាយ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ប្រកប​ដោយ​តុល្យភាព និង សុខភាព​​ ។ យើង​សូម​ផ្តោត​យក​តែ​មនុស្ស​ហើយ​សុំ​មិន​លើក​ជីវិត​សត្វ​មក​បរិយាយ​នៅ​ទី​នេះ​ទេ ។ កិរិយា​ទី ១ គឺ​ការ​ដេក ។ ជាទូទៅ​​ មនុស្ស​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល ៨ ម៉ោង សម្រាប់​ដេក​សម្រាក ដើម្បី​ឲ្យ​ខួរ​ក្បាល​ត្រជាក់​ផង និង ទុក​ពេល​ឲ្យ​រាងកាយ​បញ្ចេញចោល​សារជាតិ​គីមី​ពុល​ដែល​សល់​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន និង ខួរ​ក្បាល ផង ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត ក្នុង​ពេល​ដេក​លង់លក់ ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​ចាប់​ផ្តើម​រៀបចំ​ព័ត៌មាន​ដែល​ទទួល​បាន​កាល​ពី​ពេល​ភ្ញាក់​ដឹង​ខ្លួន​ (ព័ត៌មាន​ទទួល​បាន​តាម​រយៈ​ភ្នែក​, ត្រចៀក​, អណ្តាត, ច្រមុះ, ស្បែក, និង​ ចិត្ត) ឲ្យ​មាន​សណ្តាប់​ធ្នាប់​ត្រឹមត្រូវ​ ។ ព័ត៌មាន​ណា​ដែល​គ្មាន​ប្រយោជន៍ ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​នឹង​បោះបង់​ចោល​ដើម្បី​ទុក​លំហ​សម្រាប់​រក្សាទុក​ព័ត៌មាន​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍ ។ ចំពោះ​ព័ត៌មាន​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍​វិញ ជាពិសេស​ព័ត៌មាន​ទាក់ទង​នឹង​ទីកន្លែង​មាន​ម្ហូប​ចំណី សុវត្ថិភាព និង វិធី​ការពារ​ខ្លួន​ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​គ្រោះ​ថ្នាក់​ជាដើម ត្រូវ​បាន​ខួរ​ក្បាល​យក​ទៅ​តម្រៀប​ទុក​តាម​លំដាប់លំដោយ​សម្រាប់​មនុស្ស​យក​មក​ប្រើប្រាស់​នៅ​ពេល​ខាង​មុខ ។ បន្ទាប់​ពី​ដេក​លក់​បាន ៧ ឬ​ ៨ ម៉ោង មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​នឹង​ភ្ញាក់​ឡើង​​ប្រកប​ដោយ​អារម្មណ៍​ភ្លឺ​ថ្លា គិត​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​អ្វី​មួយ​បាន​លឿន ព្រម​ទាំង​មាន​ប្រតិកម្ម​តប​នឹង​ស្ថានភាព​អាសន្ន​មួយ​យ៉ាង​រហ័សរហួន​ផង​ដែរ ។ មនុស្ស​ដែល​ដេក​មិន​គ្រប់គ្រាន់​ច្បាស់​ជា​មាន​ប្រតិកម្ម​យឺតៗ អាច​បង្ក​គ្រោះថ្នាក់​នៅ​ពេល​បើកបរ​ ឬ​បញ្ជា​គ្រឿង​យន្ត ចំណែក​សិស្សានុសិស្ស​ដែល​ដេក​មិន​គ្រប់គ្រាន់​វិញ​ក៏​ពិបាក​នឹង​ចងចាំ​មេរៀន​ដែល​បាន​រៀន​កាល​ពី​ថ្ងៃ​ម្សិល​មិញ​ដែរ ។ ដូច្នេះ​ ការ​ដេក​គឺ​ពិត​ជា​រឿង​សំខាន់​ណាស់សម្រាប់​មនុស្ស​គ្រប់​រូប ទោះ​បី​មនុស្ស​ខ្លះ​ត្រូវ​ការ​ពេលវេលា​ត្រឹម ៣ ទៅ ៤ ម៉ោង​ក៏​អាច​ដេក​លក់​គ្រប់គ្រាន់​ក៏​ដោយ ។ សេចក្តី​បង្រៀន​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​ទី ៣ នេះ គឺ​ កុំ​ចំណាយ​ពេល​ដេក​លើស​ពី​សេចក្តី​ត្រូវការ​​របស់​រាង​កាយ ។ ការ​ចំណាយ​ពេល ៩ ឬ​ ១០ ម៉ោង​ សម្រាប់​ដេក​ពួន គឺ​ពិត​ជា​បង្ហិន​ពេល​វេលា​សំខាន់​លើស​ពី ១ ភាគ ៣ ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ​​សម្រាប់​ធ្វើ​ការងារ​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​ខ្លួន​ឯង ដល់​គ្រួសារ និង សង្គម ។ បើ​យើង​ពិចារណា​ពី​ជ្រុង​ជ្រោយ​សុខភាព ការ​ដេក​ច្រើន​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​សាច់ដុំ​ចុះ​ខ្សោយ ឆ្អឹង​ងាយ​ផុយ​ស្រួយ តម្រង​នោម និង សួត​ពិបាក​ធ្វើការ ។ ការ​ដេក​ច្រើន​ពេក​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​ស្បែក​ខ្នង​រលាក ហើយ​ក្រពះ​ក៏​ពិបាក​រំលាយ​អាហារ ដែល​បង្ក​ទៅ​ជា​រោគ​ទល់​លាមក​ក៏​មាន ។ មាន​រោគ​ជា​ច្រើន​បង្ក​ឡើង​ដោយ​សារ​តែ​ការ​ដេក​ច្រើន​ហួស​សេចក្តី​ត្រូវការ​របស់​រាងកាយ ។ ដូច្នេះ​យើង​មិន​ត្រូវ​ដំអក់​ទម្រន់​មិន​ក្រោក​ពី​គ្រែ​​ឬ​ទី​ដេក​​នៅ​ពេល​ដល់​ម៉ោង​ត្រូវ​ភ្ញាក់​នោះ​ទេ វៀរលែង​តែ​ករណី​មាន​ជម្ងឺ​ ។ ការ​ពិសារ​គ្រឿង​ញៀន​ស្រវិង​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​សម្រាប់​ដេក​ពួន​លើស​ពី​សេចក្តី​ត្រូវការ​របស់​រាង​កាយ​ដែរ ។ ហេតុ​នេះ​យើង​ក៏​ត្រូវ​ជៀសវាង​គ្រឿង​ញៀន​​​ឬ​ស្រវឹង​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បង្ក​បញ្ហា​ដល់​សុខភាព​ខួរ​ក្បាល សួត ថ្លើម និង តម្រង​នោម ។​​ កិរិយា​ទី​ ២ គឺ​ការ​និយាយ​ច្រើន​ហួសហេតុ​ដែល​មនុស្ស​​គ្រប់​រូប​គួរ​កាត់បន្ថយ ។ ជា​ទូទៅ​ មនុស្ស​​​និយាយ​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​គ្នា​ជាប់​ជាប្រចាំ ដើម្បី​ចែក​រំលែក​ព័ត៌មាន ចំណេះ​ដឹង វិធី​ធ្វើ​ការងារ​ និង ជួញ​ដូរ ។ ការ​និយាយ​គឺ​ជា​អំពើ​ដែល​រាងកាយ​មនុស្ស​ប្រើ​សម្ពាធ​ខ្យល់​បញ្ចេញ​ពី​សួត​ដើម្បី​បញ្ជា​ប្រអប់​សំឡេង​ឲ្យ​មាន​ចេញ​ជា​សំឡេង​ស្រែក ខ្សិប ឬ​និយាយ ។ យើង​ឃើញ​ថា​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ប្រើ​ថាមពល​យ៉ាង​ច្រើន​ដើម្បី​និយាយ​ទាក់ទង​គ្នា ។ បើ​មនុស្ស​និយាយ​តិច គាត់​ក៏​នឹង​ចំណាយ​ថាមពល​តិច បើ​គាត់​និយាយ​ច្រើន គាត់​ក៏​ចំណាយ​ថាពល​ច្រើន​ដែរ ។ ពេល​យើង​ដឹង​ការពិត​ដូច្នេះ​ហើយ យើង​ត្រូវ​កាត់បន្ថយ​ការ​និយាយ​ឲ្យ​បាន​តិច​តាម​អាច​ធ្វើ​បាន​ដើម្បី​សន្សំ​ថាមពល​ទុក​ប្រើប្រាស់​នៅ​ក្នុង​កាយវិការ​ដទៃទៀត ។ មនុស្ស​មួយ​​ដែល​ចំនួន​ប្រកប​អាជីព​ខ្លះៗ​ដែល​ទាមទារ​ការ​និយាយ​ច្រើន ដូច​ជា​គ្រូ​បង្រៀន ភិក្ខុ មេធាវី ឬ​តំណាង​រាស្ត្រ ។ ការ​និយាយ​របស់​ពួក​គាត់​​ភាគ​ច្រើន​​ជា​ការ​នាំ​ប្រយោជន៍​ដល់​មនុស្ស​ច្រើន​នាក់ ។ ប៉ុន្តែ​ពួក​គាត់​ក៏​ខាតបង់​ថាមពល​ច្រើន​ណាស់​ដែរ​នៅ​ពេល​និយាយ​ម្តងៗ ។ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ខ្លះ​បែរ​ជា​ចង់​បញ្ចេញ​សំដី​រោយរាយ​ព្រោកប្រាជ្ញ​ឥតប្រយោជន៍​តាម​តៀមស្រា ឬ​វត្តវ៉ាអារ៉ាម ដោយ​គ្មាន​គោលដៅ​ពិត​ប្រាកដ ព្រោះ​ពួក​នេះ​មាន​អំនួត​ខ្ពស់ និង​ ចង់​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​កោតក្រែង​ខ្លួន​ថា​ជា​អ្នក​ចេះ​ដឹង​ច្រើន ។ ការ​និយាយ​បែប​នេះ​គឺ​ជា​ការ​បង់​ខាត​ថាមពល​របស់​ខ្លួន ។ បើ​ជ្រុល​ជា​និយាយ​ដើម​អាក្រក់​​ឬ​បង្ខូច​​កិត្តិយស​របស់​មនុស្ស​ដទៃ​​វិញ ជន​ព្រោកប្រាជ្ញ​ឥតបាន​ការ​ទាំង​នោះ​ច្បាស់​ជា​នឹង​ត្រូវ​គេ​ជេរ​ស្តី​ឬ​វាយប្រហារ​ឲ្យ​ឈឺ​សាច់​ជា​មិន​ខាន ។​ បើ​នៅ​ក្នុង​វង់​ជជែក​វិញ មនុស្ស​និយាយ​ច្រើន​មិន​ទុក​ឱកាស​ឲ្យ​ដៃគូ​បញ្ចេញ​គំនិត​របស់​គេ​ទេ ។ នេះ​គឺ​ពិត​ជា​ការ​ខាត​បង់​ដ៏​ធំ​មួយ ព្រោះ​ថា​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​តែង​មាន​គំនិត​ល្អរៀងៗ​ខ្លន គ្រាន់​តែ​គេ​មិន​ចង់​បញ្ចេញ​ឲ្យ​ក្រុម​ពិភាក្សា​ដឹង​​ព្រោះ​គាត់​គ្មាន​ឱកាស ។ ដូច្នេះ​មនុស្ស​និយាយ​ច្រើន​គួរ​តែ​ទុក​ឲ្យកាស​ស្តាប់​យោបល់​របស់​មនុស្ស​ដទៃ កុំ​គិត​ថា​មាន​តែ​ខ្លួន​ទេ​ទើប​មាន​យោបល់​ល្អ ឬ​ចេះ​ដឹង​ច្រើន​ជាង​គេ ។ ម្យ៉ាង​ទៀត​ការ​និយាយ​ច្រើននឹង​នាំ​ឲ្យ​បែក​ធ្លាយ​ការណ៍​សម្ងាត់​ដែល​នាំ​ឲ្យ​ជនបង្កប់​លួច​យក​ព័ត៌មាន​ទៅ​ប្រើ​​សម្រាប់​ធ្វើ​អំពើ​​​អាក្រក់​ដល់​​​ខ្លួន​ឬ​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន ។ ​កិរិយា​ទី​ ៣ គឺ​ភាព​កំជិល​​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ជៀសវាង ។ គ្មាន​ជន​ណា​ម្នាក់​អាច​អួតអាង​ថា​ខ្លួន​គេ​គ្មាន​ភាព​កំជិល​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន​នោះ​ឡើយ ។ មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​តែង​មាន​ភាព​កំជិល​នេះ​ជាប់​មក​តាំង​ពី​កំណើត ។ យើង​ខិតខំ​បង្កើត​របៀប​ធ្វើការងារ​ និង បង្កើត​ឧបករណ៍​បច្ចេកវិជ្ជា​ផ្សេងៗ ដើម្បី​ធ្វើ​​កិច្ចការ​មួយ​បាន​សម្រេច​ដោយ​ប្រើ​ពេល​វេលា​តិច​ ដើម្បី​សន្សំ​ពេល​យក​ទៅ​សម្រាក​លំហែ​កម្សាន្ត​ ពោល​គឺ​ភាព​កំជិល ។ មនុស្ស​ខ្លះ​បាន​ជួល​ឬ​ប្រើ​មនុស្ស​ផ្សេង​ទៀត​ឲ្យ​ធ្វើ​ការងារ​ជំនួស​ខ្លួន​ក៏​មាន ។ ក្រុម​មនុស្ស​មាន​អំណាច​ប្រើ​ប្រាស់​មនុស្ស​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់​ឲ្យ​ធ្វើ​ការងារ​រាប់​ពាន់​ប្រភេទ​ជំនួស​ខ្លួន ។ ពួក​ម្ចាស់​ដី​ប្រើ​កូន​ឈ្នួល​ធ្វើ​ការងារ​កសិកម្ម​យ៉ាង​លំបាក​និង​ផ្តល់​ប្រាក់​ឈ្នួល​បន្តិចបន្តួច​ឬ​មិន​ឲ្យ​សោះ​ក៏​មាន ។ នោះ​ហើយ​ជា​ភាព​កំជិល​របស់​មនុស្ស​ ។ រី​ឯ​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ក៏​បាន​ស្វះស្វែង​រក​វិធី​ធ្វើការងារ ឬ​បង្កើត​ឧបករណ៍​សម្រាប់​ធ្វើការងារ​ឲ្យ​បាន​ច្រើន​ដោយ​ប្រើ​ពេល​វេលា​និង​ថាមពល​តិច​បំផុត ។ ឧទាហរណ៍ មនុស្ស​ជំនាន់​ដើម​ត្រូវ​ធ្វើ​ស្រែ​ដោយ​ប្រើ​សត្វ​ជា​ជំនួយ​ព្រោះ​ខ្ជិល​ប្រើ​កម្លាំង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ក្រោយ​មក​មនុស្ស​ក៏​បាន​បង្កើត​គ្រឿង​យន្ត​ជំនួស​សត្វ​វិញ​ព្រោះ​វា​ជួយ​ឲ្យ​ពួក​គេ​សម្រេច​គោលដៅ​ឆាប់​ ។ យើង​លើក​យក​ភាព​កំជិល​បែប​​ទី​មួយ​មក​បង្ហាញ​សិន​ថា​ ភាព​កំជិល​មិន​មែន​សុទ្ធ​តែ​អាក្រក់​ទាំង​អស់​នោះ​ទេ ។ យើង​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ភាព​កំជិល​ប្រភេទ​នេះ​ថា "​ទុកពេល​ស្វែងរក​គំនិត​ល្អ​​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​​​ធ្វើ​ការងារ​មួយ​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​និង​ប្រសើរ​ជាង​មុន" ។ ភាព​កំជិល​បែប​នេះ​គឺ​មាន​ប្រយោជន៍​​ច្រើន​ជាង​ការ​ធ្វើ​ការងារ​តាម​វិធី​ដដែលៗ​ តាម​ក្បួន​ចាស់ តាម​ទម្លាប់ ដែល​​ចំណាយ​ពេល ឬ​កម្លាំង​ច្រើន និង​ បាន​ផល​តិច ។ ចំណែក​ឯ​ភាព​កំជិល​ដែល​យើង​ត្រូវ​វៀរ​ចាក​ឲ្យ​ឆ្ងាយ​នោះ​គឺ​ជា​ភាព​កំជិល​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់​មិន​​​អនុវត្ត​តាម​វិធី​​ធ្វើ​ការងារ​ដ៏​ប្រសើរ​ដែល​គេ​បាន​ណែនាំ និង មិន​រវល់​គិត​គូរ​រក​វិធី​ធ្វើ​ការងារ​ថ្មី​ដើម្បី​សម្រេច​គម្រោង​ណាមួយ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍​ទី ១ កសិករ​ម្នាក់​ត្រូវ​ភ្ជួរ​ស្រែ​មួយ​ហិកតា​ឲ្យ​ចប់​ក្នុង​រយៈ​ពេល ១០ ថ្ងៃ ។ ប្រសិន​បើ​គាត់​មាន​តែ​គោ​ឬ​ក្របី​មួយ​នឹម​និង​នង្គ័ល​តែ​មួយ ជា​​ធម្មតា​គាត់​ត្រូវ​ក្រោក​ពី​ព្រលឹម​ដើម្បី​ភ្ជួ​ស្រែ​ឲ្យ​បាន​យូរ​ក្នុង​មួយថ្ងៃៗ ។ ប៉ុន្តែ​គាត់​បែ​ជា​ខ្ជិល​ក្រោក​ពី​ព្រលឹម ហើយ​រង់​ចាំ​ថ្ងៃ​រះ​ផុត​ព្រៃ ឬ​រង់​ចាំ​ជិត​ថ្ងៃ​ត្រង់​ទើប​ចេញ​ទៅ​ស្រែ ។ គាត់​មិន​អាច​នឹង​សម្រេច​ទិសដៅ​របស់​គាត់​បាន​ឡើយ ។ ជម្រើស​ទី​ ២ ​គាត់​អាច​ជួល​មនុស្ស​ដទៃ​​ឲ្យ​មក​ជួយ​ការងារ​នោះ ពេល​នោះ​គាត់​នៅ​តែ​អាច​សម្រេច​ទិសដៅ​បាន​ ។ ប៉ុន្តែ​គាត់​ខ្ជិល​ចំណាយ​ប្រាក់​ឬ​គ្មាន​ប្រាក់​សម្រាប់​ចំណាយ ពេល​នោះ​គម្រោង​របស់​គាត់​នឹង​មិន​អាច​សម្រេច​តាម​ទិសដៅ​ដាក់​ចុះ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍​​ទី ២ និស្សិត​ម្នាក់​ត្រូវ​សរសេរ​និក្ខេបបទ​កម្រាស់​ ២០០ ទំព័រ ដើម្បី​ការពារ​គំនិត​​របស់​គាត់​សម្រាប់​បញ្ចប់​ថ្នាក់​បរិញ្ញាប័ត្រ ។ គាត់​ត្រូវ​បញ្ចប់​គម្រោង​នោះ​ក្នុង​រយៈពេល ១២​ ខែ ដោយ​រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​ការ​រៀបចំ​គម្រោង ការ​ចុះ​ស្រាវជ្រាវ​យក​ទិន្នន័យ ការ​វិភាគ​ទិន្ន័យ និង ការ​សរសេរ​និក្ខេបបទ​ផង​ដែរ ។ និស្សិត​ម្នាក់​នោះ​ខ្ជិល​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​និង​រង់ចាំ​ជិត​ដល់​ឆ្នាំ​បញ្ចប់​សឹម​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើ​ការងារ​នោះ ។ ពេលវេលា​ចេះ​តែ​រំកិល​ទៅ​មុខ​គ្មាន​រង់ចាំ​និស្សិត​កំជិល​នោះ​ទេ ។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​គាត់​គ្មាន​ទាំង​គម្រោង ទាំង​ទិន្នន័យ សម្រាប់​សរសេរ ហើយ​ក៏​គ្មាន​ឯកសារ​សម្រាប់​បញ្ជាក់​ថា​គាត់​បាន​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ ។ ឧទាហរណ៍​ទី ៣ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​ត្រូវ​រៀន​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​​ទាំង​ ១១០​ ក្បាល​ និង​​គម្ពីរ​​ផ្សេងៗ​របស់​ពុទ្ធសាសនា និង របស់​សាសនា​​ផ្សេងៗ​ទៀត​ឲ្យ​ចេះ​ចាំ​យ៉ាង​ស្ទាត់​​សម្រាប់​យក​ទៅ​ការពារ​គំនិត​​នៅ​ពេល​​តស៊ូមតិ (សង្គាយនា) ជា​មួយ​នឹង​ភិក្ខុ​​ដទៃ​នៅ​ថ្ងៃ​ប្រគួត​ប្រឡង​​បញ្ចប់​ការសិក្សា​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ ។ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​នោះ​​អាន​តែ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ និង ខ្ជិល​អាន​សៀវភៅ​​ផ្សេង​ទៀត​ ។ ថ្ងៃ​ប្រគួត​បាន​ឈាន​មក​ដល់ ការ​ជជែក​ដេញដោល​បាន​ឈាន​ឡើង​ដល់​កម្រិត​ជ្រៅ​និង​លំបាក​យ៉ាង​ខ្លាំង ។ ភិក្ខុ​ជាដៃគូ​ប្រគួត​បាន​ចោទសួរ​ភិក្ខុ​កំជិល​យ៉ាង​ចាស់​ដៃ​ និង បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភិក្ខុ​កំជិល​ចាញ់ដៃ​អាម៉ាស់​មុខ​ ខឹង​ចិត្ត​ទៅ​សម្ងំ​សូធ្យ​រៀន​បន្ថែម​សម្រាប់​ឡើង​ទៅ​ប្រយុទ្ធ​នៅ​​ពេល​​ក្រោយ​ទៀត ។ ឧទាហរណ៍​ទី ៤ បុរស​ម្នាក់​ចង់​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ច្រើន​ប៉ុន្តែ​គាត់​ខ្ជិល​ទៅ​ប្រកប​អាជីវកម្ម​ឬ​ធ្វើការងារ​បម្រើ​ក្រុមហ៊ុន​ដទៃ ។ គាត់​គិត​ថា​បើ​គាត់​ទៅ​កាស៊ីណូ​ គាត់​អាច​នឹង​ឈ្នះ​ល្បែង​បាន​ប្រាក់​ច្រើន​សន្ធឹក​ក្នុង​ពេល​ឆាប់ៗ បើ​មិន​ដូច្នោះ​ទេ គាត់​អាច​នឹង​ទិញ​ឆ្នោត​ដែល​អាច​ឲ្យ​គាត់​ត្រូវ​បាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា ។ បុរស​ម្នាក់​នោះ​បន្ត​ទៅ​កាស៊ីណូ​ដើម្បី​លេង​ល្បែង​គ្មាន​លោះ​ថ្ងៃ ។ ថ្ងៃ​ខ្លះ​ក៏​ឈ្នះ​ ថ្ងៃ​ខ្លះ​ក៏​ចាញ់ ។ ជា​សរុប​គាត់​ចាញ់​ល្បែង​អស់​ប្រាក់​រាប់​ម៉ឺន​ដុល្លា ត្រូវ​​បញ្ចាំ​ផ្ទះ​ដើម្បី​យក​ប្រាក់​ទៅ​លេង​ល្បែង​ទៀត ។ គាត់​ក៏​បាន​ចំណាយ​ប្រាក់​សន្ធឹក​ណាស់​ដែរ​ដើម្បី​ទិញ​លេខ​ឆ្នោត ។ ទី​បំផុត ផ្ទះ​ក៏​អស់​ ការងារ​ក៏​គ្មាន ព្រម​ទាំង​ជំពាក់​ប្រាក់​អ្នក​ដទៃ​​យ៉ាង​​ច្រើន​ទៀត​ផង ។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ភាព​កំជិល ដែល​មនុស្ស​គ្រប់​រូប​គួរ​វៀរ​ចាក​ឲ្យ​ឆ្ងាយ ។​ កិរិយា​ទី ៤ ការ​ខឹង​សម្បារ​ ដែល​មនុស្ស​ត្រូវ​កាត់​បន្ថយ​ឲ្យ​បាន​តិច​បំផុត ។ មនុស្ស​គ្រប់​គ្នា​តែង​មាន​អារម្មណ៍​ខឹង​ស្បារ​ ទោះ​បី​ជា​ជន​សាមញ្ញ ឬ អ្នក​ចេះ​ដឹង​ខ្ពស់​ក្លាយ​ជា​អរហន្ត​ក៏​ដោយ គ្រាន់​តែ​កម្រិត​នៃ​កំហឹង​មាន​ខុសគ្នា​ទៅតាម​កម្រិត​នៃ​ភាព​ចេះ​ដឹង​ និង ការ​ចេះ​ខន្តី​ ឬ​សណ្តោស ។ កំហឹង​គឺ​ជា​អារម្មណ៍​​ឆេះ​ក្តៅ​ ពុះ​កញ្ជ្រោល​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ក្បាល​របស់​បុគ្គល​ម្នាក់​​នៅ​ពេល​ស្ថានភាព​មួយ​មិន​កើតឡើង​តាម​ការ​រំពឹង​ទុក​ ឬ មនុស្ស​ម្នាក់​បង្ក​បញ្ហា​​ឬ​មិន​ធ្វើ​ការងារ​ឲ្យ​សម​នឹង​ចិត្ត​ចង់បាន​របស់​បុគ្គល​ទី​មួយ​នោះ ។ មនុស្ស​​​​ដែល​មាន​ខន្តី​ និង ​យល់​ស្ថានការណ៍ ព្រម​ទាំង​ទុក្ខ​លំបាក​របស់​ជនដទៃ ក៏​ចេះ​បន្ធូរ​អារម្មណ៍​ខឹង​បាន​ឆាប់ និង មិន​ជះ​កំហឹង​ទៅ​លើ​ជន​ទីពីរ ។ មនុស្ស​គ្មាន​ខន្តី​ មិន​ស្វែង​យល់​ស្ថានការណ៍​របស់​ជនដទៃ នឹង​បន្ត​រក្សា​កំហឹង​ឲ្យ​ឆេះ​ងំ​នៅ​ក្នុង​ក្បាល​របស់​ខ្លួន រួច​ហើយ​ជះ​កំហឹង​នោះ​ទៅ​លើ​ជន​ទី​ពីរ និង មនុស្ស​នៅ​ក្បែរ​ខ្លួន​ដូច​ជា​កូន​ចៅ ប្តីសី ឬ មនុស្ស​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់ ។ សូម្បី​របស់​មាន​តម្លៃ​​ និង ជាទី​ស្រឡាញ់​របស់​ខ្លួន​​ក៏​មនុស្ស​មិន​ចេះ​ទប់​កំហឹង​នោះ​នឹង​វាយ​បំបែក​ឲ្យ​ខ្ទេច​ ។ គ្មាន​នរណា​ម្នាក់​ចង់​រស់​នៅក្បែរ​មនុស្ស​មិន​ចេះ​ទប់​កំហឹង​សោះ​ឡើយ ព្រោះ​កំហឹង​របស់​បុគ្គល​នោះ​នឹង​ឆ្លង​​ដល់​ខ្លួន​​មិន​ខាន ។ កំហឹង​​ដែល​មិន​មាន​ការ​ទប់ស្កាត់​ត្រឹម​ត្រូវ​គឺ​​ជា​ភាព​ចង្រៃ​​​ដល់​សីលធម៌ (moral hazard) ។​ ការ​បកស្រាយ​ខាង​លើ​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​​ ការ​ដេកច្រើន, ការ​និយាយច្រើន, ភាព​កំជិល, និង កំហឹង​គ្មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​គឺ​ជា​មូលហេតុ​នាំ​មក​នូវ​​ក្តីវិនាសទី ៣ ។ ហេតុ​នេះ​បុគ្គល​គ្រប់រូប​គួរ​ជៀសវាង​​ឬ​កាត់​បន្ថយ​ការ​បញ្ចេញ​អារម្មណ៍​ទាំង​នោះ​ឲ្យ​បាន​តិច​បំផុត​តាម​អាច​ធ្វើ​បាន​​ដើម្បី​អាច​រស់​នៅ​សុខ​ចម្រើន និង ចុះ​សម្រុង​ជាមួយ​មនុស្ស​ដទៃ​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ និង សហគមន៍ ។ មាន​វិធី​ប្រកប​ដោយ​ប្រសិទ្ធភាព​ជាច្រើន​ដែល​មនុស្ស​គ្រប់រូប​គួរ​រៀន​និង​ប្រតិបត្តិ​តាម​ដើម្បី​ជួយ​ខ្លួន​ឯង​ឲ្យ​ជៀសវាង​ការដេក​ទ្រមក់ ការ​និយាយ​ច្រើន ភាព​កំជិល និង កំហឹង​ឥត​គម្រប​របស់​ខ្លួន ។ ====ទី ៤ - មិនចិញ្ចឹមមាតា​បិតា==== តាម​​ច្បាប់​ធម្មជាតិ​ ​​មេបា​សត្វ​​​ប្រភេទ​ខ្លះ​​​បង្កើត​កូន​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​​រួច​ហើយ​ក៏​បន្ត​រក​ចំណី​​មក​បញ្ចុក​កូន​រហូត​ដល់​កូន​ធំធាត់​អាច​ស្វែង​រក​ចំណី​​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ។ មេបា​សត្វ​ខ្លះ​ថែម​ទាំង​​​បង្រៀន​កូន​ឲ្យ​ចេះ​រក​ចំណី​អាហារ និង ជួយ​ការពារ​កូន​​ឲ្យ​រួចផុត​ពី​សត្វ​ដទៃ​ដែល​អាច​ចាប់​កូន​ធ្វើ​ជា​ចំណី ​​ ។ នៅ​ពេល​កូន​ធំធាត់​ដឹង​ក្តី​ ពួក​​គេ​​បន្ត​ជីវិត​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ និង ដើរ​តួ​នាទី​ជា​មេបា​​ដើម្បី​បន្ត​ពូជ​ពង្ស​សត្វ​ប្រភេទ​នោះ​បន្ត​ទៀត ។ អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​​នៅ​មិន​ទាន់​រក​ឃើញ​កូន​សត្វ​ប្រភេទ​ណា​មួយ​វិល​ត្រឡប់​​យក​ចំណី​មក​ជួយ​មេបា​​របស់​ខ្លួន​ទេ វៀរលែង​តែ​មនុស្សប៉ុណ្ណោះ ។ មនុស្ស​ក៏​ជា​ពូជ​សត្វ​​ម្យ៉ាង​ដែរ ​ប៉ុន្តែមនុស្ស​ជា​សត្វ​មាន​ភាសា​ពិសេស​សម្រាប់​ឆ្លើយឆ្លង​គ្នា សម្រាប់​បង្រៀន​ឬ​ផ្ទេរ​ចំណេះ​ដឹង​ និង ​បច្ចេកវិជ្ជា​ទៅ​មនុស្ស​ជំនាន់​មួយ​ទៀត ។ មនុស្ស​ប្រើប្រាស់​ភាសា​ពន្យល់​គ្នា​ឲ្យ​ចេះ​ជួយ​បែងចែក​ចំណី​អាហារ ជួយ​ធ្វើ​ការងារ និង ការពារ​គ្នា​តាម​លទ្ធភាព​ដែល​ពួក​គេ​មាន ។ ​មនុស្ស​រស់​នៅ​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ​ សហគមន៍ ឬ ប្រទេស​​​ជា​មួយ​គ្នា​បាន​បង្កើត​​ច្បាប់​ទម្លាប់​សម្រាប់​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ​​ សហគមន៍ ឬ​ប្រទេស​នោះ ។ មនុស្ស​បាន​បង្កើត​ច្បាប់​សម្រាប់​​គ្រប់គ្រង​កុល​សម្ព័ន្ធ​ឬ​​​រដ្ឋ និង ច្បាប់​សាសនា​​ដើម្បី​​ឲ្យ​មនុស្ស​​រស់​នៅ​ចុះ​សម្រុង​ និង ចេះ​ជួយ​គ្នា​ដើម្បី​ឲ្យ​ពូជ​មនុស្ស​អាច​រស់នៅ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​សុខ ។ ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ភាគ​ច្រើន​នៃ​​ច្បាប់​សាសនា​​បាន​បង្រៀន​មនុស្ស​​ជា​កូនចៅ​ទទួល​យក​ភារៈ​​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​ដោយ​ស្ម័គ្រចិត្ត និង ពេញចិត្ត ។ ឧទាហរណ៍ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ មាន​សេចក្តី​បង្រៀន​ថា កូន​មាន​តួនាទី​ចំពោះ​ឪពុក​ម្តាយ​ស្រប​តាម​ប្រការ ៥ យ៉ាង គឺ ១- ជួយ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់, ២- ជួយ​ធ្វើការងារ​ជំនួស​, ៣- ជួយ​ការពារ​និង​រក្សា​វង្ស​ត្រកូល​, ៤- ប្រតិបត្តិ​ខ្លួន​​ឱ្យ​​ត្រឹមត្រូវ​សម​​ជាអ្នកទទួល​និង​គ្រប់​គ្រង​មរតកពី​ពួក​គាត់, និង ៥- ធ្វើបុណ្យទាន​ជូនពួក​គាត់​ពេល​ពួក​គាត់​លា​ចាក​លោក​នេះ ។ ប៉ុន្តែ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​​​​​មិន​អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​សាសនា​ទាំង​នោះ​​ទេ ពោល​គឺ​​​មិន​ខ្វល់​ជួយ​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​របស់​​ខ្លួន​​​ទោះ​បី​ពួក​គេ​មាន​លទ្ធភាព​ និង សមត្ថភាព​គ្រប់គ្រាន់​ក៏​ដោយ ។ យើង​សង្កេត​ឃើញ​ថា​ច្បាប់​សាសនា​គ្មាន​វិធី​អ្វី​​ដើម្បី​ចាប់​បង្ខំ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​ឲ្យ​អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​ទាំង​នោះ​ទេ ក្រៅ​តែ​វិធី​​ពីរ​យ៉ាង ពោល​គឺ ទី ១ ការ​លើក​ទឹកចិត្ត​​ថា​​វា​ជា​កិច្ច​ការ​ដែល​ព្រះ​អាទិទេព​ដាក់​ចុះ​​ឬ​ទេវតា​នឹង​ជួយ​រក្សា​ពួក​ខ្លួន​ឲ្យ​មាន​សុវត្ថិភាព​​ និង វិធី​ទី ២ គឺ​ការ​និយាយ​បំភិតបំភ័យ​ដើម្បី​បន្លាច​ឲ្យ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​ទទួលយក​និង​ធ្វើ​តាម​ ។ យើង​មិន​ត្រូវ​បន្ទោស​ពួក​កូនៗ​ថា​​ពួក​គេ​មិន​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​​ឲ្យ​បាន​ត្រឹមត្រូវ ដោយ​យើង​មិន​​បាន​សិក្សា​មើល​​អំពី​លទ្ធភាព​​របស់​ពួក​កូនៗ​ទាំង​នោះ​ក្នុង​ការ​បំពេញ​​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​​ឡើយ ។ ប្រសិន​បើ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​គ្មាន​លទ្ធភាព​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​ទេ តើ​អ្នក​ណា​ជា​អ្នក​​ជួយ​​ពួក​គេ ? យើង​ត្រូវ​​ពិនិត្យ​មើល​ឲ្យ​ហួស​ពី​ការ​ទទួល​ខុសត្រូវ​របស់​ពួក​កូន​ៗ​ និង ត្រូវ​​សួរ​ថា​តើ​សហគមន៍​ទាំង​មូល​​មាន​តួនាទី​អ្វី​ខ្លះ​ដែល​អាច​ជួយ​​មនុស្ស​ចាស់​នៅ​ក្នុង​ភូមិ និង ជួយ​​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា ? តើ​ភិក្ខុសង្ឃ​អាច​​ដើរ​តួ​ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​ប្រជាជន​ជា​ពុទ្ធបរិស័ទ​ចំណុះ​ជើង​វត្ត​ឲ្យ​ចូលរួម​គ្នា​ជួយ​ពួក​មនុស្ស​ចាស់​ទាំង​នោះ​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា ? តើ​ប្រទេស​ទាំង​មូល​អាច​បង្កើត​ច្បាប់​​ការពារ​​មនុស្ស​ចាស់​​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា រាប់​​ទាំង​ការ​គោរព​សិទ្ធិ​​មនុស្ស និង សិទ្ធិ​ទទួល​បាន​​ការ​ឧបត្ថម្ភ​​ត្រឹមត្រូវ​ពី​រដ្ឋាភិបាល​ទាំង​ផ្នែក​ចំណី​អាហារ ទី​ជម្រក ការ​ថែទាំ​សុខភាព និង សុខុមាលភាព ? ប្រសិន​បើ​​សហគមន៍ វត្ត​អារាម និង រដ្ឋាភិបាល​​រួម​គ្នា​​​ជួយ​មនុស្ស​ចាស់​ទាំង​ឡាយ​​ ពេល​នោះ​បន្ទុក​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់​ឪពុកម្តាយ​នឹង​មិន​សូវ​​ជា​ធ្ងន់​ពេក​សម្រាប់​ពួក​កូនៗ​ដើម្បី​ទទួល​យក​នោះ​ឡើយ ។​ ====ទី ៥ - ភូតកុហក បោកបញ្ឆោត==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ​​យើង​ត្រូវ​បែង​ចែក​ជាពីរ​ផ្នែក​​ឲ្យ​ដាច់​ស្រឡះ​ដើម្បី​ឲ្យ​យើង​អាច​បកស្រាយ​ និង​ រក​ភស្តុតាង​អំណះអំណាង​មក​ការពារ​ចំណុច​នីមួយៗ​ឲ្យ​បាន​ពេញលេញ​ និង ងាយ​យល់ ។ ផ្នែក​ទី ១ គឺ​ពាក្យ​ថា ភូត​ឬ​កុហក ។ តើ​សំដី​កុហក​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ឬ​គុណវិបត្តិ​អ្វី​ដល់​មនុស្ស​​ជា​អ្នក​និយាយ និង មនុស្ស​ជា​អ្នក​ស្តាប់ ? ជា​ទូទៅ​ គ្មាន​មនុស្ស​ណា​ម្នាក់​អាច​អួត​អាង​ថា​មិន​ធ្លាប់​និយាយ​កុហក​សោះ​​ក្នុង​មួយ​ជីវិត ។ មាន​ពេល​ខ្លះ​សំដី​កុហក​អាច​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្នក​និយាយ​​ និង គ្មាន​មនុស្ស​ណា​មក​ចាប់​ទោស​អូស​ដំណើរ​អ្វី​ទេ​ប្រសិន​បើ​​គេ​ប្រើ​វា​សម្រាប់​ដោះ​ទាល់​ឬ​ការពារ​សុវត្ថិភាព​របស់​ខ្លួន ឬ សុវត្ថិភាព​មនុស្ស​ដទៃ ។ ឧទាហរណ៍​ មាន​ជនចំឡែក​ម្នាក់​មក​សុំ​ស្នាក់​នៅ​ក្នុង​វត្ត​មួយ​​នៅ​ក្នុង​បំណង​ស៊ើប​អង្កេត​មើល​ស្ថានភាព​របស់​ប្រជាជន​ក្នុង​ភូមិ ដូច​ជា​ចង់ដឹង​ថា​តើ​គ្រួសារ​ណា​​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​ជាង​គេ ឬ​​ថា​តើ​មាន​ការ​យាមកាម​ត្រឹមត្រូវ​​ឬ​អត់ ។ ប្រសិន​បើ​ជនចំឡែក​​សួរ​ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​នូវ​សំណួរ​ទាំងឡាយ​ប្រភេទ​នេះ​ តើ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ត្រូវ​ឆ្លើយ​យ៉ាង​ណា ? បើ​ឆ្លើយ​តាម​ការពិត ជនចំឡែក​នឹង​ប្រើប្រាស់​ព័ត៌មាន​នោះ​ក្នុង​ផ្លូវ​អាក្រក់​​ដូច​ជា​ការ​មក​លួច​ឬ​ប្លន់​ទ្រព្យ​ប្រជាជន​ជាដើម ។ បើ​មិន​ឆ្លើយ​តាម​ការពិត​ទេ ភិក្ខុ​នឹង​មាន​កំហុស​ថា​​បាន​ពោល​ពាក្យ​មុសា ។ ដូច្នេះ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ត្រូវ​ថ្លឹង​មើល​ថា តើ​ក្នុង​ចំណោម​អំពើ​ទាំង​ពីរ​នោះ​ អំពើ​មួយ​ណា​នឹង​នាំ​ទៅ​ដល់​ផល​វិបត្តិ​តិច​ជាង​គេ ។ ប្រសិន​បើ​មិន​អាច​​គេចវេស​​​មិន​​ឆ្លើយតប​ចំពោះ​សំណួរ​ទាំង​នោះ​បាន​ទេ​ ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​អាច​នឹង​ជ្រើស​យក​​ការ​មិន​ផ្តល់​ព័ត៌មាន​ពិត ឬ​អាច​ឆ្លើយ​ថា​មិន​ដឹង​ជា​ការ​ស្រេច ។ អំពើ​របស់​ភិក្ខុ​នោះ​ជួយ​ការពារ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ឬ​អាយុ​ជីវិត​​របស់​ប្រជាជន ដែល​ជា​ប្រយោជន៍​ប្រសើរ​ជាង​ការ​និយាយ​ព័ត៌មាន​ពិត​​ក្នុង​បំណង​​​រក្សា​សីល​ "មិន​ពោល​ពាក្យ​មុសាវាទ" ។ ប៉ុន្តែ​​ការ​ពោល​ពាក្យ​កុហក​មួយ​ចំនួន​នឹង​​នាំ​ផល​អវិជ្ជមាន​ដល់​ខ្លួន​​ផង និង ដល់​មនុស្ស​ដទៃ​ផង​ដែរ ។ ឧទាហរណ៍ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​​ពោល​ពាក្យ​អួត​អាង​ថា​អាច​ព្យាបាល​ជម្ងឺ​ច្រើន​មុខ​ជូន​អ្នក​ស្រុក​ ដោយ​លោក​គ្រាន់​តែ​ប្រើ​ថ្នាំ​ឫស​ឈើ​មួយ​ឆ្នាំង​ប៉ុណ្ណោះ ។ ជម្ងឺ​អេដស៍​គឺ​ជា​ជម្ងឺ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ជម្ងឺ​ដែល​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​អួត​ថា​អាច​ព្យាបាល​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ ។ មាន​គ្រួសារ​មួយ​ដែល​មាន​កូន​ប្រុស​ម្នាក់​កើត​ជម្ងឺ​អេដស៍​ដែល​បុគ្គលិក​ពេទ្យ​គ្មាន​វិធី​ព្យាបាល​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ​ទេ គឺ​មាន​តែ​ការ​ចំណាយ​ប្រាក់​សម្រាប់​ទិញ​ថ្នាំ​លេប​ដើម្បី​បង្ក្រាប​​កុំ​ឲ្យ​ចំនួន​វីរុស​កើន​ឡើង​ច្រើន​ពេក​ដែល​អាច​​ឈាន​ទៅ​ដល់​សម្លាប់​បុរស​វ័យ​ក្មេង​នោះ ។ ឪពុក​ម្តាយ​​យុវជន​នោះ​មិន​ជឿ​ពាក្យ​ណែនាំ​របស់​ពេទ្យ​​ក៏​នាំ​កូន​ទៅ​ជួប​ភិក្ខុ​ពូកែ​អួតអាង​អង្គ​នោះ​ដើម្បី​សុំ​ឲ្យ​លោក​ជួយ​ព្យាបាល ។ ការពិត​គឺ​គ្មាន​ថ្នាំ​ឫ​ឈើ​ណា​អាច​សម្លាប់​មេរោគ​អេដស៍​បាន​ឡើយ ។ ដោយ​ក្តី​អំណួត​​​ មោទនភាព និង ខ្លាច​ខ្មាស់​ប្រជាជន​​ផង​ប្រសិន​បើ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ពោល​ពាក្យ​ពិត​​ "​អាត្មា​មិន​អាច​ព្យាបាល​រោគ​អេដស៍" ជាជាង​ការ​ពោល​ពាក្យ​ពិត ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​កុហក​ថា​លោក​អាច​ព្យាបាល​យុវជន​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ​ពី​រោគ​អេដស៍ ។ ទី​បំផុត​ឪពុក​ម្តាយ​ក៏​អស់​ប្រាក់​ យុវជន​នោះ​ក៏​ស្លាប់​ព្រោះ​មិន​បាន​ទទួល​ថ្នាំ​ពេទ្យ​ត្រឹម​ត្រុវ​ដើម្បី​សម្លាប់​មេរោគ​អេដស៍ ។ នេះ​គឺ​ជា​​ការ​ពេល​ពាក្យ​កុហក​ដែល​បង្ក​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បាត់​បង់​ទ្រព្យ គ្រោះ​ថ្នាក់ និង ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត ។ ផ្នែក​ទី ២ គឺ​ការ​បោក​បញ្ឆោត ។ ពាក្យ​ថា​ បោក​បញ្ឆោត គឺ​ជា​​សំដី​ដែល​មនុស្ស​ទី​ ១ ​និយាយ​​លួង​លោម​មនុស្ស​ទី ២ ​ឲ្យ​ធ្វើ​អំពើ​មួយ​​​ដែល​នឹង​មិន​នាំ​ផល​ល្អ​ដល់​​មនុស្ស​ទី ១ ទេ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ទី ២ បែរ​ជា​បាន​ផល​ទៅ​វិញ ។ ឧទាហរណ៍​ មនុស្ស​សាមញ្ញ​ម្នាក់​បាន​ពោល​ពាក្យ​បញ្ឆោត​ប្រជាជន​ទូទៅ​ថា រូប​ខ្លួន​គឺ​ជា​ព្រះ​សិរីអារ្យ​មេត្រី​ចុះ​មក​ចាប់​ជាតិ​ដើម្បី​ជួយ​សង្គ្រោះ​មនុស្ស​លោក ។ បុរស​ម្នាក់​នោះ​មាន​ក្រុម​បក្ស​របស់​ខ្លួន​ជាច្រើន​ព្រម​ទាំង​មាន​មនុស្ស​មាន​អំណាច​ជួយ​ការពារ​រូប​គេ​ផង​ដែរ ។ ជន​បោកប្រាស់​នោះ​បាន​បញ្ឆោត​មនុស្ស​ជាច្រើន​ឲ្យ​ជឿ​​​ និង ចំណាយ​ប្រាក់​ជា​ច្រើន​ដើម្បី​ទិញ​ជ័រ​គ្រីស្តាល់​របស់​ខ្លួន​ដោយ​និយាយ​ថា​​ជ័រ​នោះ​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ដុំ​ពេជ្រ​នៅ​ពេល​អនាគត ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត​​ ជន​បោក​ប្រាស់​ម្នាក់​នោះ​នៅ​បាន​បោក​ប្រជាជន​ជាច្រើន​ឲ្យ​ចំណាយ​ប្រាក់​សង់​វិមាន​ធំស្កឹមស្កៃ​នៅ​លើ​ដី​វត្ត​របស់​ខ្លួន​ព្រោះ​នៅ​ពេល​​ដល់​​ពេល​កំណត់​ជន​បោកប្រាស់​នោះ​នឹង​ហោះ​ឡើង​ទៅ​ស្ថាន​សួគ៌ ហើយ​មនុស្ស​ណា​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​វិមាន​នៅ​ក្នុង​ដី​វត្ត​​​នោះ​​អាច​នឹង​តោង​​ជើង​ជន​បោក​ប្រាស់​នោះ​ហោះ​ឡើង​ទៅ​ស្ថាន​សួគ៌​ជាមួយ​​ដែរ ។ ទី​បំផុត​អំពើ​បោកប្រាស់​ក៏​ត្រូវ​បាន​បើកបង្ហាញ​ឲ្យ​ដឹង​ជា​សាធារណៈ ជន​បោក​ប្រាស់​ក៏​បាន​សារភាព​​នូវ​អំពើ​បោកប្រាស់​របស់​ខ្លួន ។ មេ​បោកប្រាស់​នេះ​សម​នឹង​ទទួល​​ពិន័យ​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​ស្រប​នឹង​ច្បាប់​ជាធរមាន ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​តែ​មាន​ខ្សែ​ឬ​ខ្នង​បង្អែក​ធំ ជនបោកប្រាស់​ក៏​បាន​ដោះ​លែង​ឲ្យ​រួច​ខ្លួន​បន្ទាប់​ពី​បាន​ពោល​ពាក្យ​សុំ​ទោស​បែប​លាក់​កំណួច​របស់​ខ្លួន ។ ចំណែក​ប្រជាជាន​រាប់​ពាន់​នាក់​ដែល​ត្រូវ​ជន​បោកប្រាស់​បញ្ឆោត​ឲ្យ​ចំណាយ​ប្រាក់​រាប់​ម៉ឺន​នោះ​វិញ​​បាន​ត្រឹម​តែ​ខឹង​មួម៉ៅ​ក្តៅក្រហាយ និង ជេរ​ប្រទេច​ដាក់​បណ្តាសា​មនុស្ស​គម្រក់​នោះ​ប៉ុណ្ណោះ ​ព្រោះ​មិន​អាច​ធ្វើ​អ្វី​កើត និង ឈឺ​ចិត្ត​មិន​គួរ​នឹង​​ល្ងង់​ខ្លៅ​ត្រូវ​​គេ​បោកប្រាស់​យ៉ាង​ងាយ​ដូច្នេះ​សោះ ។ ទី​បំផុត លោភៈ និង មោហៈ បាន​ត្រឹម​នាំ​មក​នូវ​ទោសៈ​ដាក់​ខ្លួន​ប៉ុណ្ណោះ ។ ដូច្នេះ​សូម​ប្រជាជន​ទាំង​អស់ប្រុង​ប្រយ័ត្ន​ខ្លួន មិន​ត្រូវ​ធ្លាក់​ខ្លួន​ចាញ់​ពាក្យ​ល្បង​លួង​លោម​របស់​ជនពាល​ឡើយ ទោះ​ជនពាល​ជា​ភិក្ខុ​សង្ឃ ឬ ជន​សាមញ្ញ​ក៏​ដោយ ។​ ====ទី ៦ - លាក់​​អាហារ​ឆ្ងាញ់ និង ធនធាន==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ​ក៏​មាន​ពីរ​ផ្នែក​ដែល​យើង​ត្រូវ​បកស្រាយ​ដាច់ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា ។ ផ្នែក​ទី​ ១ ការ​លាក់​​អាហារ​ឆ្ងាញ់​​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​នឹង​មនុស្ស​ដទៃ ។ តាម​ច្បាប់​ធម្មជាតិ សត្វ​មួយ​ចំនួន​ធំ​​ស្វែង​រក​ចំណី​អាហារ​សម្រាប់​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ត្រឹម​តែ​មួយ​ថ្ងៃ​ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះ​ពួក​គេ​មិន​ដែល​ខ្វល់ខ្វាយ​កើប​ប្រមូល​អាហារ​​មក​ទុក​សម្រាប់​ថ្ងៃ​ស្អែក​​ទេ ។ បើ​ថ្ងៃ​ស្អែក​ឡើង​រក​មិន​បាន​អាហារ​ពួក​វា​ក៏​នឹង​ស្វែង​រក​អាហារ​នៅ​ថ្ងៃ​ស្អែក​ទៀត ។ មាន​សត្វ​បក្សី​ប្រភេទ​ខ្លះ​ត្រូវ​ហើរ​ផ្លាស់​ទី​ចម្ងាយ​រាប់​ពាន់​គីឡូម៉ែត្រ​ដើម្បី​ស្វែង​រក​ចំណី​ ដោយ​ចំណាយ​ពេល​ហើរ​ច្រើន​ថ្ងៃ​ទើប​ទៅ​ដល់​គោល​ដៅ​ក៏​មាន ។ សត្វ​ខ្លះ​ក៏​រស់​នៅ​​ក្នុង​ជីវិត​ក្រាំង​​មិន​ស៊ី​អាហារ​រយៈពេល​ច្រើន​ខែ ឧទាហរណ៍ កង្កែប​ក្រាំង​​នៅ​ខែ​ប្រាំង ឬ សត្វ​ខ្លា​ឃ្មុំ​នៅ​ដំបន់​ប៉ូល​ខាង​ជើង ។ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​សត្វ​​មួយ​ចំនួន​ចេះ​គិត​គូរ​យក​ចំណី​ទៅ​ជីក​កប់​លាក់​ទុក​សម្រាប់​ពេល​ក្រោយ​ផង​ដែរ ឧទាហរណ៍ សត្វ​ក្អែក​ប្រភេទ​ខ្លះ​យក​ចំណី​ទៅ​ជីក​កប់​នៅ​ទីតាំង​ច្រើន​កន្លែង​ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​ក្អែក​ដទៃ​ទៀត​រក​ឃើញ ហើយ​​​​ក៏​មាន​សត្វ​ក្អែក​ខ្លះ​លួច​តាម​សង្កេត​មើល​សកម្មភាព​ជីក​កប់​លាក់​ចំណី​នោះ​ដើម្បី​ទៅ​លួច​យក​​ចំណី​នោះ​មក​ស៊ី​ក៏​មាន​ដែរ ។ ពួក​សត្វ​ស្វា​មួយ​ចំនួន​ក៏​មាន​វិធី​លួច​លាក់​ចំណី​មិន​ឲ្យ​​ស្វា​ដទៃ​រក​ឃើញ​ផង​ដែរ ។ រីឯ​មនុស្ស​ក៏​ជា​សត្វ​ដែល​ត្រូវ​ការ​​ចំណី​ដើម្បី​​​បន្ត​ជីវិត​ដូច​សត្វ​ដទៃ​ ដូច្នេះ​មនុស្ស​ក៏​មាន​ល្បិច​កល​ជីក​កប់​ចំណី​លាក់​ទុក​​សម្រាប់​យក​មក​​បរិភោគ​នៅ​ថ្ងៃ​ក្រោយ​ដែរ ។ ល្បិច​នេះ​គឺ​ដុះ​ឡើង​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​ពូជ​មនុស្ស​ដំបូងៗ​ដែល​ដើរ​ស្វែង​រក​ចំណី​យ៉ាង​លំបាក​លំបិន ។ សូម្បី​​​មក​ដល់​​​សម័យ​ទំនើប​​នេះ​ដែល​ងាយ​រក​ចំណី​ក៏​ដោយ​ ក៏​នៅ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​បន្ត​កើប​ប្រមូល​ចំណី​លាក់​ទុក​សម្រាប់​ខ្លួន​ឯង​ ឬ​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​ខ្លួន​ដែរ ។ ឧទាហរណ៍​ជាក់​ស្តែង មនុស្ស​ខ្លះ​ទៅ​វត្ត​អារាម​ដើម្បី​ប្រមូល​យក​ចំណី​មក​ផ្ទះ​វិញ​ដោយ​មិន​ខ្ចី​ខ្វល់​ទុក​ចំណី​ខ្លះ​សម្រាប់​មនុស្ស​ដទៃ​ឡើយ ។ បើ​ថ្ងៃ​នេះ​យើង​មាន​ចំណី​អាហារ​ទទួល​ទាន​ ហើយ​យើង​ចែក​រំលែក​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បាន​បរិភោគ​ដូច​យើង​ ពួក​គេ​ក៏​សប្បាយ​រីករាយ​ជាមួយ​នឹង​យើង ។ ថ្ងៃ​ក្រោយ​នៅ​ពេល​ពួក​គេ​មាន​ចំណី​ឆ្ងាញ់​​ពួក​គេ​​នឹកឃើញ​អំពើ​ល្អ​របស់​យើង​ ពេល​នោះ​ពួក​គេ​ក៏​នឹង​ចែក​ចំណី​ឆ្ងាញ់​ជាមួយ​យើង​ដែរ ។ ផ្នែក​ទី​ ២ ពាក្យ​ថា​ "ធនធាន" មាន​អត្ថន័យ​ទូលំទូលាយ​ដែល​អាច​រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​ចំណី​អាហារ ​ប្រាក់កាស់ ចំណេះដឹង និង បច្ចេកវិជ្ជា​ ។ នៅ​ទី​នេះ​យើង​សូម​លើក​យក​អត្ថន័យ​របស់​ "ធនធាន" ​ដែល​មាន​ន័យ​ត្រឹម​តែ​ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​​ដូច​ជា​លុយកាក់​ឬ​មាស​ប្រាក់​ប៉ុណ្ណោះ ។ បើ​មនុស្ស​​ម្នាក់​​លាក់​បំពួន​ចំណី​អាហារ​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​មនុស្ស​ដទៃ មនុស្ស​ម្នាក់​​​នោះ​ក៏​មាន​វិធី​លាក់​បំពួន​ទ្រព្យ​របស់​ខ្លួន​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​អ្នក​ផ្សេង​ដែរ ។ លុយកាក់​ ឬ មាស​ប្រាក់​គឺ​ជា​វត្ថុ​ងាយ​ស្រួល​សម្រាប់​យក​ទៅ​លាក់​ទុក​ជាង​ចំណី​អាហារ​ឆ្ងាយ​ណាស់ ។ សព្វ​ថ្ងៃ​មនុស្ស​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​បាន​យក​ទ្រព្យ​ទាំង​នោះ​ទៅ​ផ្ញើ​ទុក​នៅ​ឯ​ធនាគារ ដែល​មាន​សុវត្ថិភាព​ជាង​ការ​លាក់​ទុក​នៅ​ឯ​ផ្ទះ ។ ពេល​អ្នក​ជិត​ខាង​ ឬ មិត្ត​ភក្តិ​ម្នាក់​មក​ពឹងពរ​​សុំ​ឬ​ខ្ចី​បុល ជន​កំណាញ់​​​នោះ​ក៏​ពោល​ថា​គ្មាន​ប្រាក់​សេស​សល់​នៅ​ផ្ទះ​សម្រាប់​ឲ្យ​ខ្ចីបុល​ទេ ។ នៅ​ពេល​ចូល​ដល់​វ័យ​ចំណាស់ មនុស្ស​កំណាញ់​​នោះ​​​បន្ត​ប្រើ​ល្បិច​ចុង​ក្រោយ​ដើម្បី​ជីក​កប់​​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​សម្រាប់​​បើក​យក​មក​ចាយ​​នៅ​ជាតិ​ក្រោយ​ទៀត ។ តើ​មាន​អ្នក​ស្លាប់​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​បាន​ចេញ​មុខ​មក​អះអាង​បញ្ជាក់​ថា​គាត់​បាន​បើក​លុយកាក់​​របស់​គាត់​យក​ទៅ​ចាយ​រួច​ហើយ ។ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ដែល​គាត់​ខំ​សន្សំ​ ឬ​លាក់​ទុក​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នឹង​ត្រូវ​​ធ្លាក់​ចូល​ទៅ​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ​មនុស្ស​ដែល​នៅ​រស់​យក​ទៅ​ប្រើប្រាស់​បន្ត​ទៀត ។ ====ទី ៧ - ប្រកាន់ជាតិ, ត្រកូល, ទ្រព្យ, ឋានៈ និង មិន​រាប់​សាច់ញាតិ​របស់​ខ្លួន​==== មុន​នឹង​អាច​​យល់​គំនិត​បង្កប់​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ យើង​ត្រូវ​ពិនិត្យ​មើល​សង្គម​ឥណ្ឌា​​នៅ​សម័យកាល​ព្រះ​ពុទ្ធ និង សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ដើម្បី​​វាយ​តម្លៃ​មើល​ថា​តើ​​ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​បន្ត​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ទំនៀមទម្លាប់​ចាស់​គំរិល​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​របស់​ពួក​គេ​ឬ​មាន​ការ​កែប្រែ​ក្នុង​កម្រិត​ណា ។ យើង​បាន​សិក្សា​ និង ដឹង​រួច​ហើយ​ថា សង្គម​មនុស្ស​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ត្រូវ​បាន​​បែង​ចែក​ជា​ ៤ ក្រុម​ឬ​វណ្ណៈ​ដាច់​ស្រឡះ​ពី​គ្នា ។​ លើស​ពី​នោះ​ទៀត មាន​​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម​ពិសេស​ទៀត​គឺ​ពួក​ចណ្ឌាល ដែល​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង ៤ ខាង​លើ ។ មាន​ខ​ជា​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ មនុ ដែល​ពួក​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​បាន​តាក់តែង​ឡើង​ដើម្បី​គ្រប់គ្រង​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ដទៃ​ទៀត​ ។ ពួក​ព្រាហ្មណ៍​អះអាង​ថា​ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​ពិសេស​ដែល​ព្រះ​អាទិទេព​ចាត់​ឲ្យ​រៀន​គម្ពីរ​វេទ និង គម្ពីរ​ផ្សេង​ទៀត សម្រាប់​រៀប​ចំ​ពិធី​យញ្ញ​សម្រាប់​បូជា​អាទិទេព ។ ពួក​នេះ​ប្រកាន់​យ៉ាង​តឹងរឹង​ថា គ្មាន​មនុស្ស​ណា​ផ្សេង​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ទៀត​អាច​អាន​​ឬ​រៀន​គម្ពីរ​វេទ​ឬ​គម្ពីរ​មនុ​បាន​ឡើយ ហើយ​ក៏​គ្មាន​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ណា​អាច​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធី​បូជា​ណា​មួយ​បាន​ដែរ ។ មនុស្ស​ស្ទើរ​តែ​ទូទាំង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​នៅ​បន្ត​ជឿ​ថា​ត្រកូល​របស់​ពួក​គេ​ប្រសើរ​ជាង​ត្រកូល​របស់​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម ។ ការ​រើស​អើង​មនុស្ស​ដោយ​អាង​​លើ​កំណើត​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ខ្ពស់​ឬ​​ត្រកូល​ល្អ​បាន​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​​អំពើ​អយុត្តិធម៌​​​ដែល​ស៊ីចាក់​ជ្រៅ​ចូល​ដល់​ភូមិស្រុក​នៅ​​​ទី​កន្លែង​ឆ្ងាយ​ដាច់​ស្រយាល ។ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​គ្មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ឬ​ដី​ធ្លី​សម្រាប់​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម ឬ​គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា​សម្រាប់​​បម្រើ​ក្នុង​សេវា​សង្គម​ណា​មួយ​ក្រៅ​ពី​ការ​ដើរ​រើស​ប្រមូល​ខ្មោច​មនុស្ស​ ឬ ខ្មោច​សត្វ​យក​ទៅ​ដុត​ចោល ឬ កើប​លាមក​ពី​បង្គន់​របស់​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​យក​ទៅ​ចាក់​ចោល​នៅ​ទី​ឆ្ងាយ​ ដើម្បី​ជា​ការ​ដោះដូរ​យក​ដុំ​បាយ​ឬ​អាហារ​សេសសល់​ ។ ​ទោះ​បី​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​បាន​រៀនសូត្រ​ចេះ​ដឹង​ច្រើន និង មាន​មុខងារ​ខ្ពស់​យ៉ាង​ណា ក៏​មនុស្ស​កំប៉ិកកំប៉ុក​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​បន្ត​រើស​អើង មាក់ងាយ មនុស្ស​ម្នាក់​នោះ​គ្មាន​ថ្ងៃ​បញ្ចប់​សោះ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍ លោក​បណ្ឌិត អាំបិដការ ដែល​ជា​មនុស្ស​មក​ពី​វណ្ណៈ​ចណ្ឌាល ដែល​បាន​ទទួល​រង​ការ​មើលងាយមើល​ថោក​គ្រប់​ពេល​វេលា​ពី​សំណាក់​សិស្ស​ឬ​គ្រូ​ដែល​ជា​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ ។ នៅ​សាលា​រៀន​លោក​មិន​អាច​ចូល​អង្គុយ​ក្នុង​ថ្នាក់​ជាមួយ​សិស្ស​ផ្សេង​ទៀត មិន​អាច​បរិភោគ​ទឹក​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ព្រោះ​ត្រូវ​តែ​មាន​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ម្នាក់​ចាក់​ទឹក​ចេញ​ពី​ក្អម​មក​ពី​ទី​ខ្ពស់​ឲ្យ​ ព្រោះ​ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​ប្រកាន់​មាំ​ថា មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មិន​អាច​ប៉ះពាល់​ទឹក​របស់​ពួក​គេ​ឡើយ ។ ការ​រើស​អើង​នេះ​បន្ត​​​កើត​មាន​រហូត​ដល់​សកលវិទ្យាល័យ​ដែល​លោក​ទៅ​បង្រៀន នៅ​​សភា​ជាតិ​ឥណ្ឌា​ដែល​លោក​គឺ​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មការ​ព្រាង​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ហើយ​ក៏​ដោយ ។ សូម្បី​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​ឥណ្ឌា​ដែល​ទទួល​បាន​ការ​បោះ​ឆ្នោត​អនុម័ត​ដោយ​សំឡេង​ភាគ​ច្រើន​ក៏​ដោយ ក៏​មនុស្ស​​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​មិន​ទទួល​យក​ច្បាប់​នោះ​ទៅ​អនុវត្ត​​ភ្លាមៗ​ដែរ​ព្រោះ​គេ​គិត​ថា​មិន​មែន​ជា​ច្បាប់​ដែល​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ដល់​ពួក​គេ ។ នេះ​ជា​ភស្តុតាង​បញ្ជាក់​ឲ្យ​ឃើញ​អំពើ​រើសអើង​​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​និង​កំពុង​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា ។ សព្វ​ថ្ងៃ​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​បំផុត​កំពុង​ងើប​ឡើង​តស៊ូ​ប្រឆាំង​ដោយ​ចំហ​ចំពោះ​ការ​គ្រប់​គ្រង​ប្រកប​ដោយ​ភាព​អយុត្តិធម៌ និង ការ​រើសអើង​របស់​មន្ត្រី​មក​ពី​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ (ម្ចាស់​ដី) ។ មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មួយ​ចំនួន​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​​ជំនឿ​ពី​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​ទៅ​កាន់​សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ​វិញ ព្រោះ​ពុទ្ធសាសនា​គ្មាន​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ គ្មាន​ការ​ប្រកាន់​​ជាតិ​ ត្រកូល ឋានៈ ឡើយ ។ ពួក​មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មាន​សេរីភាព​ដើរ​ហើរ និង ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ក្រសួង​ជាច្រើន​ដោយ​គ្មាន​ខ្លាច​ការ​រើស​អើង ។ ប៉ុន្តែ​យើង​នៅ​តែ​សង្កេត​ឃើញ​មាន​ករណី​រើសអើង ករណី​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ចាប់​រំលោភ​ស្ត្រី​​​ជា​មនុស្ស​គ្មាន​វណ្ណៈ ករណី​រដ្ឋាភិបាល​មិន​​រៀបចំ​ខ្ទង់​ថវិកា​សម្រាប់​អភិវឌ្ឍ​ដំបន់​ដែល​មាន​មនុស្ស​ចណ្ឌាល​រស់​នៅ​ច្រើន ។ ទោះ​បី​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​គ្មាន​ប្រពៃណី​ប្រកាន់​វណ្ណៈ​ដី​ឆ្កួត​លីលា​ដូច​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ក៏​ដោយ ក៏​យើង​សង្កេត​ឃើញ​​ក្រុម​មេដឹកនាំ​ប្រទេស​ និង អ្នក​ជំនួញ​ដែល​មាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា​រើស​អើង​ប្រជាជន​ក្រីក្រ​ឬ​បុគ្គលិក​តូចតាច ។ យើង​ក៏ឃើញ​មាន​ករណី​បង​ប្អូន​ឈប់​រាប់រក​គ្នា​ដោយសារ​តែ​ឋានៈ​មិន​ដូច​គ្នា ឬ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​មិន​ច្រើន​ដូច​គ្នា ឧទារហរណ៍ បង​ប្រុស​ជា​មនុស្ស​មាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា ចំណែក​ប្អូន​ប្រុស​ជា​ជនក្រីក្រ​រកស៊ី​រត់​ម៉ូតូ​ឌុប ។ បង​ប្រុស​​មិន​ហ៊ាន​ប្រាប់​ញាតិ​មិត្ត​ខាង​ភរិយា​ខ្លួន​ថា​មាន​ប្អូន​ប្រុស​ម្នាក់​ជា​អ្នក​រត់​ម៉ូតូ​ឌុប​ទេ​ព្រោះ​ខ្លាច​អាម៉ាស់​មុខ​ខ្លួន ។ នេះ​គឺ​ជា​អំពើ​រើស​អើង​ដ៏​លាមក​ដែល​កំពុង​កើត​មាន​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ ។ យើង​ជា​ជនជាតិ​ខ្មែរ​មិន​ត្រូវ​បន្ត​ទំនៀមទម្លាប់​រើស​អើង​ដ៏​ថោកទាប​នេះ​ទៀត​ទេ​ប្រសិន​បើ​យើង​មាន​មោទនភាព​ជា​ខ្មែរ ជា​ប្រទេស​ធ្លាប់​មាន​វប្បធម៌​រុង​រឿង​ និង ជា​អារ្យប្រទេស ។ ====ទី ៨ - ប្រព្រឹត្តល្បែង ៣ ប្រការ==== ពាក្យ​ថា​ល្បែង ៣ ប្រការ​​គឺ​រាប់​បញ្ចូល​នូវ​ល្បែង​ស្រី ល្បែង​ស្រា និង​ល្បែង​ប៉ោ​បៀ ។ ពាក្យ​ថា​ល្បែង​ស្រី​គឺ​សំដៅ​ការ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ទៅ​លើ​ការ​ដើរ​ហើរ​​ជា​មួយ​ស្រី​កំណាន់​ឬ​ស្រី​រក​ស៊ី​ផ្លូវ​ភេទ នាំ​ឲ្យ​បង់​ខាត​ពេល​វេលា ប្រាក់កាស់ និង ទឹកចិត្ត លើស​ពី​នោះ​ទៀត​បុគ្គល​នោះ​អាច​នឹង​ឆ្លង​រោគ​សង្គម​ដូច​ជា​រោគ​ស្វាយ ប្រម៉េះ ឬ​អេដស៍​ជា​ដើម ។ បើ​យើង​ស្រាវ​ជ្រាវ​រក​មើល​គំនិត​ដើម​របស់​គោល​ការណ៍​នេះ យើង​អាច​ទាញ​សេចក្តី​សន្និដ្ឋាន​ថា គោល​គំនិត​ដើម​គឺ​ការ​ប្រដៅ​បង្រៀន​មនុស្ស​ប្រុស​ជា​អ្នក​ប្រតិបត្តិ​ព្រហ្មចរិយធម៌​ឲ្យ​​ជៀស​វាង​អំពើ​ទាំងឡាង​ដែល​នាំ​​ឲ្យ​ពួក​គេ​​មិន​អាច​សម្រេច​គោលដៅ​មោក្ខធម៌​​ ។ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ប្រុស​​ជា​អ្នក​​គ្រប់គ្រង​ផ្ទះ​សម្បែង​ក៏​អាច​យក​​គោលការណ៍​នេះ​​​ទៅ​អនុវត្ត​សម្រាប់​ដឹកនាំ​ជីវិត​របស់​ពួក​គេ​ឲ្យ​បាន​ជា​ប្រយោជន៍​ដែរ ។ ចំណែក​​ស្ត្រី​ជា​អ្នក​ប្រតិបត្តិ​ព្រហ្មចរិយធម៌ និង ស្ត្រី​ជា​មេផ្ទះ​ក៏​អាច​គោលការណ៍​នេះ​​​សម្រាប់​ដឹកនាំ​ជីវិត​បាន​ដូច​គ្នា ដោយ​គ្រាន់​តែ​ប្តូរ​ពីពាក្យ​ថា​ ល្បែង​ស្រី ទៅ​ជា​ ល្បែង​ប្រុស ជា​ការ​ស្រេច ។ សម្រាប់​ស្ត្រី​ជា​មេផ្ទះ​ ពួក​គាត់​ត្រូវ​មាន​ភក្តី​ចំពោះ​ស្វាមី​ និង គ្រួសារ ដោយ​មិន​ត្រូវ​បណ្តោយ​ចិត្ត​ និង ខ្លួន​ប្រាណ​ទៅ​ជា​ឧបករណ៍​​បម្រើ​ភេទ​របស់​បុរស​ដទៃ​ឡើយ ។ ពាក្យ​ថា​ល្បែង​ស្រា គឺ​​ការ​ចំណាយ​ពេល​វេលា និង ប្រាក់កាស់​ទៅ​លើ​​គ្រឿង​ស្រវឹង​ និង គ្រឿង​ញៀន​គ្រប់​ប្រភេទ ។ ត្រេកអរចំពោះភរិយាខ្លួនជាការប្រពៃ ប៉ុន្តែការលេងល្បែងស្រី រមែងជួបផលអវិជ្ជមានជាច្រើនដូចជា ខូចខាតទ្រព្យដែលមានស្រាប់ ខានបានរកទ្រព្យថ្មី មានបញ្ហាទាស់ទែងគ្នាជារឿយៗ ដើរលេងចោលទ្រព្យសម្បត្តិ ខានថែទាំគ្រួសារ (អាចជាហេតុធ្វើឲ្យប្រពន្ធផិតក្បត់ក៏មាន ) ខូចកិត្តិយសខ្លួន និង វង្សត្រកូល មានរឿងអាស្រូវច្រើនមិនចេះចប់ សុខភាពចុះថយជាលំដាប់ ប្រឈមមុខនឹងការឆ្លងជំងឺផ្សេងៗ ជាពិសេសរោគសង្គម និង កាមរោគ ។<br> អ្នកលេងល្បែងស្រានាំមកនូវគុណវិបត្តិយ៉ាងច្រើនដូចជា វិនាសទ្រព្យសម្បត្តិដែលមានស្រាប់ ខាតពេលមិនបានរកទ្រព្យថ្មី និង ខានប្រកបការងារផ្សេងៗ មានរឿងរ៉ាវច្រើន បង្កការឈ្លោះទាស់ទែង និង អំពើហិង្សាញឹកញាប់ និយាយស្តីគ្មានសតិ គ្មានសុជីវធម៌ បាត់បង់សីលធម៌ ខូចភាពថ្លៃថ្នូរ (អាចឲ្យគេមើលងាយដល់កូន ប្រពន្ធ និង វង្សត្រកូល) មិនបានថែគ្រួសារ ខ្សោយប្រាជ្ញា និង ខ្សោយសុខភាពជាលំដាប់ ។<br> ល្បែងភ្នាល់គ្រប់យ៉ាងក៏ធ្វើឲ្យស្រកស្រុតស្រយុតរបូតទ្រព្យសម្បត្តិ យ៉ាងលឿនរហូតលក់កេរមរតក និង ប្រព្រឹត្តខុសផ្សេងៗទៀត ដូចជាសំណូកសូកប៉ាន់ ពុករលួយ និង ចោរកម្ម នាំឲ្យមានទំនាស់បែកបាក់គ្រួសារ ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ធ្វើឲ្យអ្នកដទៃអស់ទំនុកចិត្ត (គេមើលងាយដល់កូនចៅ) ។ ហេតុនេះ ល្បែងស្រី ល្បែងស្រា និង ល្បែងស៊ីសង ល្បែងមួយណាក៏ជាប្រមុខនៃក្តីវិនាសទី៨ ។<br> ====ទី ៩ - បុរស​មិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន==== ការ​រួម​ភេទ​គឺ​ជា​កាតព្វកិច្ច​របស់​មនុស្ស, សត្វ និង រុក្ខជាតិ​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​​​មនុស្ស, សត្វ និង រុក្ខ​ជាតិ​នោះ​នៅ​លើ​ផែន​ដី​​ ។ ចំពោះ​មនុស្ស ការ​រួមភេទ​ដើរ​តួ​​លើស​ពី​ការ​បន្ត​ពូជ​ពង្ស​ទៀត ។ សត្វ និង រុក្ខជាតិ​មាន​ពេលវេលា​របស់​ពួក​គេ​ក្នុង​ការ​រួមភេទ​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​របស់​គេ ។ ប៉ុន្តែ​ចំពោះ​មនុស្ស លើស​ពី​តួនាទី​បន្ត​ពូជពង្ស មនុស្ស​​​រួម​ភេទ​ដើម្បី​ជា​ការ​កម្សាន្ត​សប្បាយ ឬ​ពង្រឹង​ចំណង​មិត្តភាព​​រវាង​ស្វាមី​និង​ភរិយា ដើម្បី​​ទាក់ទាញ​ឪពុកម្តាយ​ឲ្យ​ចូលរួម​​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់​ថែ​រក្សា​កូនៗ​របស់​ពួក​គេ ​ ។ ជា​ធម្មជាតិ មនុស្ស​ប្រុស​ក៏​ដូច​ជា​សត្វ​ឈ្មោល​ដែរ ពួក​គេ​រមែង​ចង់​រួម​ភេទ​ជាមួយ​នឹង​មនុស្ស​ស្រី​ច្រើន​រូប ​ព្រោះ​ចំណង់​ក្នុង​ការ​បន្ត​ពូជ​របស់​ខ្លួន​​ផង និង ការ​កម្សាន្ត​សប្បាយ​ផង ។ ការ​រស់​នៅ​ជា​គូ​ស្វាមី​ភរិយា​មួយ​ទល់​នឹង​មួយ​គឺ​ជារឿង​របស់​មនុស្ស​សម័យ​ទំនើប​នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​របស់​មនុស្ស​​មួយ​ភាគ​ធំ ។ នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​នៃ​ជនជាតិ​ខ្លះៗ មនុស្ស​ប្រុស​បាន​និង​កំពុង​ជ្រើស​យក​មនុស្ស​ស្រី​ច្រើន​រូប​ធ្វើ​ជា​ភរិយា ឧទាហរណ៍​នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​របស់​​ជនជាតិ​ដែល​កាន់​សាសនា​អ៊ិស្លាម ឬ​ពួក​អ្នក​កាន់​សាសនា​​គ្រិស្ត​នៃ​និកាយ​ម៉័រម៉ឹន ឬ​និកាយ​ស្មបន្ទាល់​ព្រះយេហូវ៉ា​ជាដើម ។ ចំពោះ​មនុស្ស​ប្រុស​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​បណ្តា​ប្រទេស​ដែល​មាន​ច្បាប់​ហាម​ឃាត់​ឲ្យ​មាន​តែ​ប្តី​ឬ​ប្រពន្ធ​មួយ ថ្វី​ត្បិត​តែ​ពួក​គេ​មិន​យក​ប្រពន្ធ​ច្រើនមែន​ ប៉ុន្តែ​ពួក​គេ​បែរ​ជា​អាច​ទៅ​រួ​មភេទ​ជាមួយ​ស្ត្រី​រកស៊ី​ផ្លូវ​ភេទ​ដើម្បី​កម្សាន្ត​សប្បាយ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នោះ​នឹង​នាំ​ឲ្យ​មនុស្ស​ប្រុស​ទាំង​នោះ​បង់​ខាត​ទ្រព្យសម្បត្តិ និង ពេលវេលា ថែម​ទាំង​កើត​ជំងឺ​ឆ្លង​តាម​ផ្លូវ​ភេទ​​ដូច​ជា​ជំងឺ​ស្វាយ ប្រមេះ ឬ​អេដស៍​ជា​ដើម ។ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ទូន្មាន​ថា បុរស​ដែល​មិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន​គឺ​ជាប្រមុខនៃក្តិវិនាសទី ៩ ។<br> ====ទី ១០ - បុរសចាស់​​យក​​ស្រីក្មេង​ធ្វើ​ជា​ភរិយា==== មនុស្ស​ចាស់​ដែល​​​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើសរើស​យក​មនុស្ស ​​ដែលមាន​អាយុ​ក្មេង​ជាង​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​គូ​កំណាន់ ​តែង​ជួប​ប្រទះ​ទុក្ខ​​​​ទោមនស្ស​ ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ប្រុស​ចាស់​ម្នាក់​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើស​រើស​យក​ស្ត្រី​​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​មក​ធ្វើ​ជា​ភរិយា បុរស​​ចាស់​នោះ​ច្បាស់​ជា​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ច្រើន​ដើម្បី​ផ្គាប់ចិត្ត​ភរិយា​ក្មេង ​ ។ នៅ​ក្នុង​បរិបទ​ដូច​គ្នា ស្ត្រី​ចាស់​ម្នាក់​ដែល​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើសរើស​យក​មនុស្ស​ប្រុស​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​ធ្វើ​ជា​ស្វាមី ក៏​នឹង​ជួប​ទុក្ខ​ទោមនស្ស​ច្រើន​មិន​ខុស​គ្នា​ដែរ ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ មិន​មែន​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​បែប​នេះ​សុទ្ធ​តែ​ជា​រឿង​មិន​ល្អ​ទាំង​អស់​នោះ​ឡើយ ។ ប្រសិន​បើ​គូ​ស្នេហ៍​ទាំង​ពី​រ​ជា​មនុស្ស​មាន​ចិត្ត​ស្មោះ​ និង សណ្តោស​ចំពោះ​គ្នា​​ពិត​ប្រាកដ​មែន​ នោះ​ពួក​គេ​នឹង​មាន​សុភមង្គល​អស់​មួយ​ជីវិត ។ មាន​ឧទាហរណ៍​​ច្រើន​ណាស់​សម្រាប់​​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង និង ទូន្មាន​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ​​ឲ្យ​ចេះ​សម្រេច​ចិត្ត​ត្រឹមត្រូវ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​ជ្រើស​រើស​គូ​កំណាន់​ខុស​វ័យ​គ្នា​នេះ ។ ​ដូច្នេះ​ទើប​មាន​ពាក្យ​ទូន្មាន​ថា បុរស​​ឬ​ស្ត្រី​​វ័យចំណាស់​ដែល​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើស​យក​ស្ត្រី​ឬ​បុរស​វ័យ​ក្មេង​ធ្វើ​ជា​ភរិយា​ឬ​ស្វាមី គឺ​ជា​ប្រមុខ​នៃ​ក្តី​វិនាស ទី ១០ ។<br> ====ទី ១១ - ការ​ជ្រើសរើស​យក​ស្ត្រី​ ​ឬ​​បុរស​ដែល​​ជា​មនុស្ស​​​ខ្ជះខ្ជាយ​ធ្វើ​ជា​គូ​កំណាន់​==== ការ​សម្រេច​ចិត្ត​​ជ្រើសរើស​មនុស្ស​ម្នាក់​​​ធ្វើ​ជា​មិត្ត​ភក្តិ​​គឺ​ជា​រឿង​សំខាន់​​ ។ ​លើស​ពី​នោះ​ទៀត ការ​សម្រេច​ចិត្ត​​ជ្រើស​រើស​មនុស្ស​ប្រុស​ឬ​ស្រី​ម្នាក់​​​ធ្វើ​ជា​​ស្វាមី ​ឬ​ភរិយា​ពិត​ជា​រឿង​សំខាន់​​យ៉ាង​ខ្លាំង​​​នៅ​ក្នុង​ជីវិត​របស់​គ្រហស្ថ ។ ប្រសិន​បើ​ជ្រើស​រើស​ខុស បុគ្គល​នោះ​នឹង​ជួប​ប្រទះ​ទុក្ខ​លំបាក​ទាំង​ផ្លូវ​ចិត្ត និង ផ្លូវកាយ ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិន​បើ​បុគ្គល​ម្នាក់​ជ្រើស​គូកំណាន់​ចិត្ត​ដែល​ជា​មនុស្ស​ល្ងង់​ខ្លៅ បុគ្គល​នោះ​នឹង​​រលាយ​បង់​ទាំង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ និង កិត្តិយស ។ ប្រពៃណី​ខ្មែរ និង ប្រពៃណី​ជនជាតិ​មួយ​ចំនួន​នៅ​លើ​ពិភពលោក ​​បាន​បណ្តោយ​ឲ្យ​ឪពុក​ម្តាយ​ ឬ​​ចាស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ​ ជា​អ្នក​សម្រេច​ចិត្ត​ជំនួស​យុវជន​​ក្នុង​ការ​ជ្រើស​រើស​គូស្រករ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នេះ​មិន​មែន​សុទ្ធ​តែ​បាន​ផល​ល្អ​គ្រប់​ពេល​នោះ​ទេ ។ ដូច្នេះ​ ជនជា​បណ្ឌិត​គួរ​ជៀសវាង​​ការ​​សម្រេច​ចិត្ត​ខុស​​ក្នុង​ការ​ជ្រើស​យក​មនុស្ស​ប្រុស​ឬ​មនុស្ស​ស្រី​ម្នាក់​មក​ធ្វើ​ជា​គូគាប់ ។ ​នេះ​គឺ​​ជាប្រមុខនៃក្តីវិនាសទី១១ ។<br> ====ទី ១២ - ជន​កើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ​ប្រាថ្នា​ចង់​ធ្វើ​ជា​ស្តេច​==== បុគ្គល​​ដែល​​កើត​នៅ​ក្នុង​ត្រកូល​ក្សត្រ​ (ឬ​អ្នក​ដឹកនាំ) ​​មាន​ចិត្តលោភលន់​ ចង់​​បាន​អំណាច និង គំនរ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ។ ជន​ទាំង​នោះ​គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា គ្មាន​សមត្ថភាព និង ទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែ​បែរ​ជា​មាន​ចិត្ត​ចង់​ឡើង​គ្រងរាជសម្បត្តិ ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ជន​ទាំង​នោះ​មួយ​ចំនួន​បាន​បង្កើត​​ក្រុម​បក្ស​ និង បង្ក​ចលនា​តស៊ូ​បដិវត្ត​ដើម្បី​ផ្តួល​រំលំ​ស្តេច​កំពុង​គ្រងរាជ​សម្បត្តិ ​ ។ នៅ​ពេល​បាន​អំណាច​នៅ​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ ជន​ទាំង​នោះ​​មិន​គិត​គូរ​​ដល់​ការ​កសាង​ជាតិ កសាង​សមត្ថភាព និង អប់រំ​កែលម្អ​ប្រជារាស្ត្រ​ឲ្យ​បាន​សេចក្តី​សុខ-ចម្រើន​ទេ ។ ជា​លទ្ធផល​ប្រទេសជាតិ​ធ្លាក់​​ចូល​ក្នុង​ភាព​អន្តរាយ រលាយ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ប្រជារាស្ត្រ​ធ្លាក់​ក្នុង​​ទុរ្ភិក្ស ក្រីក្រ ស្រេក​ឃ្លាន ​ ។ ទី​បំផុត​ សង្គ្រាម​​​កាប់​សម្លាប់​គ្នា​​បាន​កើត​ឡើង​​បន្ត​បន្ទាប់​គ្មាន​ទី​បញ្ចប់ ។<br> នៅក្នុងការឆ្លើយនឹងប្រស្នារបស់មនុស្ស និង ទេវតា [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]]បានត្រាស់សម្ដែងថា ប្រមុខនៃក្តីវិនាស មាន ១២ ប្រការ​យ៉ាង​នេះ​ឯង ។<br> '''កំណត់​សំគាល់''' (១) '''សំណាង''' = ការសាង គឺទង្វើដែលគេធ្វើ ឬ អ្វីដែលជាសមិទ្ធផលនៃការសាង ដូច្នេះពាក្យថា ព្រេងសំណាង មិន​មែន​សំដៅ​លើ​បុណ្យ​ពីជាតិមុនតែម្យ៉ាងឡើយ គឺមានន័យ ថា អ្វីទាំងឡាយណាដែលគេបានធ្វើហើយពីកាលមុន ដោយរួមទាំងពីអតីតជាតិ និង ក្នុងជាតិនេះ ដូចជាកាលពីខែមុន ឆ្នាំមុន ជាដើមផងដែរ ។ ឧទាហរណ៍ ចំណេះវិជ្ជាដែលយើងបានសិក្សាហើយ ក៏​ចាត់​ទុក​ជា​ព្រេង​សំណាង​មួយ​ដែរ ។ បើបុគ្គលណានិយាយថា ពឹងលើសំណាង មានន័យថា ពឹងលើអ្វីដែលគេធ្វើ ។ ===កំណាព្យ​ជា​បាលី​បែប​បឋ្យាវត្ត=== ១- បរាភវន្តំ បុរិសំ មយំ បុច្ឆាម គោតមំ…..ភវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២- សុវិជានោ ភវំ ហោតិ សុវិជានោ បរាភវោ…..ធម្មកាមោ ភវំ ហោតិ ធម្មទេស្សី បរាភវោ ។<br> ៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម បឋមោ សោ បរាភវោ…..ទុតិយំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៤- អសន្តស្ស បិយា ហោន្តិ សន្តេ ន កុរុតេ បិយំ…..អសតំ ធម្ម រោចេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៥- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ទុតិយោ សោ បរាភវោ......តតិយំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៦- និទ្ទាសីលី សភាសីលី អនុដ្ឋាតា ច យោ នរោ…..អលសោ កោធបញ្ញាណោ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៧- ឥតិ ហេតំ វិជានាម តតិយោ សោ បរាភវោ…..ចតុត្ថំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៨- យោ មាតរំ បិតរំ វា ជិណ្ណកំ គតយោព្វនំ…..បហុសន្តោ ន ភរតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៩- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ចតុត្ថោ សោ បរាភវោ…..បញ្ចមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១០- យោ ព្រាហ្មណំ សមណំ វា អញ្ញំ វាបិ វនិព្វកំ…..មុសាវាទេន វញ្ចេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១១- ឥតិ ហេតំ វិជានាម បញ្ចមោ សោ បរាភវោ…..ឆដ្ឋមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១២- បហុតវិត្តោ បុរិសោ សហិរញ្ញោ សភោជនោ…..ឯកោ ភុញ្ជតិ សាទូនិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ឆដ្ឋមោ សោ បរាភវោ......សត្តមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៤- ជាតិត្ថទ្ធោ ធនត្ថទ្ធោ គោត្តត្ថទ្ធោ ច យោ នរោ…..សញ្ញាតឹ អតិមញ្ញេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៥- ឥតិ ហេតំ វិជានាម សត្តមោ សោ បរាភវោ…..អដ្ឋមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៦- ឥត្ថីធុត្តោ សុរាធុត្តោ អក្ខធុត្តោ ច យោ នរោ......លទ្ធំ លទ្ធំ វិនាសេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៧- ឥតិ ហេតំ វិជានាម អដ្ឋមោ សោ បរាភវោ…..នវមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៨- សេហិ ទារេហិ អសន្តុដ្ឋោ វេសិយាសុ បទុស្សតិ…..ទុស្សតិ បរទារេសុ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៩- ឥតិ ហេតំ វិជានាម នវមោ សោ បរាភវោ......ទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២០- អតីតយោព្វនោ បោសោ អានេតិ តិម្ពរុត្ថនឹ......តស្សា ឥស្សា ន សុបតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២១- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ទសមោ សោ បរាភវោ…..ឯកាទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២២- ឥត្ថី សោណ្ឌឹ វិកិរណឹ បុរិសំ វាបិ តាទិសំ…..ឥស្សរិយស្មឹ ឋបេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ឯកាទសមោ សោ បរាភវោ…..ទ្វាទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៤- អប្បភោគោ មហាតណ្ហោ ខត្តិយេ ជាយតេ កុលេ…..សោ ច រជ្ជំ បត្ថយតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៥- ឯតេ បរាភវេ លោកេ បណ្ឌិតោ សមវេក្ខិយ…..អរិយទស្សនសម្បន្នោ ស លោកំ ភជតេ សិវំ ។<br> បរាភវសុត្តំ និដ្ឋិតំ ====កំណាព្យ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​==== ១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយមកសូមទូលសួរ.....នូវហេតុដែលគួរចម្រើនវិនាស<br> ប្រុសស្រីក្នុងលោកសន្និវាស.....ដែលនឹងវិនាសសាបសូន្យចាកគុណ ។<br> ឆ្ពោះព្រះគោតមព្រះអង្គមានបុណ្យ.....មេត្តានិមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> ធម្មជាតដូចម្តេចដែលជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២- អ្នកដែលចម្រើនតថាគត​ស្គាល់ងាយ.....អ្នកដែលអន្តរាយ​តថាគត​ស្គាល់ពិត<br> អ្នកប្រាថ្នាធម៌ល្អិតល្អក្នុងចិត្ត.....ហើយខំប្រព្រឹត្តនឹងបានចម្រើន ។<br> អ្នកដែលទ្រុស្តធម៌ស្អប់ធម៌ឥតកើន.....ឥតកើនចម្រើនវិនាសទៅមុខ ។<br> ៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី ១ ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ២ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៤- អ្នកដែលស្រឡាញ់ពេញចិត្តសេ្នហា.....តែនឹងមនុស្សណាអសប្បុរស<br> តែងមិនស្រឡាញ់ពេញចិត្តទាំងអស់.....នឹងអ្នកសប្បុរសមកធ្វើជាមិត្រ ។<br> សេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្តគំនិត.....ហើយទៅគប់មិត្រអសប្បុរស<br> គាប់ចិត្តក្នុងធម៌ឬមួយរបស់.....ហេតុនោះទាំងអស់នាំឲ្យវិនាស ។<br> ៥- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី២ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៣ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៦- អ្នកដេកច្រើន​១និយាយ​ច្រើន​១.....និងអ្នកឥតព្រួយឥតគិតប្រឹងប្រែង<br> អ្នកខ្ជិលប្រអូសមិនមានខ្នះខ្នែង.....ខឹងច្រើនសម្តែងឲ្យគេឃើញបាន ។<br> ហេតុធម៌ទាំងនោះមិនជាកល្យាណ.....នាំឲ្យខកខានខាតខូចប្រយោជន៍<br> មានជាប្រធានតិចច្រើនដោយហោច.....នាំបង់ប្រយោជន៍ហើយឲ្យវិនាស ។<br> ៧- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៣ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៤ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៨- នរជនណាមានទ្រព្យធនធាន.....ហើយខ្លួនមិនបានចិញ្ចឹមរក្សា<br> មាតាបិតាដែលចាស់ជរា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ៩- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៤ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៥ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១០- ជនបញ្ឆោតព្រាហ្មណ៍ឬពួកសមណៈ.....ពួកស្មូមឬអ្នកដទៃៗ<br> ដោយមុសាវាទឃ្លាតពាក្យប្រពៃ.....នោះប្រធាននៃសេចក្តីវិនាស ។<br> ១១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៥ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៦ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១២- បុរសអ្នកមានទ្រព្យធនធានច្រើន.....មាសប្រាក់ចម្រើននិងគ្រឿងអាហារ<br> លបលាក់របស់ដែលឆ្ងាញ់ពិសា.....ស៊ីម្នាក់ឯងជាប្រធានវិនាស ។<br> ១៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៦ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៧ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៤- អ្នកដែលប្រកាន់ជាតិទ្រព្យត្រកូល.....ហើយមិនប្រមូលសាច់ញាតិសន្តាន<br> មើលងាយញតិខ្លួនដោយអាងខ្លួនមាន.....នោះជាប្រធានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៥- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៧ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៨ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៦- ជនអ្នកប្រព្រឹត្តល្បែងបីប្រការ.....ល្បែងស្រីល្បែងស្រាល្បែងភ្នាល់ទាំងឡាយ<br> ធ្វើទ្រព្យខ្លួនមានឲ្យអន្តរាយ.....ការល្បែងទាំងឡាយនោះនាំវិនាស ។<br> ១៧- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៨ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៩ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៨- ប្រុសមិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន.....ហើយទៅជាប់ជួននឹងស្រីពេស្យា<br> ទ្រុស្តនឹងប្រពន្ធកូនជននានា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ១៩- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៩ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១០ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២០- បុរសមានវ័យដែលចាស់ហួសពេក.....ហើយមានតម្រេក ដោយក្តីតណ្ហា<br> នាំយកស្រីក្មេងមកធ្វើភរិយា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ២១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី១០ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១១ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២២- បុរសតាំងស្រីអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយ.....ឬស្រីទាំងឡាយតាំងបុរសនោះ<br> ដែលជាអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយដូច្នោះ.....អំពើទាំងនោះនាំឲ្យវិនាស ។<br> ២៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី១១ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១២ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២៤- ជនណាកើតក្នុងត្រកូលជាក្សត្រ.....អ្នកក្សត់សម្បតិហើយប្រាថ្នាធំ<br> ចង់បានជាស្តេចសោយរាជ្យស្តុកស្តម្ភ.....ហេតុនោះនឹងនាំឲ្យដល់វិនាស ។<br> ២៥- ជនជាបណ្ឌិតគំនិតប្រសើរ.....បានឃើញដំណើរនៃហេតុវិនាស<br> ដល់សត្វក្នុងលោកសន្និវាស.....គេចពីវិនាសគប់រកចម្រើន ។<br> ===ឯកសារ​យោង=== # [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[សុត្តនិបាត]] > [[តតិយភាគ]] > បរាភវសូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦) # พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ > ขุททกนิกาย > ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต > [https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=25&A=7218&Z=7291 ปราภวสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018180537/http://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=25&A=7218&Z=7291 |date=2017-10-18 }}ที่ ๖ # [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.06.nara.html Parabhava Sutta: Downfall (SN 1.6)] #[[​ព្រះត្រៃបិដក]] > [[​សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[ខុទ្ទកបាឋៈ]] > មង្គលសូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥២]] ទំព័រ​ទី ១ ដល់ ២០) # พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ > ขุททกนิกาย > ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต > [https://84000.org/tipitaka/_mcu/v.php?B=25&A=7825&Z=7857&bgc=1 มงคลสูตร]{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ที่ ๔ # [https://www.dhammatalks.org/suttas/KN/StNp/StNp2_4.html Protection] (SN 2:4) # [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/khp/khp.5.nara.html Mangala Sutta: Blessings (Khp 5)] # [[សុខ​ព្រោះ​ហេតុ ៩ យ៉ាង]] [[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]<br> 268tsiity0vwnwylhi40uzr79mk6dem 0 9275 339171 338333 2026-08-19T10:11:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339171 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big><big>'''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ'''</big></big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''Michael Faraday'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|250px|]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<small>ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ , ឆ្នាំ១៩១៣<small> |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ២២ កញ្ញា ១៧៩១<br />ឡិនដិនខាងត្បូង, [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ២៥ សីហា ១៨៦៧<br />[[ឡិនដិន]] , [[អង់គ្លេស]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''សញ្ជាតិ''' | {{ទង់ជាតិ២|អង់គ្លេស}} |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[អេឡិចត្រូគីមី]]<br />[[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ពែងហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br /> [[បរិមតិរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ហ្វារ៉ាដេយរ៉ូថេធើរ]]<br />[[រលកហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[កង់ហ្វារ៉ាដេយ]]<br />[[ខ្សែកំលាំង]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''រង្វាន់​''' | [http://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Medal Royal Medal] (១៨៤៦) |- | '''ហត្ថលេខា''' | [[ឯកសារ:Faraday signature small.jpg|150px]] |- |} '''ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ''' (Michael Faraday) (២២ កញ្ញា ១៧៩១ - ២៥ សីហា ១៨៦៧) ជារូបវិទូនិងគីមីវិទូ​អង់គ្លេស ដែលបានរួមចំណែកក្នុងការស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក[[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]]​និង[[អេឡិចត្រូគីមី]]។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសិក្សាអំពី[[ដែនម៉ាញ៉េទិច]]​នៅជុំវិញអង្គធាតុចម្លង​ដែលមានចរន្តជាប់ឆ្លងកាត់។ គាត់បានបង្កើតគំនិតគ្រឹះអំពីដែនម៉ាញ៉េទិច​នៅក្នុង[[រូបវិទ្យា]]។ គាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]] និង [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគ]]។ គាត់បានរកឃើញថា​ម៉ាញ៉េទិច​អាចមានឥទ្ធិពលលើ​កាំពន្លឺ​និងបានពោលថា មានទំនាក់ទំនងពិសេសមួយនៅពីក្រោយបាតុភូតទាំងពីរនេះ។ គាត់បានរកឃើញគោលការណ៍ដែលគេប្រើក្នុង[[ម៉ាស៊ីនអគ្គីសនី]]។ ក្នុងផ្នែក[[គីមីវិទ្យា]] ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញ[[បង់សែន]] បង្កើត[[ចំពុះប៊ុនសិន]] និងប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម និងបំផុសបំផុលការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ជាដើម។ ទោះបីជាហ្វារ៉ាដេយ​មិនបានទទួលការអប់រំជាផ្លូវការបានច្រើន និងមានចំណេះដឹងតិចតួច​ពីគណិតវិទ្យាថ្នាក់ខ្ពស់ ក៏ដោយ តែគាត់បានក្លាយជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏មានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[ហ្វារ៉ាដ]] ដែលជាខ្នាតរបស់[[កាប៉ាស៊ីតេ]]​នៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ|SI]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ ដូចគ្នាផងដែរ​[[ថេរហ្វារ៉ាដេយ]] ជា[[បន្ទុកអគ្គីសនី]]របស់[[អេឡិចត្រុង]]មួយ[[ម៉ូល]] (ប្រហែល 96 485 [[គូឡុំ]])។ [[ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ]]បានចែងថាដែនម៉ាញ៉េទិច​ដែលប្រែប្រួលទៅតាមពេលវេលា​បង្កើតជាកម្លាំងចលករអគ្គីសនីដែលសមាមាត្រនឹងបម្រែបម្រួលនោះ។ == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|thumb|left|150px|upright|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅអាយុខ្ទង់សាម]] ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់កំណើតនៅ ញូវីងតុន បាត់ស៍([http://en.wikipedia.org/wiki/Newington_Butts Newington Butts]) ផ្នែកមួយរបស់ឡិនដិនខាងត្បូង ប្រទេសអង់គ្លេស។ គ្រួសាររបស់គាត់មិនធូរធារប៉ុន្មានទេ។ ឪពុករបស់លោក​ឈ្មោះ '''ចេមស៍ ហ្វារ៉ាដេយ''' (James Faraday) ជាជាងដែក។ ក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានកូន៤នាក់ ម៉ៃឃើល​ ហ្វារ៉ាដេយមានលទ្ធភាពរៀនសូត្រកម្រិតមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះនៅសាលា ហើយក្រៅពីនេះគាត់ត្រូវរៀនសូត្រដោយខ្លួនឯង។ នៅអាយុ១៤ឆ្នាំ គាត់បានទៅធ្វើជាកូនជាងរបស់អ្នកធ្វើនិងលក់សៀវភៅម្នាក់ឈ្មោះ ចច រីបៅ (George Riebau)។ ក្នុងរយៈពេល៧ឆ្នាំនៅទីនោះ ហ្វារ៉ាដេយបានអានសៀវភៅជាច្រើន និងបានបណ្ដុះចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងពិសេសលើផ្នែកអគ្គីសនី។ ជាពិសេសទៅទៀត គាត់មានការកោតសរសើរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសៀវភៅឈ្មោះ ''Conversations in Chemistry'' (បទសន្ទនាក្នុងគីមីវិទ្យា) សរសេរដោយ ចេន ម៉ារសិត (Jane Marcet)។ នៅអាយុ២០ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ១៨១២ គាត់បានបញ្ចប់ការងារជាកូនជាង​ ហើយបានចូលរៀនក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់គីមីវិទូអង់គ្លេសដ៏ឧត្តមឈ្មោះ [[ហាំហ្វ្រី ដាវី]] (Humphry Davy) របស់ស្ថាប័នរាជវង្ស (Royal Institution) និងសមាគមរាជវង្ស (Royal Society) និង[[ចន តាធូម]] (John Tatum)។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលសំបុត្រចូលរៀន​ពីវិល្លៀម ដានស៍ (William Dance)។ ក្រោយមកទៀត ហ្វារ៉ាដេយ បានផ្ញើសៀវភៅមួយក្បាលដែលមានកម្រាស់៣០០ទំព័រ​ ដែលគាត់សរសេរក្នុងពេលរៀនក្នុងថ្នាក់នោះ ទៅឲ្យដាវី។ ដាវីបានឆ្លើយតបទៅវិញភ្លាមៗ ប្រកបដោយសប្បុរស​និងអនុគ្រោះ។ នៅពេលដែលដាវីបាត់បង់ចក្ខុវិញ្ញាណ​ក្នុងឧប្បត្តិហេតុ​ពិសោធន៍[[នីត្រូសែនទ្រីក្លរីត]] គាត់បានសម្រេចចិត្ត ជួលហ្វារ៉ាដេយឲ្យធ្វើជាលេខា​របស់គាត់។ នៅពេលដែលជំនួយការនៅស្ថាប័នរាជវង្ស ឈ្មោះចន ផេយនី (John Payne) ត្រូវបានគេដេញចេញពីការងារ ហាំហ្វ្រី ដាវីត្រូវបានគេស្នើសុំឲ្យជួយរកមនុស្សមកធ្វើការជំនួស។ ដាវី​បានជ្រើសតាំង​ហ្វារ៉ាដេយ​ឲ្យធ្វើជា​ជំនួយការគីមីវិទ្យា​នៅទីនោះ នៅថ្ងៃទី១ មីនា។ ហ្វារ៉ាដេយបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយ​នាង សារ៉ា បារណាត (១៨០០-១៨៧៩) នៅថ្ងៃទី២ មិថុនា ១៨២១។ ពួកគេគ្មានកូនចៅទេ។ ពួកគេទាំង២ជួបស្គាល់គ្នានៅវិហារសាសនាគ្រឹស្តនិកាយ​សេនដឺម៉ានីមួយ។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតជាំសមាជិកសមាគមរាជវង្ស នៅឆ្នាំ១៨២៤ ត្រូវគេតែងតាំងជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ និងនៅឆ្នាំ១៨៣៣ ត្រូវគេតែងតាំងជាសាស្ត្រចារ្យគីមីវិទ្យា Fullerian ពេញមួយជីវិត ដោយមិនចាំបាច់បង្រៀនទេ។ == ស្នាដៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:M Faraday Lab H Moore.jpg|thumb|250px|right|ហ្វារ៉ាដេយនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធ]] ការងារផ្នែកគីមីវិទ្យារបស់ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់ផ្ដើមពេលដែលគាត់នៅធ្វើជាជំនួយការរបស់ហាំហ្វ្រី ដារី។ ហ្វារ៉ាដេយបានសិក្សាពិសេសអំពី[[ក្លរ]] និងបានរកឃើញកាបូនក្លរីត២ប្រភេទ។ គាត់ក៏បានធ្វើការពិសោធន៍ត្រួសៗជាលើកដំបូង​អំពីសំនាយឧស្ម័ន។ បាតុភូតនេះត្រូវបានកត់សំគាល់មុនគេដោយ [[ចន ដាល់តុន]] និងត្រូវបានពន្យល់បកស្រាយ​ក្បោះក្បាយដោយ [[ថូម៉ាស់ ហ្គ្រាហាម]](Thomas Graham) និង [[ចូសេហ្វ ឡូស្មីត]] (Joseph Loschmidt)។ ហ្វារ៉ាដេយបានសំរេចធ្វើកំនរជាអង្គធាតុរាវ​នូវឧស្ម័នជាច្រើន ដូចជាក្លរជាដើម។ គាត់បានសង្កេតពីសំលោហៈដែកថែប និងបានបង្កើតកែវជាច្រើនប្រភេទ​សំរាប់ប្រើក្នុងអុបទិច។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្កើតរបស់មួយដែលក្រោយមកប្លែងជា[[ចំពុះប៊ុនសិន]] ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសាកល​នៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធវិទ្យាសាស្ត្រ​ សំរាប់ជាប្រភពកំដៅដែលងាយប្រើ។ ហ្វារ៉ាដេយធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយ​លើផ្នែកគីមីវិទ្យា ដោយបានរកឃើញ[[បង់សែន]]និង បង្កើតប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានធ្វើរបាយការអំពី​ការធ្វើសំយោគអង្គធាតុសមាស​ជាលើកដំបូង​ពីកាបូននិងក្លរ គឺ C₂Cl₆ ([[អិចសាក្លរ៉ូអេតាន]]) និង C₂Cl₄ ([[តេត្រាក្លរ៉ូអេតាន]])។ និងបានបោះពុម្ពលទ្ធផលនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញច្បាប់នានា​ទាក់ទងនឹងអគ្គីសនីវិភាគ និងបានបំផុសបំផុល​ការប្រើប្រាស់ពាក្យ [[អាណូត]] [[កាតូត]] [[អេឡិចត្រូត]] និង [[អ៊ីយ៉ុង]] ដែលជាវាក្យស័ព្ទបង្កើតដោយ [[វិល្លៀម វីវ៉ែល]] (William Whewell)។ === អគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច === ស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យជាងគេរបស់ហ្វារ៉ាដេយ ប្រហែលជាស្ថិតក្នុងផ្នែកអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ ពិសោធន៍ដំបូងគេដែលគាត់ធ្វើគឺ ការផលិត[[ថ្មពិលវ៉ុលតា]]​ដោយតំរៀបសន្លឹកស័ង្កសី៧ឆ្លាស់គ្នាជាមួយ​ក្រដាសជ្រលក់ទឹកអំបិល​៦សន្លឹក។។ ដោយប្រើថ្មពិលនេះ គាត់បានបំបែក​ម៉ាញ៉េស្យូមស៊ុលផាត។ [[ឯកសារ:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|upright|left|ពិសោធន៍របស់​ហ្វារ៉ាដេយ​អំពីរង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] នៅឆ្នាំ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីរូបវិទូនិងគីមីវិទូដាណឺម៉ាក [[ហាន់ គ្រីស្ទៀន អឺស្តែដ]] (Hans Christian Ørsted) បានរកឃើញបាតុភូត​អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ដាវីនិង[[វិល្លៀម ហាយ វុល្លាស្តុន]] (William Hyde Wollaston) បានព្យាយាមទាំងមិនបានសំរេចក្នុងការគូរប្លង់ម៉ូទ័រអគ្គីសនី។ ហ្វារ៉ាដេយបានពិភាក្សាជាមួយអ្នកទាំង២នោះ និងបានបន្តផលិតឧបករណ៍២ដែលបង្កើតចលនាដែលគាត់ហៅថា​ចលនារង្វិលម៉ាញ៉េទិច (ចលនាវង់ដែលកើតពីកំលាំងម៉ាញ៉េទិចវង់ជុំវិញខ្សែ​ចំលង)។​ ខ្សែចំលងដែលជ្រលក់ចូលក្នុងផើង[[បារ៉ត]]ដែលមានដាក់មេដែកនៅខាងក្នុង នឹងវិលជុំវិញមេដែកនោះ ប្រសិនបើគេផ្ដល់ចរន្តពីថ្មពិលទៅអោយវានោះ។ ឧបករណ៍នេះគេអោយឈ្មោះថា [[ម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូល]]។ ពិសោធន៍និងរបកគំហើញនេះ​បានក្លាយជាគ្រឹះរបស់បច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបច្ចុប្បន្ន។ ហ្វារ៉ាដេយ​បានបោះផ្សាយលទ្ធផលទាំងនេះ​ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាជាការងារបន្តពី ដាវី និង វុល្លាស្តុន ហើយដែលភាពចំរូងចំរាស់នេះ​បានធ្វើអោយហ្វារ៉ាដេយដកខ្លួនពីការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅក្នុងដំនាក់កាលនេះ គេមានភស្ដុតាងដែលថាដាវី​អាចព្យាយាមបង្អាក់ដំនើររបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ក្នុងការក្លាយខ្លួនជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ ដាវី​បានអោយហ្វារ៉ាដេយធ្វើពិសោធពីកែវអុបទិច ដែលមិនបានហុចលទ្ធផលធំដុំឡើយក្នុងរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវីនៅឆ្នា១៨២៩ ទើបហ្វារ៉ាដេយឈប់ធ្វើការងារគ្មានបានការបែបនេះ និងងាកមកធ្វើការប្រឹងប្រែងលើអ្វីដែលមានតំលៃ​អោយធ្វើជាង។ នៅឆ្នាំ១៨៣១ គាត់បានផ្ដើមធ្វើពិសោធជាស៊េរី​ដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ ដែលក្នុងនោះគាត់បានរកឃើញបាតុភូត[[អាំងឌុចស្យុងអេឡិចម៉ាញ៉េទិច]]។ [[ចូសេហ្វ ហិនរី]] តំនងជារកឃើញបាតុភូតអូតូអាំងឌុចស្យុង​​រយៈពេលពីរបីខែមុននេះ។ [[ឯកសារ:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|thumb|150px|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយនៅឆ្នាំ១៨៤២]] នៅពេលដែលហ្វារ៉ាដេយរុំខ្សែរបុំ​ខ្សែចំលងដែលមានអ៊ីសូឡង់ពីគ្នា ជុំវិញកងដែកមួយ គាត់បានរកឃើញថាមានចរន្តអគ្គីសនីមួយប៉ប្រិចកើតឡើងក្នុងរបុំមួយទៀត។ គាត់ហៅបាតុភូតនេះថា [[អាំងឌុចស្យុងមុយទុយអែល]]។ នៅក្នុងពិសោធន៍បន្ទាប់ទៀត គាត់បានរកឃើញចរន្តអគ្គីសនីឆ្លងកាត់ខ្សែចំលង​ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកមួយ​ក្នុងរបុំខ្សែចំលង ឬពេលរបុំផ្លាស់ទីលើមេដែកនៅនឹងថ្កល់។ គាត់បានស្រាយបញ្ជាក់ថា ដែលម៉ាញ៉េទិចប្រែប្រួល បង្កើតដែនអគ្គីសនី ដូចមានចែងនៅក្នុង[[ច្បាប់ហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើគោលការណ៍នេះ​ក្នុងការផលិត[[ឌីណាម៉ូ]]អគ្គីសនី ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ម៉ាស៊ីនភ្លើងសព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ១៨៣៩ ហ្វារ៉ាដេយ​បានសំរេចស៊េរីពិសោធន៍​ក្នុងគោលដៅ​ស្វែងរកធម្មជាតិគ្រឹះរបស់អគ្គីសនី។ គាត់បានប្រើ អេឡិចត្រូស្តាទិច បាត់តឺរី និង អគ្គីសនីក្នុងសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតទំនាញអេឡិចត្រូស្តាទិច អគ្គីសនីវិភាគ ម៉ាញ៉េទិច ជាដើម។ គាត់បានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា គំនិតនៅសម័យនោះដែលថាមានប្រភេទអគ្គីសនីច្រើនប្រភេទ​នោះ វាមិនពិតទេ។ ផ្ទុយទៅវិញគាត់បានស្នើឡើងថា មានអគ្គីសនីតែមួយប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ហើយបំរែបំរួលតំលៃទំហំ និងអាំងតង់ស៊ីតេ អាចបង្កើតជាបាតុភូតច្រើនយ៉ាង។ នៅចុងអាជីពរបស់គាត់ ហ្វារ៉ាដេយបានស្នើឡើងថាកំលាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច​រីកចូលទៅក្នុងលំហទទេជុំវិញអង្គធាតុចំលង។ គំនិតនេះត្រុវបានអ្នកវិទ្យសាស្ត្រស្នងគាត់បដិសេដ ហើយហ្វារ៉ាដេយ​មិនអាចរស់នៅមើលឃើញ​ពេលដែលគំនិតគាត់នេះត្រូវគេទទួលយកទៅពេលក្រោយមកទេ។ គំនិតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ពីខ្សែហ្វ្លុចចេញពីអង្គធាតុផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនី​និងមេដែក ជួយអោយគេស្រមើមើលដែនអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ == ដ្យាម៉ាញ៉េទិច == [[ឯកសារ:Faraday with glass bar crop2.jpg|thumb|upright|right|ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ កាន់របារកែវមួយដែលគាត់ប្រើនៅឆ្នាំ១៨៤៥​សំរាប់បង្ហាញថាម៉ាញ៉េទិចមានអំពើលើពន្លឺ]] នៅឆ្នាំ១៨៤៥ ហ្វារ៉ាដេយ​បានរកឃើញថា​រូបធាតុជាច្រើនទទួលរងកំលាំងច្រានចេញយ៉ាងខ្សោយ​មួយពីដែនម៉ាញ៉េទិច។ គាត់បានហៅបាតុភូតនេះថា [[ដ្យាម៉ាញ៉េទិច]]។ ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញផងដែរថា​ប្លង់ប៉ូលកម្មរបស់ពន្លឺមានប៉ូលលីនេអ៊ែរ​ អាចបង្វិលបានដោយប្រើដែលម៉ាញ៉េទិចស្របនឹងទិសដៅរបស់ពន្លឺផ្លាស់ទី។ គេអោយឈ្មោះបាតុភូតនេះថា [[ផលហ្វារ៉ាដេយ]]។ បាតុភូតនេះបង្ហាញថាកំលាំងម៉ាញ៉េទិចនិងពន្លឺមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ក្នុងការស្រាវជ្រាវពីទំរង់ផ្សេងៗរបស់ពន្លឺ ក្រោមឥទ្ធិពលដែនម៉ាញ៉េទិច។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍ដែលគាត់ប្រើមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការកំនត់បំរែបំរួល​ស្ពិចច្បាស់លាស់​មួយទេ។ [[ភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ាន់]] (Pieter Zeeman) ក្រោយមកបានប្រើឧបករណ៍ទំនើបជាងដើម្បីសិក្សាពី​បាតុភូតដដែលនេះ និងបានបោះផ្សាយលទ្ធផលនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបាន[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]]នោឆ្នាំ១៩០២សំរាប់ស្នាដៃនេះ។ == ខែលហ្វារ៉ាដេយ == [[ឯកសារ:YoungJamesClerkMaxwell.jpg|thumb|left|150px|[[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]]]] នៅក្នុងផ្នែកអេឡិចត្រូស្តាទិច ហ្វារ៉ាដេយ​បានបង្ហាញថា​បន្ទុកអគ្គីសនីដែល​មាននៅលើផ្ទៃខាងក្រៅឬនៅក្រៅអង្គធាតុចំលងអគ្គីសនីមួយ គ្មានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីៗដែល​នៅក្នុងអង្គធាតុចំលងនោះទេ។ នេះបណ្ដាលមកពីបន្ទុកដែលនៅផ្ទៃខាងក្រៅ​រាយប៉ាយក្នុងរបៀបមួយដែល​ដែនរបស់វាក្នុងអង្គធាតុនោះ​ទូទាត់គ្នា។ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា [[ខែលហ្វារ៉ាដេយ]]។ ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នកពិសោធដ៏ពូកែ​ដែលពន្យល់គំនិតនានារបស់គាត់​បានច្បាស់​ដោយប្រើភាសាសមញ្ញៗ។ ប៉ុន្តែសមត្ថភាព[[គណិតវិទ្យា]]របស់គាត់​បានត្រឹមតែ[[ពិជគណិត]]ងាយៗ មិនដល់[[ត្រីកោណមាត្រ]]ផង។ គឺ [[ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល]] (James Clerk Maxwell) ដែលបានយកស្នាដៃរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​និងអ្នកដទៃទៀត​ ទៅចងក្រងបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតជាសំនុំសមីការដែលគេស្គាល់ថាជា[[សមីការម៉ាកស្វែល]] សំរាប់ពន្យល់រាល់ទ្រឹស្ដីបទទំនើបៗក្នុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច។ == សាយ័ន្តវ័យ == [[ឯកសារ:Faraday Michael old age.jpg|thumb|upright|left|150px|ហ្វារ៉ាដេយ ក្នុងវ័យចំនាស់]] នៅខែមិថុនា ១៨៣២ [[សាកលវិទ្យាអក់ហ្វដ]]​បានផ្ដល់សញ្ញាប័ត្របណ្ឌិតផ្នែកច្បាប់ស៊ីវិល (សញ្ញាប័ត្រកិត្តិយស) ដល់ហ្វារ៉ាដេយ។ ក្នុងជីវីតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ គាត់បានបដិសេដងារ [http://en.wikipedia.org/wiki/Knighthood knighthood] ម្ដងនិង តំនែងជាប្រធាន Royal Society ២ដង។ ហ្វារ៉ាដេយបានបដិសេដមិនចូល​រួមផលិអាវុធគីមីសំរាប់ប្រើក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]] ក្នុងបុព្វហេតុសីលធម៌។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោក នៅ Hampton Court នៅថ្ងៃទី២៥ សីហា ១៨៦៧។ [[ឯកសារ:Faraday Michael grave.jpg|thumb|upright|right|150px|ផ្នូររបស់ហ្វារ៉ាដេយនៅ​ឈាបនដ្ឋានហាយហ្គេត (Highgate Cemetery)]] == រូបសំនាកនិងការចងចាំ == [[ឯកសារ:Michael Faraday statue AB.jpg|thumb|right|upright|150px|រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយន Savoy Place, ឡិនដិន]] === រូបសំនាក === * រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយ​នៅ Savoy Place ក្រុងឡិនដិន នៅខាងក្រៅ [[វិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មនិងបច្ចេកវិទ្យា]]។ * រួបសំនាកអនុស្សាវរីយ៍ហ្វារ៉ាដេយ​រចនាឡើយដោយស្ថាបត្យករ Rodney Gordon សាងសង់នៅ ឆ្នាំ១៩៦១ ក្បែរស្រុកកំនើតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ === អាគារសិក្សា === * សាលស្នាក់នៅរៀនសូត្រមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យប៊្រូណែល]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ * សាលមួយនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យឡូបូរ៉ូ]]ដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ សាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០។ នៅក្បែរច្រកចូលអាហារដ្ឋានរបស់មានដាក់តាំងប្រាសាទ​សំរិទ្ធតំនាងអោយ[[ត្រង់ស្វរម៉ាទ័រ]]ដែលនៅក្នុងនោះមានតាំងរូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។ * អាគារសិក្សាប្រាំជាន់នៅ ទីតាំងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់[[សាកលវិទ្យាល័យអេឌីនប៊ើក]]​ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។ === ក្រដាសប្រាក់ === ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ២០០១ រូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ​ត្រូវគេបោះពុម្ពលើផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាស​ប្រាក់ £20 (២០ផោន) Series E បោះផ្សាយដោយ[[ធនាគារអង់គ្លេស]]។ == តំនភ្ជាប់ក្រៅ == === ជីវប្រវត្តិ === * [http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp ជីវប្រវត្តិហ្វារ៉ាដេយនៅ Royal Institution of Great Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp |date=2004-03-12 }} * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នករុករកFaraday as a Discoverer]សរសេរដោយJohn Tyndall (សំរាប់ដោយឡូដ) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html បុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅលើក្រដាសប្រាក់២០ផោន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [http://www.archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich ជីវិតនិងស្នាដៃរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] សរសេរដោយ J. A. Crowther, ឆ្នាំ១៩២០ === ផ្សេងទៀត === * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html មេរៀនដោយរូបភាពស្ដីពីម៉ូទ័រហ្វារ៉ាដេយឆ្នាំ១៨២១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915140700/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html |date=2010-09-15 }} ដោយ National High Magnetic Field Laboratory * [http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday "ហ្វារ៉ាដេយ"] ក្នុង Britannica Online Encyclopedia * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 "ការស្រាវជ្រាវពិសោធផ្នែកអគ្គីសនី"ដោយម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031005215/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/faraday/doc.scn?fr=0&rp=http%3A%2F%2Frack1.ul.cs.cmu.edu%2Fis%2Ffaraday%2F&pg=4 |date=2010-10-31 }} អត្ថបទដើមនិងជីវប្រវត្តិ​ សរសេរដោយ សាស្ត្រាចារ្យ John Tyndall, នៅឆ្នាំ1914, Everyman edition. {{commons|Michael Faraday}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គីមីវិទូអង់គ្លេស]] == របកគំហើញវិទ្យាសាស្ត្រ == === គីមីវិទ្យា === [[ឯកសារ:Ri_2014_-_glass_making_-_Faraday.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឧបករណ៍ដែល ផារ៉ាដេប្រើសម្រាប់ធ្វើកញ្ចក់ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅ ស្ថាប័នរាជវង្ស ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍]] ការងារគីមីដំបូងរបស់ផារ៉ាដេគឺ ធ្វើជាជំនួយការរបស់លោក ហាំហ្វ្រី ដាវី ។ ផារ៉ាដេបានចូលរួមក្នុងការសិក្សាអំពីក្លរ ។ គាត់បានរកឃើញសមាសធាតុថ្មីពីរនៃក្លរ និងកាបូន ៖ អិចសាក្លរ៉ូអេតានដែលគាត់បានបង្កើតតាមរយៈដំណើរក្លរនៃអេទីឡែន និងតេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ពីការបំបែកនៃសមាសធាតុមុន។ គាត់ក៏បានពិសោធន៍លើកដំបូង លើការសាយភាយឧស្ម័ន ជាបាតុភូតដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញលើកដំបូងដោយលោក ចន ដាល់តុន ។ សារៈសំខាន់ខាងរូបវន្តនៃបាតុភូតនេះត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងពេញលេញដោយលោក ថូម៉ាស ក្រាហាំ និងលោក យ៉ូសែប ឡូសមីត។ ផារ៉ាដេទទួលជោគជ័យក្នុងការបំលែងឧស្ម័នជាច្រើនទៅជាអង្គធាតុរាវ បានស៊ើបអង្កេតយ៉ាន់ស្ព័រដែកថែប និងបានផលិតកញ្ចក់ប្រភេទថ្មីជាច្រើនសម្រាប់គោលបំណងអុបទិក។ ក្រោយមក ក្នុងចំណោមកញ្ចក់ទាំងនេះ គំរូនៃកញ្ចក់ធ្ងន់មួយបានក្លាយជារឿងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅពេលកញ្ចក់ត្រូវបានដាក់ក្នុងដែនម៉ាញេទិក ផារ៉ាដេបានកំណត់ទិសដៅបង្វិលរបស់ប្លង់ប៉ូលនៃពន្លឺ។ គំរូនេះក៏ជាសារធាតុដំបូង ដែលបានរកឃើញថា ត្រូវរុញច្រានដោយប៉ូលនៃមេដែក។ <ref>{{Cite journal|last=Hadfield|first=Robert Abbott|date=1931|title=A research on Faraday's 'steel and alloys'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character|volume=230|issue=681–693|pages=221–292|doi=10.1098/rsta.1932.0007|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Akerlof |first=Carl W. |title=Faraday Rotation |url=http://instructor.physics.lsa.umich.edu/adv-labs/Faraday/Faraday_Effect-july09-5.pdf |access-date=29 November 2023 |archivedate=23 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231223092957/http://instructor.physics.lsa.umich.edu/adv-labs/Faraday/Faraday_Effect-july09-5.pdf |url-status=dead }}</ref> ផារ៉ាដេបានបង្កើតទម្រង់ដំបូងនៃអ្វីដែលនឹងក្លាយជា ឧបករណ៍ដុតប៊ុនសិន ដែលនៅតែប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រជុំវិញពិភពលោក ជាប្រភពកំដៅងាយស្រួល។ <ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2005|title=The Origin of the Bunsen Burner|url=http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|journal=[[Journal of Chemical Education]]|volume=82|issue=4|page=518|bibcode=2005JChEd..82..518J|doi=10.1021/ed082p518|archive-url=https://web.archive.org/web/20050530143615/http://jchemed.chem.wisc.edu/HS/Journal/Issues/2005/Apr/clicSubscriber/V82N04/p518.pdf|archive-date=30 May 2005}}</ref> ផារ៉ាដេបានធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យគីមី ដោយបានរកឃើញសារធាតុគីមីដូចជាបេនហ្សេន (ដែលគាត់ហៅថាបីកាបូរ៉េតនៃអ៊ីដ្រូសែន) និងឧស្ម័នរាវដូចជាក្លរីន។ ការរលាយនៃឧស្ម័នបានជួយបញ្ជាក់ថាឧស្ម័នគឺជាចំហាយនៃអង្គធាតុរាវដែលមានចំណុចរំពុះទាប និងផ្តល់មូលដ្ឋានរឹងមាំជាងមុនដល់គោលគំនិតនៃការប្រមូលផ្តុំម៉ូលេគុល។ នៅឆ្នាំ១៨២០ ផារ៉ាដេបានរាយការណ៍ពីការសំយោគសមាសធាតុដំបូងដែលផលិតចេញពីកាបូន និងក្លរីន <nowiki><sub id="mwAXU">គឺអិចសាក្លរ៉ូអេតាន</sub></nowiki> និង តេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ហើយលទ្ធផលរបស់គាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1821|title=On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen|journal=Philosophical Transactions|volume=111|issue=111|pages=47–74|doi=10.1098/rstl.1821.0007|doi-access=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=33–53|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Michael Faraday: A Biography|year=1965|location=New York|pages=[https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122 122–123]|isbn=978-0-306-80299-7|url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122}}</ref> ផារ៉ាដេក៏បានកំណត់សមាសភាពនៃក្លរីន ក្លាត្រាតអ៊ីដ្រាត ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយ ហាំហ្វ្រី ដាវី ក្នុងឆ្នាំ ១៨១០។ <ref>{{Cite journal|last=Faraday, Michael|year=1823|title=On Hydrate of Chlorine|url=https://books.google.com/books?id=lhw_AAAAYAAJ&pg=PA71|journal=Quarterly Journal of Science|volume=15|page=71}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Experimental Researches in Chemistry and Physics|year=1859|location=London|pages=81–84|isbn=978-0-85066-841-4}}</ref> ផារ៉ាដេក៏ទទួលខុសត្រូវចំពោះការរកឃើញ [[ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ|ច្បាប់នៃអេឡិចត្រូលីស]] និងសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពាក្យបច្ចេកទេសដូចជា អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង មានប្រជាប្រិយភាពផងដែរ ដែលជាពាក្យដែលត្រូវបានស្នើឡើងជាចម្បងដោយ វិលៀម ហ្វេវេល ។ <ref>{{Cite journal|last=Ehl, Rosemary Gene|last2=Ihde, Aaron|year=1954|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights|url=http://www.elch.chem.msu.ru/rus/wp/wp-content/uploads/2016/03/ed031p226FaradayLaw.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=31|issue=May|pages=226–232|bibcode=1954JChEd..31..226E|doi=10.1021/ed031p226}}</ref> ផារ៉ាដេ គឺជាមនុស្សដំបូងគេ ដែលបានរាយការណ៍អំពីអ្វីដែលក្រោយមកហៅថា ភាគល្អិតណាណូលោហធាតុ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥៧ គាត់បានរកឃើញថា លក្ខណៈសម្បត្តិអុបទិកនៃ កូឡាជែនមាស ខុសពីលោហៈធាតុភាគច្រើនដែលត្រូវគ្នា។ នេះប្រហែលជាការសង្កេតដំបូងដែលបានរាយការណ៍អំពីផលប៉ះពាល់នៃទំហំ កង់ទិច ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកំណើតនៃវិទ្យាសាស្ត្រណាណូ ។ <ref>{{Cite web |year=2006 |title=The Birth of Nanotechnology |url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126 |access-date=25 July 2007 |publisher=Nanogallery.info |quote=Faraday made some attempt to explain what was causing the vivid coloration in his gold mixtures, saying that known phenomena seemed to indicate that a mere variation in the size of gold particles gave rise to a variety of resultant colors. |archivedate=5 ធ្នូ 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191205082231/http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126 |url-status=dead }}</ref> === អគ្គិសនីនិង ម៉ាញេទិក === ផារ៉ាដេ ត្រូវគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតសម្រាប់ការងារលើអគ្គិសនី និងម៉ាញេទិក។ ការពិសោធន៍ដែលបានកត់ត្រាដំបូងរបស់គាត់គឺការសាងសង់គំនរវ៉ុលតាក ដែលមានកាក់ពាក់កណ្តាលផេនីអង់គ្លេសចំនួនប្រាំពីរ ដាក់ជង់គ្នាជាមួយនឹងឌីសស័ង្កសីសន្លឹកចំនួនប្រាំពីរ និងក្រដាសចំនួនប្រាំមួយដែលសើមដោយទឹកអំបិល។ <ref name="First experiment" /> ដោយប្រើគំនរនេះ គាត់បានបញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនី តាមរយៈសូលុយស្យុងស៊ុលផាតម៉ាញេស្យូម ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបំបែកសមាសធាតុគីមី (បានកត់ត្រានៅក្នុងលិខិតទី ១ ទៅកាន់អាបូត Abbott ថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨១២)។ <ref name="First experiment">{{Cite book|last1=Mee|first1=Nicholas|title=Higgs Force: The Symmetry-breaking Force that Makes the World an Interesting Place|url=https://archive.org/details/higgsforcesymmet0000meen|date=2012|page=[https://archive.org/details/higgsforcesymmet0000meen/page/55 55]}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_magnetic_rotation.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍បង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិករបស់ផារ៉ាដេ ឆ្នាំ១៨២១ ដែលជាការបង្ហាញលើកដំបូងនៃការបំលែងថាមពលអគ្គិសនីទៅជាចលនា <ref>{{Cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity|year=1844|volume=2|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-43505-3}} See plate 4.</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីអ្នករូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យា ជនជាតិដាណឺម៉ាក ហាន់ គ្រីស្ទាន អឺស្តេដ បានរកឃើញបាតុភូតនៃ [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] លោកដាវី និង វិលៀម ហៃដ៍ វូឡាស្តុន បានព្យាយាមរចនាម៉ូទ័រអគ្គិសនី ប៉ុន្តែទទួលបរាជ័យ។ <ref name="IEEUK">{{Cite web |title=Archives Michael Faraday biography – The IET |url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/biographies/faraday.cfm |website=theiet.org}}</ref> ផារ៉ាដេ បន្ទាប់ពីបានពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះជាមួយបុរសទាំងពីរនាក់ បានបន្តបង្កើតឧបករណ៍ពីរដើម្បីបង្កើតអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ការបង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច"។ មួយក្នុងចំណោមទាំងនេះ ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូលែ បានបង្កឱ្យមានចលនារង្វិលជុំជាបន្តបន្ទាប់ បង្កើតឡើងដោយកម្លាំងម៉ាញ៉េទិចរង្វង់ជុំវិញខ្សែចម្លង ដែលលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងអាងបារត ដែលមានមេដែកនៅក្នុងនោះ។ ខ្សែនឹងបង្វិលជុំវិញមេដែក ប្រសិនមានចរន្តពីថ្មគីមីឆ្លងកាត់។ ការពិសោធន៍ និងការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានគ្រឺះនៃបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចទំនើប។ ដោយក្តីរំភើបរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបោះពុម្ពផ្សាយលទ្ធផលដោយមិនទទួលស្គាល់ការងារជាមួយវូឡាស្តុន ឬដាវី។ ភាពចម្រូងចម្រាសដែលកើតឡើងនៅក្នុងសមាគមរាជវង្ស បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គាត់ជាមួយដាវី មានភាពតានតឹង ហើយប្រហែលជាបានរួមចំណែកដល់ការចាត់តាំងរបស់ផារ៉ាដេទៅសកម្មភាពផ្សេងទៀត ជាលទ្ធផលបានរារាំងការចូលរួមរបស់គាត់ក្នុងការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចអស់រយៈពេលជាពីរបីឆ្នាំ។ [[ឯកសារ:Induction_experiment.png|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍មួយរបស់ផារ៉ាដេ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ ដែលបង្ហាញពីអាំងឌុចស្យុង។ ថ្មរាវ ''(ស្តាំ)'' បញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនីតាមរយៈរបុំតូច ''(A)'' ។ នៅពេលដែលវាផ្លាស់ទីចូល ឬចេញពីរបុំធំ ''(B)'' ដែនម៉ាញេទិករបស់វាបង្កើតវ៉ុលមួយភ្លែតនៅក្នុងរបុំ ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយហ្គាវ៉ាឡូម៉ែត្រ ''(G)'' ។]] ចាប់តាំងពីការរកឃើញដំបូងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៨២១ ផារ៉ាដេបានបន្តការងារពិសោធន៍ដោយស្វែងយល់ពីលក្ខណៈអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចនៃវត្ថុធាតុ និងអភិវឌ្ឍបទពិសោធន៍ចាំបាច់។ នៅឆ្នាំ ១៨២៤ ផារ៉ាដេបានរៀបចំសៀគ្វីមួយដោយរហ័ស ដើម្បីសិក្សាថាតើដែនម៉ាញ៉េទិចអាចគ្រប់គ្រងលំហូរនៃចរន្តនៅក្នុងខ្សែចម្លងដែលនៅជាប់គ្នាបានដែរឬទេ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានរកឃើញទំនាក់ទំនងបែបនេះឡើយ។ ការពិសោធន៍នេះបន្តពីការងារស្រដៀងគ្នា កាលពីបីឆ្នាំមុន ដែលបានធ្វើឡើងជាមួយពន្លឺ និងមេដែក ដែលផ្តល់លទ្ធផលដូចគ្នា។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ផារ៉ាដេ បានចំណាយពេលភាគច្រើន ក្នុងការធ្វើឲ្យល្អប្រសើរ នូវរូបមន្តរបស់គាត់សម្រាប់កញ្ចក់ (ធ្ងន់) ដែលមានគុណភាពអុបទិក គឺបរូស៊ីលីកាតនៃសំណ ដែលគាត់បានប្រើក្នុងការសិក្សានាពេលអនាគតដោយភ្ជាប់ពន្លឺជាមួយម៉ាញេទិក។ នៅពេលទំនេររបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបន្តបោះពុម្ពផ្សាយការងារពិសោធន៍លើអុបទិក និងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក។ គាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្លាប់ជួប ក្នុងដំណើរឆ្លងកាត់ទ្វីបអឺរ៉ុបជាមួយ ដាវីដែលកំពុងធ្វើការលើអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកផងដែរ។ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវី នៅឆ្នាំ ១៨៣១ គាត់បានចាប់ផ្តើមចង្វាក់នៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យ ដែលគាត់បានរកឃើញ អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក ត្រូវកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ហេតុមន្ទីរពិសោធន៍នៅថ្ងៃទី 28 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៣១ ថាគាត់ "កំពុងធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនជាមួយមេដែកដ៏អស្ចារ្យរបស់សមាគមរាជវង្ស"។ <ref>Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). ''The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33768-2}}. p. 212.</ref> [[ឯកសារ:Faraday_emf_experiment.svg|រូបភាពតូច|ដ្យាក្រាមនៃឧបករណ៍របុំកងដែករបស់ផារ៉ាដេ]] [[ឯកសារ:Faraday_disk_generator.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ឌីសផារ៉ាដេ ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ គឺជាម៉ាស៊ីនភ្លើងដំបូងគេ។ មេដែករាងក្រចកសេះ ''(A)'' បានបង្កើតដែនម៉ាញេទិកតាមរយៈឌីស ''(D)'' ។ នៅពេលដែលឌីសត្រូវបានបង្វិល វាបានបង្កចរន្តអគ្គិសនីចេញពីចំណុចកណ្តាលឆ្ពោះទៅគែម។ ចរន្តបានហូរចេញតាមរយៈទំនាក់ទំនងស្ព្រីងរអិល ''m'' ឆ្លងកាត់សៀគ្វីខាងក្រៅ ហើយត្រឡប់ទៅកណ្តាលឌីសវិញតាមរយៈអ័ក្ស។]] ការបោះជំហានដ៏ធំធេងរបស់ផារ៉ាដេ បានកើតឡើងនៅពេល គាត់បានរុំរបុំពីរដែលមានអ៊ីសូឡង់ ជុំវិញដែកមួយកង ហើយបានសង្កេតឃើញថា នៅពេលចរន្តឆ្លងកាត់របុំមួយ ចរន្តមួយភ្លែតត្រូវបង្កើតនៅក្នុងរបុំមួយទៀត។ <ref name="IEEUK"/> ឥឡូវនេះ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា អាំងឌុចស្យុងអន្តរកម្ម ។ <ref>Van Valkenburgh (1995). ''Basic Electricity''. Cengage Learning. {{ISBN|0-7906-1041-8}}. pp.&nbsp;4–91.</ref> ឧបករណ៍រុំកងដែកនៅតែ ដាក់តាំងបង្ហាញនៅវិទ្យាស្ថានរាជវង្ស។ នៅក្នុងការពិសោធន៍ជាបន្តបន្ទាប់ គាត់បានរកឃើញថា ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកឆ្លងកាត់របុំខ្សែចម្លង ចរន្តអគ្គិសនីនឹងហូរក្នុងខ្សែចម្លងនោះ។ ចរន្តក៏ហូរដែរ ប្រសិនបើរបុំត្រូវបានផ្លាស់ទីលើមេដែក។ ការបង្ហាញរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរនៃដែនម៉ាញេទិកបង្កើតដែនអគ្គិសនី។ ទំនាក់ទំនងនេះត្រូវបានធ្វើគំរូគណិតវិទ្យាដោយជេមស៍ ឃ្លើក ម៉ាក់ស្វែល ហៅថាច្បាប់ផារ៉ាដេ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមីការម៉ាក់ស្វែល មួយក្នុងចំណោមសមីការទាំងបួន ដែលបានវិវត្តទៅជាធ្វី ដែលគេស្គាល់សព្វថ្ងៃនេះថាជាទ្រឹស្តីដែន ។ <ref name="Pioneers">{{Cite book|title=Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger)|date=2015|publisher=World Scientific|pages=85, 86}}</ref> ក្រោយមកផារ៉ាដេ បានប្រើគោលការណ៍ដែលគាត់បានរកឃើញដើម្បីបង្កើតឌីណាម៉ូ អគ្គិសនី ដែលជាបុព្វបុរសនៃម៉ាស៊ីនភ្លើងទំនើប និងម៉ូទ័រអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Michael Faraday's generator|publisher=The Royal Institution|url=http://www.rigb.org/our-history/iconic-objects/iconic-objects-list/faraday-generator}}</ref> [[ឯកសារ:Faraday_and_Daniell.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេ (ស្តាំ) និងចន ដានីញ៉ែល (ឆ្វេង) ស្ថាបនិកអេឡិចត្រូគីមីវិទ្យា]] នៅឆ្នាំ ១៨៣២ លោកបានបញ្ចប់ការពិសោធន៍បន្តបន្ទាប់ ដោយមានគោលបំណងស៊ើបអង្កេតពីលក្ខណៈជាមូលដ្ឋាននៃអគ្គិសនី។ ផារ៉ាដេបានប្រើ ឋិតិវន្ត [[ការប្រើប្រាស់ថ្មអគ្គិសនី|អាគុយ]] និង អគ្គិសនីសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតអេឡិចត្រូស្តាទិច អេឡិចត្រូលីស [[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច|ម៉ាញេទិក]] ជាដើម។ លោកបានសន្និដ្ឋានថា ផ្ទុយពីគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រនៅសម័យនោះ ការបែងចែករវាង "ប្រភេទ" ផ្សេងៗនៃអគ្គិសនីគឺជាការបំភាន់។ ផ្ទុយទៅវិញ ផារ៉ាដេ បានស្នើថា មានតែ"អគ្គិសនី" តែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនៃបរិមាណ និងអាំងតង់ស៊ីតេ (ចរន្ត និងវ៉ុល) នឹងបង្កើតក្រុមបាតុភូតផ្សេងៗគ្នា។ <ref name="IEEUK"/> នៅចុងបញ្ចប់នៃអាជីពរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានស្នើឡើងថា កម្លាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបានលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងចន្លោះទទេជុំវិញឧបករណ៍បញ្ជូន។ <ref name="Pioneers"/> គំនិតនេះត្រូវបានបដិសេធដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត ហើយផារ៉ាដេមិនបានរស់នៅ រហូតដល់សហគមន៍វិទ្យាសាស្ត្រទទួលយកសំណើរបស់គាត់នៅទីបំផុតនោះទេ។ វានឹងចំណាយពេលកន្លះសតវត្សទៀត មុនពេលអគ្គិសនីត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងបច្ចេកវិទ្យា ជាមួយនឹងរោងមហោស្រពសាវូយ របស់វេសន៍ អេន ដែលបំពាក់ដោយ អំពូលភ្លើងកម្តៅ ដែលបង្កើតឡើងដោយលោកជូសែហ្វ ស៉្វាន ជាអគារសាធារណៈដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោក ដែលត្រូវបានបំភ្លឺដោយអគ្គិសនី។ <ref>{{Cite news|title=The Savoy is one of the best places to stay in London|work=USA Today|url=https://10best.usatoday.com/destinations/uk-england/london/london/hotels/the-savoy-1/|access-date=6 July 2024|quote=The first public building in the world to be lit entirely by electricity, The Savoy has a history rich in both invention and scandal.}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាដោយស្ថាប័នរាជវង្ស "ផារ៉ាដេបានបង្កើតម៉ាស៊ីនភ្លើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ ប៉ុន្តែវាត្រូវចំណាយពេលជិត ៥០ ឆ្នាំ មុនពេលបច្ចេកវិទ្យាទាំងអស់ រួមទាំងអំពូលភ្លើងសរសៃកម្តៅ របស់ជូសែហ្វ ស៉្វាន ដែលប្រើនៅទីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទៅ"។ <ref>{{Cite news|title=A tour of Michael Faraday in London|work=[[The Royal Institution]]|url=https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/tour-michael-faraday-london|access-date=6 July 2024}}</ref> === ដ្យាម៉ាញ៉េទិក === [[ឯកសារ:Faraday_with_glass_bar_crop2.jpg|រូបភាពតូច|ផារ៉ាដេកាន់របារកញ្ចក់មួយប្រភេទដែលបានប្រើក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៥ ដើម្បីបង្ហាញថាម៉ាញេទិកប៉ះពាល់ដល់ពន្លឺនៅក្នុងសម្ភារៈឌីអេឡិចត្រិច <ref>{{Cite web |title=Detail of an engraving by Henry Adlard, based on earlier photograph by Maull & Polyblank ''ca.'' 1857 |url=http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp01529 |publisher=[[NPR]] |location=National Portrait Gallery, UK}}</ref>]] នៅឆ្នាំ ១៨៤៥ ផារ៉ាដេ បានរកឃើញថា វត្ថុធាតុជាច្រើនបង្ហាញពីការច្រានចេញខ្សោយពីដែនម៉ាញេទិក៖ ឥទ្ធិពលដែលគាត់ហៅថា ដ្យាម៉ាញេទិក ។ <ref>James, Frank A.J.L (2010). ''Michael Faraday: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-161446-7}}. p. 81.</ref> ផារ៉ាដេ ក៏បានរកឃើញថា ប្លង់ប៉ូលែកម្ម នៃពន្លឺលីនេអ៊ែរប៉ូលៃ អាចបង្វិលបាន ដោយការអនុវត្តដែនម៉ាញេទិកខាងក្រៅដែលតម្រឹមទៅនឹងទិសដៅនៃចលនារបស់ពន្លឺ។ ឥឡូវនេះត្រូវបានគេហៅថា ឥទ្ធិពលផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers"/> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤៥ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាថា "ទីបំផុតខ្ញុំទទួលបានជោគជ័យក្នុង ''ការបំភ្លឺខ្សែកោងម៉ាញេទិក'' ឬ ''ខ្សែកម្លាំង'' និងក្នុង ''ការធ្វើឲ្យ កាំរស្មីពន្លឺ ក្លាយជាម៉ាញេទិក'' "។ <ref>Day, Peter (1999). ''The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings''. CRC Press. {{ISBN|0-7503-0570-3}}. p. 125.</ref> ក្រោយមកទៀតក្នុងជីវិតរបស់គាត់ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ផារ៉ាដេ បានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ ដើម្បីស្វែងរកបម្រែបម្រួលផ្សេងៗនៃពន្លឺ ពោលគឺការផ្លាស់ប្តូរខ្សែវិសាលគមដោយសារឥទ្ធិពលនៃដែនម៉ាញេទិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឧបករណ៍ដែលមានសម្រាប់លោក នៅពេលនោះ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីកំណត់ឲ្យបានច្បាស់លាស់នូវបម្រែបម្រួលការនៃខ្សែវិសាលគមនោះទេ។ ក្រោយមកភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ានបានប្រើឧបករណ៍កែលម្អ ដើម្បីសិក្សាពីបាតុភូតដូចគ្នា ហើយបានបោះផ្សាយលទ្ធផលរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០២ សម្រាប់ភាពជោគជ័យរបស់គាត់។ ទាំងនៅក្នុងឯកសារឆ្នាំ១៨៩៧របស់គាត់ <ref>{{Cite journal|last=Zeeman, Pieter|year=1897|title=The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1897-02-11_55_1424/page/347|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=55|issue=1424|page=347|bibcode=1897Natur..55..347Z|doi=10.1038/055347a0|doi-access=free}}</ref> និងសុន្ទរកថាទទួលយករង្វាន់ណូបែលរបស់គាត់ ហ្ស៊ីម៉ានបានសំដៅទៅលើការងាររបស់ផារ៉ាដេ។ <ref>{{Cite web |title=Pieter Zeeman, Nobel Lecture |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-lecture.html |access-date=29 May 2008}}</ref> ==== ទ្រុងផារ៉ាដេ ==== នៅក្នុងការងាររបស់គាត់លើអគ្គិសនីឋិតិវន្ត ការពិសោធន៍ធុងទឹកកករបស់ផារ៉ាដេ បានបង្ហាញថា បន្ទុកអគ្គិសនីស្ថិតនៅតែលើផ្ទៃខាងក្រៅនៃអង្គធាតុចម្លងដែលមានបន្ទុកប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទុកខាងក្រៅនេះ មិនមានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីដែលរុំព័ទ្ធអង្គធាតុចម្លងនោះទេ។ នេះគឺដោយសារតែបន្ទុកខាងក្រៅ ចែកចាយឡើងវិញ ដែលអាចធ្វើឲ្យដែនអគ្គិសនីខាងក្នុងដែលលេចចេញពីពួកវាបន្សាបគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឥទ្ធិពលការពារនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ទ្រុងផារ៉ាដេ ។ <ref name="Pioneers"/> នៅខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៦ ផារ៉ាដេ បានដាក់ស៊ុមឈើមួយ មានប្រវែង 12&nbsp;ហ្វីតការេ លើ​ជើង​ទ្រ​កញ្ចក់​ចំនួន​បួន និង​បាន​បន្ថែម​ជញ្ជាំង​ក្រដាស និង​សំណាញ់​លួស។ បន្ទាប់​មក​គាត់​បាន​បោះ​ជំហាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង ហើយ​បាន​បញ្ចូល​ចរន្តអគ្គិសនី​ទៅ​ក្នុង​វា។ ពេល​គាត់​បោះ​ជំហាន​ចេញ​ពី​ទ្រុង​ដែល​ផ្ទុកចរន្តអគ្គិសនី​ ផារ៉ាដេ​បាន​បង្ហាញ​ថា ចរន្តអគ្គិសនី​គឺជា​កម្លាំង មិនមែន​ជា​សារធាតុរាវ​ដែល​មិនអាចថ្លឹងថ្លែង​ដូច​ដែល​គេ​ជឿ​នាសម័យនោះ​ទេ។ <ref name="Field">{{Cite news|date=22 May 2017|title=The Faraday cage: from Victorian experiment to Snowden-era paranoia|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2017/may/22/michael-faraday-lost-better-call-saul-genius}}</ref> 9pks57at2bcr5bk004pajuitj3r2182 0 9378 339148 337725 2026-08-19T09:43:11Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339148 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of Imperial Rome following the Roman Republic (27 BC–AD 1453)}} {{Infobox country | conventional_long_name = ចក្រភពរ៉ូមាំ | common_name = ចក្រភពរ៉ូម | native_name = {{unbulleted list |item3_style=font-size:80%;padding-top:0.15em;line-height:1.15em | {{native phrase|la|[[SPQR|Senatus Populusque Romanus]]}} | {{native phrase|la|Imperium Romanum{{Efn|Other ways of referring to the "Roman Empire" among the Romans and Greeks themselves included ''{{lang|la|Res publica Romana}}'' or ''{{lang|la|Imperium Romanorum}}'' (also in Greek: {{lang|grc|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων}} – {{grc-tr|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων}} – ["Dominion ('kingdom' but interpreted as 'empire') of the Romans"] and ''Romania''. ''{{lang|la|Res publica}}'' means Roman "commonwealth"<!--?: Usually,--> and can refer to both the Republican and the Imperial eras. ''{{lang|la|Imperium Romanum}}'' (or "{{lang|la|Romanorum}}") refers to the territorial extent of Roman authority. ''{{lang|la| Populus Romanus}}'' ("the Roman people") was/is often [[Metonym|used to indicate the Roman state]] in matters involving other nations. The term ''Romania'', initially a colloquial term for the empire's territory as well as a [[Collective noun|collective name]] for its inhabitants, appears in Greek and Latin sources from the 4th century onward and was eventually carried over to the [[Eastern Roman Empire]]<ref>{{Cite journal |last=Wolff |first=Robert Lee |author-link=Robert Lee Wolff |date=1948 |title=Romania: The Latin Empire of Constantinople |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1948-01_23_1/page/1 |volume=23 |pages=1–34, especially 2–3 |journal=Speculum|issue=1 |doi=10.2307/2853672 |jstor=2853672 |s2cid=162802725 }}</ref>}}}} | {{native phrase|grc|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων|italics=off}}<br/>{{nobold|{{transliteration|grc|Basileía tôn Rhōmaíōn}}}} }} | status = ចក្រភព | life_span = {{line-height|1.3em|{{nowrap|27 BC–AD 395 {{nobold|(unified)}}}}<ref>{{Cite book |last=Morley |first=Neville |title=The Roman Empire: Roots of Imperialism |date=17 August 2010 |isbn=978-0-7453-2870-6}}; {{Cite book |last=Diamond |first=Jared |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed: Revised Edition |date=4 January 2011 |isbn=978-1-101-50200-6 |page=13 |author-link=Jared Diamond}}</ref><br/>{{nowrap|AD 395–476/480 {{nobold|([[Western Roman Empire|Western]])}}}}<br/>{{nowrap|AD 395–1453}} {{nobold|([[Byzantine Empire|Eastern]])}}}} | p1 = សាធារណរដ្ឋរ៉ូម | s1 = ចក្រភពរ៉ូមខាងលិច | s2 = ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត | image_flag = Vexilloid of the Roman Empire.svg | flag_border = no | flag_size = 100px | flag_type = ''[[Vexillum]]''<br/>with the imperial ''[[Aquila (Roman)|aquila]]'' | image_coat = Better Imperial Aquila.png | coa_size = 100 px | symbol_type = Imperial [[Aquila (Roman)|''aquila'']] | image_map = Roman Empire Trajan 117AD.png | image_map_caption = {{legend|#b23938|Roman Empire in AD 117 at its greatest extent, at the time of [[Trajan]]'s death}} {{legend|#d28989|[[vassal state|vassal]]s{{Sfnp|Bennett|1997}}{{Efn|Fig. 1. Regions east of the [[Euphrates]] river were held only in the years 116–117.}}}} | image_map2 = Animated map of the Roman territorial evolution from the rise of the city-state of Rome to the fall of the Western Roman Empire.gif | map_caption2 = The Roman Empire from the rise of the city-state of Rome to the fall of the Western Roman Empire | capital = {{plainlist}} * [[Rome]]<br/>(27 BC–AD 330){{Efn|In 286, Emperor Diocletian divided the Roman Empire into two administrative units–[[Eastern Roman Empire|East]] and [[Western Roman Empire|West]]–an arrangement that periodically returned until the two halves were permanently divided in 395.<ref name=":1">{{Cite book |last=DK |url=https://books.google.com/books?id=QrKTEAAAQBAJ&newbks=0 |title=Ancient Rome: The Definitive Visual History |date=2023 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-63575-9 |pages=276 |language=en}}</ref> Although the halves were independent in practice, the Romans continued to consider the Roman Empire to be a single undivided state with two co-equal emperors until the fall of the western half in 476/480.<ref name=":1" /> Although emperors at times governed from other cities (notably [[Mediolanum]] and [[Ravenna]] in the West and [[Nicomedia]] in the East), Rome remained the ''[[de jure]]'' capital of the entire Roman Empire until Emperor [[Constantine the Great|Constantine I]] transferred the capital to Constantinople ("New Rome") in 330, henceforth the new capital of the entire empire.<ref>{{Cite book |last=Classen |first=Albrecht |url=https://books.google.com/books?id=ez_edSWAQGAC&newbks=0 |title=Handbook of Medieval Studies: Terms – Methods – Trends |date=2010 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-021558-8 |language=en |chapter=The changing shape of Europe |quote=Constantine the Great transferred the capital of the Roman Empire from Rome to the newly-founded city of Constantinople}}</ref><ref>{{Cite book |last=Price |first=Jonathan J. |url=https://books.google.com/books?id=T4lmEAAAQBAJ&newbks=0 |title=Rome: An Empire of Many Nations |last2=Finkelberg |first2=Margalit |last3=Shahar |first3=Yuval |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-25622-3 |pages=19 |language=en |quote=the capital of the Empire was transferred from Rome to Constantinople in the fourth century}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erdkamp |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=yaM0AAAAQBAJ&newbks=0 |title=The Cambridge Companion to Ancient Rome |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89629-0 |pages=202 |language=en |quote=Constantine sounded the death knell for Rome as a vital political centre with the dedication of his new imperial capital at Constantinople}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bjornlie |first=M. Shane |url=https://books.google.com/books?id=VI3ebybOl0oC&newbks=0 |title=Politics and Tradition Between Rome, Ravenna and Constantinople: A Study of Cassiodorus and the Variae, 527-554 |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02840-1 |pages=41 |language=en |quote=As a new capital, Constantinople provided a stage for imperial prestige that did not depend on association with the traditions of the senatorial establishment at Rome}}</ref><ref>{{Cite book |last=Coffler |first=Gail H. |url=https://books.google.com/books?id=v_GoZpiIpAEC&newbks=0 |title=Melville's Allusions to Religion: A Comprehensive Index and Glossary: A Comprehensive Index and Glossary |date=2004 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-07270-3 |pages=181 |language=en |quote=It became Constantinople, capital of the entire Roman Empire}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maxwell |first=Kathleen |url=https://books.google.com/books?id=G0uoDQAAQBAJ&newbks=0 |title=Between Constantinople and Rome: An Illuminated Byzantine Gospel Book (Paris gr. 54) and the Union of Churches |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-95584-3 |language=en |chapter=Art and Diplomacy in Late Thirteenth-century Constantinople: Paris 54 and the Union of Churches |quote=Constantine the Great, the emperor who moved the capital of the Roman Empire from Rome to Constantinople}}</ref> For a time, mostly over the course of the later decades of the fourth century, Rome continued to hold greater symbolic status on account of its greater antiquity as imperial capital.<ref>{{Cite book |last=Grig |first=Lucy |url=https://books.google.com/books?id=HHlpAgAAQBAJ&newbks=0 |title=Two Romes: Rome and Constantinople in Late Antiquity |last2=Kelly |first2=Gavin |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-992118-8 |pages=237 |language=en}}</ref> From at least 361 onwards, senators belonging to the [[Byzantine senate|new senate]] in Constantinople enjoyed the same status and privileges as senators of the [[Roman Senate]], to which the new senate was largely identical.<ref>{{Cite book |last=Loewenstein |first=K. |url=https://books.google.com/books?id=7uMRBwAAQBAJ&newbks=0 |title=The Governance of ROME |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-010-2400-6 |pages=443 |language=en}}</ref> By 450, Constantinople was much grander in size and adornment than Rome and unquestionably senior in status.<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=UTjUAwAAQBAJ&newbks=0 |title=Constantinople: Capital of Byzantium |date=2009 |publisher=A&C Black |isbn=978-0-8264-3086-1 |pages=31 |language=en}}</ref>}} * [[Constantinople]]<br/>(330–1453)<!--De jure capital of the entire empire (not just the east), see the note above-->{{Efn|In 1204, the crusaders of the [[Fourth Crusade]] captured Constantinople and established the [[Latin Empire]]. The city remained under foreign rule until 1261, when it was captured by the [[Empire of Nicaea]] (a Byzantine/Roman successor state). Nicaea is usually considered the "legitimate" continuation of the Roman Empire during the "interregnum" 1204–1261 (over its rivals in [[Empire of Trebizond|Trebizond]] and [[Empire of Thessalonica|Thessalonica]]) since it managed to retake Constantinople.{{Sfnp|Treadgold|1997|page=734}} Whether there was an interregnum at all is debatable given that the crusaders envisioned the Latin Empire to be the same empire as its predecessor (and not a new state).<ref name=":0">{{Cite book |last=Tricht |first=Filip Van |url=https://books.google.com/books?id=JlnPm2riK1UC&q=imperator+constantinopolitanus&pg=PA68 |title=The Latin Renovatio of Byzantium: The Empire of Constantinople (1204-1228) |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=9789004203235 |pages=61–82 |language=en}}</ref>}} {{Endplainlist}} | common_languages = [[Languages of the Roman Empire|Regional languages]] | official_languages = [[Latin Language|Latin]] | religion = {{plainlist}} * [[Roman imperial cult|Imperial cult]]-driven [[Religion in ancient Rome|polytheism]]<br/>(until AD 380; with [[Henotheism|henotheistic]] solar cult of [[Sol Invictus]] from 274–380) * [[Nicene Christianity]]<br/>([[State church of the Roman Empire|officially]] from AD 380) {{Endplainlist}} | government_type = [[Elective monarchy|Semi-elective]] [[absolute monarchy]] {{small|(de facto)}} | title_leader = [[Roman emperor#Titles and positions|Emperor]] | year_leader1 = {{nowrap|27 BC – AD 14}} | leader1 = [[Augustus]] (first) | year_leader2 = 98–117 | leader2 = [[Trajan]] | year_leader3 = 138–161 | leader3 = [[Antoninus Pius]] | year_leader4 = 270–275 | leader4 = [[Aurelian]] | year_leader5 = 284–305 | leader5 = [[Diocletian]] | year_leader6 = 306–337 | leader6 = [[Constantine I]] | year_leader7 = 379–395 | leader7 = [[Theodosius I]]{{Efn|The final emperor to rule over all of the Empire's territories before its conversion to a diarchy.}} | year_leader8 = 474–480 | leader8 = [[Julius Nepos]] | year_leader9 = 475–476 | leader9 = [[Romulus Augustus]]{{Efn|Traditionally the final emperor of the Western empire.}} | year_leader10 = 527–565 | leader10 = [[Justinian I]] | year_leader11 = 610–641 | leader11 = [[Heraclius]] | year_leader12 = 780–797 | leader12 = [[Constantine VI]]{{Efn|Final ruler to be universally recognized as Roman emperor, including by the surviving empire in the East, the Papacy, and by kingdoms in Western Europe.}} | year_leader13 = 976–1025 | leader13 = [[Basil II]] | year_leader14 = 1143–1180 | leader14 = [[Manuel I Komnenos|Manuel I]] | year_leader15 = 1449–1453 | leader15 = [[Constantine XI Palaiologos|Constantine XI]]<!--(Please retain following for sake of legibility:)-->{{Efn|Last emperor of the Eastern (Byzantine) empire.}} | era = [[Classical era]] to [[Late Middle Ages]] | date_pre = 32–30 BC | event_pre = [[War of Actium]] | year_start = 30–2 BC | event_start = [[Constitutional reforms of Augustus|Empire established]] | date_event1 = 16 January 27 BC | event1 = [[Octavian]] named ''[[augustus (title)|augustus]]'' | date_event2 = 11 May 330 | event2 = [[Constantinople#306–337|Constantinople]]<br/>becomes capital | date_event3 = 17 January 395 | event3 = {{nowrap|[[Western Roman Empire#Further divisions|Final]] [[Greek East and Latin West|East-West]] divide}} | date_event4 = 4 September 476 | event4 = [[Deposition of Romulus Augustus]] | date_event5 = 9 May 480 | event5 = Murder of [[Julius Nepos]] | date_event6 = 12 April 1204 | event6 = [[Fourth Crusade]] | date_event7 = 25 July 1261 | event7 = [[Reconquest of Constantinople]] | year_end = 1453 | date_end = 29 May | event_end = [[Fall of Constantinople]] | event_post = [[Fall of Trebizond]] | date_post = 15 August 1461 | stat_year1 = 25 BC | stat_area1 = 2750000 | stat_pop1 = 56,800,000 | stat_year2 = AD 117 | stat_area2 = 5000000 | stat_pop2 = | stat_year3 = AD 390 | stat_area3 = 3400000 | stat_pop3 = | currency = [[sestertius]],{{Efn|Abbreviated "HS". Prices and values are usually expressed in sesterces; see [[#Currency and banking]] for currency denominations by period.}} [[aureus]], [[Solidus (coin)|solidus]], [[Solidus (coin)|nomisma]] | demonym = [[Roman people|Roman]] | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | ref_area1 = <ref name="size">{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |publisher=Duke University Press |volume=3 |issue=3/4 |doi=10.2307/1170959 |page=125|jstor=1170959 }}</ref> | ref_area2 = <ref name="size"/><ref name="East-West">{{Cite journal |last1=Turchin |first1=Peter |author-link=Peter Turchin |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D. |date=2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires |url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |journal=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |issn=1076-156X |access-date=6 February 2016 |page=222 |accessdate=9 ឧសភា 2023 |archive-date=17 ឧសភា 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |dead-url=yes }}</ref> | ref_area3 = <ref name="size"/> | ref_pop1 = <ref>{{Cite journal |last=Durand |first=John D. |date=1977 |title=Historical Estimates of World Population: An Evaluation |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=psc_penn_papers |journal=Population and Development Review |volume=3 |issue=3 |doi=10.2307/1971891 |pages=253–296|jstor=1971891 }}</ref> }} '''ចក្រភព​រ៉ូម''' (ជា​[[ភាសាអង់គ្លេស]]​៖ Roman Empire, [[ភាសាឡាតាំង]]​៖ Imperium Romanum, [[ភាសាអ៊ីតាលី]]​៖ Impero Romano) គឺជា​សម័យកាល​នៃ​អរិយធម៌​រ៉ូម​បុរាណ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អត្តាធិបតេយ្យ​ពី​រដ្ឋអំណាច និង មាន​វិសាលភាព​ដ៏​ធំ​លាតសន្ធឹង​នៅ​[[អឺរ៉ុប]] និង​ជុំវិញ​[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]​ទាំងមូល​។ ពាក្យ "ចក្រភព​រ៉ូម" ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​រដ្ឋរ៉ូម​នៅក្នុង និង​ក្រោយ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ​ទី១​ព្រះនាម "'''អូហ្គុសទុស'''" (Augustus) ។ [[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម]] ដែល​មាន​ចំណាស់​៥០០​ឆ្នាំ បាន​ធ្លាក់ចុះខ្សោយ​ដោយសារ​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ជាច្រើន​។ ព្រឹត្តិការណ៍​ជាច្រើន ត្រូវ​បាន​កើតឡើង​ដោយ​ការប៉ុនប៉ង​ឲ្យ​មាន​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ពី​សាធារណរដ្ឋ​ទៅជា​ចក្រភព រួមមាន​ទាំង​ការតែងតាំង [[ជូលីស៍ សេសារ]] (Julius Caesar) ជា​អ្នកកាន់អំណាច​មួយជីវិត (ឆ្នាំ​៤៥ មុន​គ.ស) ជ័យជម្នះ​របស់ player (អូហ្គុសទុស) នៅក្នុង​ការប្រយុទ្ធ​នៅ Actium (០២ កញ្ញា ៣១ មុន​គ.ស) និង ការ​ផ្ដល់​បរមងារ​ដល់ [[អូហ្គុសទុស]] ជា​អធិរាជ​ដោយ​ព្រឹទ្ធសភា​រ៉ូម (១៦ មករា ២៧ មុន​គ.ស) ។ ក្នុង​[[ភាសាឡាតាំង]] ពាក្យ Imperium Romanum (ចក្រភព​រ៉ូម) បាន​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​យ៉ាងច្បាស់​នូវ​ការរីកចម្រើន ដែល​ពាក្យ Imperium មានន័យ​ថា​ទឹកដី ដែល​បាន​បង្ហាញ​ពី​ផ្នែក​នៃ​ពិភពលោក​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​រ៉ូម​។ ការរីកចម្រើន​របស់​រ៉ូម​បាន​ចាប់ផ្ដើម​តាំងពី​សាធារណរដ្ឋ​មក​ម្ល៉េះ ប៉ុន្តែ​បាន​ឈាន​ឡើង​ដល់​កំពូល​នៅ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ "[[ត្រាហ្សាន]]" (Trajan) ដែល​នាពេលនោះ ចក្រភពរ៉ូម​បាន​ត្រួតត្រា​លើ​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ ៥,៩០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា​។ ដោយសារ​តែ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ និង ភាព​យូរអង្វែង​របស់​ចក្រភពរ៉ូម ឥទ្ធិពល​របស់​រ៉ូម បាន​ជះ​ទៅលើ [[ភាសា]] [[សាសនា]] [[ស្ថាបត្យកម្ម]] [[ទស្សនវិជ្ជា]] [[ច្បាប់]] និង របៀបគ្រប់គ្រង​រដ្ឋ នៃ​ប្រជាជាតិ​ជាច្រើន​លើ​សកលលោក​សព្វថ្ងៃនេះ​។ ក្រោយ​សតវត្ស​ទី៣ នៃ​គ.ស Diocletian បាន​បង្កើត​ការបែងចែក​ប្រព័ន្ធ​គ្រប់គ្រង​រវាង​អធិរាជ​ពីរ គឺ​មួយ​នៅ​ភាគខាងលិច និង មួយ​នៅ​ខាងកើត ដើម្បី​ឲ្យ​ការគ្រប់គ្រង​កាន់តែ​ប្រសើរ​នៅលើ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ​នេះ​។ នៅ​សតវត្ស​ក្រោយមក​ទៀត ការ​បែងចែក​បែបនេះ​។ ក្រោយ​មរណភាព​របស់​អធិរាជ Theodosius ទី១ នៅ​គ.ស.៣៩៥ គ្មាន​អធិរាជ​ណាមួយ​អាច​គ្រប់គ្រង​លើ​អាណាចក្រ​ទាំងមូល​បាន​ទេ ដូច្នេះ​ចក្រភពរ៉ូម​ទាំងមូល ត្រូវ​បែក​ទៅជា​អាណាចក្រ​ពីរ​ដាច់ដោយឡែក​ពីគ្នា​គឺ​៖ [[ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងលិច]] និង [[ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត]] (ចក្រភព Byzantine) ។ ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិច​បាន​ដួលរលំ​នៅ​គ.ស.៤៧៦ ចំណែក​ចក្រភពរ៉ូម​ខាងកើត បាន​បន្ត​រហូតដល់​ការដួលរលំ​នៃ​ក្រុង​[[កុងស្តង់ទីណូប]] នា​គ.ស.១៤៥៣ ដោយ​ពួក​អូតូម៉ង់​ទួរគី ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់ Mehmed II ។ មាន​ការលំបាក​ជាខ្លាំង ក្នុង​កំណត់​ឲ្យបាន​ច្បាស់​ថាតើ​ចក្រភព​រ៉ូម​ចាប់ផ្ដើម​ពី​ពេលណា និង​បញ្ចប់​ត្រឹមណា ប៉ុន្តែ​ក្នុង​ករណី​នេះ យើង​សង្កត់ធ្ងន់​តែ​ចក្រភព​ចាប់ពី ឆ្នាំ​២៧ មុន​គ.ស រហូតដល់ ការបែកបាក់​នៃ​ចក្រភព នា​គ.ស.៣៩៥ ប៉ុណ្ណោះ​។ចប់ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រភពអតីតកាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អធិរាជ​នៃចក្រភពរ៉ូម​]] {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} [[cs:Starověký Řím#Císařství]] q4qo8vmdvo05l37rmzh5ojmfj8ujt3g 0 9589 339097 338030 2026-08-19T08:39:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339097 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent | title = មជ្ឈិមបូព៌ា | image = [[File:Middle East (orthographic projection).svg|230px|Middle East]] | image_caption = ផែនទីនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេស[[អេហ្ស៊ីបនៅទិសខាងលិច]]ដល់ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]នៅទិសខាងកើត | caption = {{legend|#346733|ទីតាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា}}{{legend|#008000|[[មហាមជ្ឈិមបូព៌ា]]}}{{legend|#73ED73|តំបន់ដែលពេលខ្លះបានរាប់បញ្ចូល}} | area = ៧,២២២,៤១១ គម^២ | population = {{increase}}&nbsp;៤៨៧,៤៦៦,១៩៥ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /><ref name="Akrotiri and Dhekelia">{{Citation |title=Akrotiri and Dhekelia |date=2024-05-15 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |access-date=2024-05-25 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=2024-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240525122017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |deadurl=yes }}</ref> | countries = មើល៖ ''[[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីតាមចំនួនប្រជាជន]]'' {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អសប]] (១៦) | {{flag|កាតា}} | {{flag|គុយវ៉ែត}} | {{flag|តួកគី}} | {{flag|បារ៉ែន}} | {{flag|យេម៉ែន}} | {{flag|លីបង់}} | {{flag|ស៊ីប}} | {{flag|ស៊ីរី}} | {{flag|ហ្សកដានី}} | {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} | {{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} | {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} | {{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | {{flag|អូម៉ង់}} | {{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | {{flag|អេហ្ស៊ីប}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[អង្គភាពសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ#រដ្ឋសង្កេតការណ៍បច្ចុប្បន្ន|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] (១) | {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = ''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋមានកំហិតទទួលស្គាល់|ជាក់ស្ដែង]]'' (១) | {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} }} | languages = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = '''ភាសាផ្លូវការ''' | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]] | [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] }} | time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+០៤:០០|UTC+៤]] | cities = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|ទីក្រុងធំបំផុតចំនួន ១០ នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] | # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[គែរ]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} [[តេហេរ៉ង់]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} [[បាកដាដ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[រីយ៉ាដ]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អង់ការ៉ា]] # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[អាឡិចសង់ឌ្រី]] # {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} [[ឌូបៃ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[ជីដ្ដារ]] # {{flagicon|ហ្សកដានី}} [[អាម៉ាន់]] }} }} '''មជ្ឈិមបូព៌ា''' (ដែលជាពាក្យមានប្រភពចេញពីភាសាអង់គ្លេសគឺ ''Middle East'') គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយមួយដែលគ្របដណ្តប់លើ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[តួកគី]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]។ ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" នេះត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ដំបូងនៅ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងតាមបណ្ដាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិចមួយចំនួននៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយជាពាក្យជំនួសឱ្យ[[ដើមបូព៌ា]] (ដោយពាក្យទាំងពីរមានលក្ខណៈផ្ទុយពីពាក្យ[[ចុងបូព៌ា]])។ ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនកើតការយល់ច្រឡំដោយសារតែនិយមន័យនៃពាក្យនេះចេះតែវិវត្តទៅតាមកាលៈទេសៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី២០ មក ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានទទួលការរិះគន់ជាខ្លាំងចំពោះន័យបែប[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]]របស់វា។ តំបន់មួយនេះរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលស្ថិតក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]ស្ទើរទាំងអស់ គ្រាន់តែដកតំបន់[[កូកាសខាងត្បូង]]ចេញ។ ខុសពីអាស៊ីខាងលិចបន្តិច មជ្ឈិមបូព៌ាគឺគិតប្រទេសអេហ្ស៊ីប (មិនតែ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]) និងប្រទេសតួកគី (មិនតែ[[ធ្រែសខាងកើត]]) ទាំងមូល។ បណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន (១៣ ក្នុងចំណោម ១៨) គឺត្រូវជាផ្នែកនៃ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។ [[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងតំបន់]]នោះគឺ អេហ្ស៊ីប តួកគី និងអ៊ីរ៉ង់ ខណៈប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាមានក្រឡាផ្ទៃធំបំផុត។ ប្រវត្តិមជ្ឈិមបូព៌ាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ​បុរាណយូរណាស់មកម៉្លេះ ដោយប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅមកតំបន់នេះថាជា "[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]"។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សារៈសំខាន់នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតំបន់នេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាយូរណាស់មកហើយ​ដែរ។<ref>Cairo, Michael F. [https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times ''The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230823/https://books.google.nl/books?id=_ukBNxLFNxgC&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&source=gbs_navlinks_s |date=22 December 2015 }} University Press of Kentucky, 2012 {{ISBN|978-0-8131-3672-1}} p. xi.</ref><ref>Government Printing Office. [https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 ''History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947–1950''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230708/https://books.google.nl/books?id=UOgvZdjOsb0C&pg=PA177&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CDMQ6AEwA2oVChMIlNGcnPv5yAIVybMUCh2Sag-6 |date=22 December 2015 }} {{ISBN|978-0-16-087640-0}} p. 177</ref><ref>Kahana, Ephraim. Suwaed, Muhammad. [https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 ''Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223002634/https://books.google.nl/books?id=Xoftt29B4soC&pg=PR31&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CFEQ6AEwB2oVChMI-8aUsPr5yAIVxGsUCh3q_wR- |date=23 December 2015 }} Scarecrow Press, 13 April 2009 {{ISBN|978-0-8108-6302-6}} p. xxxi.</ref> ពពួក​សាសនា​អាប្រាហាម ([[សាសនយូដា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] និង [[ឥស្លាមសាសនា]]) គឺសុទ្ធតែ​មានកំណើតកើតចេញពីតំបន់នេះ។<ref>{{cite book|title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation|url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498|first=Benjamin |last=MacQueen|year= 2013| isbn=978-1446289761| page =[https://archive.org/details/isbn_2901446249498/page/5 5]|publisher=SAGE|quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref> [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេប្រចាំតំបន់<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&pg=PA16|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|access-date=12 June 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424084425/https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&source=bl&ots=uGb8t7Re3p&sig=wlU7EbnyjrI4FHgw5H2WTeJvePI&hl=nl&sa=X&ei=JHCDU_HgMInHOeCGgLgK&ved=0CDAQ6AEwADgU#v=onepage&q=Turks&f=false|archive-date=24 April 2016|isbn=978-1-59884-362-0|last1=Shoup|first1=John A.|year= 2011|publisher=Abc-Clio }}</ref> និងបន្ទាប់មកគឺ [[ជនជាតិតួកគី|តួកគី]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[អាស៊ែបៃហ្សង់|អាហ្សេរី]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[អ៊ីរ៉ាក់តួកគី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] និង[[ស៊ីបក្រិក]]ជាដើម។ មជ្ឈិមបូព៌ាមានអាកាសធាតុក្ដៅ និងស្ងួត ពិសេសនៅក្នុងតំបន់ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ និងអេហ្ស៊ីប។ ប្រព័ន្ធទន្លេខ្លះៗបានផ្ដល់ជាប្រភពទឹកដើម្បីផ្គត់ផ្គង់វិស័យកសិកម្មតិចតួចនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា [[ដីសណ្ដនីល]]នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប [[ទន្លេធីក្រឺ]] និង[[អឺហ្វ្រាត់]]នៃតំបន់មេសូប៉ូតាមី និងអាងនៃ[[ទន្លេហ្សកដានី]]ដែលអូសបន្លាយស្ទើរពេញតំបន់ឡេវ៉ាន។ តំបន់ដែលបានរៀបរាប់ទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]] ដែលត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ដែលប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅថា [[លំយោលនៃអរិយធម៌]] ពោលជាតំបន់ដែលអរិយធម៌មនុស្សវិវត្តដោយឯកឯងគ្មានរងឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ ឬតំបន់ដទៃ។ ផ្ទុយមកវិញ នៅតំបន់ឆ្នេរឡេវ៉ាន និងប្រទេសតួកគីមួយភាគធំគឺមានអាកាសធាតុលក្ខណៈមេឌីទែរ៉ាណេ ជាមួយនឹងរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាសើម។ ប្រទេស​ភាគច្រើន​ដែល​ស្ថិតនៅជាប់​[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]គឺសុទ្ធសឹងតែកាន់កាប់ធនធាន​ប្រេងកាតស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្ដៅស្ងួតហែងរួមជាមួយការពឹងផ្អែកជាធំលើឧស្សាហកម្មឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលបង្កនិងពន្លឿននូវបាតុភូត[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] និងក៏ត្រូវជាតំបន់ដែលងាយរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរពីវាផងដែរ។ ==បច្ចេកសព្ទ== ពាក្យថា មជ្ឈិមបូព៌ា ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''Middle East'') គឺមានដើមកំណើតចេញពីការិយាល័យអាណានិគមឥណ្ឌានៅអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។{{Sfn | Beaumont | Blake | Wagstaff | 1988 | p = 16}} ពាក្យនេះបានចាប់ផ្ដើមទទួលប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២<ref>{{cite journal | last =Koppes | first = CR |title = Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages= 95–98 |year= 1976 |doi = 10.1080/00263207608700307| issn=0026-3206 }}</ref> នៅពេលដែលអ្នកយុទ្ធសាស្ត្រយោធាជើងទឹកអាមេរិកមួយរូបគឺលោក[[អាល់ហ្វ្រែដ តេយឺរ ម៉ាហាន]]បានប្រើប្រាស់ពាក្យនេះដើម្បី "កំណត់បែងចែកតំបន់រវាងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា"។<ref>{{cite book | last = Lewis | first = Bernard | title= The Middle East and the West |year= 1965 |page=9}}</ref><ref>{{cite book | last = Fromkin | first = David | author-link = David Fromkin | title = A Peace to end all Peace | year = 1989 | page = [https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] | isbn = 978-0-8050-0857-9 | title-link = A Peace to End All Peace | publisher = H. Holt }}</ref> នៅអំឡុងសម័យនោះ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានកំពុងប្រជែងគ្នាដណ្តើមឥទ្ធិពលគ្នានៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្តាល]] ដែលគេច្រើនស្គាល់ការប្រជែងនោះថា [[មហាល្បែង]]។ កាលនោះផងដែរ ម៉ាហានបានទើបតែដឹងពីសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃតំបន់នេះ ពិសេសទីតាំងរបស់វាដែលព័ទ្ធជុំវិញ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Citation | last = Melman | first = Billie | url = http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | publisher = Cambridge | title = Companion to Travel Writing | volume = 6 The Middle East/Arabia | series = Collections Online | access-date = 8 January 2006 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | archive-date = 25 July 2011 | date = November 2002 }}.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.</ref> ដោយដូច្នេះ លោកក៏បានសម្គាល់តំបន់ដែលនៅជុំវិញឈូងសមុទ្រនោះថា មជ្ឈិមបូព៌ា។ លោកបានបន្តថ្លែងថា ហួសពី[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]ក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺជាច្រកតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដើម្បីកុំឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីពង្រីកឥទ្ធិពលចូលទៅកៀកទឹកដីឥណ្ឌា។<ref>Laciner, Sedat. "[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220093342/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=2007-02-20 }}", ''The Journal of Turkish Weekly'', 2 June 2006. Retrieved 10 January 2007.</ref> មុនពេលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] គេគ្រប់គ្នាបានទម្លាប់ហៅតំបន់ដែលស្ថិតនៅជុំវិញប្រទេសតួកគី និងប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេថា "[[ដើមបូព៌ា]]" ខណៈពាក្យ "[[ចុងបូព៌ា]]" គឺគេសម្ដៅលើប្រទេស[[ចិន]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ជប៉ុន]]។<ref name="davison">{{cite journal | last =Davison | first = Roderic H. |title= Where is the Middle East? | url =https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal= Foreign Affairs | volume = 38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4| jstor = 20029452 | s2cid = 157454140 }}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេកំណត់ថាអូសបន្លាយពីតំបន់ពី[[មេសូប៉ូតាមី]]ទៅដល់ប្រទេស[[ភូមា]] ពោលគឺ តំបន់នៅរវាងភូមិភាគដើមបូព៌ា និងចុងបូព៌ា។<ref name=wapo2016 /><ref name=UNC /> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ អង់គ្លេសបានបង្កើត[[បញ្ជាការមជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[គែរ]] សម្រាប់កងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីពេលនោះមក ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ទទួលបានការប្រើប្រាស់កាន់តែទូលំទូលាយនៅអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite book | last =Held | first = Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics | url =https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0 | url-access =registration |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0/page/7 7] |isbn= 978-0-8133-8221-0}}</ref> ===បម្រើបម្រាស់​ និងការរិះគន់=== [[File:Middle East.ogv|thumb|រឿងភាពយន្តអាមេរិកាំងឆ្នាំ១៩៥៧ បង្ហាញពីមជ្ឈិមបូព៌ា]] ពាក្យ ''មជ្ឈិម'' (កណ្ដាល) បានធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំជាច្រើនពិសេសជុំវិញការវិវត្តនៃនិយមន័យរបស់តំបន់នេះ។ នៅមុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" (''Near East'') ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់[[បាល់កង់]] និង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ខណៈដែលពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" វិញគឺសម្ដៅលើតំបន់[[កូកាស]] [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] និងទឹកដីអារ៉ាប់<ref name=wapo2016>{{cite news| url = https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/19/the-modern-middle-east-is-actually-only-100-years-old/| title = How the Middle East was invented | newspaper = The Washington Post}}</ref> ហើយពេលខ្លះឆ្លងដល់ទៅប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] [[ឥណ្ឌា]] និងប្រទេសតំបន់ក្បែរៗនោះមួយចំនួនផងដែរ។<ref name=UNC>{{Cite web|url=https://mideast.unc.edu/where/|title=Where Is the Middle East? &#124; Center for Middle East and Islamic Studies|access-date=2025-06-16|archivedate=2021-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទុយពីនេះ ពាក្យ "ចុងបូព៌ា" គឺសម្ដៅទៅបណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] (ដូចជា [[កូរ៉េ]] [[ចិន]] និង[[ជប៉ុន]]ជាដើម)។<ref>Clyde, Paul Hibbert, and Burton F. Beers. ''The Far East: A History of Western Impacts and Eastern Responses, 1830-1975'' (1975). [https://archive.org/details/lccn_0133029687 online]</ref><ref>Norman, Henry. ''The Peoples and Politics of the Far East: Travels and studies in the British, French, Spanish and Portuguese colonies, Siberia, China, Japan, Korea, Siam and Malaya'' (1904) [https://archive.org/details/peoplesandpolit05normgoog online]</ref> បន្ទាប់ពីចក្រភពអូតូម៉ង់បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ ប្រជាប្រិយភាពនៃការប្រើប្រាស់ "ដើមបូព៌ា" បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ខណៈពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" បានត្រូវគេយកមកសម្ដៅចំពោះបណ្ដាប្រទេសនៃ[[ពិភពឥស្លាម]]ដែលកំពុងទាមទារឯករាជ្យភាពនាពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" ត្រូវបានវិស័យខ្លះនៅតែបន្តរក្សាប្រើប្រាស់ដូចជានៅក្នុងបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណជាដើម។ ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ជាផ្លូវការដំបូងបង្អស់គឺដោយរដ្ឋាភិបាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឯកសារ[[លទ្ធិអែសិនហូវរ៍]]ឆ្នាំ១៩៥៧ ដែលទាក់ទងនឹង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]]។ នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកបានពន្យល់ថាពាក្យ "ដើមបូព៌ា" និង "មជ្ឈិមបូព៌ា" អាចប្រើឆ្លាស់គ្នាបាន ហើយបានកំណត់ប្រទេសមួយចំនួនចូលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានេះរួមមាន [[អេហ្ស៊ីប]] ស៊ីរី [[អ៊ីស្រាអែល]] [[លីបង់]] [[ហ្សកដានី]] អ៊ីរ៉ាក់ [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] និង[[កាតា]]។<ref>{{cite news |title= 'Near East' is Mideast, Washington Explains |url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse |newspaper= The New York Times |date= 14 August 1958 |access-date= 16 June 2025 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20091015044505/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq=%27Near%20East%27%20is%20Mideast%2C%20Washington%20Explains&st=cse |archive-date= 15 October 2009 }}{{subscription required}}</ref> ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី២០ មក វិជ្ជាកររួមទាំងអ្នកកាសែតក្នុងតំបន់ដូចជាប្រវត្តិវិទូលោក[[ហាសាន់ ហាណាហ្វី]]ជាដើម បានចេញមុខរិះគន់ចំពោះបម្រើបម្រាស់នៃពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ដោយចោទវាថាមានបង្កប់ន័យ[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] និង[[អាណានិគមនិយម]]នៅពីក្រោយ។<ref name="dont">{{cite web |last=Khraish |first=Louay |date=16 July 2021 |title=Don't Call Me Middle Eastern |publisher=Raseef 22|url=https://raseef22.net/article/1083546-dont-call-me-middle-eastern}}</ref><ref name="hanafi">{{cite web |last=Hanafi |first=Hassan |location=Oslo |year=1998 |title=The Middle East, in whose world? (Primary Reflections) |url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |archive-date=8 October 2006 |access-date=16 មិថុនា 2025 |archivedate=8 តុលា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html }}</ref><ref>{{cite web |last=Shohat |first=Ella |title=Redrawing American Cartographies of Asia |url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |publisher=City University of New York |access-date=16 June 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312062752/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |archive-date=12 March 2007 |archivedate=23 តុលា 1999 |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html }}</ref> ==ប្រទេស​ និងទឹកដី== {{Further|បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន}} ===ប្រទេស​​ និងទឹកដីដែលច្រើនចាត់ទុកនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា=== ជារឿយៗ គេតែងចាត់ទុកតំបន់ដូចជា [[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[អាណាតូលី]] [[ធ្រែសខាងកើត]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[មេសូប៉ូតាមី]] និង[[ស្រុកទេសសូកូត្រា|ប្រជុំកោះសូកូត្រា]]ស្ថិតក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា។ ជាសរុប តំបន់នេះ​មាន​វត្តមានប្រទេស​ចំនួន ១៧ ដែលសុទ្ធតែមានការ​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ និង​មួយ​ជា​ទឹកដី​ក្រៅស្រុករបស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។ {| class ="wikitable sortable" style="text-align: center" !class="unsortable"| [[ក្រោះរូបនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ក្រោះរូប]] !class="unsortable"| [[បញ្ជីរាយទង់ជាតិនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ទង់ជាតិ]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br />(2025)<ref name="IMFAPR2025">{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=419,423,469,429,433,436,439,443,446,449,453,456,463,186,466,487,474,&s=NGDPD,NGDPDPC,LP,&sy=2010&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF |access-date=17 June 2025 }}</ref> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ]]<br />(ក្នុងមួយ គម^២) ! [[List of national capitals|រាជ / រដ្ឋធានី]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស<br />ជាមធ្យម]], គិតជាពាន់លានដុល្លារអាមេរិក (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់ៗ|ផសស ក្នុងម្នាក់ៗ]] (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! រូបិយវត្ថុ ! រដ្ឋាភិបាល ! ភាសាផ្លូវការ ! សាសនា |- | [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|30px]] | {{flagicon|Qatar|size=45px}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | style="text-align:right;"| ៣,១០៩,០០០ | style="text-align:right;"| ២៦៨ | [[ដូហា]] | ២២២.៧៧៦ | ៧១,៦៥៣ ដុល្លារ | [[រៀលកាតា]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |[[ឥស្លាមសាសនា]] (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Cuvaiti.svg|30px]] | {{flagicon|គុយវ៉ែត|size=45px}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | style="text-align:right;"| ៥,១១២,០០០ | style="text-align:right;"| ២៨៧ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] | ១៥៣.១០១ | ២៩,៩៥១ ដុល្លារ | [[ឌីណាគុយវ៉ែត]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|តួកគី|size=45px}} | [[តួកគី]] | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៨៦,០២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១១០ | [[អង់ការ៉ា]] | ១,៤៣៧.៤០៦ | ១៦,៧០៩​ ដុល្លារ | [[លីរ៉ាតួកគី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |ឥស្លាមសាសនា |- | [[File:Insigne_Palaestinae.svg|30px]] | {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន|size=45px}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| ៦,០២០ | style="text-align:right;"| ៥,៤៧៧,០០០ (២០២៣) | style="text-align:right;"| ៩១០ | [[យេរូសាឡឹម]]<br />[[រ៉ាំអាឡា]]{{ref|palestine|ក}} | ១៧.៨៤៨ (២០២៣) | ៣,២៥៩ ដុល្លារ (២០២៣) | [[Iស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]<br />[[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Bahrain|size=30px|text=none}} | {{flagicon|បារ៉ែន|size=45px}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៧៧៨ | style="text-align:right;"| ១,៦៥៧,០០០ | style="text-align:right;"| ២,១៣០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] | ៤៧.៨២៩ | ២៨,៨៥៧ ដុល្លារ | [[ឌីណាបារ៉ែន]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Iemeniae.svg|30px]] | {{flagicon|យេម៉ែន|size=45px}} | [[យេម៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៤៥៥,៥០៣ | style="text-align:right;"| ៤១,៧៧៤,០០០ | style="text-align:right;"| ៩២ | [[សាណា]]{{ref|sanaa|ខ}}<br />[[អេដេន]] <small>(បណ្ដោះអាសន្ន)</small> | ១៧.៤០១ | ៤១៧ ដុល្លារ | [[រៀលយេម៉ែន]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន|បណ្ដោះអាសន្ន]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|លីបង់|size=45px}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| ១០,៤៥២ | style="text-align:right;"| ៥,៣៥៤,០០០ (២០២៤) | style="text-align:right;"| ៥១២ | [[បៃរូត]] | ២៨.២៨០ (២០២៤) | ៥,២៨២ ដុល្លារ (២០២៤) | [[ផោនលីបង់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា និងមានមួយភាគជាគ្រិស្តសាសនិក |- | {{Coat of arms|Cyprus|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីប|size=45px}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | style="text-align:right;"| ៩៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១០២ | [[នីកូស៊ី]] | ៣៨.៧៣៦ | ៤១,១៣២ ដុល្លារ | [[អឺរ៉ូ]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]],<br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |[[គ្រិស្តសាសនា]] |- | {{Coat of arms|Syria|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីរី|size=45px}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | style="text-align:right;"| ២១,៣៩៣,០០០ (២០១០) | style="text-align:right;"| ១១៦ | [[ដាម៉ាស់]] | ៦០.០៤៣ (២០១០) | ២,៨០៧ ដុល្លារ (២០១០) | [[ផោនស៊ីរី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា |- | {{Coat of arms|Jordan|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ហ្សកដានី|size=45px}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| ៨៩,៣១៨ | style="text-align:right;"| ១១,៤៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១២៨ | [[អាម៉ាន់]] | ៥៦.១០២ | ៤,៩០៣ ដុល្លារ | [[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Emblem of Iran.svg|30px]] | {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | style="text-align:right;"| ៨៧,៥០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៥៣ | [[តេហេរ៉ង់]] | ៣៤១.០១៣ | ៣,៨៩៧ ដុល្លារ | [[រៀលអ៊ីរ៉ង់]] | [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] |ឥស្លាមសាសនា​ (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Iraq|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | style="text-align:right;"| ៤៥,៥២១,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៤ | [[បាកដាដ]] | ២៥៨.០២០ | ៥,៦៦៨ ដុល្លារ | [[ឌីណាអ៊ីរ៉ាក់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]],<br />[[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ លើកលែងតែក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន|ឃឺឌីស្ថាន]]) |- | {{Coat of arms|Israel|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=45px}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| ២១,៩៣៧ | style="text-align:right;"| ១០,១០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៤៦០ | [[យេរូសាឡឹម]]{{ref|israel|ក}} | ៥៨៣.៣៦១ | ៥៧,៧៦០ ដុល្លារ | [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] |[[យូដាសាសនា]] |- | {{Coat of arms|United Kingdom|size=30px|text=none}} | {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=45px}} | [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] | style="text-align:right;"| ២៥៤ | style="text-align:right;"| ១៨,១៩៥ (២០២០)<ref name="Akrotiri and Dhekelia"/> | style="text-align:right;"| ៧២ | [[បន្ទាយអេពីស្កូពី|អេពីស្កូពី]] | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | [[អឺរ៉ូ]] | [[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |គ្រិស្តសាសនា |- | [[File:Emblem_of_Saudi_Arabia.svg|30px]] | {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|size=45px}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | style="text-align:right;"| ៣៦,០០៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១៧ | [[រីយ៉ាដ]] | ១,០៨៣.៧៤៩ | ៣០,០៩៩ ដុល្លារ | [[រីយ៉ាលសាអ៊ូឌីត]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:National_emblem_of_Oman.svg|30px]] | {{flagicon|អូម៉ង់|size=45px}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | style="text-align:right;"| ៥,៥០២,០០០ | style="text-align:right;"| ១៨ | [[មូស្កាត]] | ១០៤.៣៥១ | ១៨,៩៦៦ ដុល្លារ | [[រៀលអូម៉ង់]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|United Arab Emirates|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=45px}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | style="text-align:right;"| ១១,០៨៣,០០០ | style="text-align:right;"| ១៣៣ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | ៥៤៨.៥៩៨ | ៤៩,៤៩៨ ដុល្លារ | [[ឌៀរហាំអេមីរ៉ាត]] | [[សហព័ន្ធ]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Aegyptium.svg|30px]] | {{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=45px}} | [[អេហ្ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៥០ | style="text-align:right;"| ១០៩,៤៥០,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៩ | [[គែរ]] | ៣៤៧.៣៤២ | ៣,១៧៤ ដុល្លារ | [[ផោនអេហ្ស៊ីប]] | [[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |} :<small>ក. {{note|palestine}} {{note|israel}}[[យេរូសាឡឹម]]គឺជា[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម|រដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងជាប់[[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ទំនាស់]]ជាមួយប៉ាឡេស្ទីន និងជាទីតាំងនៃ[[ឃ្នេសេត]] [[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល|តុលាការកំពូល]] និងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំពោះប៉ាឡេស្ទីនវិញ ទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]គឺត្រូវជាទីអាសនៈរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន ខណៈរដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់ខ្លួនគឺត្រូវនៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ដែលកំពុងជាប់ក្នុងទំនាស់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល។</small> :<small>ខ. {{note|sanaa}}ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី|ក្រុមហ៊ូទី]]មកពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលបច្ចុប្បន្ន]]។ អាសនៈរដ្ឋាភិបាលត្រូវបានប្តូរទៅទីក្រុងអេដេន។</small> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|alt=All Gizah Pyramids|thumb|[[ទីមិស្សភាពពីរ៉ាមីតជីហ្សា|បណ្ដុំសំណង់ពីរ៉ាម៉ែតជីហ្សា]]នៅក្នុងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]] ដែលបានកសាងឡើងក្នុងសម័យ[[រាជវង្សអេហ្ស៊ីបទីបួន|រាជវង្សទីបួន]]នៃ[[អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបបុរាណ|អាណាចក្រ]][[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]]នៅចន្លោះប្រមាណឆ្នាំ២៦០០ – ២៥០០ មុន គ.ស.។]] [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Jerusalem-Grabeskirche-14-vom Erloeserkirchturm-2010-gje.jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍វិសុទ្ធសុសានសេពុលក្រេ]]នៅយេរូសាឡឹម]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|[[អាល់កាបា]] នៅទីក្រុង[[មេក្កា]] ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]]] តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានទីតាំងស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]] និង[[អឺរ៉ាស៊ី]] និងនៃ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]។ លើសពីនេះ មជ្ឈិមបូព៌ាជាទីកន្លែងកំណើត និងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនាជាច្រើនដូចជា [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] [[ឌ្រូស]] [[យ៉ាសង់និយម]] និង[[សាសនាម៉ាន់ដា]] ហើយចំពោះប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មាន [[មីថ្រានិយម]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី|លទ្ធិម៉ានី]] និង[[ជំនឿបាហៃ]]ជាដើម។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាគឺត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ទាំងក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច​ យោធា នយោបាយ វប្បធម៌ និងសាសនា។ វាក៏ត្រូវជាតំបន់មួយផងដែរដែលវិស័យកសិកម្មបានវិវត្តដោយឯកឯងដោយគ្មានទទួលឥទ្ធិពលពីតំបន់ ឬវប្បធម៌ណាក្រៅតំបន់ឡើយ ហើយជាបន្ទាប់វាបានរីករាលដាលទៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតកំឡុងយុគថ្មរំលីងដូចជា អឺរ៉ុប ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងកើតជាដើម។ មុនពេលដែលអរិយធម៌ផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកបាននិម្មិតឡើង តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានវត្តមានអរិយធម៌វប្បធម៌ជាច្រើនស្រាប់មុនទៅហើយដែលភាគច្រើនបានលេចឡើងតាំងពី[[យុគថ្ម]]មកម៉្លេះ។ ការដើរស្វែងរកដីដែលសមស្របសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មដោយក្រុមមនុស្សនិយមធ្វើស្រែចម្ការ និងដីជីវជាតិផ្សេងៗដោយក្រុមអ្នកគង្វាលបានបញ្ជាក់ថា តំបន់នេះមានចលនាចំណាកស្រុកជាច្រើនទិសច្រើនកន្លែង និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការវិវត្តន៍ប្រជាសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់។ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជា[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]។ អរិយធម៌ដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោកបានកកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះមានដូចជា [[មេសូប៉ូតាមី]] ([[អាស៊ីរី]] និង[[បាប៊ីឡូន]]) [[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] [[អរិយធម៌គីស]]នៅឡេវ៉ានជាដើម។ ក្រោយៗមកក៏មានអរិយធម៌វប្បធម៌បន្ថែមលេចឡើងដូចជា [[អ៊ីធីត]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[អ៊ូរីត្ស]] និង[[អ៊ូរ៉ាធូ]]នៅអាណាតូលី [[អ៊ីឡាំ]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|អ៊ីរ៉ង់]] [[ម៉េដ]]នៅអ៊ីរ៉ង់ និងក៏ដូចជាបណ្ដុំអរិយធម៌មួយចំនួនទៀតនៅឡេវ៉ាន ([[អ៊ីប្លា]] [[ម៉ារី (ស៊ីរី)|ម៉ារី]] [[ណាហ្គា (ស៊ីរី)|ណាហ្គា]] [[អារ៉ាម (តំបន់)|អារ៉ាម]] [[ភេនីស៊ី]] និង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលបុរាណ|អ៊ីស្រាអែល]]) និង[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] ([[ម៉ាហ្កាន]] [[អាណាចក្រសាបា|សាបា]] និង[[អ៊ូបារ]])។ ដើមបូព៌ាត្រូវធ្លាក់ក្រោមការបង្រួបបង្រួមជាធ្លុងដំបូងបង្អស់ក្រោម[[ចក្រភអាស៊ីរីថ្មី]] មុនពេលត្រូវបន្តស្ថិតក្រោម[[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍]] និង[[ចក្រភពម៉ាសេដ្វាន]] ហើយជាបន្ទាប់ដោយចក្រភពអ៊ីរ៉ង់មួយចំនួន (ដូចជា[[ចក្រភពប៉ារធ្យា]] និង[[ចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍|សាស្សានីដ្ស៍]]) និងក៏ដូចជារដ្ឋបរទេសផងដែរដូច[[ចក្រភពរ៉ូម]] និង[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]]ជាដើម។ នៅក្រោមចក្រភពរ៉ូម តំបន់នេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងសេដ្ឋកិច្ច ខណៈមួយចំណែកទៀតត្រូវជាបរិមណ្ឌលរបស់អាណាចក្រសាស្សានីដ្ស៍។ ដោយសារតែសារៈសំខាន់ដ៏កាត់ថ្លៃមិនបានរបស់វា អាណាចក្ររ៉ូមបានឈរជើងពហទាហានរហូតទៅប្រាំឬប្រាំមួយកងពលក្នុងគោលបំណងតែមួយគត់គឺដើម្បីការពារទឹកដីមជ្ឈិមបូព៌ារបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានដោយសាស្សានីដ្ស៍ និងបេដួអាង។ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃមហាអំណាចសំខាន់ៗចំនួនពីរគឺ ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និងចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍។ បន្ទាប់មកទៀត តំបន់នេះបានក្លាយទៅជាដែនគ្រប់គ្រងរបស់កាលីផ្វចក្រឥស្លាមនៅក្នុង[[មជ្ឈិមសម័យ]] ឬ[[យុគមាសឥស្លាម]] ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងដោយការវាតទីពីសំណាក់រដ្ឋឥស្លាមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. ដែលនាំឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលកើតជាតំបន់មានអត្តសញ្ញាណអារ៉ាប់ឥស្លាមដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ហើយបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីផ្វចក្រទាំង ៤ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាអស់រយៈពេលជាង ៦០០ ឆ្នាំនោះរួមមាន [[កាលីផ្វចក្ររ៉ាស៊ីដន]] [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ|អូមេយ៉ាដ]] [[កាលីផ្វចក្រអាប់បាស៊ីដ|អាប់បាស៊ីដ]] និង[[កាលីផ្វចក្រហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]]។ ក្រោយសម័យកាលីផ្វចក្រ [[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|អាណាចក្រម៉ុងហ្គោល]]បានចូលមកត្រួតត្រាតំបន់នេះអស់មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈ[[ចក្រភពស៊ែលជុក]]បាននាំចូលមកនូវវប្បធម៌ពែរ្ស-តួកគី។ កំឡុងសម័យនោះដែរ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ខាងប៉ែកអឺរ៉ុបបានបង្កើត[[រដ្ឋក្រូយសេ]]ឡើងនៅតំបន់ឡេវ៉ានអស់រយៈពេលជាងពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ លោកចូស៊ីយ៉ាស រូស៊ែលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ចំនួនប្រជាជននៅក្នុង"ទឹកដីឥស្លាម" មានរហូតដល់ទៅ ១២.៥ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១០០០ ដោយក្នុងនោះមាន ៨ លាននាក់នៅអាណាតូលី, ២ លាននាក់នៅស៊ីរី និង ១.៥ លាននាក់នៅអេហ្ស៊ីប។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាម្តងទៀតដោយមហាអំណាចចំនួនពីរអស់មួយរយៈពោលគឺ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និង[[ចក្រភពសេហ្វេវីដ|រាជវង្សសេហ្វេវីដ]]។ សម័យកាលមជ្ឈិមបូព៌ាទំនើបបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បានបញ្ចប់ ពោលគឺនៅពេលដែលចក្រភពអូតូម៉ង់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹង[[មហាអំណាចកណ្តាល]]ត្រូវចាញ់សង្គ្រាមជាមួយនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ពួកគេហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រទេសផ្សេងៗដែលស្ថិតក្រោម[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេស]] និង[[ម៉ាន់ដាតបារាំងនៅស៊ីរី និងលីបង់|បារាំង]]។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ផ្សេងៗទៀតរួមមានការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ និងការដកថយជាយថាហេតុនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុបចេញពីមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសគឺចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ ចន្លោះអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលបានបន្សល់ទុកពីរដ្ឋអំណាចទាំងពីរត្រូវបានជំនួសដោយសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ វត្តមាននៃស្តុកប្រេងឆៅដ៏ច្រើនមហិមាបានធ្វើឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចថ្មីដ៏សំខាន់។ ផលិតកម្មប្រេងក្នុងកម្រិតធំបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អ៊ីរ៉ង់ គុយវ៉ែត អ៊ីរ៉ាក់ និងអារ៉ាប់រួមដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសមានធនធានប្រេងច្រើន។<ref>Goldschmidt (1999), p. 8</ref> ធនធានប្រេងសរុបនិងបម្រុង ពិសេសនៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអ៊ីរ៉ង់ គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្រិតខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយ[[អង្គការនៃក្រុមប្រទេសនាំប្រេងចេញ]] (OPEC) វិញមានខ្សែទំនាក់ទំនងជាច្រើនទៅនឹងបណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាទីតាំងសមរភូមិនៃជម្លោះមនោគមវិជ្ជារវាងមហាអំណាចចំនួនពីរគឺ៖ អង្គការ[[ណាតូ]]រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន និង[[សហភាពសូវៀត]]និង[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]។ ក្នុងមួយសតវត្សរ៍ទី២០ និងទី២១ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានឆ្លងកាត់និងជួបប្រទះទាំងសន្តិភាព និងជម្លោះនានា ពិសេសរវាងក្រុមកាន់និកាយស៊ុននី និងស៊ីអ៊ីត។ ==ភូមិសាស្ត្រ== ===បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] (MENA) បានបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតប្រមាណ ៣.២ លានតោនទៅកាន់បរិយាកាស និងផលិត ៨.៧% នៃ[[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់|ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកល]]<ref name=":022">{{Cite web |title=CO₂ Emissions |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |website=Global Carbon Atlas |access-date=2025-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011125320/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |archive-date=Oct 11, 2020 |archivedate=2016-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119070058/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions }}</ref> ថ្វីបើតំបន់នេះមានប្រជាជនតែប្រមាណ ៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកសរុបក្ដី។<ref>{{Cite web|title=Population, total – Middle East & North Africa, World |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=ZQ-1W|website=World Bank Open Data |access-date=2025-07-01}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័ន និងសារធាតុពុលអស់ទាំងនេះគឺដោយសារតែតម្រូវការ និងឧស្សាហកម្មថាមពល<ref>{{Cite journal|last1=Abbass|first1=Rana Alaa|last2=Kumar|first2=Prashant|last3=El-Gendy|first3=Ahmed|date=February 2018|title=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region|journal=Atmospheric Environment|volume=175|pages=33–43|doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061|bibcode=2018AtmEn.175...33A|issn=1352-2310|url=http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |via=Surrey Research Insight Open Access |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614234546/http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |archive-date= Jun 14, 2021 }}</ref> ដែលជាគ្រឹះដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ហើយក៏ព្រោះតែវត្តមាននៃធនធាន[[ប្រេងកាត|ប្រេង]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។<ref>{{Cite journal|last=Al-mulali|first=Usama|date=2011-10-01|title=Oil consumption, CO₂ emission and economic growth in MENA countries|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226|journal=Energy|volume=36|issue=10|pages=6165–6171|doi=10.1016/j.energy.2011.07.048|issn=0360-5442|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tagliapietra|first=Simone|date=2019-11-01|title=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers|journal=Energy Strategy Reviews|volume=26|pages=100397|doi=10.1016/j.esr.2019.100397|issn=2211-467X|doi-access=free}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលងាយរងគ្រោះខ្លាំងនឹង[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] ហើយឥទ្ធិពលដែលអាចជះមកលើតំបន់នេះរួមមាន គ្រោះរាំងស្ងួត អាកាសធាតុស្ងួតហែងលើសកម្រិត [[រលកកម្ដៅ]] និង[[កំណើនកម្រិតទឹកសមុទ្រ]]ជាដើម។ បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបាននាំមកនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដូចជា បម្រែបម្រួលសីតុណ្ហភាពសកលលោក និងរួមទាំងកម្រិតទឹកសមុទ្រ បម្លាស់ប្ដូរលំនាំទឹកភ្លៀង និងកំណើនអច្ចន្ទភាពអាកាសធាតុជាដើម ដូចដែលបានកំណត់ដោយ[[ក្រុមអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] (IPCC)។<ref name=":143">IPCC, 2014: Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 151 pp.</ref> តំបន់មេណាជាពិសេសគឺងាយរងគ្រោះបំផុតចំពោះផលប៉ះពាល់ទាំងនោះ ដោយសារតែបរិស្ថានស្ងួតហែងរបស់វារួមទាំងបញ្ហាអាកាសធាតុមួយចំនូនដូចជា កម្រិតទឹកភ្លៀងធ្លាក់ទាប សីតុណ្ហភាពខ្ពស់ និងដីស្ងួតជាដើម។<ref name=":143"/><ref name=":62">{{Cite journal|last1=El-Fadel|first1=M.|last2=Bou-Zeid|first2=E.|title=Climate change and water resources in the Middle East: vulnerability, socio-economic impacts and adaptation|journal=Climate Change in the Mediterranean|year=2003|doi=10.4337/9781781950258.00015|hdl=10535/6396|isbn=9781781950258|hdl-access=free}}</ref> IPCC បានព្យាករណ៍ថា បញ្ហាអាកាសធាតុគឺនឹងវិវត្តកាន់តែអាក្រក់ឡើងចំពោះតំបន់មេណានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ នេះ។<ref name=":143"/> ប្រសិនបើមិនមានការកាត់បន្ថយនូវការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទេនោះ តំបន់មេណាមួយផ្នែកធំអាចនឹងកើតហានិភ័យខ្ពស់សម្រាប់ជីវិតរស់នៅមនុស្សនៅមុនឆ្នាំ២១០០។<ref name="Weforum2">{{cite web|title=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/|last1=Broom|first1=Douglas|website=World Economic Forum|date=5 April 2019 |access-date=8 July 2025}}</ref><ref name="Euroactive2">{{cite news|last1=Gornall|first1=Jonathan|date=24 April 2019|title=With climate change, life in the Gulf could become impossible|agency=Euroactive|url=https://www.euractiv.com/section/climate-environment/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/|access-date=8 July 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pal|first1=Jeremy S.|last2=Eltahir|first2=Elfatih A. B.|date=2015-10-26|title=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability|journal=Nature Climate Change|volume=6|issue=2|pages=197–200|doi=10.1038/nclimate2833|issn=1758-678X}}</ref> បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបង្កើតភាពតានតឹងទៅលើធនធានទឹក និងវិស័យកសិកម្មដែលកំពុងនៅកម្រស្រាប់ក្នុងតំបន់មេណា ហើយនឹងបន្តគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិ និងស្ថិរភាពនយោបាយនៃបណ្ដាប្រទេសទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។<ref name=":324">{{Cite journal|last1=Waha|first1=Katharina|last2=Krummenauer|first2=Linda|last3=Adams|first3=Sophie|last4=Aich|first4=Valentin|last5=Baarsch|first5=Florent|last6=Coumou|first6=Dim|last7=Fader|first7=Marianela|last8=Hoff|first8=Holger|last9=Jobbins|first9=Guy|last10=Marcus|first10=Rachel|last11=Mengel|first11=Matthias|date=2017-04-12|title=Climate change impacts in the Middle East and Northern Africa (MENA) region and their implications for vulnerable population groups|journal=Regional Environmental Change|volume=17|issue=6|pages=1623–1638|doi=10.1007/s10113-017-1144-2|bibcode=2017REnvC..17.1623W |hdl=1871.1/15a62c49-fde8-4a54-95ea-dc32eb176cf4 |s2cid=134523218|issn=1436-3798|url=https://publications.pik-potsdam.de/pubman/item/item_21669_1/component/file_21670/7620oa.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412022045/https://publications.pik-potsdam.de/rest/items/item_21669_1/component/file_21670/content|archive-date=2022-04-12|url-status=live}}</ref> ប្រការទាំងអស់នេះបានជំរុញឱ្យប្រទេសតំបន់មេណាមួយចំនួនចូលរួមពិភាក្សារកដំណោះស្រាយទប់ស្កាត់បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើឆាកអន្តរជាតិ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងបរិស្ថាន ដូចជា[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]ជាដើម។ ច្បាប់ និងគោលនយោបាយក៏កំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកម្រិតថ្នាក់ជាតិក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសមេណាមួយចំនួនផងដែរដោយភាគច្រើនតែងផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Citation|last=Brauch|first=Hans Günter|title=Climate Change, Human Security and Violent Conflict|chapter=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene|date=2012|series=Hexagon Series on Human and Environmental Security and Peace|volume=8|pages=719–794|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37|isbn=978-3-642-28625-4}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា|សមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Oil and Gas Infrastructure Persian Gulf (large).gif|thumb|upright=1.35|បំពង់បង្ហូរ[[ប្រេងកាត]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានទាំងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចក្រីក្រខ្លាំង (ដូចជាហ្កាហ្សា និងយេម៉ែន) និងប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន (ដូចជាកាតា និងអារ៉ាប់រួម)។ ​បើ​យោងតាម​[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]<ref name=":5">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[IMF]]}}</ref> ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាចំនួនបីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកជាមធ្យមនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ គឺ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (១.០៦ ទ្រីលានដុល្លារ), តួកគី (១.០៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (០.៥៤ ទ្រីលានដុល្លារ)។ ចំពោះផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗវិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (៨៣,៨៩១ ដុល្លារ), អ៊ីស្រាអែល (៥៥,៥៣៥ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៤៩,៤៥១ ដុល្លារ) និងស៊ីប (៣៣,៨០៧ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> ប្រទេសតួកគី (៣.៦ ទ្រីលានដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (២.៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីរ៉ង់ (១.៧ ពាន់ពាន់លានដុល្លារ) គឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបើគិតតាម [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|ផសស យុគភាពអំណាចនៃការទិញ]] (យអទ)។<ref name=":5" /> សម្រាប់ ផសស (យអទ) ក្នុងមនុស្សម្នាក់វិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (១២៤,៨៣៤ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៨៨,២២១ ដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (៦៤,៨៣៦ ដុល្លារ), បារ៉ែន (៦០,៥៩៦ ដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (៥៤,៩៩៧ ដុល្លារ)។ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ាបើគិតពីផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ គឺប្រទេសយេម៉ែន (៥៧៣ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> រចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនៅតាមបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើន ព្រោះខណៈពេលដែលប្រទេសខ្លះពឹងផ្អែកជាចម្បងលើការនាំចេញតែប្រេង និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង (ដូចជា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែតជាដើម) តែខ្លះទៀតមានមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ (ដូចជា ស៊ីប អ៊ីស្រាអែល តួកគី និងអេហ្ស៊ីបជាដើម)។ ឧស្សាហកម្មនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន រ៉ែប្រេងកាត និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង កសិកម្ម ផលិតកម្មកប្បាស បសុសត្វនិងរួមទាំងទឹកដោះរបស់វា វាយនភណ្ឌ ផលិតផលធ្វើពីស្បែកសត្វ ឧបករណ៍វះកាត់ ឧបករណ៍ឬអាវុធការពារ (កាំភ្លើង គ្រាប់រំសេវ រថក្រោះ នាវាមុជទឹក យន្តហោះចម្បាំង និងមីស៊ីលជាដើម)។ ធនាគារគឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយផងដែរ ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសអារ៉ាប់រួម និងបារ៉ែន។ ដោយលើកលែងតែប្រទេសស៊ីប តួកគី អេហ្ស៊ីប លីបង់ និងអ៊ីស្រាអែល វិស័យទេសចរណ៍គឺជាវិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលមិនសូវទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ច្រើនពីសំណាក់អាជ្ញាធរ នេះក៏ព្រោះតែដោយសារកត្តាមួយផ្នែគនៃសង្គមបែបអភិរក្សនិយមនៅក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាវិបត្តិនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ។ ចាប់តាំងពីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ១៩ បានចុះធូរស្បើយមក ប្រទេសមួយចំនួនបន្ថែមដូចជា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite web | title=Saudi Arabia is Beating the UAE, Egypt, Qatar, Oman, Jordan, and Cyprus in a Middle East Tourism Boom Fueled by Massive Hotel Growth, Sky-High Arrivals, and Route Expansions | website=Travel And Tour World | date=2025-05-24 | url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/saudi-arabia-is-beating-the-uae-egypt-qatar-oman-jordan-and-cyprus-in-a-middle-east-tourism-boom-fueled-by-massive-hotel-growth-sky-high-arrivals-and-route-expansions}}</ref> បារ៉ែន<ref>{{cite web | last=Canales | first=Eddie | title=Tourism, from The Report: Bahrain 2024 | website=Oxford Business Group | date=2024-12-26 | url=https://oxfordbusinessgroup.com/reports/bahrain/2024-report/tourism-chapter/ | access-date=2025-07-11}}</ref> និងហ្សកដានី<ref>{{cite web | title=Development of tourism in Jordan | website=Worlddata.info | url=https://www.worlddata.info/asia/jordan/tourism.php | access-date=2025-07-11}}</ref>បានចាប់ផ្តើមទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរកាន់តែច្រើនឡើងលើសពីមុន ដោយសារការកែលម្អទីកន្លែងទេសចរណ៍ និងការបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយរឹតបន្តឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite web | title=Travel & Tourism Development Index 2024 | url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Travel_and_Tourism_Development_Index_2024.pdf | access-date=2025-07-11}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងមានអត្រាអ្នកអត់ការងារធ្វើខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមមនុស្សដែលមានអាយុពី ១៥ ទៅ ២៩ ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាប្រមាណ ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្នុងតំបន់។ អត្រាអត់ការងារធ្វើក្នុងតំបន់សរុបនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គឺ ១១%<ref>https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830</ref> ហើយក្នុងចំណោមយុវជនគឺមានខ្ពស់រហូតដល់ទៅ​ ២៨%។<ref>{{cite web | url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/#:~:text=Youth%20unemployment%20in%20Arab%20states%20worse%20than,years%2C%20report%20reveals%20%E2%80%93%20Middle%20East%20Monitor.&text=While%20that%20unemployment%20rate%20was%20numbered%20at,global%20total%20unemployed%20population%20of%2064.9%20million. | title=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals | date=12 August 2024 }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} {{See also|បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជាតិពន្ធុនៅមជ្ឈិមបូព៌ានៅមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|ក្រុមជនជាតិនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេបង្អស់នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ហើយជាបន្ទាប់មាន[[ជនជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមជនជាតិអ៊ីរ៉ង់]] និង[[ក្រុមជនជាតិតួកគី|តួកគី]]។ ក្រៅពីជនជាតិអារ៉ាប់ ក្រុមជនជាតិដើមនៃតំបន់នេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាស៊ីរីនៅស៊ីរី|អារ៉ាម]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[ជនជាតិបាលូឈី|បាលូឈី]] [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ឌ្រូស]] [[ជនជាតិក្រិកស៊ីប|ក្រិកស៊ីប]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[ជនជាតិឡូរី|ឡូរី]] [[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិសាម៉ារីយ៉ា|សាម៉ារីយ៉ា]] [[ជនជាតិសាបាក់|សាបាក់]] [[ជនជាតិតាត (អ៊ីរ៉ង់)|តាត]] និង[[ជនជាតិហ្សាហ្សា|ហ្សាហ្សា]]ជាដើម។ល។​ ក្រុមជនជាតិដើមកំណើតអឺរ៉ុបដែលមានវត្តមានក្នុងតំបន់ក្នុងនាមជាក្រុមអព្យពរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាល់បានី|អាល់បានី]] [[ជនជាតិបូស្នី|បូស្នី]] [[ក្រុមជនជាតិកូកាស|កូកាស]] [[ជនជាតិតាតារគ្រីមឿ|តាតារគ្រីមៀ]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|បារាំងឡេវ៉ាន]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|អ៊ីតាលីឡេវ៉ាន]] និង[[តួកមែនអ៊ីរ៉ាក់]]។ល។ ចំពោះជនជាតិចំណាកស្រុកវិញមាន៖ [[អព្យពចិន|ចិន]] [[ជនជាតិហ្វីលីពីននៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ហ្វីលីពីន]] [[ជនជាតិឥណ្ឌាដែលមិនមែនរ៉េស៊ីដង់ត៍អចិន្ត្រៃយ៍នៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌា]] [[ជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ជនជាតិប៉ាគីស្ថាន|ប៉ាគីស្ថាន]] [[ជនជាតិប៉ាស្តុន|ប៉ាស្តុន]] [[ជនជាតិរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] និង[[អាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់]]ជាដើម។ល។ ===ទេសន្តរប្រវេសន៍=== "ទេសន្តរប្រវេសន៍ ឬចំណាកស្រុកគឺតែងតែផ្តល់នូវខ្យល់អាកាសដ៏សំខាន់សម្រាប់សម្ពាធទីផ្សារការងារនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅចន្លោះរយៈពេលរវាងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៩០ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សបានផ្តល់ប្រភពការងារដ៏ច្រើនសម្បូរបែបដល់កម្មករមកពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប យេម៉ែន និងបណ្តាប្រទេសឡេវ៉ាន ខណៈដែលខាងទ្វីបអឺរ៉ុបបានទាក់ទាញកម្មករវ័យក្មេងមកពីបណ្តាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅជិតគ្នា និងឥទ្ធិពលនៃអតីតអាណានិគមអឺរ៉ុបនៅអាហ្វ្រិក"។<ref name="Hassan and Dyer">{{cite journal|last1=Hassan|first1=Islam|last2=Dyer|first2=Paul|title=The State of Middle Eastern Youth.|journal=The Muslim World|date=2017|volume=107|issue=1|pages=3–12|url=https://www.academia.edu/31029084|hdl=10822/1042998|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403002800/http://www.academia.edu/31029084/The_Muslim_World_CIRS_Special_Issue_The_State_of_Middle_Eastern_Youth|archive-date=3 April 2017|doi=10.1111/muwo.12175}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការទេសន្តរប្រវេសន៍អន្តរជាតិ]]បានឱ្យដឹងថា ជនជាតិអារ៉ាប់ជំនាន់ទីមួយប្រមាណ ១៣ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ៥.៨ លាន់នាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅធ្វើការនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដទៃ។ កម្លាំងពលកម្មបរទេសនៅតាមបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់បានចូលរួមជាចំណែកដ៏សំខាន់ដល់លំហូរចេញចូលហិរញ្ញវត្ថុ និងមូលធនមនុស្សក្នុងតំបន់ ហើយជាលទ្ធផល វាបានជំរុញដល់ដំណើរការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអារ៉ាប់បានទទួលទឹកប្រាក់សរុបចំនួន ៣៥.១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីលំហូរនិងការផ្ទេរប្រាក់ ពិសេសចំពោះប្រទេសហ្សកដានី អេហ្ស៊ីប និងលីបង់ដែលបានទទួលប្រាក់ចំណូលពីពលករកម្មករពីប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗលើសពីពាណិជ្ជកម្មរវាងខ្លួននិងប្រទេសអារ៉ាប់ទាំងនោះទៅទៀតពោលគឺខុសត្រូវគ្នាពី ៤០ ទៅ ១៩០ ភាគរយឯណោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf |title=IOM Intra regional labour mobility in Arab region Facts and Figures (English) |access-date=12 July 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430010601/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20%28English%29.pdf |archive-date=30 April 2011 |archivedate=7 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507114953/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf }}</ref> នៅក្នុងប្រទេស[[សូម៉ាលី]] ដោយសារកំពុងតែត្រូវរងគ្រោះពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលសូម៉ាលី|ភ្លើងសង្រ្គាមស៊ីវិល]] ប្រជាជនសូម៉ាលីជាច្រើននាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកគេចវេះពីសង្គ្រាមទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា ក៏ដូចជាទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ហើយអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនដែរសុទ្ធតែមានប្រវត្តិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់ៗ។ សន្តរប្រវេសជនពីប្រទេសអារ៉ាប់មួយភាគធំបានរត់គេចចេញពីប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួនក្រោមមូលហេតុរដ្ឋធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ព្រោះពួកគេជាជនជាតិភាគតិច និងកាន់សាសនាផ្សេងពីសាសនារដ្ឋ។ ជនជាតិឃឺដ ជ្វីហ្វ អាស៊ីរី ក្រិក អាមេនី និងជនជាតិម៉ង់ដាជាដើមបានសម្រេចចិត្តចាកចេញពីប្រទេសមួយចំនួនដូចជា អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីរ៉ង់ ស៊ីរី និងតួកគី ដោយសារតែហេតុផលខាងលើនៅកំឡុងមួយសតវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ្នកដែលកាន់សាសនាក្រៅពីឥស្លាមដូចជាសាសនាគ្រិស្តជាដើម ពួកគេបាននាំគ្នារត់ចាកចេញពីអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។<ref>{{cite book|title=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity| first=Christoph |last=Baumer|year= 2016| isbn= 978-1838609344| page =276|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= Although the Christians of Iran, unlike their Iraqi brothers, were not called up for military service in the Iran–Iraq War ... was so radical that a genuine exodus took place – more than half the 250,000 Christians left Iran after 1979.}}</ref><ref>{{cite book|title=Iranian Jews in Israel: Between Persian Cultural Identity and Israeli Nationalism| first=Alessandra |last=Cecolin|year= 2015| isbn= 978-0857727886| page =138|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= }}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Mosque.jpg|thumb|ឥស្លាមគឺជាសាសនាធំជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ បុរសៗឥស្លាមសាសនិកក្នុងរូបនេះកំពុងក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះកំឡុងពេលអធិស្ឋាននៅក្នុងព្រះវិហារឥស្លាមមួយកន្លែង។]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានភាពចម្រុះច្រើនខាងសាសនា ហើយក៏ត្រូវជាទឹកដីកំណើតនៃសាសនាជាច្រើនដែរ។ [[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]គឺជាសាសនាដែលមានអ្នកប្រតិបត្តិតាមច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ប៉ុន្តែជំនឿសាសនាផ្សេងៗទៀតដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់នេះដូចគ្នា ដូចជា[[យូដាសាសនា|សាសនាយូដា]] និង[[គ្រិស្តសាសនា]]ជាដើម<ref>{{cite book|title=The Rowman & Littlefield Handbook of Christianity in the Middle East|first=Philip |last=Jenkins|year= 2020| isbn=978-1538124185| page =xlviii |publisher=Rowman & Littlefield|quote=The Middle East still stands at the heart of the Christian world. After all, it is the birthplace, and the death place, of Christ, and the cradle of the Christian tradition.}}</ref>ក៏មានចំនួនអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនគួរសមផងដែរ។ សហគមន៍គ្រិស្តបរិស័ទបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{cite book|title=Jews, Antisemitism, and the Middle East|first=Michael |last=Curtis|year= 2017| isbn=978-1351510721| page =173|publisher=Routledge|quote=Christian communities and individuals have played a vital role in the Middle East, the cradle of Christianity as of other religions.}}</ref> ហើយពួកគេគឺតំណាងឱ្យ ៧៨% នៃចំនួនប្រជាជនស៊ីបសរុប<ref>{{Cite web |title=Population: demographic situation, languages and religions |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |access-date=2025-07-12 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu |archivedate=2025-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |url-status=dead }}</ref> និង ៤០.៥% នៃប្រជាជនលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីលីបង់ សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងសភាលីបង់ជាងពាក់កណ្ដាលជាអ្នកកាន់និកាយគ្រិស្តលីបង់។ មជ្ឈិមបូព៌ាក៏មានសាសនាភាគតិចសំខាន់ៗច្រើនផងដែរដូចជា [[ជំនឿបាហៃ]] [[យ៉ាសង់នី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]]<ref name="Fuccaro" >{{cite book |author1=Nelida Fuccaro |title=The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |date=1999 |publisher=I.B. Tauris |location=London & New York |isbn=1860641709 |page=[https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli/page/9 9]}}</ref> [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា| ហ្សូរូអាសទ្រី]] [[ម៉ង់ដាសាសនា|ម៉ង់ដា]] [[ឌ្រូស]]<ref>{{cite book|title=Middle East Patterns: Places, People, and Politics|url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb| first=Colbert|last= C. Held|year= 2008| isbn= 978-0429962004| page =[https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb/page/109 109]|publisher=Routledge|quote= Worldwide, they number 1 million or so, with about 45 to 50 percent in Syria, 35 to 40 percent in Lebanon, and less than 10 percent in Israel. Recently there has been a growing Druze diaspora.}}</ref> និង[[សាបាក់សាសនា]]ជាដើម។ នៅបុរាណកាល តំបន់នេះជាទីកំណើតនៃពពួក[[សាសនាមេសូប៉ូតាមីបុរាណ|សាសនាមេសូប៉ូតាមី]] [[សាសនាកាណាន]] [[សាសនាម៉ានី|សាសនាម៉ានីកេស្មឹ]] [[មីត្រានិយម|សាសនាមីត្រា]] និងពពួកក្រុមសាសនា[[លទ្ធិឯកទិទេព|ឯកទិទេព]]ជាច្រើនផ្សេងៗ។ ===ភាសា=== ភាសាធំៗដែលគេនិយមប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺសម័យ]] និង[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]។ ភាសាភាគតិចប្រមាណ ២០ ភាសាទៀតក៏មានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនគួរសមផងដែរ។ ភាសាអារ៉ាប់រួមជាមួយគ្រាមភាសាជាច្រើនរបស់វា គឺជាភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដោយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ|ភាសាអារ៉ាប់]]នេះផ្ទាល់គឺជាភាសាផ្លូវការនៅគ្រប់ប្រទេសនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងនៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីខាងលិចភាគច្រើន។ គ្រាមភាសាអារ៉ាប់ក៏ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ជាប់ៗគ្នាមួយចំនួនផងដែរ។ អារ៉ាប់ត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមភាសាស៊ីមីទិក]]នៃអំបូរភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី។ ភាសាអារ៉ាប់ខាងត្បូងសម័យមួយចំនួនដូចជា [[ភាសមេរី|មេរី]] និង[[សូកូទ្រី|សូកូទ្រី]] ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសកម្មផងដែរនៅក្នុងប្រទេសយេម៉ែន និងអូម៉ង់។ ភាសានៃក្រុមភាសាស៊ីមីទិកមួយទៀតគឺ [[ភាសាអារ៉ាម]] ហើយគ្រាមភាសារបស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដោយ[[ជនជាតិអាស៊ីរី]] និង[[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] ដោយ[[គ្រាមភាសាអារ៉ាមបស្ចិម]]នៅមានអ្នកនិយាយប្រើប្រាស់ជាសកម្មនៅឡើយដោយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចំនួនពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្បែររដ្ឋធានីដាម៉ាសនៃប្រទេសស៊ីរី។ [[ភាសាពែរ្ស]]គឺជាភាសាដែលគេនិយមនិយាយច្រើនជាងគេទីពីរ។ ថ្វីបើពែរ្សត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] និងតំបន់ព្រំដែនមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសជិតខាងអ៊ីរ៉ង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នេះគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុត និងមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់់។ ពែរ្សស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុមឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]]នៃ[[អំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]]។ ភាសានៃក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់បស្ចិមផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងតំបន់រួមមាន [[ភាសាអាឆូមី]] [[ភាសាឌៃឡាម|ឌៃឡាម]] ពួកគ្រាមភាសាឃឺដ [[ភាសាសេមណានី|សេមណានី]] និង[[ភាសាឡូរី]]ជាដើម។ល។ ភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតទីបីគឺ [[ភាសាតួកគី]] ដែលភាគច្រើនស្ថិតក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមានទំហំធំបំផុត និងប្រជាជនច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់ផងដែរ។ តួកគីជាសមាជិកនៃ[[អំបូរភាសាតួកស៊ីគ]] ដែលមានដើមកំណើតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ភាសាអំបូរតួកស៊ីគមួយទៀតគឺ [[ភាសាអាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]] ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិអាស៊ែបៃសង់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ ភាសាដែលគេនិយមនិយាយបំផុតទីបួនគឺ [[ភាសាឃឺដ]] ដែលត្រូវបាគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ ស៊ីរី និងតួកគី។ គ្រាមភាសា[[ឃឺដសូរ៉ានី]]គឺជាភាសាផ្លូវការទីពីរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (ចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៥) បន្ទាប់ពីភាសាអារ៉ាប់។ [[ភាសាហេប្រឺ]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ខណៈភាសាអារ៉ាប់ក៏ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការរួមជាមួយភាសាហេប្រឺដែរមុនពេលត្រូវ[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃប្រជាជនជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋាន]]របស់អ៊ីស្រាអែលដកវាចេញពីភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ភាសាហេប្រឺត្រូវបាននិយាយ និងប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលជាង ៨០% ខណៈ ២០% ទៀតប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាប់។ ភាសាហេប្រឺសម័យបានចាប់ផ្តើមមានអ្នកប្រើប្រាស់ដំបូងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបំផុសឡើងវិញកាលពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយលោកអេលីហ្សឺរ ប៊ែន-យេហ៊ូដា និង[[អាស្គែនណាស|ជនជាតិយូដាមកពីអឺរ៉ុប]]មួយចំនួន។ [[ភាសាក្រិក]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]] និងក៏ជាភាសាចម្បងនៃស៊ីបផងដែរ។ សហគមន៍តូចៗនៃអ្នកនិយាយភាសាក្រិកនៅមានវត្តមាននៅពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាសព្វថ្ងៃ ហើយនៅមុនសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកនិយាយភាសាក្រិកគឺមានវត្តមានច្រើននៅតំបន់អាណាតូលី (ជាភាសានិយាយច្រើនជាងគេទីពីរនៅទីនោះ បន្ទាប់ពីតួកគី) និងអេហ្ស៊ីប។ [[File:1911 Ottoman Calendar.jpg|thumb|upright|ប្រតិទិនអូតូម៉ង់ឆ្នាំ១៩១១ បង្ហាញជាភាសាផ្សេងៗគ្នាដូចជា៖ តួកគីអូតូម៉ង់ (ជាទម្រង់អក្សរអារ៉ាប់) ក្រិក អាមេនី ហេប្រឺ ប៊ុលហ្ការី និងបារាំង។]] [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយនៅ[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]។<ref>{{cite web |title=Europe :: Akrotiri – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=4 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104184423/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Europe :: Dhekelia – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=18 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118140606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |url-status=dead }}</ref> ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើជាទូទៅជាភាសាបរទេសទីពីរផងដែរដូចនៅក្នុងប្រទេសដូចជា អេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ កាតា បារ៉ែន អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែត។<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |title= World Factbook – Jordan |date= 20 October 2021 |access-date= 14 កក្កដា 2025 |archivedate= 3 មិថុនា 2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title=Kuwait|date=19 October 2021|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=14 កក្កដា 2025|archivedate=10 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status=dead}}</ref> អង់គ្លេសជាភាសាកំណើតរបស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស (ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងអូស្ត្រាលីជាដើម) នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយជាភាសាទីពីរនៅទីនោះ។ [[ភាសាបារាំង]]ត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើប្រាស់នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសលីបង់ ហើយត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងថ្នាក់បឋមសិក្សា និងអនុវិទ្យាល័យមួយចំនួននៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី។ ដោយសារតែចំណាកស្រុកទ្រង់ទ្រាយធំដោយជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ភាសាបារាំងក៏ត្រូវជាភាសាកំណើតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងទាំងនោះប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន។ [[ភាសារុស្ស៊ី]]ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនដែរ ដោយភាគច្រើនជាអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកពីប្រទេសរុស្ស៊ីកាលពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។<ref>{{cite book|last=Dowty|first=Alan|title=Critical issues in Israeli society|url=https://archive.org/details/criticalissuesin0000unse_u6c2|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. |isbn=9780275973209|page=[https://archive.org/details/criticalissuesin0000unse_u6c2/page/95 95]}}</ref> [[ភាសាបេន្កាលី]] [[ភាសាហិណ្ឌី|ហិណ្ឌូ]] និង[[ភាសាអ៊ូរឌូ|អ៊ូរឌូ]]ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាដោយសហគមន៍អ្នកចំណាកស្រុកជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ដែល ២០–២៥% នៃប្រជាជនសរុបជាអ្នកមកពីអាស៊ីខាងត្បូង) អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (ដែល ៥០–៥៥% ជាប្រជាជនអាស៊ីខាងត្បូង) និងកាតាដែលសម្បូរជនអន្តោប្រវេសន៍ប៉ាគីស្ថាន បង់ក្លាដែស និងឥណ្ឌាច្រើនដូចគ្នា។ ==វប្បធម៌== ===កីឡា=== ថ្មីៗនេះ បណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានធ្វើ និងទទួលសិទ្ធិជាម្ចាស់ផ្ទះព្រឹត្តិការណ៍កីឡាលំដាប់ពិភពលោកជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ដោយនេះបានបង្ហាញពីឆន្ទៈនៃការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |date=2024-08-22 |title=How the Middle East became the sports industry's go-to destination |url=https://gis.sport/news/how-the-middle-east-became-the-sports-industrys-go-to-destination/ |access-date=2025-07-14 |website=gis.sport }}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[អាស៊ីខាងលិច]] * [[ដើមបូព៌ា]] * [[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះសម័យនៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Refbegin|30em}} * {{cite book | last1 =Anderson | first1 = R | last2 = Seibert | first2 = R | last3 = Wagner | first3 = J. | title = Politics and Change in the Middle East |edition = 8th | publisher = Prentice-Hall |year= 2006}} * {{cite book | last1 = Barzilai | first1 = Gad|author2-link=Aaron Klieman | first2 = Klieman | last2 = Aharon | first3 = Shidlo | last3 = Gil | title = The Gulf Crisis and its Global Aftermath | publisher = Routledge | year = 1993 | isbn = 978-0-415-08002-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse }} * {{cite book | last = Barzilai | first = Gad | title = Wars, Internal Conflicts and Political Order| url = https://archive.org/details/warsinternalconf0000barz |publisher= State University of New York Press |year=1996 |isbn = 978-0-7914-2943-3}} * {{cite journal |last1=Bishku |first1=Michael B. |title=Is the South Caucasus Region a Part of the Middle East? |journal=Journal of Third World Studies |date=2015 |volume=32 |issue=1 |pages=83–102|jstor=45178576 }} * Cleveland, William L., and Martin Bunton. ''A History Of The Modern Middle East'' (6th ed. 2018 [https://archive.org/details/WilliamLClevelandMartinBuntonAHistoryOfTheModernMiddleEastFourthEdition/page/n3/mode/2up 4th ed. online] * Cressey, George B. (1960). ''Crossroads: Land and Life in Southwest Asia''. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 pp. ill. with maps and b&w photos. * Fischbach, ed. Michael R. ''Biographical encyclopedia of the modern Middle East and North Africa'' (Gale Group, 2008). * Freedman, Robert O. (1991). ''The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada'', in series, ''Contemporary Issues in the Middle East''. 1st ed. Syracuse University Press. x, 441 pp. {{ISBN|0-8156-2502-2}} pbk. * {{cite book |title=A Concise History of the Middle East | last =Goldschmidt | first = Arthur Jr |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=978-0-8133-0471-7}} * Halpern, Manfred. ''Politics of Social Change: In the Middle East and North Africa'' (Princeton University Press, 2015). * Ismael, Jacqueline S., Tareq Y. Ismael, and Glenn Perry. ''Government and politics of the contemporary Middle East: Continuity and change'' (Routledge, 2015). * Lynch, Marc, ed. ''The Arab Uprisings Explained: New Contentious Politics in the Middle East'' (Columbia University Press, 2014). p.&nbsp;352. * Lynch, Marc (2025). ''What is the Middle East? The Theory and Practice of Regions''. Cambridge University Press. * {{cite book|last= Palmer|first= Michael A.|title= Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992|location= New York|publisher= The Free Press|date= 1992|isbn= 978-0-02-923843-1|url= https://archive.org/details/guardiansofgulfh00palm}} * Reich, Bernard. ''Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: a biographical dictionary'' (Greenwood Publishing Group, 1990). * Vasiliev, Alexey. ''Russia's Middle East Policy: From Lenin to Putin'' (Routledge, 2018). {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|voy=Middle East}} * [http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html "Middle East – Articles by Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209155728/http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html |date=9 February 2014 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a "Middle East – Interactive Crisis Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130145259/http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a |date=30 November 2009 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [https://www.lib.uchicago.edu/e/su/mideast/ Middle East Department] [[University of Chicago]] Library * ''[http://www.meed.com/ Middle East Business Intelligence since 1957]'': "The leading information source on business in the Middle East" – meed.com * [http://www.carboun.com/ Carboun] – advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East * [https://news.yahoo.com/i/736 Middle East News] from Yahoo! News * [http://www.arabianbusiness.com/ Middle East Business, Financial & Industry News] – ''ArabianBusiness.com'' {{មជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់នៃទ្វីបអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេកសព្ទភូមិសាស្ត្រនយោបាយ]] 8l92pllack8zn6tm4z9jl7sbqfb10ms 0 9627 339157 328814 2026-08-19T09:55:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent |title = អាហ្វ្រិក |image = [[File:Africa (orthographic projection).svg|300px]] |area = ៣០,៣៧០,០០០ គម^២ ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី២]]) |population = ១,៣៩៣,៦៦៦,៤៤៤{{UN_Population|ref}} (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២]]) |density = ៤៦.១/គម^២ (២០២១) |religions = {{unbulleted list | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាហ្វ្រិក|គ្រិស្តសាសនា]] (៤៩%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាហ្វ្រិក|ឥស្លាមសាសនា]] (៤២%) | [[សាសនាប្រពៃណីអាហ្វ្រិក|ជំនឿប្រពៃណី]] (៨%) | [[សាសនានៅទ្វីបអាហ្វ្រិក|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១%)<ref>{{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=18 March 2020 |access-date=21 មករា 2023 |archive-date=3 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |url-status=live }}</ref>}} |GDP_PPP = {{nowrap|៨.០៥&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ (២០២២, ទី៤)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|date=2022|access-date=21 មករា 2023|archive-date=22 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = ២.៩៦&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ (២០២២, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ទី៥]])<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|date=2022|access-date=21 មករា 2023|archive-date=25 កុម្ភៈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = ២,១៨០ ដុល្លារ (២០២២, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)#ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (មធ្យម) តាមទ្វីប|ទី៦]])<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|date=2022|access-date=21 មករា 2023|archive-date=11 មករា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |countries = ៥៤+២*+៥** (*ជម្លោះ) (**ដែនដី) |list_countries = ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[បញ្ជីរាយដែនដីអនិស្សរភាពនៅអាហ្វ្រិក#ដែនដីក្រៅ|ដែនដីក្រៅ]] (៥) | ១ = {{flagdeco|ន័រវែស}} [[កោះប៊ូវិត]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]| 3 = {{flagicon image|Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg}} [[ទឹកដីភាគខាងត្បូងនិងអាកទិកបារាំង|ទឹកដីបារាំងខាងត្បូង]] | 4 = {{flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[កោះអ៊ឺត និងម៉ាកដូណាល់]] | 5 = {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[សង់ហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ៉ា]] }} {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[បញ្ជីរាយដែនដីអនិស្សរភាពនៅអាហ្វ្រិក#ដែនដីក្នុង|ដែនដីក្នុង]] (ជម្លោះ ៦+១) | 1 = {{flag|បារាំង}} ''([[ម៉ាយុត]] និង[[រេអុយញ៉ុង]])'' | 2 = {{flag|អ៊ីតាលី}} ''([[ប៉ង់តេលេរីយ៉ា]] និង[[កោះប៉េឡាជី]])'' | 3 = {{flag|ម៉ារ៉ុក}} ''([[ខេត្តខាងត្បូង]])'' | 4 = {{flag|ព័រទុយកាល់}} ''([[ម៉ាឌីរ៉ា]])'' | 5 = {{flag|អេស្ប៉ាញ}} ''([[កោះអាល់បូរ៉ាន]] [[កោះកាណារី]] [[ស៊ីអ៊ូតា]] [[មេលីឡា]] និង[[ប្លាសាដេសូបេរានី]])'' | 6 = {{flag|តង់សានី}} ''([[ហ្សង់ហ្ស៊ីបា]])'' | 7 = {{flag|យេមែន}} ''([[សូកូត្រា]])'' }} |languages = [[ភាសានៃទ្វីបអាហ្វ្រិក|១២៥០–៣០០០ ភាសា]] |time = [[UTC-១]] ទៅ [[UTC+៤]] |cities = ទីប្រជុំជនធំៗប្រចាំទ្វីប៖<br/> [[គែរ]] • [[ឡាកូស]] • [[គីនស្យាសា]] • [[ចូហានណេសបួរ]] • [[លូអង់ដា]] • [[ខាទូម]] • [[ដាអេសសាឡាម]] • [[អាប៊ីច្សង់]] • [[អាឡិចសង់ឌ្រី]] • [[គីហ្កាលី]] • [[ណៃរ៉ូប៊ី]] • [[អាល់ហ្សែរ]] • [[កាប់ថោន]] • [[កាណូ (ទីក្រុង)|កាណូ]] • [[ដាការ]] • [[កាសាប្លង់កា]] • [[អាឌីសអាបាបា]] • [[កំប៉ាឡា]] }} '''អាហ្វ្រិក''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Africa, [[ភាសាបារាំង]]៖ Afrique) គឺជា​[[ទ្វីប]]​ធំជាងគេ​ទីពីរនៅលើភពផែនដី និងជាទ្វីបដែលមានប្រជាជន​ច្រើនជាងគេ​ទីពីរបន្ទាប់ពី ​[[ទ្វីបអាស៊ី]]​។ ទ្វីបអាហ្វ្រិកមាន​ផ្ទៃក្រឡា​ប្រហែល ៣០.៣ លាន​គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ដោយ​រួមបញ្ចូល​ទាំង​បណ្ដា​កោះ​នៅ​ជុំវិញ​ផង) ដែល​គ្របដណ្ដប់​ប្រមាណ ៦% នៃ​ផ្ទៃ[[ផែនដី]] និង ២០% នៃ​ផ្ទៃដី​ពិភពលោក​។<ref>Sayre, April Pulley. (1999) Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.</ref> ​ប្រជាជន​ប្រមាណ ១.៤ ពាន់លាន​នាក់{{UN_Population|ref}} (គិតត្រឹម​ឆ្នាំ​២០២១) មានវត្តមានរស់នៅលើទ្វីបមួយនេះ ដែលស្មើនឹង ១៤.២% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជនសរុបលើ​ពិភពលោក​។ ទោះបីមានឈ្មោះជាទ្វីបដែលសម្បូរធនធានធម្មជាតិច្រើនក៏ដោយក្ដី ក៏ទ្វីបអាហ្រ្វិកនៅតែជាទ្វីបដែលមានភោគទ្រព្យតិចតួចបំផុតបើគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងមានភោគទ្រព្យសរុបតិចបំផុតទីពីរ ដោយនៅពីក្រោយតែទ្វីប[[អូសេអានី]]ប៉ុណ្ណោះ។ វិជ្ជាករបានចោតលើកត្តាជាច្រើនជុំវិញវិបត្តិក្រីក្រនៅអាហ្វ្រិក ដោយកត្តាទាំងនោះរួមមាន៖ កត្ដាភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ [[កុលសម្ព័ន្ធនិយម]]<ref name=":1" /> [[អាណានិគមនិយម]] [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]{{refn|<ref>{{Cite book|last=Fwatshak|first=S. U.|title=Contemporary Africa|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-1-349-49413-2|pages=89–125|chapter=The Cold War and the Emergence of Economic Divergences: Africa and Asia Compared|doi=10.1057/9781137444134_5}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Austin |first1=Gareth |title=African Economic Development and Colonial Legacies |journal=Revue internationale de politique de développement |date=1 March 2010 |issue=1 |pages=11–32 |doi=10.4000/poldev.78 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dunning |first1=Thad |title=Conditioning the Effects of Aid: Cold War Politics, Donor Credibility, and Democracy in Africa |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_spring-2004_58_2/page/409 |journal=International Organization |date=2004 |volume=58 |issue=2 |pages=409–423 |doi=10.1017/S0020818304582073 |jstor=3877863 |s2cid=154368924 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Alemazung |first1=Joy Asongazoh |title=Post-colonial colonialism: an analysis of international factors and actors marring African socio-economic and political development |journal=Journal of Pan African Studies |date=1 September 2010 |volume=3 |issue=10 |pages=62–85 |id={{GALE|A306596751}} |s2cid=140806396 |url=http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |access-date=24 October 2021 |archive-date=27 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bayeh |first1=Endalcachew |title=The political and economic legacy of colonialism in the post-independence African states |journal=International Journal in Commerce, IT & Social Sciences |date=February 2015 |volume=2 |issue=2 |pages=89–93 |url=https://journals.openedition.org/poldev/78 |s2cid=198939744 |doi=10.4000/poldev.78 |access-date=24 October 2021 |url-status=live }}</ref>}} [[អាណានិគមនិយមបែបថ្មី]] កង្វះលទ្ធិ[[ប្រជាធិបតេយ្យ]] និងអំពើពុករលួយជាដើម។<ref name=":1">{{cite journal |last1=Collier |first1=Paul |last2=Gunning |first2=Jan Willem |title=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-1999_13_3/page/3 |journal=Journal of Economic Perspectives |date=1 August 1999 |volume=13 |issue=3 |pages=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 }}</ref> ថ្វីត្បិតជាដីមានភោគសម្បត្តិទាបមែន តែការពង្រីកវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនាពេលថ្មីៗនេះ បូករួមជាមួយចំនួនប្រជាជនវ័យក្មេងដ៏ច្រើនបានធ្វើឱ្យទ្វីបអាហ្រ្វិកក្លាយជាទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅក្នុងបរិបទសកលលោកបច្ចុប្បន្ន។ ទ្វីប​នេះត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅប៉ែក​ខាងជើង [[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និង[[សមុទ្រក្រហម]]នៅ​ភាគឦសាន្ត [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]នៅ​ភាគអាគ្នេយ៍ និង [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគ​ខាងលិច​។ ទ្វីបអាហ្វ្រិកមានរដ្ឋចំនួន [[ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក|៥៤ ប្រទេស]] (ទទួលស្គាល់ដោយ អសប ទាំងអស់) បូករួមទាំងកោះ[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]] និងប្រជុំកោះ​ចំណុះ​ជាច្រើន​ទៀត​។ [[អាល់ហ្សេរី]]គឺជាប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកបើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី រីឯ[[នីហ្សេរីយ៉ា]]ជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតប្រចាំទ្វីបនេះ។ បណ្ដាប្រទេស​នៃទ្វីបអាហ្វ្រិកចូល​សហការ​គ្នា​តាម​រយៈ​អង្គការ[[សហភាព​អាហ្វ្រិក]]​ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅទី​ក្រុង[[អាឌីសអាបាបា]]។ អាហ្រ្វិកជាទ្វីបតែមួយគត់ដែលស្ថិតនៅលើ[[ខ្សែអេក្វាទ័រ]] និង[[ខ្សែមេឌីរីយាង|មេឌីរីយាង]]តែមួយ ហើយក៏ជាទ្វីបតែមួយដែរដែលលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[អាកាសធាតុ]]ភាគខាងជើងទៅអាកាសធាតុភាគខាងត្បូង។<ref>{{cite web|title=Africa. General info|url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|publisher=Visual Geography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|archive-date=24 មេសា 2011|access-date=22 មករា 2023|archivedate=2011-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html}}</ref> មួយភាគធំនៃទ្វីបនេះនិងប្រទេសភាគច្រើនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយតំបន់និងប្រទេសមួយចំនួនតូចស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងត្បូង]]។ មួយចំណែកធំនៃទ្វីបនេះបានគ្របដណ្ដប់លើតំបន់ត្រូពិច លើកលែងតែ[[សាហារ៉ាខាងលិច]] អាល់ហ្សេរី [[លីប៊ី]] និង[[អេហ្ស៊ីប]] ចុងខាងជើងនៃប្រទេស[[ម៉ូរីតានី]] និងទឹកដីទាំងមូលនៃប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]] [[ស៊ីអ៊ូតា]] [[មេលីឡា]] និងប្រទេស[[ទុយនីស៊ី]] ដោយតំបន់និងប្រទេសខាងលើនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅផ្នែកខាងលើតំបន់ត្រូពិច[[កក្កដានិវត្តន៍]] ពោលគឺនៅ[[តំបន់អាកាសធាតុខាងជើង]]។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ណាមីប៊ី]] ភាគខាងត្បូងប្រទេស[[បូតស្វាណា]] មួយផ្នែកធំនៃប្រទេស[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ទឹកដីទាំងមូលនៃរដ្ឋ[[ឡេសូតូ]] និង[[អេស្វាទីនី]] និងចុងខាងត្បូងនៃប្រទេស[[ម៉ូសំប៊ិក]] និងម៉ាដាហ្កាស្កាសុទ្ធតែមានទីតាំងនៅផ្នែកខាងក្រោមនៃតំបន់ត្រូពិច[[មករានិវត្តន៍]] ពោលគឺនៅ[[តំបន់អាកាសធាតុខាងត្បូង]]។ ទ្វីបអាហ្រ្វិកជាដែនដីដែលមានជីវចម្រុះខ្ពស់ និងជាទ្វីបដែលមាន[[មហាសត្តនិករ]]ច្រើនជាងគេ។ ក៏ប៉ុន្តែ ទ្វីបអាហ្រ្វិកក៏ទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ផ្នែកបរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែររួមមាន៖ វាលលំហកម្ម ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ កង្វះទឹក និងការបំពុលជាដើម។ ស្ថានភាពបរិស្ថាននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថានឹងកាន់តែមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរជាមុន ជាពិសេសនៅពេលដែលបាតុភូត[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]]កំពុងតែរីកសកម្មនៅទូទាំងសកលលោក។ [[ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ|ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាល]]នៃអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបានកំណត់ថា អាហ្រ្វិកជាទ្វីបដែលងាយរងគ្រោះបំផុតដោយបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ។<ref>{{cite book|author=Schneider, S.H.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|isbn=978-0-521-88010-7|editor=Parry, M.L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities|display-authors=etal|access-date=23 មករា 2023|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|archive-date=12 មីនា 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |date=2013-03-12 }}</ref><ref name=":10Africa">Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619170833/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf |date=19 June 2020 }}</ref> ទ្វីបអាហ្វ្រិមានប្រវត្តិសាស្រ្តវែងឆ្ងាយ ស្មុគស្មាញ ហើយជារឿយៗមិនសូវត្រូវបានសហគមន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកឱ្យតម្លៃប៉ុន្មានទេ។<ref>{{Cite news|date=1 July 2017|title=One of Africa's best kept secrets – its history|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910|access-date=23 មករា 2023 |archive-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729162629/https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910|url-status=live}}</ref> តំបន់[[អាហ្រ្វិកខាងកើត]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាទីដើមកំណើតនៃមនុស្សលោក និង[[មែក (ជីវវិទ្យា)|ក្រុម]][[អូមីនីដេ]]។ មនុស្សដំបូងបំផុត និងបុព្វបុរសរបស់ពួកគេត្រូវបានឧប្បតិដ្ឋាននៅប្រមាណ ៧ លានឆ្នាំមុន (''សូមអាន​អត្តបទអំពី [[មនុស្ស]]'')។ សំណល់គ្រោងឆ្អឹង[[មនុស្ស|អូម៉ូសាព្យាង]]បុរាណៗត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេស[[អេត្យូពី]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] និងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]] ហើយអូម៉ូសាព្យាងជាទូទៅត្រូវបានគេជឿថាមានដើមកំណើតនៅប្រមាណ ៣៥០,០០០ ទៅ ២៦០,០០០ ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។{{refn|<ref>{{Cite web|url=http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071024234234/http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html|url-status=dead|title=Homo sapiens: University of Utah News Release: 16 February 2005|archive-date=24 តុលា 2007|access-date=18 កុម្ភៈ 2010|archivedate=24 តុលា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024234234/http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html}}</ref><ref name="Schlebusch2017">{{cite journal |doi=10.1126/science.aao6266 |pmid=28971970 |title=Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago |url=https://archive.org/details/science_2017-11-03_358_6363/page/652 |journal=Science |volume=358 |issue=6363 |pages=652–655 |date=2017 |last1=Schlebusch |first1=Carina M |last2=Malmström |first2=Helena |last3=Günther |first3=Torsten |last4=Sjödin |first4=Per |last5=Coutinho |first5=Alexandra |last6=Edlund |first6=Hanna |last7=Munters |first7=Arielle R |last8=Vicente |first8=Mário |last9=Steyn |first9=Maryna |last10=Soodyall |first10=Himla |last11=Lombard |first11=Marlize |last12=Jakobsson |first12=Mattias |bibcode=2017Sci...358..652S |doi-access=free }}</ref><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story|title=Oldest ''Homo sapiens'' bones ever found shake foundations of the human story|last=Sample|first=Ian|work=The Guardian|date=7 June 2017|access-date=23 មករា 2023|archive-date=31 តុលា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031005024/https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20190910">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor — on a Computer – By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans. |url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |date=10 September 2019 |work=The New York Times |access-date=23 មករា 2023 |archive-date=31 ធ្នូ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231125331/https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190910">{{cite journal |last1=Mounier |first1=Aurélien |last2=Lahr |first2=Marta |title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=3406 |doi=10.1038/s41467-019-11213-w |pmid=31506422 |pmc=6736881 |bibcode=2019NatCo..10.3406M }}</ref><ref name="Vidal22">{{Cite journal|last1=Vidal|first1=Celine M.|last2=Lane|first2=Christine S.|last3=Asfawrossen|first3=Asrat|display-authors=etal| date=Jan 2022|title=Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa|journal=Nature|volume=601|issue=7894|pages=579–583|doi=10.1038/s41586-021-04275-8 |pmid=35022610|pmc=8791829|bibcode=2022Natur.601..579V }}</ref>}} ទ្វីបអាហ្រ្វិកក៏ត្រូវបាននរវិទូចាត់ទុកថាជាទ្វីបដែលមានហ្សែនចម្រុះជាងគេផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃវត្តមានមនុស្សរស់នៅយូរជាងគេ។ អរិយធម៌​មនុស្ស​សម័យដើមដូចជា​ [[អេហ្ស៊ីប​បុរាណ]] និង​[[ការតាច]]បាន​លេចឡើង​នៅ​តំបន់[[អាហ្វ្រិក​ខាងជើង]]។ ក្រោយពីឆ្លងកាត់ប្រវត្តិដ៏យូរអន្លាយ បូករួមជាមួយការធ្វើចំណាកស្រុក និងពាណិជ្ជកម្មនានា ទ្វីបអាហ្រ្វិកបានក្លាយជាទឹកដីដែលមានជាតិសាសន៍ វប្បធម៌ និងភាសាចម្រុះច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ក្នុងរយៈពេល ៤០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ឥទ្ធិពលអរិយធម៌អឺរ៉ុបបានហូរចូលទ្វីបនេះដោយចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៦ នៅពេលដែលអឺរ៉ុបបានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជនជាតិដើមអាហ្វ្រិក ដែលជាលទ្ធផល [[ពាណិជ្ជកម្មទាសករឆ្លងអាត្លង់ទិក]]ក៏បានកើតមានឡើង និងនាំឱ្យមានវត្តមានជនជាតិអាហ្រ្វិកជាច្រើននៅទ្វីបអាមេរិក។ ចាប់ពីចុងសតវត្សទី ១៩ ដល់ដើមសតវត្សទី ២០ ប្រជាជាតិអឺរ៉ុបបានដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនៃទ្វីបអាហ្រ្វិកស្ទើរតែទាំងអស់ ដោយមានតែប្រទេស[[អេត្យូពី]] និង[[លីបេរីយ៉ា]]ប៉ុណ្ណោះដែលជារដ្ឋឯករាជ្យ។<ref>{{cite journal |last1=Daly |first1=Samuel Fury Childs |title=From Crime to Coercion: Policing Dissent in Abeokuta, Nigeria, 1900–1940 |journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History |date=4 May 2019 |volume=47 |issue=3 |pages=474–489 |doi=10.1080/03086534.2019.1576833 |s2cid=159124664 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833 |issn=0308-6534 |access-date=23 មករា 2023 |archive-date=7 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145030/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833 |url-status=live }}</ref> រដ្ឋបច្ចុប្បន្ននៅទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគច្រើនបានកើតចេញពីដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងជើង|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងលិច|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកកណ្ដាល|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងកើត|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកភាគខាងត្បូង}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Main|ដើមកំណើតមនុស្សសម័យថ្មីៗនៃអាហ្វ្រិក}} [[File:Lucy blackbg.jpg|thumb|upright=0.6|គ្រោងឆ្អឹងប្រភេទមនុស្សបុរាណហៅ ''[[អូស្ត្រាឡូពីតេកឺស អាហ្វារិនស៊ីស]]'' ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តដាក់ឈ្មោះសាមញ្ញថា [[លូស៊ី (អូស្ត្រាឡូពីទិក)|លូស៊ី]] ត្រូវបានគេរកឃើញនៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ នៅ[[ទន្លេអាវ៉ាស|ជ្រលងអាវ៉ាស]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]។]] ទ្វីបអាហ្រ្វិកត្រូវបានចាត់ទុកដោយបុរាណវិទូភាគច្រើនថាជាទឹកដីដែលមានវត្តមានមនុស្សរស់នៅដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី ដោយពួកមនុស្សគឺមានប្រភពមកពីទ្វីបនេះឯង។<ref name="HerreraGarcia-Bertrand2018">{{cite book|first1=Rene J.|last1=Herrera|first2=Ralph|last2=Garcia-Bertrand|title=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations|url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61|year=2018|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-12-804128-4|pages=61–|access-date=24 មករា 2023|archive-date=30 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210330032459/https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61|url-status=live}}</ref> ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ នរវិទ្យាបានរកឃើញហ្វូស៊ីលជាច្រើន និងភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សដែលមានអាយុកាលប្រមាណ ៧ លានឆ្នាំមុន។<ref name=Sayre/> ក្រោយការវិវត្តនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នៅប្រមាណ ៣៥០,០០០ ទៅ ២៦០,០០០ ឆ្នាំ ម.ប. (មុនបច្ចុប្បន្ន)<ref name="Schlebusch2017"/><ref name="Guardian"/><ref name="NYT-20190910"/><ref name="NAT-20190910"/> មនុស្សភាគច្រើនរស់នៅចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបរបាញ់សត្វ និងប្រមូលបន្លែផ្លែឈើនៅតាមតំបន់នៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref>Mokhtar, G. (1990) ''UNESCO [[ប្រវត្តិសាស្ត្រទូទៅនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក|General History of Africa]], Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa'', University of California Press. {{ISBN|0-85255-092-8}}</ref><ref>Eyma, A.K. and C.J. Bennett. (2003) ''Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1'', Universal Publishers. p. 210. {{ISBN|1-58112-564-X}}</ref> ក្រុមមនុស្សដំបូងទាំងនេះបានផ្លាសទីចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក ហើយបានទៅតាំងទីលំនៅនៅជុំវិញពិភពលោកនៅប្រមាណ ៥០,០០០ ឆ្នាំ ម.ប. ដោយធ្វើដំណើរចេញតាមច្រក[[បាបអែលម៉ង់ដេប]]<ref>Wells, Spencer (December 2002) [http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html The Journey of Man] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020944/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |date=27 April 2011 }}. ''National Geographic''</ref><ref>Oppenheimer, Stephen. [http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html The Gates of Grief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |date=30 May 2014 }}. bradshawfoundation.com</ref> [[ច្រកសមុទ្រជីប្រាល់តា]]<ref>{{Cite web|title=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea|url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html|website=www.lpi.usra.edu|access-date=24 មករា 2023 |archive-date=26 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126205023/https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fregel |first1=Rosa |last2=Méndez |first2=Fernando L. |last3=Bokbot |first3=Youssef |last4=Martín-Socas |first4=Dimas |last5=Camalich-Massieu |first5=María D. |last6=Santana |first6=Jonathan |last7=Morales |first7=Jacob |last8=Ávila-Arcos |first8=María C. |last9=Underhill |first9=Peter A. |last10=Shapiro |first10=Beth |last11=Wojcik |first11=Genevieve |last12=Rasmussen |first12=Morten |last13=Soares |first13=André E. R. |last14=Kapp |first14=Joshua |last15=Sockell |first15=Alexandra |last16=Rodríguez-Santos |first16=Francisco J. |last17=Mikdad |first17=Abdeslam |last18=Trujillo-Mederos |first18=Aioze |last19=Bustamante |first19=Carlos D. |title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=26 June 2018 |volume=115 |issue=26 |pages=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |pmid=29895688 |pmc=6042094 |doi-access=free }}</ref> និង[[ដីសន្ទះស៊ុយអេ]]។<ref>{{cite journal|url=http://www.ffzg.unizg.hr/arheo/ska/tekstovi/out_of_africa.pdf|doi=10.1007/s10963-006-9002-z|title=Getting "Out of Africa": Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations|journal=Journal of World Prehistory|volume=19|issue=2|pages=119–132|year=2005|last1=Derricourt|first1=Robin|s2cid=28059849|access-date=26 December 2013|archive-date=22 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222031934/http://www.ffzg.unizg.hr/arheo/ska/tekstovi/out_of_africa.pdf|url-status=live}}</ref> ===ការលេចឡើងនៃអរិយធម៌មនុស្ស=== == ប្រទេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក == មាន៦១ប្រទេសនៅអាហ្រ្វិក (ខ្លះជាដែនដីរបស់ប្រទេស នៅទ្វីប [[អីរ៉ុប]] មាន៥តំបន់ [[ឯកសារ:Africa-regions.svg|right|thumb|300px|តំបន់ទ្វីបអាហ្វ្រិក]] === អាហ្វ្រិកខាងកើត === * [[ប៊ូរុនឌី]] * [[កូម៉ូរូស]] * [[ជីបូទី]] * [[អេរីទ្រា]] * [[អេត្យូពី]] * [[កេនយ៉ា]] * [[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] * [[ម៉ាឡាវី]] * [[មូរីទូស]] * [[ម៉ាយូទេ (ប្រទេស បារាំង)]] * [[ម៉ូហ្សំប៉ិក]] * [[រេអូនីអូណ (ប្រទេស បារាំង)]] * [[រ្វ៉ាន់ដា]] * [[សេសែល]] * [[សូម៉ាលី]] * [[តង់ហ្សានី]] * [[អ៊ុយហ្គាន់ដា]] * [[ហ្សំប៊ី]] === អាហ្វ្រិកកណ្តាល === * [[អង់ហ្គូឡា]] * [[កាមេរូន]] * [[សាធារណរដ្ឋ អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]] * [[ឆែត]] * [[កុងហ្គូ (ឃីនសាសា)]] * [[កុងហ្គូ (ប្រេសាវីល)]] * [[អេក្វាទ័រ ហ្គីនី]] * [[ហ្កាបុង]] * [[សៅតូមេ និង ព្រីនស៊ីប]] === ​អាហ្វ្រិកខាងជើង​ === {| class="wikitable sortable" |- ! width="20px" class="unsortable"|លេខរៀង !! ទង់ជាតិ និង ឈ្មោះប្រទេស !! ឈ្មោះប្រទេសជាអក្សរអង់គ្លេស !! អក្សរកាត់ !! ទីក្រុង !! ផ្ទៃដី (km²) |- | ១ |{{ទង់ជាតិ២|អាល់ហ្សេរី}} | Algeria |ALG | Algiers | align="right" |2,381,740 |- |២ |{{ទង់ជាតិ២|កោះកាណារី}} | Canary Islands | | | align="right" | |- | ៣ |{{ទង់ជាតិ២|សេយូតា}} | Ceuta | | | align="right" | |- | ៤ || {{ទង់ជាតិ២|អេហ្ស៊ីប}} || || || Cairo || align="right" |1,001,451 |- |៥|| {{ទង់ជាតិ២|លីប៊ី}} ||Libya || || Tripoli || align="right" |1,759,540 |- | ៦ |{{ទង់ជាតិ២|ម៉ាឌីរ៉ា}} | Madeira | | | align="right" | |- | ៧ |{{ទង់ជាតិ២|ម៉េឡីលឡា}} | Melilla | | | align="right" | |- |៨ |{{ទង់ជាតិ២|ម៉ារ៉ុក}} | Morocco | | | align="right" | |- | ៩ |{{ទង់ជាតិ២|ស៊ូដង់}} | Sudan | | | align="right" | |- | ១០|| {{ទង់ជាតិ២|ទុយណេស៊ី}} || Tunisia ||TUN || Tunis || align="right" |163,610 |- | ១១ |{{ទង់ជាតិ២|សាហារ៉ាខាងលិច }} | Western Sahara | | | align="right" | |} * [[អាល់ហ្សេរី]] * [[អេហ្ស៊ីប]] * [[លីប៊ី]] * [[ម៉ារ៉ុក]] * [[ស៊ូដង់]] * [[ទុយណេស៊ី]] * [[សាហារ៉ាខាងលិច]] * [[ប្រជុំកោះកាណារីអាស (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)]] * [[សេអូតា (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)]] * [[ប្រជុំកោះម៉ាដេអីរ៉ា (ព័រទុយហ្គាល់)]] * [[មេលីយ៉ា (រាជាអាណាច័ក្រអេស្ប៉ាញ)]] === ​ អាហ្វ្រិកខាងត្បូង === * [[បូសស្វានណា]] * [[លេសូតូ]] * [[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] * [[ណាមីប៊ី]] * [[ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] * [[អេស្វាទីនី]] === អាហ្វ្រិកខាងលិច === * [[ប៊ែនីន]] * [[ប៊ូគីណា ហ្វាសូ]] * [[ខេបវើត]] * [[កូឌីវ័រ]] * [[ហ្សែមបៀរ]] * [[ហ្គាណា]] * [[ហ្គីនៀ]] * [[ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ]] * [[លីបេរីយ៉ា]] * [[ម៉ាលី]] * [[មូរីតានី]] * [[នីហ្សេ]] * [[នីហ្សេរីយ៉ា]] * [[សាងហេឡេង អាសេណសីអូណ និង ទ្រីស្សតាង របស់កូណា (ចក្រភពអង់គ្លេស)]] * [[សេណេហ្គាល់]] * [[សេរ៉ាឡេអូន]] * [[តូហ្គូ]] <gallery> ឯកសារ:SFEC EGYPT ABUSIMBEL 2006-003.JPG|ព្រះចៅហ្វារ៉ាអុង [[រ៉ាមេសេស្សទី២]] នៅ[[អេហ្ស៊ីប]] ឯកសារ:Great Zimbabwe Closeup.jpg|នៅ[[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]] ឯកសារ:Male lion on savanna.jpg|នៅ[[តង់ហ្សានៀរ]] ឯកសារ:Tuareg.JPG|មនុស្សប្រុសប្រជាជន តូអារ៉េក នៅ[[អាល់ហ្សេរី]] ឯកសារ:San tribesman.jpg|មនុស្សប្រុសប្រជានកុលសម្ពន្ទ នៅ[[បូសស្វានណា]] ឯកសារ:Kobli1.jpg|មនុស្សស្រី នៅ[[ប៊ែនីន]] ឯកសារ:Kikuyu woman traditional dress.jpg|មនុស្សស្រី នៅ[[កេនយ៉ា]] ឯកសារ:Great Mosque of Djenné 1.jpg|[[វិហារអ៊ីស្លាម]] នៅទីក្រុង ([[ម៉ាលី]] [[អាហ្វ្រិកខាងលិច]] ឯកសារ:Cairo by night.jpg|ទីក្រុង ([[កាអីរូ]] នៅ​ [[អេហ្ស៊ីប]] </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់]] bfg8hkzl6l9r62mq92eeb5tbb2njs6h 0 10019 339169 322312 2026-08-19T10:09:24Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339169 wikitext text/x-wiki ផ្លាយអាស់​ជា​កាកសំនល់​សល់​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម។ ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​ ត្រូវ​គេ​ប្រមូល​មក​ពី​បំពង់​ផ្សែង​របស់​រោងចក្រថាមពល​ប្រើ​ធ្យូង​ថ្ម ហើយ​វា​ជា​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា ផេះធ្យូង​ (coal ash) ដែល​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត​ហៅ​ថា ផេះ​បាត (bottom ash) ដែល​គេ​យក​ចេញ​ពី​បាត​របស់​ឡ​ដុត​ធ្យូង។ ដោយ​អាស្រ័យ​លើ​ប្រភព​និង​លក្ខណៈ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​ដុត នោះ​សារធាតុ​ផ្សំ​របស់​ផ្លាយ​អាស់ ប្រែប្រួល​ខុស​គ្នា​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់ ប៉ុន្តែ​ផ្លាយ​អាស់​គ្រប់​ប្រភេទ​ទាំង​អស់ សុទ្ធ​តែ​មានក្នុង​​បរិមាណយ៉ាង​ច្រើន​ នៃ ស៊ីលីកូនឌីអុកស៊ីត (SiO₂)(ទាំង​ជាអសណ្ឋាន​និងជា​​គ្រីស្តាលីន)​និង​កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត (CaO)។ កាល​ពី​មុន​ផ្លាយ​អាស់ ត្រូវ​បាន​គេបង្ហុយ​​ចោលទៅ​​ក្នុង​បរិយាកាស ប៉ុន្តែ​អីលូវ​នេះ​ច្បាប់​ស្តី​ពី​ការ​​បំពុលបរិស្ថាន​​របស់​ឧបករណ៍ប្រើ​ប្រាស់ បាន​ដាក់​កំហិត​អោយ​ឃាត់​ទុក​ផ្លាយអាស់​មិន​អោយ​ហុយ​ចូល​ក្នុង​បរិយាកាស​ដូច​មុន​ទៀត​ទេ។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ផ្លាយអាស់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្តុក​ទុក​នៅ រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​ទូទៅ​សំរាប់​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន នៅ​ក្នុង​ផលិតកម្ម​បេតុង ដែល​វា​បាន​ផ្តល់​ទាំង​គុណ​ប្រយោជន៍​ផ្នែក​បច្ចេកទេស​និង​សេដ្ឋកិច្ច។ គេ​កំពុង​តែប្រើ​វា​ច្រើន​ឡើងៗនៅ​ក្នុង​ការ​សំយោគ​នៃ[[​ធរណីប៉ូលីមែរ]] និង[[​សេអូលីត]]​ផង​ដែរ។ == ធាតុ​ផ្សំ​គីមី​និង​ចំនាត់​ថ្នាក់ == {| class="bordered infobox" style="text-align:center" width="250px" cellpadding="2" |- !colspan="1"|សារធាតុ​ផ្សំ |'''[[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]]''' |'''[[អនុប៊ីទូម]]''' |'''[[លីញីត]]''' |- !colspan="1"|SiO₂ (%) |20-60 |40-60 |15-45 |- !colspan="1"|Al₂O₃ (%) |5-35 |20-30 |20-25 |- !colspan="1"|Fe₂O₃ (%) |10-40 |4-10 |4-15 |- !colspan="1"|[[calcium oxide|CaO]] (%) |1-12 |5-30 |15-40 |- !colspan="1"|[[loss on ignition|LOI]] (%) |0-15 |0-3 |0-5 |} ផ្លាយ​អាស់​ឡើង​រឹង​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ហើយ​ប្រមូល​ដោយ​អង្គ​បង្កក​អេឡិចត្រូ​ស្តាទិច រឺ​ក៏​ថង់តំរង។ ដោយ​សារ​តែ​ភាគល្អិត​កក​ចូល​គ្នា​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ភាគល្អិត​ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​មាន​រាង​ស្វ៊ែរ ហើយ​មាន​ទំហំ ចាប់​ពី​ 0.5 µm ទៅ 100 µm។ ពួក​វា​មួយ​ផ្នែក​ធំផ្សំ​ពី​​ ស៊ីលីកូន​ឌីអុកស៊ីត ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ពីរ​យ៉ាង: មួយ អសណ្ឋាន ដែល​មាន​រាង​មូល​រលោង និងមួយ​ទៀត គ្រីស្តាលីន ដែល​មាន​រាង​ជ្រុង ស្រួច កញ្ឆិញ​កញ្ឆុញ; អាលុយមីញ៉ូមអុកស៊ីត​ (Al₂O₃) និង ដែក​អុកស៊ីត(Fe₂O₃)។ ផ្លាយអាស់​ ជា​ទូទៅ​អេតេរ៉ូសែន​ខ្លាំង​ ប្រកប​ដោយ​ភាគល្អិតថ្លាចំរុះ​គ្នា ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​គ្រីស្តាល់​ដែល​គេ​អាច​កត់​សំគាល់​បាន ដូច​ជា​ក្វាត មុយលីត និង ដែក​អុកស៊ីត​ផ្សេង​ទៀត។ មាន​ផ្លាយអាស់​ពីរ​ថ្នាក់ ដែល​កំនត់ដោយ [[ASTM International|ASTM]] C618: ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F និង​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​ C។ ចំនុច​ខុស​គ្នា​សំខាន់​រវាង​ថ្នាក់​ទាំង​ពីរ​នេះ គឺ​បរិមាណ​កាល់ស្យូម, ស៊ីលីកា, អាលុយមីញ៉ូម និង​បរិមាណ​ដែក​ នៅ​ក្នុង​ផេះ។ លក្ខណៈ​គីមី​របស់​ផ្លាយអាស់ អាស្រ័យ​ជា​ខ្លាំង​នឹង​ធាតុគីមី​ផ្សំ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​យក​មក​ដុត (មានន័យ​ថា [[anthracite]], [[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]], និង​ [[លីញីត]]).<ref name="ASTM Pozzolan" >{{cite web |url=http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/C618.htm?L+mystore+lsft6707 |title=ASTM C618 - 08 Standard Specification for Coal Fly Ash and Raw or Calcined Natural Pozzolan for Use in Concrete |accessdate=2008-09-18 |publisher=ASTM International }}</ref> មិន​មែន​ផ្លាយអាស់​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​គោរពតាម​ស្តង់ដា ASTM C618 នោះ​ទេ, ទៅ​តាម​ប្រភេទ​នៃ​ការ​អនុវត្ត​ជាក់​ស្តែង ពេល​ខ្លះ​វា​មិន​ចាំបាច់​ទេ។ ផេះ​ប្រើ​​ជំនួស​អោយ​ស៊ីម៉ង់ត៍ ត្រូវ​គោរព​តាម​ស្តង់ដា​សាងសង់​ជា​ដាច់ខាត ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​ស្តង់ដា​បរិស្ថាន​ណា​មួយ​ ត្រូវ​បាន​គេ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាមេរិច​ទេ។ 75% នៃ​ផេះ​ត្រូវ​មាន [[ភាពល្អិត]] ស្មើ​ 45 µm រឺ​តូច​ជាង, ហើយ​ មាន​បរិមាណ​កាបូន ដែល​វាស់​ដោយ​ loss on ignition (LOI), មាន​តំលៃ​តិច​ជាង​ 4%។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច LOI ត្រូវ​តិច​ជាង 6%។ របាយ​ទំហំ​ភាគល្អិត​នៃ​ផ្លាយអាស់​មិន​ទាន់​កែច្នៃ ប្រែ​ប្រួល​មិន​ទៀងទាត់ អាស្រ័យ​តាម​ម៉ាស៊ីន​កិនធ្យូងថ្ម និង ម៉ាស៊ីន​កំដៅ។ ដូច្នេះ​ហើយ​ផ្លាយអាស់​ដែល​ត្រូវ​យក​មក​ប្រើ​ក្នុង​បេតុង ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​កែច្នៃ ដោយ​ប្រើ​ឧបករណ៍​រែង ដូច​ជា​ mechanical air classifiers។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​F === ចំហេះ នៃ​អង់ត្រាស៊ីត និង​ធ្យូង​ប៊ីទូម​រឹង ហើយ​ចាស់ ជា​ធម្មតា​ផលិត​បាន​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​F។ ផ្លាយអាស់​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូលាន ហើយ​មាន​បរិមាណ​[[កំបោរ(រ៉ែ)|កំបោរ]] CaO តិច​ជាង​១០%។ ដោយ​វា​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច គ្រាប់​ស៊ីលីកា​និង​អាលុយមីណា ថ្លាៗ ត្រូវ​ការ ភ្នាក់ងារ​បន្ស៊ី ដូច​ជា​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត(កំបោរ) រឺ​ក៏​ទឹក​កំបោរ (កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត) ដោយ​មាន​វត្តមាន​ទឹក ដើម្បី​បង្កើត​ប្រតិកម្ម និង​បង្កើត​បាន​ជា​សារធាតុ​ស៊ីម៉ង់ត៍។ តាម​បែប​ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​បន្ថែម​កាតាលីករ​គីមី​ដូច​ជា [[សូដ្យូម​ស៊ីលីកាត]] (រឺ​ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា water glass) ទៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F អាច​បង្កើត​បាន​ជា​[[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]]។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C === ផ្លាយអាស់​ផលិត​ចេញ​ពី​ចំហេះ​លីញីត​ខ្ចី រឺ ធ្យូងថ្ម​អនុប៊ីទូម លើស​ពី​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​ វា​ក៏​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ខ្លួន​វា​ខ្លះ​ដែរ។ នៅ​ពេល​ដែល​ប៉ះ​នឹង​ទឹក ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C នឹង​កក​រឹង ហើយ​មាន​រេស៊ីស្តង់​កើន​ឡើងៗ​។ ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ជា​ទូទៅ​មាន​កំបោរ​CaO ច្រើន​ជាង ២០%។ ខុស​ពី​ថ្នាក់​F ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ដោយ​ខ្លួន​ឯង មិន​ត្រូវ​ការ​កាតាលីករ។ បរិមាណ អាល់កាលី និង​ស៊ុលផាត (SO₄) ជា​ទូទៅ​មាន​ច្រើន​ ចំពោះ​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C។ == កាក​សំនល់​និង​ប្រភព​ទី​ផ្សារ == កាល​ពី​មុន ផ្លាយអាស់ ផលិត​មក​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហុយ​តាម​ផ្សែង​ចូល​ទៅ​ក្នុង​បរិយាកាស។ រឿង​នេះ​បង្កើត​បាន​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ដល់​សុខភាព​សាធារណៈ ដែល​ជំរុញ​អោយ​គេ​បង្កើត​ច្បាប់​រឹត​បន្តឹង​ការ​បង្ហុយ​ផ្លាយអាស់​​អោយ​នៅ​ទាប​ជាង​១%​​នៃ​បរិមាណ​ផេះ​ដែល​កើត​ចេញមក។ ក្នុង​ពិភពលោក​ទាំង​មូល ​ផ្លាយអាស់​ច្រើន​ជាង​៦៥%​ ដែល​កើត​​ចេញ​ពី​រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ចាក់​គរ​ចោល។ គ្រាន់​តែ​នៅ​ឥណ្ឌា​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ផ្លាយអាស់​បាន​ចាក់​ស្រោច​លើ​ដី​ដែល​មាន​ក្រលាផ្ទៃ ១៦០គម^២។ កាកសំនល់​ផ្លាយ​អាស់​ បានបង្ក​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​កាន់​តែ​ច្រើន​​ឡើងៗ ក្នុង​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ​ដោយ​សារ​តែ​តំលៃ​នៃ​ការ​ចាក់​គរ​លើ​ដី​ឡើង​ថ្លៃ និង​សារសំខាន់​នៃ​[[ការ​អភិវឌ្ឍ​យូរ​អង្វែង]]។​ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ​២០០៥​មក រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម​របស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ត្រូវ​បាន​គេ​រាយការណ៍​ថា បាន​បញ្ចេញ​ផ្លាយអាស់​៧១,១​លាន​តោន ដែល​ក្នុង​នោះ ២៩,១លាន​តោន ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​វិស័យ​ផ្សេងៗ។<ref name="acaa2005" >{{cite web | author = American Coal Ash Association | title = CCP Production and Use Survey | url = http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | format = PDF | access-date = 2009-01-16 | archivedate = 2007-09-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070911223032/http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | url-status = dead }}</ref> ដូច្នេះ​បើ​សិន​ជា​ផ្លាយអាស់​​ទំងន់​៤២លាន​តោន ត្រូវ​យក​ទៅកែ​ច្នៃ​សំរាប់​ប្រើ នោះ​វា​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​តំរូវ​ការ​ផ្ទៃ​ដី​ចាក់​បំពេញ​ទំហំ ៣៣.៩០០.០០០ម^៣ ។<ref name="acaa2005" /><ref name="epaCCP" >{{cite web | author = U.S. Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency |title=Using Coal Ash in Highway Construction - A Guide to Benefits and Impacts | url = http://www.epa.gov/epaoswer/osw/conserve/c2p2/pubs/greenbk508.pdf |format=PDF }}</ref> គុណសម្បត្តិ​ផ្សេង​ទៀត​ទៅ​លើ​បរិស្ថាន​ នៃ​ការ​យក​ផ្លាយ​អាស់​ទៅ​ប្រើ គឺ​វា​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​រូបធាតុ​ដើម​ ដែល​គេ​ត្រូវ​គាស់​កាយ​ចេញ​ពី​ធម្មជាតិ និង យក​ទៅ​ប្រើ​ជំនួស​អោយ​សំភារៈ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​ត្រូវ​ការ​ថាមពល​ច្រើន​ក្នុងការ​បង្កើត​ដូច​ជា​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន]] ជា​ដើម។​ == បំរើ​បំរាស់​ផ្លាស​អាស់ == ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើង​វិញ ជា​សំភារៈ​វិស្វកម្ម កើត​ចេញ​មក​អំពី​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​របស់​វា មាន​រាង​ស្វ៊ែរ និង​ឯកសណ្ឋាន​គួរ​សម។ ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើងវិញ តាម​លំដាប់​ញឹកញាប់​ខ្លាំង​ទៅ​តិច មាន​ដូច​ជា៖ *ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន និង [[ទឹក​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ជើង​ទំនប់​ (ដឹក​ជញ្ជួន)|ជើង​ទំនប់​]] និង​ អង្គ​ចាក់​បំពេញ​បែប​ជា​គ្រោង​ឆ្អឹង *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង និង ការ​ពង្រឹង​កាកសំនល់ *គ្រឿង​បន្ថែម​ សំរាប់ [[ក្លាំងគែរ​(ស៊ីម៉ង់ត៍)|ក្លាំងគែរ​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ការ​រុក​រាន​តំបន់ដី​រ៉ែ]] *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង របស់​[[ដី​អិដ្ឋ|ដី​ទន់​]] *[[ទ្រនាប់​ក្រោម​របស់​ផ្លូវ]] *[[គ្រាប់ថ្ម (កុំប៉ូស៊ីត)|គ្រាប់ថ្ម]] *[[អង្គ​បំពេញ​អាច​ហូរ​បាន]] *ជាតិ​រ៉ែ​បន្ថែម នៅ​ក្នុង [[បេតុង​អាស្វាល់]] *ការ​ប្រើប្រាស់​ផ្សេង​ទៀត រួម​មាន​បេតុង​សែលុយលែរ, [[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]], ក្បឿង, [[ថ្នាំលាប]], [[សិត​|​សិត​ដែក]], និង​ជា​អង្គ​បន្ថែម​សំរាប់​ផលិត​ផល​ឈើ​និង​ប្លាស្ទិច។<ref name="epaCCP" /><ref name="USFHA, Fly ash" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash | url = http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm }}</ref> ===ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន=== Owing to its [[pozzolan]]ic properties, fly ash is used as a replacement for some of the [[Portland cement]] content of [[concrete]].<ref name="Scott, 2007, Evolution" >{{cite journal | last =Scott | first =Allan N . | coauthors = Thomas, Michael D. A. | title =Evaluation of Fly Ash From Co-Combustion of Coal and Petroleum Coke for Use in Concrete | url =https://archive.org/details/sim_aci-materials-journal_january-february-2007_104_1/page/62 | journal =ACI Materials Journal | volume =104 | issue =1 | pages =62–70 | publisher =American Concrete Institute |date=January/February 2007 }}</ref> The use of fly ash as a pozzolanic ingredient was recognized as early as 1914, although the earliest noteworthy study of its use was in 1937.<ref name="NCHRP, 1986" >{{cite journal | last = Halstead | first = W. | title = Use of Fly Ash in Concrete | journal = National Cooperative Highway Research Project | volume = 127 |date=October 1986}}</ref> Before its use was lost to the Dark Ages, Roman structures such as [[aqueduct]]s or the [[Pantheon, Rome|Pantheon]] in Rome used volcanic ash (which possesses similar properties to fly ash) as pozzolan in their concrete.<ref name="Moore, Pantheon" >{{cite book | last =Moore | first =David |title =The Roman [[Pantheon, Rome|Pantheon]]: The Triumph of Concrete }}</ref> As pozzolan greatly improves the strength and durability of concrete, the use of ash is a key factor in their preservation. Use of fly ash as a partial replacement for Portland cement is generally limited to Class F fly ashes. It can replace up to 30% by mass of Portland cement, and can add to the concrete’s final strength and increase its chemical resistance and durability. Recently concrete mix design for partial cement replacement with High Volume Fly Ash (50 % cement replacement) has been developed. For Roller Compacted Concrete (RCC)[used in dam construction] replacement values of 70% have been achieved with processed fly ash at the Ghatghar Dam project in Maharashtra, India. Due to the spherical shape of fly ash particles, it can also increase workability of cement while reducing water demand.<ref name="faffhe" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash Facts for Highway Engineers | url = http://www.fhwa.dot.gov/pavement/recycling/fafacts.pdf |format=PDF }}</ref> The replacement of Portland cement with fly ash is considered by its promoters to reduce the [[greenhouse gas]] "footprint" of concrete, as the production of one ton of Portland cement produces approximately one ton of [[carbon dioxide|CO₂]] as compared to zero CO₂ being produced using existing fly ash. New fly ash production, i.e., the burning of coal, produces approximately twenty to thirty tons of CO₂ per ton of fly ash. Since the worldwide production of Portland cement is expected to reach nearly 2 billion tons by 2010, replacement of any large portion of this cement by fly ash could significantly reduce carbon emissions associated with construction, as long as the comparison takes the production of fly ash as a given. ===សំនង់​ជើង​ទេរទំនប់​=== Fly ash properties are somewhat unique as an engineering material. Unlike typical soils used for embankment construction, fly ash has a large uniformity coefficient consisting of [[clay#Definition|clay-sized]] particles. Engineering properties that will affect fly ash’s use in embankments include grain size distribution, [[proctor compaction test|compaction characteristics]], [[shear strength]], [[compressibility]], [[Permeability (fluid)|permeability]], and [[frost heaving|frost susceptibility]].<ref name="faffhe" /> Nearly all fly ash used in embankments are Class F fly ashes. ===ការ​បង្កើន​គុណភាព​ដី=== Soil stabilization is the permanent physical and chemical alteration of soils to enhance their physical properties. Stabilization can increase the shear strength of a soil and/or control the shrink-swell properties of a soil, thus improving the load-bearing capacity of a sub-grade to support pavements and foundations. Stabilization can be used to treat a wide range of sub-grade materials from expansive clays to granular materials. Stabilization can be achieved with a variety of chemical additives including lime, fly ash, and Portland cement, as well as by-products such as lime-kiln dust (LKD) and cement-kiln dust (CKD). Proper design and testing is an important component of any stabilization project. This allows for the establishment of design criteria as well as the determination of the proper chemical additive and admixture rate to be used to achieve the desired engineering properties. Benefits of the stabilization process can include: Higher resistance (R) values, Reduction in plasticity, Lower permeability, Reduction of pavement thickness, Elimination of excavation - material hauling/handling - and base importation, Aids compaction, Provides “all-weather” access onto and within projects sites. Another form of soil treatment closely related to soil stabilization is soil modification, sometimes referred to as “mud drying” or soil conditioning. Although some stabilization inherently occurs in soil modification, the distinction is that soil modification is merely a means to reduce the moisture content of a soil to expedite construction, whereas stabilization can substantially increase the shear strength of a material such that it can be incorporated into the project’s structural design. The determining factors associated with soil modification vs soil stabilization may be the existing moisture content, the end use of the soil structure and ultimately the cost benefit provided. Equipment for the stabilization and modification processes include: chemical additive spreaders, soil mixers (reclaimers), portable pneumatic storage containers, water trucks, deep lift compactors, motor graders. ===សំភារៈ​ចាក់​បំពេញ​ហាប់​ខ្លួន​ឯង=== Fly ash is also used as a component in the production of [[flowable fill]] (also called controlled low strength material, or CLSM), which is used as self-leveling, self-compacting backfill material in lieu of compacted earth or granular fill. The strength of flowable fill mixes can range from 50 to 1,200 [[pound-force per square inch|lbf/in²]] (0.3 to 8.3 [[megapascal|MPa]]), depending on the design requirements of the project in question. Flowable fill includes mixtures of Portland cement and filler material, and can contain mineral admixtures. Fly ash can replace either the Portland cement or fine aggregate (in most cases, river sand) as a filler material. High fly ash content mixes contain nearly all fly ash, with a small percentage of Portland cement and enough water to make the mix flowable. Low fly ash content mixes contain a high percentage of filler material, and a low percentage of fly ash, Portland cement, and water. Class F fly ash is best suited for high fly ash content mixes, whereas Class C fly ash is almost always used in low fly ash content mixes.<ref name="faffhe" /><ref>{{Cite journal | first = K. W. | last = Hennis | first2 = C. W. | last2 = Frishette | contribution = A New Era in Control Density Fill | title = Proceedings of the Tenth International Ash Utilization Symposium | year = 1993 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===បេតុង​អាស្វាល់=== Asphalt concrete is a composite material consisting of an asphalt binder and mineral aggregate. Both Class F and Class C fly ash can typically be used as a mineral filler to fill the voids and provide contact points between larger aggregate particles in asphalt concrete mixes. This application is used in conjunction, or as a replacement for, other binders (such as Portland cement or hydrated lime). For use in asphalt pavement, the fly ash must meet mineral filler specifications outlined in [http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/D242.htm?L+mystore+ndfm2845 ASTM D242]. The hydrophobic nature of fly ash gives pavements better resistance to stripping. Fly ash has also been shown to increase the stiffness of the asphalt matrix, improving rutting resistance and increasing mix durability.<ref name="faffhe" /><ref name="Zimmer, 1970, Bituminous Filler" >{{Cite journal | first = F. V. | last = Zimmer | contribution = Fly Ash as a Bituminous Filler | title = Proceedings of the Second Ash Utilization Symposium | year = 1970 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===ធរណី​ប៉ូលីមែរ=== កាល​ពី​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ ផ្លាយអាស់ ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​គ្រឿងផ្សំ​មួយ​ក្នុង ធរណី​ប៉ូលីមែរ ដែល​នៅ​ទី​នោះ រ៉េអាក់ទីវីតេ​របស់​កំទេច​ផ្លាយ​អាស់​​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ជា​កាវ ដែល​អាច​ប្រៀប​បាន​នឹង​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន​]] ជា​រូបខាង​ក្រៅ និង​លក្ខណៈ ប៉ុន្តែ​បាន​កាត់​បន្ថយ​នូវ​បរិមាណ​ឧស្ម័ន​ CO₂ ជា​ច្រើន​។<ref>Duxson P., Provis J.L., Lukey G.C., van Deventer J.S.J., ''The role of inorganic polymer technology in the development of Green concrete'', Cement and Concrete Research, volume 37, issue = 12, year 2007, pages = 1590–1597</ref> It should be noted that when the total [[carbon footprint]] of the alkali required to form geopolymer cement is considered, including the calcining of limestone as an intermediate to the formation of alkali, the net reduction in total CO₂ emissions may be negligible. Moreover, handling of alkali can be problematic and setting of geopolymer cements is very rapid (minutes versus hours) as compared to Portland cements, making widespread use of geopolymer cements impractical at the ready mix level. ===បេតុង​បង្ហាប់​ដោយ​រូឡូ=== Another application of using fly ash is in [[roller compacted concrete]] dams. Many dams in the US have been constructed with high fly ash contents. Fly ash lowers the heat of hydration allowing thicker placements to occur. Data for these can be found at the US Bureau of Reclamation. This has also been demonstrated in the [[Ghatghar Dam]] Project in [[India]]. ===អិដ្ឋ=== Fly ash bricks gain strength as they age. In India fly ash is being used to make fly ash bricks. Leading manufacturers like '''Puzzolana Green Bricks''' ( www.flyashbricksdelhi.com)have introduced high strength bricks in Delhi- NCR region which can be used like normal bricks. In the United Kingdom fly ash has been used for over fifty years to make concrete building blocks. They are widely used for the inner skin of cavity walls. They are naturally more thermally insulating than blocks made with other aggregates. Ash bricks have been used in house construction in [[Windhoek|Windhoek, Namibia]] since the 1970s. There is, however, a problem with the bricks in that they tend to fail or produce unsightly pop-outs. This happens when the bricks come into contact with moisture and a chemical reaction occurs causing the bricks to expand. In May 2007, [[Henry Liu (civil engineer)|Henry Liu]], a retired 70-year-old American [[civil engineer]], announced that he had invented a new, environmentally sound building [[brick]] composed of fly ash and water. Compressed at 4,000 [[Pounds per square inch|psi]] and cured for 24 hours in a 150 °F (66 °C) steam bath , then toughened with an [[air entrainment]] agent, the bricks last for more than 100 freeze-thaw cycles. Owing to the high concentration of [[calcium oxide]] in class C fly ash, the brick can be described as "self-cementing". The manufacturing method is said to save energy, reduce [[mercury (element)|mercury]] pollution, and costs 20% less than traditional clay brick manufacturing. Liu intended to license his technology to manufacturers in 2008.<ref>Popular Science Magazine, [http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology INVENTION AWARDS : A Green Brick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008222414/http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology |date=2007-10-08 }}, May 2007</ref><ref>National Science Foundation, Press Release 07-058, [http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109594&org=ENG "Follow the 'Green' Brick Road?"]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, May 22, 2007</ref> Bricks of fly ash can be made of two types. One type of brick is made by mixing fly ash with about equal amounts of soil and proceeding through the ordinary process of making a brick. This type of formation reduces the use of sand in making bricks. Another type of brick can be made by mixing soil, plaster of paris and fly ash in a definite proportion with water and allowing the mixture to dry. Because it does not need to be heated in a furnace this technique reduces air pollution. == បញ្ហា​បរិស្ថាន == ===ផលប៉ះ​ពាល់​ដល់​ទឹក​ក្រោម​ដី​=== ដោយ​សារ​ធ្យូង​មាន​ស្លាក​ស្នាម​សារធាតុ​​អាសេនិច បារីយ៉ូម​ ប៊ែរីល្លីយ៉ូម បូរ៉ុន កាដមីញ៉ូម ក្រូមីញ៉ូម តាល្លីយ៉ូម សេលេនីញ៉ូម ម៉ូលីបដែន និង​បារ៉ត នោះ​ផេះ​របស់​វា​នឹង​បន្ត​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​បន្ត​ទៀត។ ដូច្នេះ​គេ​មិន​អាច​រក្សា​វា​មិន​អោយ​លេច​ចេញ​ពី​កន្លែង​ស្តុក​បាន​ទេ ប្រសិន​បើ​ទឹក​ភ្លៀង​អាច​ហូរ​ច្រោះ​ប្រដាប់​ស្តុក ហើយ​ហូរ​នាំ​សារធាតុ​ពុល​អស់​នេះ​ទៅដល់​[[​ទឹក​ក្រោម​ដី]]<ref>A December 2008 Maryland court decision levied a $54 million penalty against [[Constellation Energy]], which had performed a "restoration project" of filling an abandoned gravel quarry with fly ash; the ash contaminated area waterwells with heavy metals. C&EN/12 Feb. 2009, p. 45</ref> ===ភ្នាក់​ងារ​ចំលង=== Fly ash contains trace concentrations of [[heavy metals]] and other substances that are known to be detrimental to health in sufficient quantities. Potentially toxic trace elements in coal include [[arsenic]], [[beryllium]], [[cadmium]], [[barium]], [[chromium]], [[copper]], [[lead]], [[mercury (element)|mercury]], [[molybdenum]], [[nickel]], [[radium]], [[selenium]], [[thorium]], [[uranium]], [[vanadium]], and [[zinc]]. Approximately 10 percent of the mass of coals burned in the United States consists of unburnable mineral material that becomes ash, so the concentration of most trace elements in coal ash is approximately 10 times the concentration in the original coal.<ref name="USGS" >{{cite web |author = U.S. Geological Survey | authorlink = USGS |title = Radioactive Elements in Coal and Fly Ash: Abundance, Forms, and Environmental Significance |date = October 1997 |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs163-97/FS-163-97.pdf |work = U.S. Geological Survey Fact Sheet FS-163-97 |format=PDF }}</ref> A 1997 analysis by the [[U.S. Geological Survey]] (USGS) found that fly ash typically contained 10 to 30 ppm of uranium, comparable to the levels found in some [[granite|granit]]ic rocks, [[phosphate]] rock, and black [[shale]].<ref name="USGS" /> In 2000, the [[United States Environmental Protection Agency‎]] (EPA) said that coal fly ash did not need to be regulated as a hazardous waste.<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = Environmental Protection Agency |title = Notice of Regulatory Determination on Wastes From the Combustion of Fossil Fuels | url = http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getpage.cgi?dbname=2000_register&position=all&page=32214 | work=Federal Register Vol. 65, No. 99 | page=32214 |date = May 22, 2000 }}</ref> Studies by the [[USGS|U.S. Geological Survey]] and others of radioactive elements in coal ash have concluded that fly ash compares with common soils or rocks and should not be the source of alarm.<ref name="USGS" /> However, community and environmental organizations have documented numerous environmental contamination and damage concerns.<ref name="McCabe, 2008, Chesapeake" >{{cite news |first=Robert |last=McCabe | coauthors=Mike Saewitz |title=Chesapeake takes steps toward Superfund designation of site. |url=http://www.norfolk.com/2008/07/chesapeake-takes-steps-toward-superfund-designation-site?page=1 |publisher =''The Virginian-Pilot'' |date=2008-07-19 }}</ref><ref name="McCabe, 2008, Golf" >McCabe, Robert.[http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks "Above ground golf course, Just beneath if potential health risks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516075553/http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks |date=2013-05-16 }}, ''[[The Virginian-Pilot]]'', 2008-03-30</ref><ref name="CCC, 2000" >Citizens Coal Council, Hoosier Environmental Council, Clean Air Task Force (March 2000), [http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf "Laid to Waste: The Dirty Secret of Combustion Waste from America's Power Plants"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115204953/http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf |date=2008-01-15 }}</ref> A revised risk assessment approach may change the way coal combustion wastes (CCW) are regulated, according to an August 2007 EPA notice in the [[Federal Register]].<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency |title= Notice of Data Availability on the Disposal of Coal Combustion Wastes in Landfills and Surface Impoundments |date=August 29, 2007 |work=72 [[Federal Register]] 49714 |url = http://edocket.access.gpo.gov/2007/pdf/E7-17138.pdf |format=PDF }}</ref> In June 2008, the U.S. House of Representatives held an oversight hearing on the Federal government's role in addressing health and environmental risks of fly ash.<ref name="HCNR, 2008, Risks" >{{cite web | author = House Committee on Natural Resources, Subcommittee on Energy and Mineral Resources | title = Oversight Hearing: How Should the Federal Government Address the Health and Environmental Risks of Coal Combustion Wastes? | date = June 10, 2008 | url = http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | access-date = សីហា 26, 2011 | archivedate = តុលា 15, 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081015072159/http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | url-status = dead }}</ref> ===ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​នឹង​​ការ​ប៉ះ​ពាល់=== [[ស៊ីលីស​|គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​]](Crystalline silica) និង​ [[កំបោរ​(រ៉ែ)|កំបោរ​]](lime) រួម​ជា​មួយ​នឹង​សារធាតុ​ពុល​ផ្សេង​ទៀត​ អាច​បង្ក​ជា​បញ្ហា​ដល់​សុខភាព​។ ថ្វី​បើ​ខាង​ឧស្សាហកម្ម​បាន​អះអាង​ថា​ ផ្លាយអាស់​ មិន​មែន​ជា​សារធាតុ​ពុល​និង​គ្មាន​សារធាតុ​ពុល​ក៏​ដោយ ក៏​ការ​ដក​ដង្ហើម​យក​សារធាតុ​អស់នេះ ការ​ប៉ះ​ពាល់​ដោយ​ផ្ទាល់​ជា​មួយ​នឹង​ស្បែក និង​ការ​ផឹក​ទឹក​ដែល​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​ ប្រហែល​ជា​អាច​បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ដល់​សុខភាព<ref>Managing Coal Combustion Residues in Mines, Committee on Mine Placement of Coal Combustion Wastes, National Research Council of the National Academies, 2006</ref> ។ គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​​ជា​ភ្នាក់​ងារ​ដែល​អាច​ធ្វើ​អោយ​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ ហើ​យ​ជា​ពិសេស​បង្ក​ជំងឺ​[[ស៊ីលី​កូសីស​]] (silicosis)។ សារធាតុ​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ផ្លាយ​អាស់​ដែល​គួរ​អោយ​បារម្ភ​គឺ​កំបោរ (CaO)។ ជាតិ​គីមី​នេះ​មាន​ប្រតិកម្ម​ជា​មួយ​ទឹក (H₂O) បង្កើត​បាន​ជា​កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត​ [Ca(OH)₂], ដែល​ធ្វើ​អោយ​ផ្លាយអាស់​មាន​ pH រវាង​ 10 ទៅ​ 12, ដែល​មាន​កំរិត​បាស​ពី​មធ្យម​ទៅ​ខ្លាំង​។ វា​នេះ​អាច​បង្ក​ផល​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ដែរ បើ​វា​មាន​បរិមាណ​គ្រប់​គ្រាន់​។ ==ឯកសារ​បង្អែក == {{reflist|2}} [[category:សំភារៈ​សំណង់]] j1316rvmn38tvkcxtnrbtcjut135s68 0 10021 339138 74307 2026-08-19T09:33:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339138 wikitext text/x-wiki [[image:LDClinkerScaled.jpg|thumb|200px|right|ដុំ​ក្លាំងគែរ​គំរូ]] [[image:Hot Clinker.jpg|thumb|200px|right|ក្លាំងគែរ​ក្តៅ]] នៅ​ក្នុង​ការ​ផលិត​ស៊ីម៉ង់ត៍ផតលែន ក្លាំងគែរ ជា​សំភារៈ​សូលីតកើត​ឡើង​​នៅ​ពេល​ដុត​កំដៅ​ស៊ីម៉ង់ត៍ ដែល​បាន​រលាយ​ចូល​គ្នា​ក្លាយ​ជា​ដុំ​តូច​ៗ ជា​ទូទៅ​មាន​អង្កត់ផ្ចិត​៣​ទៅ​២៥​មម។ == បំរើបំរាស់ == ក្លាំងគែរ​ ត្រូវ​យក​ទៅ​កិន​(ជា​ទូទៅ​ដោយ​បន្ថែម​កាល់ស្យូម​ស៊ុលផាត​បន្តិច) ដើម្បី​អោយ​ក្លាយ​ជា​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន។ ជួន​កាល​គេ​កិន​វា​លាយ​ជា​មួយ​នឹង​ផលិតផល​ផ្សេង​ទៀត មាន​ដូច​ជា៖ * [[​ស៊ីម៉ង់ត៍ អាចម៍​ដែក]] (Blast furnace slag cement) * [[ស៊ីម៉ង់ត៍​ប៉ូហ្សូឡានិច]] (pozzolanic cement) * [[ស៊ីម៉ង់ត៍ ផ្សែង​ស៊ីលីកា]](silica fume cement) ក្លាំងគែរ​ បើ​ទុក​នៅ​កន្លែង​ស្ងួត អាច​រក្សា​ទុក​បាន​រាប់​ខែ ដោយ​មិន​មាន​បាត់​បង់​គុណភាព​អ្វី​ឡើយ។ ដោយ​សារ​តែ​ហេតុ​នេះ​ហើយ ហើយ​និង​ដោយ​សារ​តែ​វា​អាច​រក្សា​ទុក​បាន​ដោយ​ប្រើ​ឧបករណ៍​ទុក​រ៉ែ​ធម្មតា​ ក្លាំងគែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​អាជីវកម្ម​ជា​អន្តរជាតិ​ក្នុង​បរិមាណ​ដ៏​ច្រើន។ អ្នក​ផលិត​ស៊ីម៉ង់ត៍បាន​ទិញ​ក្លាំងគែរ​ យក​ទៅ​កិន​ជា​បន្ថែម​ទៅ​នឹង​ក្លាំងគែរ​ដែល​ផលិត​ដោយ​រោងចក្រ​របស់​ពួក​គេ​ផ្ទាល់។ ផលិតករ​ក៏​ធ្វើ​ការ​ដឹក​ជញ្ជូន​ក្លាំងគែរ​ទៅ​កន្លែង​កិន​ក្នុង​តំបន់​ដែល​គ្មាន​វត្ថុធាតុ​ដើម​ផលិត​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផង​ដែរ។ == ជំនួយ​ដល់​ការ​កិន​បំបែក​​ក្លាំងគែរ == ស៊ីបសូម ត្រូវ​គេ​បន្ថែម​ជា​មួយ​ក្លាំងគែរ ដើម្បី​ធ្វើ​​ជាទឹក​ថ្នាំ​សំរាប់​កំនក​ស៊ីម៉ង់ត៍ ប៉ុន្តែ​វា​បាន​ជួយ​សំរួល​ដល់​ការ​កិន​បំបែក​ក្លាំងគែរ​ យ៉ាង​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​ ដោយ​វា​បង្ការ​មិន​អោយ​ម្សៅ​​កក​និង​ស្រោប​ពី​ក្រៅ​ផ្ទៃ​ខាង​ក្រៅ​របស់​ដុំ​ក្លាំងគែរ និង​ជញ្ជាំងធុងលាយ។ សារធាតុ​ផ្សំ​សរីរាង្គ​ក៏​ត្រូវបាន​គេ​យក​មក​លាយ​ ដើម្បី​ជំនួយ​ដល់​ការ​កិន​បំបែក​ ដើម្បី​បង្ការកុំ​អោយ​ម្សៅ​កក​ជា​ដុំ​។ គេ​​ច្រើន​ប្រើ​ ទ្រី​អេតាណុលឡាមីន (TEA) ក្នុង​បរិមាណ 0.1%ជា​ទំងន់ ហើយឃើញ​ថា​​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​ណាស់។​ ជួន​កាល​គេ​ក៏​ប្រើ​ថ្នាំ​បន្ថែម​ផ្សេង​ទៀត​ផង​ដែរ ដូច​ជា​ អេទីលែន គ្លីកុល, អាស៊ីត អូលេអ៊ិច, អាស៊ីត​ស៊ុលផូនិច ដូដេស៊ីល​បង់​សែ,។ល។<ref>{{Cite journal | last = Sohoni | first = S. | coauthors = R. Sridhar, G. Mandal | date = 1991 | title = Effect of grinding aids on the fine grinding of limestone, quartz and portland cement clinker | url = https://archive.org/details/sim_powder-technology_1991-09_67_3/page/277 | journal = Powder Technology | volume = 67 | issue = 3 | pages = 277–286 | doi = 10.1016/0032-5910(91)80109-V }}</ref> ==ឯកសារ​បង្អែក== <references/> [[category:សំភារៈ​សំណង់]] n20ithmky4ibjzroqnjxr7tsjttbgb3 0 10066 339075 338161 2026-08-19T07:56:44Z InternetArchiveBot 32568 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339075 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា | native_name = {{nobold|قطاع غزة ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | common_name = ហ្កាហ្សា | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] |status = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កាន់កាប់​ដោយ​អ៊ីស្រាអែល]]{{refn|group=ស|ថ្វីបើអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥ មែនក្ដី ប៉ុន្តែអង្គការសហប្រជាជាតិ បណ្ដាអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងអ្នកជំនាញនីតិច្បាប់ជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅតែបន្តចាត់ទុកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយយោធាអ៊ីស្រាអែលដដែរ។<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |page=429 |first=Andrew |last=Sanger |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |volume=13 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |publisher=Springer Science & Business Media |date=2011 |isbn=978-90-6704-811-8 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14}}<br />* {{cite book |title=International Law and the Classification of Conflicts |editor=Elizabeth Wilmshurst |first=Iain |last=Scobbie |author-link=Iain Scobbie |publisher=Oxford University Press |date=2012 |isbn=978-0-19-965775-9 |page=295 |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 }}<br />* {{cite book |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |first=Michelle |last=Gawerc |publisher=Lexington Books |date=2012 |isbn=9780739166109 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live}}</ref> នេះក៏ព្រោះតែអ៊ីស្រាអែលនៅបន្តរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ពួកគេលើដែនអាកាស និងដែនសមុទ្រនៃទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាច្រកចេញចូលហ្កាហ្សាទាំងប្រាំពីរចំណុច តំបន់ទ្រនាប់នានា និងបញ្ជីប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សាជាដើម។ ខណៈមនុស្សភាគច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទឹកដីកំពុងកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែលមែនក្ដី<ref>{{Cite journal |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |first=Hanne |last=Cuyckens |date=1 October 2016 |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |pages=275–295 |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |doi-access=free |issn=0165-070X}}</ref> ប៉ុន្តែរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល និងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់មួយភាគតូចផ្សេងទៀតបានប្រកែកជំទាស់នឹងរឿងនេះ។<ref>{{cite journal |last=Cuyckens |first=Hanne |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |year=2016 |issn=0165-070X |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |pages=275–295 |doi-access=free}}</ref>}} * ស្ថិតក្រោមអាណត្តិបណ្ដោះអាសន្ននៃ [[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា|ក.ជ.រ.ហ.]] តាម[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] * អ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នកំពុង[[ខ្សែបន្ទាត់លឿង (ហ្កាហ្សា)|កាន់កាប់ទឹកដីហ្កាហ្សាប្រមាណ ៥៣%]] ក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ខណៈទឹកដីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានកំពុងស្ថិតក្រោម[[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite web |last1=Campa |first1=Kelly |last2=Carter |first2=Brian |last3=Hempel |first3=Parker |last4=Moorman |first4=Carolyn |last5=Morrison |first5=Nidal |last6=Parry |first6=Andie |last7=Wells |first7=Katherine |title=Iran Update, October 10, 2025 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-october-10-2025/ |website=understandingwar.org |date=10 October 2025 |publisher=Institute for the Study of War |access-date=1 June 2026}}</ref> |image_map = Gaza Strip in Palestine.svg | map_caption = ផែនទីនៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ក្រហម) និងវ៉េសប៊ែង (លឿងទុំ) |national_motto = |national_anthem = | capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] |coordinates = {{Coord|31|31|N|34|27|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ethnic_groups = [[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]][[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | religion = {{unbulleted list |៩៩% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|ឥស្លាមសាសនាស៊ុននី]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) |<១% [[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]}} |government_type = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = |area_km2 = ៣៦៥ | area_size = 1 E7 |area_footnote = |population_estimate = ~២,០៥០,០០០<ref>{{cite web|url= https://www.france24.com/en/middle-east/20250625-harvard-report-gaza-missing-misinterpreted-number-israel | title= Did a 'Harvard report' reveal 377,000 Gazans are 'missing'? The number has been misinterpreted | date= 20 June 2025|work=France24}}</ref> |population_estimate_year = ២០២៥ |population_estimate_rank = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ៥,៩៦៧.៥ |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = – |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = – |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{nowrap|[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]}}<br/>[[ផោនអេហ្ស៊ីប]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&pg=PA351 |title=Macroeconomic Policy in Fragile States |isbn=978-0-19-885309-1 |last1=Chami |first1=Ralph |last2=Espinoza |first2=Raphael |last3=Montiel |first3=Peter J. |date=26 January 2021 |publisher=Oxford University Press |access-date=1 September 2025 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411064413/https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&q=egyptian+pound+used+in+gaza&pg=PA351 |url-status=live}}</ref> |iso3166code = PS |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] |utc_offset = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] |utc_offset_DST = +៣ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | wikidata = Q39760 }} '''ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា''' ឬហៅសាមញ្ញៗថា '''ហ្កាហ្សា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ قِطَاعُ غَزَّةَ, អាចសរសេរបានថា '''ហ្គាហ្សា''' ឬ'''កាសា'''}} គឺជាទឹកដី[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]]តូចមួយស្ថិតនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃអនុតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]នៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រជាជនរស់នៅហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺជា[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]] និងកូនចៅរបស់ពួកគេ ហើយដោយសារតែមានក្រឡាផ្ទៃតូចបើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជន ហ្កាហ្សាគឺជាទឹកដីដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ទិន្នន័យប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជននៃតំបន់នេះនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថាហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ២.១ លាននាក់ ដែលជាការធ្លាក់ចុះ ៦% ធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនឆ្នាំមុន ដែលបង្កឡើងដោយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}</ref> ហ្កាហ្សា​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង​ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]​នៅ​ភាគនិរតី និង​ប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]​នៅ​ភាគខាង​កើតនិង​​ជើង។ រដ្ឋធានី និង​ទីក្រុង​ធំ​បំផុត​នៃតំបន់នេះ​គឺ ​[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web |last=Fabian |first=Emanuel |title=IDF aims to capture 75% of Gaza Strip in 2 months in new offensive against Hamas |url=https://www.timesofisrael.com/idf-aims-to-capture-75-of-gaza-strip-in-2-months-in-new-offensive-against-hamas/amp/ |website=The Times of Israel |date=25 May 2025 |access-date=1 September 2025 }}</ref> ទម្រង់ទឹកដីនៃដែនជ្រោយហ្កាស្សាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងខណៈពេលដែលតំបន់ហ្កាហ្សាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីប]]នៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបង្កើតអាណាព្យាបាលភាពនៅហ្កាហ្សាដែលគេតែងហៅថា [[អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម|ប៉ាឡេស្ទីនរួម]] ហើយទីនេះក៏បានក្លាយជាជម្រករស់នៅសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធំក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]។<ref name=":5">{{Cite web|date=2024-09-06|title=Gaza Strip {{!}} Definition, History, Facts, & Map {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |access-date=2024-09-06|website=www.britannica.com |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019125720/https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Samson |first=Elizabeth |date=2010 |title=Is Gaza Occupied: Redefining the Status of Gaza under International Law |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |journal=American University International Law Review |volume=25 |pages=915 |access-date=1 September 2025 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122142832/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |url-status=live}}</ref> ក្រោយមកនៅកំឡុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយចូលកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា រួចក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតរបបយោធាដែលមានអត្ថិភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនមួយនេះ។<ref name=":5" /><ref name=":6" /> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]នាពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានស្ថាបនា[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងដើម្បីបម្រើជារដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងហ្កាហ្សាដោយមានគណបក្ស[[ហ្វាតា]]ជាបក្សកាន់អំណាច ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ គណបក្សហ្វាតាក៏ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយចលនាឥស្លាមស៊ុននី[[ហាម៉ាស់]]នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោត]]នៃឆ្នាំនោះ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានឡើង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|កាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សា]]ទាំងស្រុងក្រោយឈ្នះ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|សង្គ្រាមស៊ីវិលជាមួយនឹងហ្វាតា]]<ref name="auto1">{{cite book |first=Tristan |last=Dunning |url=https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |title=Hamas, Jihad and Popular Legitimacy: Reinterpreting Resistance in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100658/https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Routledge |date=2016 |page=212 |isbn=978-1-317-38495-3 }}</ref><ref> *Joshua Castellino, Kathleen A. Cavanaugh, [https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150 ''Minority Rights in the Middle East,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150|date=2 November 2022}} Oxford University Press 2013 p.150 *David Rose, [https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 'The Gaza Bombshell,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180428115827/https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 |date=28 April 2018 }} Vanity Fair April, 2008. *Sara Roy, ''Hamas and Civil Society in Gaza,'' [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 p.45] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100700/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 |date=2 November 2022 }}.</ref> រួចក្រុមនេះក៏បានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអ៊ីស្រាអែលជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ច្បាប់រឹតបន្តឹងហាមឃាត់លើការធ្វើដំណើរ និងការនាំចេញចូលទំនិញផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលអនុម័តឡើងដំបូងចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite web |title=Preliminary Assessment Of The Economic Impact Of The Destruction In Gaza |url=https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405083028/https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |archive-date=5 April 2024 |access-date=1 September 2025 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានដកកងទ័ពខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគី និងព្រមទាំងបានរុះរើទីលំនៅនានារបស់ខ្លួន ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយបិទតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូលជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref name=":9">{{Cite web |last=Alfarsi |first=Haroun |date=2023-10-10 |title=Gaza Strip Blockade: Explained |url=https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |access-date=2024-09-01 |website=Profolus |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530024201/https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |url-status=live }}</ref> រយៈកាលបិទតំបន់ហ្កាហ្សានៅតែអូសបន្លាយបន្តទៀត​ពិសេសក្រោយក្រុមហាម៉ាស់​ចូល​កាន់កាប់​តំបន់នេះក្នុងឆ្នាំ២០០៧។<ref name=":8">{{Cite news |date=2023-10-12 |title=Gaza Strip: devastated by conflict and Israel's economic blockade |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113003741/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |archive-date=13 November 2023 |access-date=2025-09-01 |work=Reuters }}</ref><ref name=":9" /> ប្រទេសអេហ្ស៊ីប​ក៏​បាន​ចាប់​ផ្តើម​បិទច្រកផ្លូវនានាចូល​ហ្កាហ្សា​ផងដែរនៅ​ឆ្នាំដដែរនោះ។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលបានផ្ដាច់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាពីមុនហើយមែនក្ដី ប៉ុន្តែ[[សំណុំរឿងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិស្ដីពីការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សានៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុក]]ថាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]ដដែរនៅក្រោម[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]<ref name="occ">{{cite book |last=Sanger |first=Andrew |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |date=2011 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |publisher=Springer Science & Business Media |volume=13 |page=429 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14 |isbn=978-90-6704-811-8 }}</ref><ref> * {{cite web | title=Military occupation of Palestine by Israel | website=Rule of Law in Armed Conflicts Project | date=18 May 2014 | url=https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | access-date=1 September 2025 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404102657/https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | url-status=live}} * {{cite book |last=Scobbie |first=Iain |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 |title=International Law and the Classification of Conflicts |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965775-9 |editor=Elizabeth Wilmshurst |page=295 }} *{{cite book |last=Gawerc |first=Michelle |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739166109 |page=44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live }}</ref> ហើយត្រូវបានគេតែងហៅថា "គុកឥតជញ្ជាំង"។<ref>Sara Roy, [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41 ''Hamas and Civil Society in Gaza: Engaging the Islamist Social Sector,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100742/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41|date=2 November 2022}} Princeton University Press, 2013 p.41</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|សង្រ្គាមក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនបាត់បង់អាយុជីវិត ខណៈប្រជាជនជាច្រើននាក់ទៀតបានរត់ចោលទីលំនៅបង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_29_July_2025">{{cite report |date=29 July 2025 |title=IPC ALERT: Worst-case scenario of Famine unfolding in the Gaza Strip |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_GazaStrip_Alert_July2025.pdf |work=Integrated Food Security Phase Classification |access-date=1 September 2025}}</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបណ្ឌិតបញ្ញវន្ត អ្នកជំនាញច្បាប់អន្តរជាតិ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សនានាចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="genocide"> * {{cite book |chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=Routledge |page=2 }} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |work=Guardian |access-date=1 September 2025}} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=1 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27 October 2024}} * {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories |author-link1=Francesca Albanese |page=1 }} * {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=International Federation for Human Rights |access-date=1 September 2025 }} * {{Cite report |author=B'Tselem |author-link1=B'Tselem |date=July 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |page=86​}}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{bulleted list | {{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025}} | {{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4]}} | {{cite news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |trans-title= |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=1 September 2025 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025}} | {{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |work=The Washington Post |access-date=1 September 2025}} }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip|date=12 January 2021}} Entry at the CIA World Factbook</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ចំនួនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាភាគច្រើនជនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងជនភៀសខ្លួន។ តំបន់នេះមានអត្រាយុវជនខ្ពស់ ដោយ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវជាកុមារអាយុ ១៤ ឆ្នាំចុះក្រោម និង ៥០% ស្ថិតក្រោមអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។<ref name="Norman G. Finkelstein">{{cite book|author=Norman G. Finkelstein|title=Gaza|url=https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|year=2018|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-29571-1|pages=|access-date=1 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045306/https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]][[ស៊ុននី|និកាយស៊ុននី]]គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់ ខណៈប្រជាជនភាគតិចប្រកាន់[[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]។ ហ្កាហ្សាមានអត្រាកំណើនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំ ១.៩៩% (ក្នុងឆ្នាំ២០២៣) ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទី៣៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> អត្រាអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្នុងចំណោមលេខរៀងខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋប្រជាជាតិដទៃ ជាមួយនឹងអត្រាគ្មានការងារធ្វើសរុប ៤៦% និងអត្រាយុវជនអត់ការងារធ្វើ ៧០%។<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=Humaid |first=Maram |title=Gaza graduates demand UNRWA solutions for high unemployment rate |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |access-date=2025-09-01 |website=Al Jazeera |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013006/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |url-status=live }}</ref> ផ្ទុយមកវិញ អត្រាអក្ខរកម្មនៅហ្កាហ្សាគឺមានរហូតដល់ទៅ ៩៧% ដែលជាអត្រាខ្ពស់ជាងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្បែរនោះទៀតផង ខណៈអត្រាអក្ខរកម្មយុវជនមាន ៨៨%។<ref name="auto">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|access-date=1 September 2025|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> {{ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហ្កាហ្សា}} ហ្កាហ្សាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]]តាំងពីបុរាណកាលមកម៉្លេះ រួចមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៦ តំបន់នេះក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៦ អូតូម៉ង់ និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នា[[ព្រំដែនហ្កាហ្សា–អេហ្ស៊ីប|កំណត់ព្រំដែនអន្តរជាតិ]]សម្រាប់តំបន់នេះជាមួយនឹង[[អេហ្ស៊ីប]]។<ref name=":4">{{cite book |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Land of the Negev |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] Publishing |year=1978–79 |editor1=Gardus, Yehuda |editor2=Shmueli, Avshalom}} pp. 369–370.</ref> ក្រោយពី[[មហាអំណាចកណ្តាល]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បូករួមជាមួយ[[ការបំបែកចក្រភពអូតូម៉ង់|ការកាត់បែងចែកទឹកដីនៃចក្រភពអូតូម៉ង់]] អង់គ្លេសក៏បានលើកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទៅ​ឱ្យប្រទេសអេហ្ស៊ីបគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែត្រូវអេហ្ស៊ីបបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ។<ref>James Kraska, 'Rule Selection in the Case of Israel's Blockade of Gaza:Law of Naval Warfare or Law of Sea?,' in [https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387 ''M.N. Schmitt, Louise Arimatsu, Tim McCormack (eds.,) Yearbook of International Humanitarian Law,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387|date=2 November 2022}} Springer Science & Business Media, 2011 pp.367–395, p.387</ref> ដោយហេតុនេះ អង់គ្លេសក៏បានរក្សាគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧–១៨ មុនពេលបន្តលើកវាដាក់នៅក្រោមក្របខ័ណ្ឌអន្តរជាតិ ដែលគេតែងស្គាល់ថា "[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]" ពីឆ្នាំ១៩២០ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៨។ ===១៩៤៨–១៩៥៩៖ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម=== {{Main|អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម}} ក្នុងកំឡុង[[សង្រ្គាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងជាពិសេស [[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់ម៉ឺននាក់បានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញមកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Reuters">{{Cite news |last1=Farrell |first1=Stephen |date=2023-11-02 |title=Israel-Gaza war: a timeline of the conflict's history |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |access-date=2025-09-02 |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106001524/https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |url-status=live }}</ref> នៅដំណាច់សង្រ្គាមនោះ ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ២៥% បានកំពុងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ខណៈទឹកដីនេះមានទំហំត្រឹមតែ ១% ប៉ុណ្ណោះនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនសរុប។{{sfn|Filiu|2014|p=71-72}} នៅឆ្នាំដដែរនោះ ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងាររបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]សម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា ([[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងារនៃអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា|UNRWA]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដឹកនាំកម្មវិធីផ្សេងៗជួយជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។{{sfn|Filiu|2014|p=76}} នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៨ (ជាពេលជិតចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល) នៅឯ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ដែលកំពុងស្ថិតក្រោមអេហ្ស៊ីប [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមឡើងក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេស[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]]លើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួមដែលទើបបានបង្កើតថ្មីនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋសមាជិកចំនួនប្រាំមួយលើប្រាំបីរដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នាពេលនោះ (លើកលែងតែត្រង់ហ្សកដានី)៖ អេហ្ស៊ីប [[ស៊ីរី]] [[លីបង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[យេម៉ែន]]។<ref>{{cite journal |last=Kadosh |first=Sandra Berliant |title=United States Policy Toward The West Bank In 1948 |journal=Jewish Social Studies |volume=46 |issue=3/4 |year=1984 |pages=231–252 |jstor=4467261 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Haddad |first=William W. |first2=Mary M. |last2=Hardy |title=Jordan's Alliance With Israel And Its Effects On Jordanian-Arab Relations |journal=Israel Affairs |volume=9 |issue=3 |year=2003 |pages=31–48 |doi=10.1080/714003508 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ បានបញ្ចប់ [[កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៤៨#ជាមួយអេហ្ស៊ីប|កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់អ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលក្នុងនោះ គេបានសម្រេចបង្កើតខ្សែបន្ទាត់បំបែកកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាខ្សែព្រំដែនបច្ចុប្បន្នរវាងហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគីហត្ថលេខីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងមិនកំណត់វាជាខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិឡើយ។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងរវាងហ្កាហ្សានិងអេហ្ស៊ីបវិញគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីទេ។<ref name=":4" /> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនទាំងប៉ុន្មានដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ឬអេហ្ស៊ីប ត្រូវបានទទួលលិខិតឆ្លងដែនប៉ាឡេស្ទីនថ្មីទាំងអស់ ខណៈអេហ្ស៊ីបមិនបានផ្តល់សញ្ជាតិដល់ពួកគេនោះទេ។ ចាប់ពីចុងឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រជាជនទាំងនោះច្រើនរស់តាមរយៈជំនួយពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។ នៅកំឡុង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]] (១៩៥៦) តំបន់ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីបត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយចូលកាន់កាប់អស់មួយរយៈ មុនពេលត្រូវដកខ្លួនចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមក៏ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាជាអាជ្ញាធរអាយ៉ងរបស់អេហ្ស៊ីប ខណៈជំនួយមូលនិធិឯករាជ្យផ្សេងៗដូចជាមិនសូវបានអេហ្ស៊ីបទទួលរ៉ាប់រង ហើយតែងធ្វេសប្រហែសច្រើន។ ក្រោយបន្តិចមក រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមនោះក៏បានផ្លាស់ប្ដូរទីស្នាក់ការទៅទីក្រុង[[គែរ]] ហើយទីបំផុតត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ តាមរយៈក្រឹត្យប្រកាសរបស់ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[ហ្កាម៉ាល អាប់ឌែរ ណាស៊ែរ]]។ ===១៩៥៦–១៩៥៧៖ ការត្រួតត្រាដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|វិបត្តិស៊ុយអេ}} [[File:Gaza Strip (997008872766305171.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅផ្សារមួយកន្លែងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៥៦]] ក្នុងកំឡុងវិបត្តិស៊ុយអេឆ្នាំ១៩៥៦ (សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលលើកទីពីរ) ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានវាយលុកចូលឈ្លានពានហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងឧបទ្វីបស៊ីណៃ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] បានវាយប្រហារលើកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីប និងប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]ក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Varble, Derek, p. 45">{{harvnb|Varble|2003|p=45}}</ref> កងកម្លាំងដែលឈរជើងនៅខាន់យូនីសបានខិតខំប្រឹងការពារទប់ទល់នឹងអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងពេញទំហឹង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសន្ធោសន្ធៅមកលើទីក្រុងនោះ បង្កឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលអស់ជាច្រើននាក់។{{sfn|Filiu|2014|p=96}} បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ ទីបំផុតអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយទម្លុះផ្ដាច់ខ្សែកម្លាំងការពារដ៏ស្អិតរមួតរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅខាងក្រៅទីក្រុងខាន់យូនីសតាមរយៈកងពលពាសដែកតូចទី៣៧ របស់ខ្លួន។<ref name="Varble, Derek, p. 46">{{harvnb|Varble|2003|p=46}}</ref> បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងផ្លូវអស់មួយរយៈជាមួយទាហានអេហ្ស៊ីប និងកម្លាំងហ្វេដាយ៉ីប៉ាឡេស្ទីន ជាចុងក្រោយ ទីក្រុងខាន់យូនីសក៏ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Varble, Derek, p. 46" /> ក្រោយពេលកាន់កាប់ទីក្រុងខាន់យូនីសបានដោយជោគជ័យ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រព្រឹត្ត[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅខាន់យូនីស|អំពើសម្លាប់រង្គាល]]ទៅលើប្រជាជនក្នុងក្រុងនោះ។<ref name="lat3">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html Joe Sacco produces comics from the hot zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909182558/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html |date=9 September 2024 }} . New York Times.</ref> ក្នុងនោះ កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រហារជីវិតជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលគ្មានអាវុធជាប់ខ្លួន ហើយភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ដោយក្នុងករណី​មួយ បុរស​ៗប៉ាឡេស្ទីនមួយក្រុមត្រូវ​បានទាហានអ៊ីស្រាអែលបញ្ជាឱ្យ​តម្រង់​ជួរ​បែរមុខទៅ​នឹង​ជញ្ជាំង​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង មុនពេលត្រូវទាហានអ៊ីស្រាអែលប្រើកាំភ្លើងយន្តបាញ់​​ប្រល័យ​ជីវិតពួកគេទាំងអស់នោះនៅនឹងកន្លែង។{{sfn|Filiu|2014|p=97}} អំណះអំណាងជុំវិញការសម្លាប់រង្គាលនេះត្រូវបានរាយការណ៍ទៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៦ ដោយនាយក UNRWA គឺលោក[[អង់រី ឡាប៊ូអ៊ីស]] ដោយផ្អែកទៅលើ "ប្រភពដ៏ជឿទុកចិត្ត" ដែលថាមនុស្សចំនួន ២៧៥ នាក់ត្រូវបានទាហានអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់នៅក្នុងករណីសម្លាប់រង្គាលនោះដោយក្នុងនោះផងដែរមាន ១៤០ នាក់ជាជនភៀសខ្លួន និងអ្នកស្រុកចំនួន ១៣៥ នាក។<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument "UNRWA Report to the UN General Assembly November 1&nbsp;– December 14, 1956"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629110942/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument|date=29 June 2013}}</ref><ref name="Sacco2">{{cite book |last=Sacco |first=Joe |url=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc |title=Footnotes in Gaza: A Graphic Novel |publisher=Metropolitan Books |year=2009 |isbn=978-0-8050-7347-8 |author-link=Joe Sacco |url-access=registration}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីអរិភាពបានបញ្ចប់ អ៊ីស្រាអែលបានបន្តសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១១ នាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុង[[ជំរុំរ៉ាហ្វា|ជំរុំជនភៀសខ្លួននៃទីក្រុងរ៉ាហ្វា]]កំឡុងបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ដែលជាហេតុនាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចេញមុខរិះគុនអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងអស់ដៃ។{{sfn|Filiu|2014|p=99-100}}<ref name="lat3"/> អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីបានរងសម្ពាធអន្តរជាតិធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់អស់រយៈពេលបួនខែ មានមនុស្សប្រមាណ ៩០០–១,២៣១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} យោងទៅតាមប្រវត្តិវិទូបារាំង លោក[[ហ្សង់ព្យែរ ហ្វីលីយូ]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជននៃតំបន់ហ្កាហ្សា ១% ត្រូវបានស្លាប់ របួស ជាប់ឃុំឃាំង ឬត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} ===១៩៥៩–១៩៦៧៖ ក្រោមអេហ្ស៊ីប=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអេហ្ស៊ីប}} [[File:Che Guevara in Gaza.jpg|thumb|លោក[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានរំលាយក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបក្រោមលេសលើកតម្កើងអារ៉ាប់រួមនិយម ក៏បានបន្តកាន់កាប់ហ្កាហ្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។ ថ្វីបើខ្លួនកាន់កាប់ហ្កាហ្សាមែនក្ដី ប៉ុន្តែអេហ្ស៊ីបមិនបានកាត់បញ្ចូលហ្កាហ្សាជាទឹកដីផ្លូវការរបស់ខ្លួនឡើយដោយផ្ទុយទៅវិញបានចាត់ទុកហ្កាហ្សាថាជាទឹកដីគ្រប់គ្រងក្រៅដែនតាមរយៈរដ្ឋបាលយោធារបស់ខ្លួន។<ref>[http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 "How has the Gaza Strip influenced the Israeli-Palestinian conflict?"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120120155902/http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 |date=20 January 2012 }} entry at ProCon.org citing "An Historical Encyclopedia of the Arab–Israeli Conflict"</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអេហ្ស៊ីប ហ្កាហ្សាត្រូវប្រឈមនឹងលំហូរនៃជនភៀសខ្លួនជាង ២០០,០០០ នាក់ពីអតីតទឹកដីម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន និងប្រមាណមួយភាគបួននៃជនភៀសខ្លួនទាំងនោះបានរត់ចោល ឬត្រូវបណ្តេញចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងនិងក្រោយបញ្ចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>Elisha Efrat, [https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 ''The West Bank and Gaza Strip: A Geography of Occupation and Disengagement,''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100714/https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 |date=2 November 2022 }} Routledge, 2006 pp.74–75.</ref> តក្តាលំហូរជនភៀសខ្លួននេះបានធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពរស់នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាក់ចុះជាគំហុក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ រដ្ឋាភិបាលអេហ្ស៊ីបបានដាក់កំហិតរឹតបន្តឹងដំណើរចេញចូល និងទៅមកពីហ្កាហ្សា ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជននោហ្កាហ្សាបាត់បង់ឱកាសទៅបម្រើការងារល្អៗក្រៅស្រុកពេញលេញ។<ref name="JB">{{cite journal |last=Baster |first=James |title=Economic Problems in the Gaza Strip |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_summer-1955_9_3/page/323 |journal=Middle East Journal |volume=9 |issue=3 |year=1955 |pages=323–327 |jstor=4322725 }}</ref> ===១៩៦៧៖ ការត្រួតត្រាជាថ្មីដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៧ កំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាម្តងទៀត។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជាការភាគខាងត្បូងរបស់អ៊ីស្រាអែល លោក[[អារីយែល ស្ហារុន]] ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរាប់សិបនាក់ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលសង្ស័យថាជាសមាជិកនៃចលនាតស៊ូ ត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតដោយគ្មានការកាត់ទោសរកកំហុសត្រឹមត្រូវ។<ref>{{cite journal |first=Adam |last=Shatz |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |title=Vengeful Pathologies |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107065245/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |archive-date=7 November 2023 |journal=London Review of Books |volume=45 |issue=21 |date=2 November 2023 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨ អ៊ីស្រាអែលបានបណ្តេញប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥,០០០ នាក់ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលកាលនុះគឺលោកស្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]បានចាត់ទុកប្រជាជនទាំងនោះថាជាខ្មាំងបង្កប់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ លើសពីនេះ ប្រជាជនហ្កាហ្សាយ៉ាងតិច ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលរារាំងមិនឱ្យវិលចូលត្រឡប់មកហ្កាហ្សាវិញបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់។ ជាលទ្ធផល ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានបាត់បង់ប្រជាជនខ្លួនប្រមាណ ២៥% បើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបកាលមុនសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមនៅពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨។<ref>{{cite book |last=Roy |first=S. M. |year=2016 |title=The Gaza Strip: The Political Economy of De-development |url=https://archive.org/details/gazastrippolitic0000roys |publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated |edition=Third |isbn=978-0-88728-321-5 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧០–១៩៧១ លោកអារីយែល ស្ហារុនបានអនុវត្តយុទ្ធសាស្រ្ត 'ម្រាមដៃប្រាំ' របស់អ៊ីស្រាអែលដោយបង្កើតតំបន់យោធា និងលំនៅដ្ឋានថ្មីៗតាមរយៈការបំបែកហ្កាហ្សាទៅជាប្រាំតំបន់ដើម្បីសម្រួលដល់ដំណើរត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ផ្ទះ​រាប់​ពាន់​ខ្នង​ត្រូវ​បាន​គេ​ឈូស​ឆាយកម្ទេចចោល ហើយ​គ្រួសារ​បេដចាមួយ​ចំនួន​ធំនៅហ្កាហ្សា​ត្រូវអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែល​បង្ខំ​និរទេសខ្លួន​ទៅ​ស៊ីណៃ។<ref>{{cite book |first=Ehud |last=Eiran |url=https://www.google.com/books/edition/Post_Colonial_Settlement_Strategy/YHoxEAAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA83 |title=Post-Colonial Settlement Strategy |publisher=Edinburgh University Press |date=2019 |isbn=978-1-474-43759-2 |page=83}}</ref><ref>{{cite book |first1=Fatina |last1=Abreek-Zubeidat |first2=Alona |last2=Nitzan–Shiftan |chapter="De-Camping" through Development: The Palestinian refugee Camps in the Gaza Strip under the Israeli Occupation |editor1-first=Claudio |editor1-last=Minca |editor2-first=Diana |editor2-last=Martin |editor3-first=Irit |editor3-last=Katz |chapter-url=https://www.google.com/books/edition/Camps_Revisited/e-TaDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA144&printsec=frontcover |title=Camps Revisited: Multifaceted Spatialities of a Modern Political Technology |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |date=2018 |isbn=978-1-786-60580-1 |pages=137–158 [144]}}</ref><ref>{{cite news |first=Ramzy |last=Baroud |authorlink=Ramzy Baroud |url=https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |title=Sharon Revisited: Netanyahu's Ultimate Aim in Gaza and Why It Will Fail |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705171921/https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |archive-date=5 July 2024 |newspaper=The Jordan Times |date=3 July 2024 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៣ ([[ក្រោយសង្រ្គាមយមគីបពួរ]]) និងឆ្នាំ១៩៨៧ គោលនយោបាយផ្លូវការស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺនៅមានសភាពដូចកាលឆ្នាំ១៩៦៩ ដដែរដោយលំហូរវិនិយោគ និងឱកាសការងារផ្សេងៗត្រូវបានកាត់និងរឹតបន្តឹង។<ref name=":7">{{cite journal |first=Sara |last=Roy |authorlink=Sara Roy |jstor=2536651 |title=The Gaza Strip: A Case of Economic De-Development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1987_17_1/page/56 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=17 |issue=1 |year=1987 |pages=56–88 }}</ref> [[File:Gaza Strip (997009324715105171.jpg|thumb|ជ្រុងមួយនៃទីក្រុងហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧]] យោងតាមប្រវត្តិវិទូលោក[[ថម សេហ្កេហ្វ]] ការបម្លាស់ទីជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ពួកគេគឺជាធាតុគំនិតរបស់ក្រុមនិយមហ្ស៊ីយ៉ងតាំងពីដើមរៀងមកម៉្លេះ។<ref name="TSegev">{{cite book |first=Tom |last=Segev |authorlink=Tom Segev |url=https://www.google.com/books/edition/1967/ggLatcD7gW4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA532&printsec=frontcover |title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100701/https://books.google.com/books?id=ggLatcD7gW4C&pg=PA532 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Henry Holt and Company |year=2007 |page=532 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧ ក្នុងកំឡុងកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខស្ដីពីជោគវាសនាប្រជាជនអារ៉ាប់នៅហ្កាហ្សា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលលោក[[ឡេវី អេស្កូល]]បានលើកឡើងពីការរឹតបន្តឹងលើបម្រើបម្រាស់ទឹកស្អាតដើម្បីជំរុញឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់រត់ចេញពីហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |first=Ofer |last=Aderet |url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |title=Israeli Prime Minister After Six-Day War: 'We'll Deprive Gaza of Water, and the Arabs Will Leave |newspaper=Haaretz​ |date=17 November 2017 |access-date=4 September 2025 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919033849/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |url-status=live }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយកិច្ចប្រជុំនោះ វិធានការមួយចំនួនដូចជាការបិទទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលចាប់អនុវត្តដើម្បីជាសម្ពាធរុញឱ្យប្រជាជនហ្កាហ្សាធ្វើចំណាកស្រុកចេញទៅរស់នៅកន្លែងផ្សេង។<ref name="TSegev" /><ref>{{cite book |first=Nur |last=Masalha |authorlink=Nur Masalha |title=The politics of denial: Israel and the Palestinian refugee problem |url=https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa |publisher=Pluto Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa/page/104 104] |isbn=0-7453-2120-8 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ "ទីភ្នាក់ងារអន្តរជាតិជាច្រើនបានខិតខំរកដំណោះស្រាយជួយប្រជាជនហ្កាហ្សាតែដូចជាមិនសូវទទួលបានផលច្រើន" ហើយដោយមូលហេតុនេះទើបបាន[[ជំនួយជនភៀសខ្លួនដើមបូព៌ាអាមេរិកាំង]]ត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជនរងគ្រោះក្នុងជម្លោះនានាដោយផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងល្បឿនឆាប់រហ័ស។<ref>{{Cite web |title=About Anera {{!}} Palestinian Refugee Aid Organization |url=https://www.anera.org/who-we-are/ |access-date=2023-11-07 |website=Anera |language=en-US |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708032420/https://www.anera.org/who-we-are/ |url-status=live}}</ref> [[File:Dan Hadani collection (990044372600205171).jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩]] នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល]]។<ref>{{cite book |title=Israel's Fateful Hour |url=https://archive.org/details/israelsfatefulho00hark |url-access=registration |publisher=Harper & Row Publishers |location=New York |last=Harkabi |first=Yehoshafat |year=1988 |isbn=0-06-091613-3 |page=87 }}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកទ័ព និងជនស៊ីវិលរបស់ខ្លួនចេញពីឧបទ្វីបស៊ីណៃ ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយកាន់កាប់កាលកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ខណៈភាគីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមរក្សាឧបទ្វីបស៊ីណៃជាដែនគ្មានយោធាដូចគ្នា។ ស្ថានការណ៍តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនាក់ទំនងផ្សេងៗរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនត្រូវបានចុះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញានេះទេ។ អេហ្ស៊ីប​បាន​បោះបង់​ការទាមទារ​ទឹកដី​ទាំងអស់​របស់ខ្លួននៅ​ប៉ែកខាងជើង​នៃព្រំដែន​អន្តរជាតិ (ពោលគឺខាងជើងនៃឧបទ្វីបស៊ីណៃ) ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅតែស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់យោធាអ៊ីស្រាអែល។ ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកឱ្យកងយោធា​អ៊ីស្រាអែល​ជា​អ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវតែមួយគត់​ចំពោះ​ការ​មើលខុសត្រូវ ​និង​ផ្ដល់សេវាកម្ម​ស៊ីវិលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា។ ===១៩៨៧៖ អ៊ីនធីហ្វាដាដំបូង=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ}} [[File:Intifada in Gaza Strip, 1987 VI Dan Hadani Archive.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រឈមនឹងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយគឺជាចលនាបាតុកម្មតវ៉ា និងកុប្បកម្មហិង្សាដែលធ្វើឡើងដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុង[[ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]][[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ក្រោមការកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|title=Intifada begins on Gaza Strip|website=HISTORY|date=9 February 2010 |access-date=2025-09-04|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215013023/https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|url-status=live}}</ref> មហាបាតុកម្មនេះបានផ្ទុះឡើងដោយសារកំហឹងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានឆេះអន្លាយតាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមកម៉្លេះ ហើយណាមួយពេលវេលាបានកំពុងតែឈានជិតដល់គម្រប់ខួបម្ភៃឆ្នាំនៃជ័យជម្នះរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧]]។<ref name="LockmanBeinin1989_5">{{cite book |editor-last=Lockman |editor2-last=Beinin |year=1989 |title=Intifada : The Palestinian Uprising Against Israeli Occupation |publisher=South End Press |isbn=0-89608-363-2 |page=5 |url=https://www.google.com/books/edition/Intifada/KYPVNdzXUJkC?hl=en&gbpv=1&pg=PA5&printsec=frontcover |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418105653/https://books.google.com/books?id=KYPVNdzXUJkC&pg=PA5 |archive-date=18 April 2023 |url-status=live }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានអូសបន្លាយពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ រហូតដល់[[សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដឆ្នាំ១៩៩១|សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] ក៏ប៉ុន្តែប្រវត្តិវិទូនិងអ្នកជំនាញខ្លះបានជ្រើសយកឆ្នាំ១៩៩៣ ជាឆ្នាំបិទបញ្ចប់ចលនាបះបោរនេះ ព្រោះវាជាឆ្នាំដែល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ត្រូវបានចុះ។ អ៊ីនធីហ្វាដានេះបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧<ref name="LockmanBeinin1989_5" /> នៅក្នុង[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនចាបាលីយ៉ា]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីរថយន្តកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានបុកជាមួយនឹងរថយន្តស៊ីវិល ដោយបានសម្លាប់កម្មករប៉ាឡេស្ទីនចំនួនបួននាក់។<ref name="OmerMan2001">{{cite news |first=Michael |last=Omer-Man |url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |title=The accident that sparked an Intifada |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |archive-date=15 December 2022 |url-status=live |date=4 December 2011 }}</ref> មហាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលថាមានចេតនាបង្កគ្រោះថ្នាក់បែបនេះដើម្បីទុកជាការសងសឹកទៅនឹងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលម្នាក់ដែលត្រូវបានគេសម្លាប់នៅហ្កាហ្សាកាលពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុន។<ref>{{cite book |first=David |last=McDowall |title=Palestine and Israel: The Uprising and Beyond |url=https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo |publisher=University of California Press |year=1989 |page=[https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo/page/3 1] |isbn=0-520-06902-1 }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​នឹងការចោទប្រកាន់បែបនេះ​ឡើង​ដោយអះអាងថាខ្លួនគ្មាន​ចេតនា​ ឬ​គម្រោងសម្លាប់នរណាទេ ពិសេសនៅចំពេលដែលភាពតានតឹងកំពុងតែរុលក្ដៅគគុកផងនោះ។<ref>{{Cite web|title=The accident that sparked an Intifada|url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|access-date=2025-09-04|website=The Jerusalem Post|date=4 December 2011|archive-date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចេញមុខឆ្លើយតបដោយការធ្វើបាតុកម្ម បង្កើតចលនាមិនស្តាប់បង្គាប់អាជ្ញាធរ និងបះបោរដោយប្រើប្រាស់ហិង្សា។ល។<ref name="books.google.com">{{cite book |first=Ruth Margolies |last=Beitler |url=https://www.google.com/books/edition/The_Path_to_Mass_Rebellion/FVd5dJGBYMsC?hl=en&gbpv=1&pg=PR11&printsec=frontcover |title=The Path to Mass Rebellion: An Analysis of Two Intifadas |publisher=Lexington Books |year=2004 |page=xi }}</ref><ref name="Lustick 1993 560–594">{{Cite journal|last=Lustick|first=Ian S.|date=1993|editor-last=Brynen|editor-first=Rex|editor2-last=Hiltermann|editor2-first=Joost R.|editor3-last=Hudson|editor3-first=Michael C.|editor4-last=Hunter|editor4-first=F. Robert|editor5-last=Lockman|editor5-first=Zachary|editor6-last=Beinin|editor6-first=Joel|editor7-last=McDowall|editor7-first=David|editor8-last=Nassar|editor8-first=Jamal R.|editor9-last=Heacock|editor9-first=Roger|title=Writing the Intifada: Collective Action in the Occupied Territories|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1993-07_45_4/page/560|journal=World Politics|volume=45|issue=4|pages=560–594|doi=10.2307/2950709|jstor=2950709|s2cid=147140028 |issn=0043-8871}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះក៏នាំឱ្យមានការខូចខាតដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលនិងយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរដូចជា ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពណ៌បាញ់លើជញ្ជាំង ការបិទបង្ខាំងចរាចរណ៍តាមដងផ្លូវ<ref name="BBC NEWS">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|title=Palestinian intifada|website=news.bbc.co.uk|access-date=4 September 2025|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731193109/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|url-status=live}}</ref><ref name="Walid Salem 2005, pp. 179">{{cite book |first=Walid |last=Salem |chapter=Human Security from Below: Palestinian Citizens Protection Strategies, 1988–2005 |editor-first=Monica |editor-last=den Boer |editor2-first=Jaap |editor2-last=de Wilde |title=The Viability of Human Security |url=https://archive.org/details/bub_gb_A0iMQTYSH8EC |publisher=Amsterdam University Press |year=2008 |pages=179–201 [p. 190] |isbn=978-90-5356-796-8 }}</ref> និងការគប់ដុំថ្មហើយគ្រាប់បែកដបផ្សេងៗនៅទូទាំងហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង។ ទង្វើទាំងនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសផ្ទុយពីគោលបំណងដើមរបស់ប្រជាជនស៊ីវិល ពោលគឺការធ្វើកូដកម្មទូទៅ ការធ្វើពហិការឈប់ទទួលសេវាកម្មពីស្ថាប័នរដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សានិងវ៉េសប៊ែង ពហិការសេដ្ឋកិច្ចដោយបដិសេធមិនប្រកបរបរការងារនៅក្នុងដែនអ៊ីស្រាអែល ដូចជាការផលិតទំនិញអ៊ីស្រាអែល ការបដិសេធមិនបង់ពន្ធ និងការបដិសេធក្នុងការប្រើរថយន្តប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់អាជ្ញាប័ណ្ណអ៊ីស្រាអែលជាដើម។<ref name="books.google.com"/><ref name="Lustick 1993 560–594"/><ref name="BBC NEWS"/> ===១៩៩៤៖ ហ្កាហ្សាក្រោមអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន=== នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ាឡេស្ទីន-អ៊ីស្រាអែល ដែលគេច្រើនស្គាល់ថាកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ បានបិទបញ្ចប់ អំណាចរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាក៏ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់។ មិនយូរប៉ុន្មាន តំបន់ហ្កាហ្សាមួយភាគធំក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន លើកលែងតែដែនប្លុកលំនៅ និងតំបន់យោធារបស់អ៊ីស្រាអែល។ កន្លងមកទៀត កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏បានចាកចេញពីទីក្រុងហ្កាហ្សា និងរួមទាំងតំបន់ទីក្រុងដទៃទៀត ដោយទុកឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីគ្រប់គ្រង និងទទួលរ៉ាប់រងលើតំបន់ទាំងនោះ។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីថ្មោងនោះក្រោមការដឹកនាំដោយលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]បានជ្រើសយកទីក្រុងហ្កាហ្សាជាទីស្នាក់ការកណ្តាលថ្នាក់ខេត្តដំបូងរបស់ខ្លួន។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥ អ៊ីស្រាអែល និង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|កិច្ចព្រមព្រៀងទីពីរ]] ដោយក្នុងនោះ ភាគីទាំងពីរបានយល់ស្របពង្រីកដែនអំណាចអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់ទីប្រជុំជនភាគច្រើននៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ អ៊ីស្រាអែលបានកសាង[[ជញ្ជាំងហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]]ឡើង ដើម្បីបង្កើនសុវត្ថិភាពសន្តិសុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ជញ្ជាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនផ្ដួលរំលំនៅដើមដំបូងនៃ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]កំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០។<ref name="Doron Almog">{{Cite journal |title=Lessons of the Gaza Security Fence for the West Bank |last=Almog |first=Doron |publisher=Jerusalem Centre for Public Affairs |date=23 December 2004 |journal=Jerusalem Issue Briefs |volume=4 |issue=12 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief004-12.htm |access-date=4 September 2025 |archive-date=13 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213141925/http://jcpa.org/brief/brief004-12.htm |url-status=live }}</ref> ===២០០០៖ អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ}} [[File:IDF-D9-demolishes-Palestinian-structure-01.jpg|thumb|រថពាសដែកឈូសប្រភេទ ''Caterpillar D៩'' របស់កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលកំពុងឈូសផ្ទះមួយខ្នងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរ]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរគឺជាការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនដ៏ធំមួយនៅលើ[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់ដូចកាលអ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយដំបូងដែរ។ មូលហេតុទូទៅនៃចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាលើកនេះត្រូវបានគេសង្ស័យថាបណ្ដាលមកពីបរាជ័យនៃ[[កិច្ចប្រជុំកំពូលខែមដេវីដឆ្នាំ២០០០]] ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងអាចបោះជំហានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយជុំវិញ[[ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល|ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០០។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ បន្ទាប់ពីលោកអារីយែល ស្ហារុនដែលកាលនោះត្រូវជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនៅអ៊ីស្រាអែល បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់បរិវេណអគារ[[អាល់អាក់សា]]ស្ថិតនៅលើកំពូល[[ភ្នំប្រាសាទ]]ក្នុងទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះផ្ទាល់គឺមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​មានគេសង្ស័យថាអាចបង្កប់បំណងញុះញង់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ហើយដូចនឹងការសង្ស័យពិតមែន ​បាតុកម្ម​តវ៉ានិង​កុប្បកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងជាប្រតិកម្មនឹងទស្សនកិច្ចនោះ​ ខណៈកម្លាំងនគរបាល​អ៊ីស្រាអែល​បានព្យាយាមទប់ស្កាត់ដោយការ​បាញ់​គ្រាប់​កាំភ្លើង​ជ័រ និង​ឧស្ម័ន​បង្ហូរ​ទឹក​ភ្នែកជាដើម។{{sfn|Byman|2011|p=114}} អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដំបូងនៃការវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែត និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតាមតំបន់ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ដោយចលនាប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ជាពិសេសដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងចលនា[[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]។ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើនបានកើតឡើងចំពោះជនស៊ីវិល ក៏ដូចជាទាហានក្នុងកំឡុងមហាបាតុកម្មនេះ។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានប្រឡូកចូលប្រឆាំងនឹងបាតុកម្មដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង សម្លាប់មនុស្សតាមគោលដៅកំណត់ និងវាយប្រហារដោយប្រើរថក្រោះនិងពីលើដែនអាកាស ខណៈដែលខាងភាគីប៉ាឡេស្ទីនវិញបានតបតប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលតាមរយៈអត្តឃាតកម្មបំផ្ទុះគ្រាប់បែក បាញ់កាំភ្លើងតបត គប់ដុំថ្មតូចធំ និងការវាយប្រហារដោយបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាដើម។<ref name=":1">{{cite book |last=Cohen |first=Samy |chapter=Botched Engagement in the Intifada |date=2010 |title=Israel's Asymmetric Wars |pages=73–91 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |doi=10.1057/9780230112971_6 |isbn=978-1-349-28896-0}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kober |first=Avi |date=2007 |title=Targeted Killing during the Second Intifada:: The Quest for Effectiveness |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |journal=Journal of Conflict Studies |volume=27 |issue=1 |pages=94–114 |issn=1198-8614 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160428/https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |url-status=live }}</ref> សកម្មភាពបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសសម្ដៅទៅលើជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល​ បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិក៏ដូចជាសំណាក់ប្រជាជនក្នុងស្រុកនិងតំបន់ ហើយជាចំណុចខុសគ្នាបើប្រៀបទៅព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាពីមុន ដែលមានបរិមាណហឹង្សាតិចជាងឆ្ងាយ។<ref name="NMRR">{{Cite journal |last1=Matta |first1=Nada |last2=Rojas |first2=René |date=2016 |title=The Second Intifada: A Dual Strategy Arena |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |journal=European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie |volume=57 |issue=1 |page=66 |doi=10.1017/S0003975616000035 |s2cid=146939293 |issn=0003-9756 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405161756/https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref> *{{Cite journal |last1=Brym |first1=R. J. |last2=Araj |first2=B. |date=2006-06-01 |title=Suicide Bombing as Strategy and Interaction: The Case of the Second Intifada |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-06_84_4/page/1969 |journal=Social Forces |volume=84 |issue=4 |page=1969 |doi=10.1353/sof.2006.0081 |s2cid=146180585 |issn=0037-7732 |quote=In the early years of the 21st century, Israel, the West Bank and Gaza became the region of the world with the highest frequency of—and the highest per capita death toll due to—suicide bombing.}} *{{cite journal |last=Schweitzer |first=Y. |year=2010 |title=The rise and fall of suicide bombings in the second Intifada |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=39–48 |quote=As part of the violence perpetrated by the Palestinians during the second intifada, suicide bombings played a particularly prominent role and served as the primary effective weapon in the hands of the planners. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2017/02/FILE1289896644-1.pdf }} *{{cite journal |last=Schachter |first=J. |year=2010 |url=https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |title=The End of the Second Intifada? |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930061049/https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |archive-date=30 September 2021 |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=63–70 |quote=This article attempts to identify the end of the second intifada by focusing on the incidence of suicide bombings, arguably the most important element of second intifada-related violence. }} *{{cite journal |last=Sela-Shayovitz |first=R. |year=2007 |title=Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations |journal=International Journal of Conflict and Violence |volume=1 |issue=2 |pages=163 |id={{URN|nbn|de:0070-ijcv-2007259}} |quote=The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterized by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront. }}</ref> ដោយរាប់ទាំងតួលេខអ្នកស្លាប់ និងរបួសបញ្ចូលគ្នា ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់បង្ហូរឈាមគ្នានេះបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣,០០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈខាងអ៊ីស្រាអែលបានប៉ះពាល់ដល់ជីវិតមនុស្ស ១,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងជនបរទេសចំនួន ៦៤ នាក់។<ref name=casualties2005>{{cite web |url=http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |title=Statistics – Fatalities 29.9.2000–15.1.2005 |work=B'Tselem |archive-url=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |archive-date=14 April 2013 |access-date=4 កញ្ញា 2025 |archivedate=14 មេសា 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |url-status=dead }}</ref> ពីចន្លោះខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០១ ជញ្ជាំងបំបែកហ្កាហ្សាពីអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានស្ដារសាងសង់ឡើងវិញ។ ជញ្ជាំងមួយទៀតនៅឯខាងព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីបបានចាប់ផ្ដើមតម្លើងកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤។<ref name="Anne Barnard">{{Cite news |title=Life in Gaza Steadily Worsens |first=Anne |last=Barnard |work=The Boston Globe |date=22 October 2006 |url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |access-date=16 April 2020 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235137/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |url-status=live }}</ref> ចំណុចឆ្លងចេញចូលចម្បងនៅភាគខាងជើងជាប់នឹងអ៊ីស្រាអែលគឺ[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]] ខណៈចំណុចឆ្លងនៅប៉ែកខាងត្បូងចូលអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]។ ហ្កាហ្សាក៏មានច្រកឆ្លងទៅភាគខាងកើតដែរហៅថា[[ច្រកឆ្លងដែនការនី]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="Greg Myre">{{Cite news |title=Gaza Crossing:Choked Passages to Frustration |first=Greg |last=Myre |work=The New York Times |date=4 March 2006 |url=https://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |access-date=5 September 2025 |archive-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106110814/http://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |url-status=live }}</ref> ព្រំដែនភាគខាងជើងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាព្រំដែនទឹក និងអាកាសដូចគ្នា។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងវិញគឺមានអេហ្ស៊ីបជាអ្នកគ្រប់គ្រងដូចដែលបានចែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអេហ្ស៊ីប និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="BBC">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |title=Gaza crisis: key maps and timeline |work=BBC News |date=6 January 2009 |access-date=5 September 2025 |archive-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125084904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |url-status=live }}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ទាំងអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបគឺមិន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ដំណើរចេញចូល​ដោយ​សេរី​ពី​តំបន់​ហ្កាហ្សា​ឡើយ ខណៈ​ព្រំដែន​ទាំង​ពីរទិស​មានទាហាន​យោធាឈរជើងឃ្លាំមើល​យ៉ាង​តឹងរឹង។ មកទល់បច្ចុប្បន្ន អេហ្ស៊ីបនៅតែរក្សាបិទច្រកផ្លូចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សារបស់ខ្លួន ដោយសារតែក្ដីបារម្ភខ្លាចក្រុមហាម៉ាស់ខាងហ្កាហ្សាចូលមកបង្កើតចលនាបះបោរជីហាដឥស្លាមនៅក្នុងទឹកដីស៊ីណៃ។<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |title=Egypt Opens Gaza Border Crossing for the Injured – Middle East – Arutz Sheva |date=10 July 2014 |publisher=Israelnationalnews.com |access-date=2025-09-05 |archive-date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713002958/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |url-status=live }}</ref> ===២០០៥៖ ការដកខ្លួនដោយឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល=== [[File:Gush Katif-N-Dekalim02.jpg|thumb|[[ណេវ៉េដខាលីម]]ក្នុងប្លុកលំនៅដ្ឋាន[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានរុះរើទីតាំងលំនៅដ្ឋានតូចៗរបស់ខ្លួនចេញទៀតផង។<ref name="auto2">{{cite web |url=http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |title=Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip |work=btselem.org |access-date=5 September 2025 |archive-date=28 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628105536/http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែលក៏បានដកខ្លួនចេញពី[[ផ្លូវហ្វីឡាឌែលហ្វី]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាដីវែងអន្លាយមួយខ្សែនៅជាប់ព្រំដែនជាមួយអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់ពីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមធានាសន្តិសុខនៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីដំណើរចេញចូល]] ដែលគេតែងច្រើនស្គាល់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងរ៉ាហ្វា។<ref>{{cite web |url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |title=Philadelphi Route |publisher=Reut Institute |access-date=2015-09-05 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |url-status=dead |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 }}</ref> ក្រោយពីអ៊ីស្រាអែលបានដកកម្លាំងយោធា និងប្រជាជនខ្លួនចេញអស់ តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=5 September 2025 |website=Reuters |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live }}</ref> ===២០០៦–២០០៧៖ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់ និងជម្លោះស៊ីវិល=== {{Main|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់}} នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្នុងថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតបានច្រើនជាងគេ (៤២.៩%) និងបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៧៤ លើអាសនៈសរុប ១៣២ នៅក្នុងសភា (៥៦%)។<ref>[http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php Counting underway in Palestinian elections], International Herald Tribune, 25 January 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515023627/http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php |date=15 May 2011 }}</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm Election officials reduce Hamas seats by two], ABC News Online, 30 January 2006. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110629015352/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm |date=29 June 2011}}</ref> នៅពេលដែលក្រុមហាម៉ាស់ឡើងកាន់អំណាចនៅខែបន្ទាប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប រុស្ស៊ី និងអង្គការសហប្រជាជាតិបានទាមទារឱ្យក្រុមហាម៉ាស់ទទួលស្គាល់នូវកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានធ្វើឡើងពីមុនទាំងអស់ ព្រមទាំងទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពអ៊ីស្រាអែល និងបោះបង់ចោលនូវចលនាបែបហិង្សារបស់ខ្លួន។ នៅពេលដែលហាម៉ាស់បានបដិសេធសំណើទាមទារអស់ទាំងនោះ<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |title=Hamas Refuses to Recognize Israel |work=The New York Times |date=22 September 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055114/https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |url-status=live}}</ref> សហគមន៍អន្តរជាតិក៏បានសម្រេចកាត់ផ្តាច់ជំនួយរបស់ពួកគេផ្ទាល់ទៅកាន់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន ខណៈជំនួយខ្លះវិញត្រូវបានរុញបញ្ជូនទៅអង្គការមនុស្សធម៌ដែលមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាចាត់ចែងជំនួស។<ref>{{cite news |last=Weisman |first=Steven R. |url=https://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |title=U.S. and Europe Halt Aid to Palestinian Government |newspaper=The New York Times |date=8 April 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |url-status=live}}</ref> វិបត្តិនយោបាយ និងបញ្ហាជាប់គាំងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្រោយការបោះឆ្នោតបានធ្វើឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់សម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2006/12/09/international/i104249S77.DTL |title=More Palestinians flee homelands |access-date=15 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL |archive-date=15 May 2007 |archivedate=15 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL }}, Sarah El Deeb, Associated Press, 9 December 2006.</ref> [[File:Gaza City.JPG|thumb|សំណង់អគារនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]], ២០០៧]] បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីននៃឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់ និងហ្វាតាក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិប៉ាឡេស្ទីនមួយដោយមានលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ជាមេដឹកនាំ។ មួយរយៈខ្លីបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បាន[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ផ្ទុះអាវុធ]]ជាមួយនឹងក្រុមហ្វាតា ហើយក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ក៏បានវាយកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាទាំងស្រុង<ref name="Guardian">{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 September 2025 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831134036/http://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សាផងដែរ។ [[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន]] លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]បានឆ្លើយតបវិញដោយប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន រំលាយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិនោះចោល និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដោយមិនរាប់បញ្ចូលមន្ត្រីហាម៉ាស់ជាសមាជិក។<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book |title=Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank |pages=14–15 |author2=Human Rights Watch |first1=Fred |last1=Abrahams |publisher=Human Rights Watch |year=2008|author2-link=Human Rights Watch}}</ref> សមាជិកក្រុមហាម៉ាស់មួយចំនួនដែលមានវត្តមាននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងកាលនោះត្រូវបានកងកម្លាំង[[សន្តិសុខបង្ការប៉ាឡេស្ទីន]]បានចាប់ឃាត់ខ្លួនទាំងអស់។ នៅចុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងហ្សកដានីបានប្រកាសទទួលស្គាល់គណៈរដ្ឋមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនថ្មីដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអាបាស់ ហើយត្រូវជា "រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនស្របច្បាប់តែមួយគត់"។ អេហ្ស៊ីបក៏បានផ្លាស់ប្តូរស្ថានទូតប៉ាឡេស្ទីនរបស់ខ្លួនពីហ្កាហ្សាទៅវ៉េសប៊ែងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |title=Mubarak calls Hamas' takeover of the Gaza Strip a 'coup' |work=Haaretz |access-date=6 September 2025 |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |url-status=dead |archivedate=25 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេហ្ស៊ីបបានគាំទ្រដល់ដំណើរផ្សះផ្សា និងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីមួយទៀតរវាងហ្វាតានិងហាម៉ាស់ ហើយបានជំរុញឱ្យលោកអាបាស់ចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្ទនាជាមួយក្រុមហាម៉ាស់។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យពិបាកទៅរួចនោះគឺលក្ខខណ្ឌដែលលោកអាបាស់បាន​ដាក់​នៅចំពោះមុខហាម៉ាស់ ពោលគឺត្រូវប្រគល់ហ្កាហ្សាមកឱ្យអាជ្ញាធរ​ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រង។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែល និង​អេហ្ស៊ីប​វិញ អាជ្ញាធរទាំងពីរប្រទេសបាន​ប្រកាសបិទ​ច្រក​ព្រំដែន​ជាមួយ​នឹង​ហ្កាហ្សាជាប្រតិកម្មនៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់។ ប្រភពពីប៉ាឡេស្ទីនបានរាយការណ៍ថា មន្ត្រីអ្នកឃ្លាំមើលមកពីសហភាពអឺរ៉ុបបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនចេញអស់ពីហ្កាហ្សាតាមរយៈច្រកព្រំដែនរ៉ាហ្វានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីប ដោយសារតែពួកគេខ្លាចត្រូវហាម៉ាស់ចាប់ឃុំឃាំង ឬប្រព្រឹត្តិអំពើអ្វីមួយដែលអាចប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតរបស់ពួកគេ។<ref name="EU_flee_Rafah_crossing">{{cite web |last=Dudkevitch |first=Margot |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 |title=EU monitors flee Rafah border crossing |work=Jerusalem Post |date=14 March 2006 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121459/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1139395602714 |archive-date=11 May 2011 |archivedate=13 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713125814/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 }}</ref> បន្ទាប់ពីកិច្ចផ្សះផ្សាបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនបានរួមគ្នាប្រកាសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងព្រំដែនហ្កាហ្សាដោយហាម៉ាស់។<ref name="Abbas wins Egypt backing on border">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |title=Middle East&nbsp;— Abbas wins Egypt backing on border |publisher=Al Jazeera English |date=28 January 2008 |access-date=6 September 2025 |archive-date=3 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203155552/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ របាយការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្រុមហាម៉ាស់បានបន្តរត់ពន្ធគ្រឿងផ្ទុះ និងអាវុធយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីទឹកដីអេហ្ស៊ីបតាមប្រព័ន្ធរូងក្រោមដីសម្ងាត់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កងកម្លាំងសន្តិសុខអេហ្ស៊ីបបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនបានរកឃើញផ្លូវក្រោមដីរបស់ហាម៉ាស់ចំនួន ៦០ រូង។<ref>{{cite web |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Egypt finds 60 Gaza tunnels in 10 months |work=Jerusalem Post |date=13 November 2007 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121629/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |archivedate=15 វិច្ឆិកា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111115212139/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ===២០០៨–២០០៩៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)}} [[File:Damaged housing gaza strip april 2009.jpg|thumb|right|សំណង់អគារខូចខាតកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]] នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |work=The New York Times |title=Israelis Say Strikes Against Hamas Will Continue |first1=Taghreed |last1=El-Khodary |first2=Ethan |last2=Bronner |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511223019/http://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |url-status=live }}</ref> [[យន្តហោះចម្បាំងF-16ហ្វាខន|យន្តហោះចម្បាំង F-១៦]] របស់អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសទៅលើគោលដៅមួយចំនួនក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់ត្រូវបែកបាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |title=A Timeline of Terror: 2001 to 2012, The Official Blog of the Israel Defense Forces |publisher=Idfblog.com |date=16 April 2012 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |archive-date=22 January 2013 |archivedate=22 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមបើកការឈ្លានពានចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |newspaper=The New York Times |date=4 January 2009 |title=Israeli Troops Launch Attack on Gaza |first1=Isabel |last1=Kershner |first2=Taghreed |last2=El-Khodary |access-date=7 September 2025|archive-date=9 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409005842/http://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីអគាររដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយសម្ដៅទៅលើទីកន្លែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលខ្លួនអះអាងថាជាឃ្លាំងស្តុកទុកអាវុធរបស់ហាម៉ាស់ ដូចជា ស្ថានីយ៍នគរបាល សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ព្រះវិហារឥស្លាម និងអគារផ្សេងៗជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite web |last=Mozgovaya |first=Natasha |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |title=IDF shell kills 30 in Gaza UN school; Israel mulls appeal over Hamas fire from UN facilities |work=Haaretz |access-date=7 September 2025 |archive-date=1 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |url-status=dead |archivedate=1 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html }}</ref> ភាគីខាងអ៊ីស្រាអែលបានថ្លែងថា ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួននេះគឺជាប្រតិកម្មចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែតរបស់ក្រុមហាម៉ាស់មកលើតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលសរុបមានចំនួនជាង ៣,០០០ គ្រាប់ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ហើយប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនប្រតិបត្តិការនេះ ហាម៉ាស់បានបន្តបង្កើនគ្រាប់បាញ់ប្រហារបន្ថែមទៀតដោយមិនញញើត។ ប្រភពយោធាអ៊ីស្រាអែលបានបង្ហាញថា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឱ្យរៀបចំត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ប្រតិបត្តិការនេះនៅប្រមាណប្រាំមួយខែមុនពេលចាប់ផ្ដើមមកម៉្លេះ ដោយកំឡុងពេល ៦ ខែនោះ អ៊ីស្រាអែលបានរៀបចំផែនការលម្អិតលម្អន់ម៉ត់ចត់ និងប្រមូលផ្តុំព័ត៌មានបានពីការស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្សេងៗ។<ref>{{cite web |last=Ravid |first=Barak |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363/ |title=IAF strike followed months of planning |publisher=Haaretz.com |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 }}</ref> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនសរុបប្រមាណ ១,១០០–១,៤០០ នាក់<ref>{{cite news |last=Kasher |first=Asa |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |title=Analysis: A moral evaluation of the Gaza War |newspaper=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com |publisher=Jpost.com |access-date=7 September 2025 |archive-date=21 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221144352/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |url-status=live }}</ref> (ក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលពី ២៩៥–៩២៦ នាក់) និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១៣ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមរយៈពេល ២២ ថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |work=BBC News |title=Slow recovery from wounds of Gaza conflict |date=27 December 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174738/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |url-status=live }}</ref> ជម្លោះនេះបានបង្កឱ្យមានការខូតខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងប្រជាជនអស់រាប់ម៉ឺនខ្នង<ref>{{cite web |title=IOM Appeal for Gaza Focuses on Health and Recovery |url=http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId%3D21830 |access-date=7 September 2025 |date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 |archive-date=10 March 2012 |url-status=dead |publisher=International Organization for Migration |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 }}</ref><ref>{{cite web |last=Lappin |first=Yaakov |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |title=IDF releases Cast Lead casualty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121653/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |work=The Jerusalem Post |date=26 March 2009 |access-date=7 កញ្ញា 2025 |archivedate=3 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203063523/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ក៏ដូចជាមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១៥ កន្លែងក្នុងចំណោមមន្ទីរពេទ្យសរុប ២៧ នៅហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៤៣ កន្លែងក្នុងចំណោមមណ្ឌលថែទាំងសុខភាពសរុប ១១០ ទីតាំង<ref>{{cite web |url=http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |title=Gaza Health Fact Sheet |access-date=2025-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |archive-date=8 March 2015 |archivedate=2015-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf }}</ref> រីឯអណ្តូងទឹកចំនួន ៨០០ ត្រូវរងការខូចខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង<ref>{{cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |title=MIDEAST: Attack on Water Brings Sanitation Crisis – IPS |publisher=Ipsnews.net |date=18 June 2009 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |archive-date=4 December 2010 |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 }}</ref> ចំណែកឯផ្ទះកញ្ចក់ចំនួន ១៨៦<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment of the Gaza Strip |url=http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514204950/http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-date=2011-05-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> និងរួមទាំងកសិដ្ឋានគ្រួសារជិត ១០,០០០ កន្លែងបានទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្ទិចខ្ទាំពីសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{cite web |title=The humanitarian situation in Gaza and FAO's response |url=http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214100134/http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-date=2009-02-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បានបន្សល់ទុកឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់គ្មានផ្ទះសម្បែងរស់នៅ,<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |work=BBC News |date=20 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=25 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125181742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |url-status=live }}</ref> ៤០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់គ្មានទឹកប្រើប្រាស់<ref name="news.bbc.co.uk" /><ref name="Gaza: Humanitarian situation">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |work=BBC News |title=Gaza: Humanitarian situation |date=30 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=8 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208132149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |url-status=live }}</ref> ហើយមួយលាននាក់គ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់<ref name="Gaza: Humanitarian situation" /> និងបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះខាតស្បៀងអាហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |title=Launches Emergency Food Distributions to Families in Gaza &#124; WFP &#124; United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |publisher=WFP |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |archive-date=11 May 2011 |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza }}</ref> ===២០១៤៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤}} នៅថ្ងៃទី៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការយោធាវាយប្រហារចូលក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាថ្មី។ ដើមហេតុចម្បងនៃជម្លោះលើកនេះគឺកើតចេញពីករណីចាប់ជំរិតនិងសម្លាប់យុវជនអ៊ីស្រាអែលចំនួនបីនាក់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែងដោយសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់ទំនាក់ទំនងនឹងហាម៉ាស់។ ជាប្រតិកម្ម កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលបានផ្តួចផ្តើមប្រតិបត្តិការយោធាមួយភ្លាមៗ ហើយជាលទ្ធផល ពួកគេបានចាប់ខ្លួនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣៥០ នាក់ដោយពួកគេស្ទើរទាំងអស់ត្រូវជាសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់នៅវ៉េសប៊ែង។<ref name="nathanthrall">{{cite journal |author=Nathan Thrall |date=1 August 2014 |title=Hamas's Chances |url=http://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |journal=London Review of Books |volume=36 |issue=16 |access-date=7 September 2025 |archive-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416032651/https://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |url-status=live }}</ref><ref name="HamasAcc">Jack Khoury, [https://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.611676 Hamas claims responsibility for three Israeli teens' kidnapping and murder'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010052244/https://www.haaretz.com/hamas-admits-kidnap-murder-of-3-teens-1.5260283/ |date=10 October 2020 }}, ''Haaretz'', 21 August 2014.</ref><ref name="HamasAcc2">[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html 'Mashal: Hamas was behind murder of three Israeli teens'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916104726/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html |date=16 September 2023 }}, Ynet, 22 August 2014.</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ហាម៉ាស់នៅតែបន្តបាញ់រ៉ុក្កែតជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលនាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះរយៈពេលប្រាំពីរសប្តាហ៍នេះឡើង។ សង្គ្រាមមួយនេះផងដែរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងចំណោមជម្លោះបើកចំហរវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ។​ការវាយប្រហារដោយប្រើគ្រាប់រ៉ុក្កែតដោយប៉ាឡេស្ទីន បូករួមជាមួយការវាយប្រហារតាមដែនអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ពាន់នាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយជងរងគ្រោះភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news|last=Zonszein|first=Mairav|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|title=Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967|date=2015-03-27|work=The Guardian|access-date=2020-03-03|issn=0261-3077|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412025048/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|url-status=live}}</ref> ===២០១៨–២០១៩៖ មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់=== {{Main|មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់}} [[File:OCHAoPT 2018 Gaza border protests 31 may 2018.png|thumb|right|ផែនទីរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]បង្ហាញពីបាតុកម្មនៃមហាបរពល,​ ៣១ ឧសភា ២០១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨–២០១៩ បាតុកម្មជាច្រើនតគ្នាដែលគេតែងស្គាល់ថា [[មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃសុក្រនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្បែរជញ្ជាំងព្រំដែនហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល ដោយបានអូសបន្លាយចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនេះ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុប ២២៣ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="B'tselem21">[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017132258/https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time |date=17 October 2023 }} B'tselem 24 May 2021</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|title=15 Palestinians reported killed by Israeli fire as Gaza border protest builds |last=Alouf |first=Abu |date=30 March 2018|website=Los Angeles Times|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519031927/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|archive-date=19 May 2018}}</ref> គោលបំណងនៃបាតុកម្មតវ៉ានេះគឺដើម្បីទាមទារ​ឱ្យ​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីនត្រឡប់​ចូលទៅ​កាន់​ទឹកដី​ដែល​ពួកគេ​ធ្លាប់រស់នៅពីមុនវិញ ពោលគឺ​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល​ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីនថែមទាំងបានចេញមុខតវ៉ាប្រឆាំងផងដែរនឹងការបិទផ្លូវគោក ផ្លូវអាកាស និងផ្លូវសមុទ្រចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល ហើយនិងការទទួលស្គាល់ទីក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីអ៊ីស្រាអែលដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="Toameh">Khaled Abu Toameh, [https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine "Hamas vows Gaza protests last until Palestinians return to all of Palestine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007054949/https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine/ |date=7 October 2023 }}, ''The Times of Israel'', 9 April 2018.<br />"The protests are an uprising for "Jerusalem, Palestine, and the right of return", he said, referring to the demand that Palestinian refugees and their descendants be allowed to return to their former homes in Israel."</ref><ref name="NY2" >David M. Halbfinger, Iyad Abuheweila, Jugal K.Patel [https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html "300 Meters in Gaza: Snipers, Burning Tires and a Contested Fence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422065743/https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html |date=22 April 2018 }}, ''The New York Times'' 15 May 2018.’ Most Gazans are Palestinian refugees or their descendants, and marching on the fence highlights their desire to reclaim the lands and homes from which they were displaced 70 years ago in the war surrounding Israel's creation.’</ref><ref> *{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|title=Mass Gaza Border Clashes: 58 Palestinians Killed by Israeli Gunfire, 1,113 Wounded|last1=Khoury|first1=Jack|date=15 May 2018|work=Haaretz|access-date=8 September 2025|last2=Kubovich|first2=Yaniv|last3=Zikri|first3=Almog Ben|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514195751/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|archive-date=14 May 2018}} *David M. Halbfinger & Iyad Abuheweila, [https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html "One Dead Amid Violence in 3rd Week of Protests at Gaza-Israel Fence"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180517222949/https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html|date=17 May 2018}} ''The New York Times'', 13 April 2018.<br />"They are objecting to Israel's 11-year-old blockade of Gaza and seeking to revive international interest in Palestinian claims of a right of return to the lands they were displaced from in 1948." *Adam Rasgon, [https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367 "Masses of Gazans head to border area for 'right of return' says organizer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505122635/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367|date=5 May 2018}} ''The Jerusalem Post'', 28 March 2018.</ref> នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ លទ្ធផលរបស់[[គណៈកម្មការឯករាជ្យអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបាតុកម្មតវ៉ានៅព្រំដែនហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៨|គណៈកម្មការស៊ើបការណ៍ឯករាជ្យ]]របស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្នុងចំណោមករណីស្លាប់និងរបួសរបស់បាតុករចំនួន ៤៨៩ ករណីដែលត្រូវបានខ្លួនវិភាគនោះ គេបានរកឃើញថាមានតែពីរករណីប៉ុណ្ណោះដែលអាចចាត់ទុកថាជាទង្វើហួសហេតុប្រថុយគ្រោះថ្នាក់ដល់កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល។ ដូច្នេះ គណៈកម្មាការបានចាត់ទុកករណីដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានជាទង្វើសម្លាប់បាតុករដោយខុសច្បាប់ ហើយបានបញ្ចប់ដោយអនុសាសន៍មួយដែលអំពាវនាវឱ្យអ៊ីស្រាអែលពិនិត្យមើលថាតើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ឬ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]មានត្រូវបានប្រព្រឹត្តដែរឬទេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបបាតុកម្មរបស់ខ្លួន ហើយប្រសិនបើមានពិតមែននោះ សូមឱ្យអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់អ្នកប្រព្រឹត្តិខុសនោះមកកាត់ទោស។<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |title=UN Independent Commission of Inquiry on Protests in Gaza Presents its Findings - Press Release - Question of Palestine |website=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009065103/https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite report |title=Report of the independent international commission of inquiry on the protests in the Occupied Palestinian Territory - A/HRC/40/74 |url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |publisher=UNHRC |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គណៈកម្មការដដែរក៏បានប្រកាសបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនមាន " 'ហេតុផលសមស្រប' ក្នុងការជឿជាក់ថាទាហានអ៊ីស្រាអែលអាចពិតជាបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ហើយបានធ្វើការបាញ់មកលើអ្នកកាសែត បុគ្គលិកសុខាភិបាល និងកុមារពិតមែនក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១៨"។ អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​មិន​គាំទ្រលទ្ធផល​ស៊ើប​អង្កេត និង​បាន​ច្រាន​ចោល​របាយការណ៍របស់​គណៈកម្មការនោះចោល។<ref name="CNN1111">{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html|title=UN: Israel may have committed war crimes during Gaza protests |first1=Milena |last1=Vaselinovic |first2=Oren |last2=Liebermann |work=CNN |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014022301/https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html |url-status=live}}</ref> ===២០២១៖ វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល=== {{Main|វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល}} នៅមុនវិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨% ក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមិនមានការងារធ្វើនោះឡើយ ហើយប្រជាជនប្រមាណពាក់កណ្ដាលបានកំពុងរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ។ ក្នុង​កំឡុង​​វិបត្តិឆ្នាំ២០២១ កុមារ​ចំនួន ៦៦ នាក់​បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈកាលជម្លោះមុនមានកុមារចំនួន ៥៥១ នាក់បានស្លាប់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ គណៈប្រតិភូជាន់ខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោកបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅតំបន់ហ្កាហ្សា ដើម្បីទស្សនានូវសភាពការណ៍ខូចខាតនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងព្រមទាំងជីវិតមនុស្សទូទៅ។ ជាលទ្ធផល ធនាគារពិភពលោកបានចាប់ដៃគូជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបវាយតម្លៃលើតម្រូវការផ្សេងៗដើម្បីត្រៀមជំនួយគាំទ្រការកសាង និងការស្តារឡើងវិញនៃតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Toll of War on Palestinians in Gaza |date=27 June 2021 |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |access-date=8 September 2025 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204711/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |url-status=live}}</ref> ករណីផ្ទុះអាវុធតូចមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៥ ដល់ថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ ហើយជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបន្ថែមបានទទួលរងការខូចខាត ហើយបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់រងគ្រោះផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ។<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |title=Gaza August 2022 Escalation Dashboard (09 August 2022) - occupied Palestinian territory &#124; ReliefWeb |website=reliefweb.int |date=9 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816140543/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory &#124; Escalation in the Gaza Strip and Israel &#124; Flash Update #2 as of 18:00, 8 August 2022 |website=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory |date=8 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |url-status=dead |archivedate=12 សីហា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 }}</ref> ===២០២៣–២០២៥៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} {{See also|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:SoI-War 23-10-31 IDF 05-04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា, ៣១ តុលា ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងជីវពលនៅហ្កាហ្សាដឹកនាំដោយ[[កងពលតូចអាល់កាសាំ]]របស់ហាម៉ាស់ បានធ្វើ[[ការលុលលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកចូលភាគនិរតីនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងគោលបំណងវាយកម្ទេចសហគមន៍ និងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ីស្រាអែល។ ក្នុងដំណើរនេះ ហាម៉ាស់បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១,៣០០ នាក់ និងចាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣៦ នាក់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=22 November 2023 |title=Israel-Hamas War: Timeline and key developments |url=https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |work=ABC News |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016214718/https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសសង្រ្គាមលើក្រុមហាម៉ាស់ ហើយបានប្រកាស "បិទផ្លូវចេញចូលទាំងអស់" នៃតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref>{{Cite web |date=2023-10-09 |title=Israel announces 'total' blockade on Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |website=www.aljazeera.com |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105304/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |url-status=live }}</ref> ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]]បានប្រកាសថា "ហ្កាហ្សានឹងមិនមានអគ្គិសនី គ្មានអាហារ គ្មានប្រេងឥន្ធនៈ អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងត្រូវតែបានបិទ។ យើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយសត្វមនុស្ស ហើយសកម្មភាពរបស់យើងទាំងឡាយគឺប្រព្រឹត្តិទៅតាមនឹង"។<ref>{{cite news |title=Israel announces 'complete siege' of Gaza, cutting its electricity, food, water, and fuel |url=https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |work=Business Insider |date=9 October 2023 |access-date=8 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181111/https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |url-status=live}}</ref><ref name="TimesOfIsrael_GazaHostages">{{cite news |author=Fabian |first1=Emanuel |last2=Magid |first2=Jacob |date=16 October 2023 |title=IDF notifies relatives of 199 people that their loved ones are Gaza hostages |url=https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181257/https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |archive-date=2 November 2023 |access-date=8 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref> ក្រោយមក លោកហ្កាឡង់ត៍ក៏បានកែលម្អគោលជំហររបស់លោកបន្តិចបន្ទាប់ពីមានការដាក់សម្ពាធពីប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចូ បៃដិន]] ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ដើម្បីឱ្យអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបបើកផ្លូវផ្តល់ជំនួយចូលក្នុងហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news |date=2024-03-02 |title=Fergal Keane: Aid convoy tragedy shows fear of starvation haunts Gaza |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |access-date=2025-09-08 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315042049/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |url-status=live}}</ref> [[File:Gaza war 2023 - 2025 IMG 8182.png|thumb|ទិដ្ឋភាពហ្កាហ្សាក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ [[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បទឈប់បាញ់រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់]]បានចូលជាធរមានជាផ្លូវការ។ សុពលភាពរបស់វាបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយបើកការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលគ្មាននរណាគ្រោងទុកជាមុន។<ref>{{cite news |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Mednick |first2=Sam |date=March 18, 2025 |title=Israel launches deadly wave of airstrikes across Gaza after ceasefire talks stall |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-ceasefire-hostages-03-17-2025-b8753b9458a44f10ab08aa9b12582780 |access-date=8 September 2025 |work=AP News |location=Deir al-Balah, Gaza Strip }}</ref> សង្រ្គាមហ្កាហ្សាបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងជីវិតមនុស្ស ហើយវាក៏បានបង្កឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]] និងព្រមទាំង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ផងដែរ ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរគ្រប់គ្នា។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រជាជនភាគច្រើនត្រូវបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅតាមជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងៗនៅទូទាំងតំបន់ដ៏តូចចង្អៀតមួយនេះ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] និង[[បេត្សាលែម]] ក៏ដូចជាអ្នកជំនាញសាស្ត្រាចារ្យសិក្សាអំពី[[ប្រល័យពូជសាសន៍វិទ្យា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]និង[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] និងព្រមទាំងអ្នកជំនាញជាច្រើនផ្សេងទៀតបាននិយាយថា [[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]កំពុងតែកើតមានឡើងនៅហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណានៅតែមានអ្នកជំនាញមួយចំនួនជំទាស់នឹងរឿងប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។<ref name="genocide"/><ref name="genocide_int_law_scholars"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៦០,០០០ នាក់នៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអ្នកស្លាប់ទាំងនោះត្រូវជាជាស្ត្រីនិងកុមារ ហើយមនុស្សជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025 |title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=8 September 2025|work=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|ការិយាល័យសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]}}</ref> លទ្ធផលសិក្សាដោយ ''The Lancet'' បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មនុស្សនៅហ្កាហ្សាចំនួន ៦៤,២៦០ នាក់បានស្លាប់ដោយសារត្រូវរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ បើគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈលទ្ធផលសិក្សាពួកគេបានកត់សម្គាល់ដែរថាក្នុងចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលបានរាប់បញ្ចូលអាចរួមមានចំនួនអ្នកស្លាប់ "ដោយប្រយោល" ច្រើនជាងអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="Lancet2025">{{Cite journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell |first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9 January 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=The Lancet |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis |volume=405 |issue=10477 |pages=469–477 |doi-access=free |pmid=39799952}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bloxham |first1=Donald |author-link=Donald Bloxham |date=3 April 2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |journal=Journal of Genocide Research |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |s2cid= |doi-access=free |pages=23–24 }}</ref><ref>{{Cite news|date=10 January 2025 |title=Gaza death toll 40% higher than official number, Lancet study finds |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/10/gaza-death-toll-40-higher-than-official-number-lancet-study-finds |access-date=8 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanno |first=Sophie |date=9 January 2025 |title=Gaza death toll has been significantly underreported, study finds |url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/middleeast/gaza-death-toll-underreported-study-intl |access-date=8 September 2025 |website=CNN }}</ref> គិតមកត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ តួលេខចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរអាចមានដល់ ៩៣,០០០​ នាក់ (៧៧,០០០ ទៅ ១០៩,០០០ នាក់) ដែលស្មើនឹង ៤–៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅហ្កាហ្សាកាលមុនសង្រ្គាម។<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |title=How many people have died in Gaza? |date=2025-05-08 |newspaper=The Economist |quote=The researchers found that the overlap was so small that the true number of deaths was probably 46-107% higher than the official ministry total. If you assume that the ratio has stayed the same since last June (and not fallen, as systems caught up during the ceasefire, say) and apply them to the current tally, it would suggest that between 77,000 and 109,000 Gazans have been killed, 4-5% of the territory's pre-war population (see chart).}}</ref> ===២០២៥–បច្ចុប្បន្ន៖ ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា=== {{Main|ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ [[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]បានចូលជាធរមាន ដែលអំពាវនាវឱ្យមានការរំសាយយោធានិងលើកលែងទោសដល់សមាជិកហាម៉ាស់ណាដែលព្រមទម្លាក់អាវុធចុះ ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នដោយស្ថាប័នបច្ចេកទេសប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គណៈកម្មការអន្តរជាតិដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ បើកសេរីភាពចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សា និងការបើកដំណើរការជំនួយអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=Donald Trump's 20-point Gaza peace plan in full |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70155nked7o |access-date=2026-06-01 |website=BBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តនូវកំណែផែនការសន្តិភាពចំនួន ២០ ចំណុចដែលរៀបរាងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈរុស្ស៊ី និងចិនបានបោះអនុប្បវាទ។<ref name="smithnov2025">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-gaza-peace-plan-un-vote-israel-hamas-resolution-rcna244560|title=Trump's Gaza peace plan wins global backing. Now comes the hard part.|website=NBC News|last=Smith|first=Alexander|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01}}</ref> ផែនការនេះត្រូវបានក្រុមហាម៉ាស់ច្រានចោល ដោយបានជំទាស់នឹងសំណើសុំបង្កើតកងទ័ពរក្សាសន្តិភាពអន្តរជាតិនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាកង្វះការធានានូវការសម្រេចជោគវាសនាដោយផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងផែនការនោះ<ref>{{cite news|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01|title=Hamas, Gaza factions say UN resolution undermines 'national will'|website=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/18/hamas-gaza-factions-say-un-resolution-undermines-national-will}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ។<ref name="smithnov2025"/> បន្ថែមពីលើនេះ កិច្ចសម្រុះសម្រួលជំនួយហិរញ្ញប្បទានក៏ត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាផងដែរ។ របាយការណ៍បានបង្ហាញថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានពិចារណាប្រើប្រាស់ចំណូលពន្ធប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥ ពាន់លានដុល្លារ ដែលត្រូវបានបង្កកដោយអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីជួយហិរញ្ញប្បទានដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងកសាងតំបន់ហ្កាហ្សាឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |title=Exclusive: US may ask Israel to put Palestinian tax money toward Trump's Gaza plan, sources say |url=https://www.reuters.com/world/us-may-ask-israel-put-palestinian-tax-money-toward-trumps-gaza-plan-sources-say-2026-05-15/ |access-date=2026-06-01 |work=Reuters }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== [[File:Gaza Beach.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅឯឆ្នេរសមុទ្រហ្កាហ្សាកាលឆ្នាំ២០០៦]] [[File:Gaza sea port.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពទីក្រុងហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨]] ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឺងពីកើតទៅលិចប្រវែងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ និងហើយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="Arnon">{{cite journal |first=Arie |last=Arnon |url=http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |title=Israeli Policy towards the Occupied Palestinian Territories: The Economic Dimension, 1967–2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |archive-date=2013-06-30 |journal=Middle East Journal |volume=61 |number=4 |date=Autumn 2007 |page=575 |doi=10.3751/61.4.11}}</ref><ref name="CIA World Factbook" /> ហ្កាហ្សាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]ប្រវែង ៥១ គីឡូម៉ែត្រ និងព្រំដែនខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ប្រវែង ១១ គីឡូម៉ែត្រក្បែរទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Israel-Palestinian conflict: Life in the Gaza Strip |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627053554/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |archive-date=27 June 2018}}</ref> ទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]មានទីតាំងស្ថិតនៅប្រមាណ ៧ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគឦសាននៃទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]] ហើយទីប្រជុំជនតូចៗជាច្រើននៅជុំវិញក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]សុទ្ធតែមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្ររវាងក្រុងឌែរអែលបាឡានិងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ ក្រុង[[បេតឡាហ៊ីយ៉ា]] និងក្រុង[[បេតហានូន]]គឺស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃទីក្រុងហ្កាហ្សារៀងគ្នា។ ប្លុក[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]គឺជាតំបន់ទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលធ្លាប់មានទីតាំងស្ថិតនៅលើផ្នូកខ្សាច់ជាប់នឹងក្រុងរ៉ាហ្វា និងខាន់យូនីសតាមបណ្តោយគែមភាគនិរតីនៃឆ្នេរ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]ប្រវែង ៤០ គីឡូម៉ែត្រ។ ឆ្នេរអាល់ដេអ៊ីរ៉ាគឺជាទីកន្លែងដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់អ្នកចូលចិត្តជិះរលក។<ref>{{cite news |last=Roug |first=Louise |date=23 August 2007 |title=In Gaza, surfers find peace and freedom riding the deep blue |publisher=Articles.latimes.com |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jul-29-fg-gazasurf29-story.html |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014022552/http://articles.latimes.com/2007/jul/29/world/fg-gazasurf29 |archive-date=14 October 2012}}</ref> [[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]]គឺជាទន្លេដ៏សំខាន់បំផុតនៅហ្កាហ្សាខណៈតំបន់ព័ទ្ធជុំវិញទន្លេនេះត្រូវបានគេប្រកាសជាដែនអភិរក្សធម្មជាតិដើម្បីការពារតំបន់ឆ្នេរសើមតែមួយគត់នៅហ្កាហ្សា។<ref name="meweco">[https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf MANAGEMENT PLAN- WADI GAZA ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605084222/https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf|date=5 June 2022}}, by the MedWetCoast project</ref><ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |title='Now we can breathe a little': How Gaza is bringing its wetlands back to life |date=16 April 2023 |access-date=9 September 2025 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001758/https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |url-status=live }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុស្ងួតពាក់កណ្ដាល|អាកាសធាតុក្ដៅពាក់កណ្តាលស្ងួត]] រួមជាមួយនឹងរដូវវស្សាកម្រិតក្ដៅ ហើយរដូវប្រាំងក្ដៅស្ងួត។ ថ្វីបើមានអាកាសធាតុស្ងួតហែងក៏ដោយក្ដី អត្រាសំណើមនៅហ្កាហ្សាគឺមានបរិមាណខ្ពស់ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។ ទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅហ្កាហ្សាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅលើទឹកដីគ្រប់ទិសនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីបចាប់ពីចន្លោះ ២២៥ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងត្បូង និង ៤០០ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងជើង ដោយច្រើនតែធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងកុម្ភៈ។ ===បញ្ហាបរិស្ថាន=== បញ្ហាបរិស្ថាននៅហ្កាហ្សារួមមាន កំណើនវាលលំហ ទឹកសាបប្រែជាទឹកប្រៃ ប្រព្រឹត្តិកម្មទឹកស្អុយ ជំងឺឆ្លងពីទឹក ការរេចរឹលដី និងតំហយចុះក៏ដូចជាការបំពុលធនធានទឹកក្រោមដីជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "វាអាចត្រូវចំណាយពេល ១៤ ឆ្នាំ ... ដើម្បីសម្អាតកម្ទេចកម្ទី រួមទាំងកម្ទេចសំណល់ថ្មផ្សេងៗពីអគារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលត្រូវបានរងការបំផ្លាញ" (កំឡុងសង្រ្គាមហ្កាហ្សា)។<ref name="Reuters 2024 c119">{{cite web | title=UN official says it could take 14 years to clear debris in Gaza | website=Reuters | date=26 Apr 2024 | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | access-date=9 September 2025 | archive-date=26 April 2024 | archive-url=https://archive.today/20240426163228/https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | url-status=live }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} ===ហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣=== {{See also|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ​ ២៨០៣|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុមហាម៉ាស់និងអ៊ីស្រាអែលបានទទួលយកដំណាក់កាលទីមួយនៃ[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ដោយបិទបញ្ចប់អរិភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] និងការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែលមួយផ្នែកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។ នៅក្នុងដំណាក់កាលទីពីរនៃផែនការនេះ គេបានគ្រោងទុកថា កងកម្លាំងរក្សាស្ថិរភាពអន្តរជាតិមួយនឹងត្រូវបញ្ជូនមកឈរជើងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព]]និង[[​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​សម្រាប់​រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]នឹងចាប់ដៃគ្នាគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្កាហ្សាជាបណ្ដោះអាសន្ន មុនពេលត្រូវផ្ទេរអំណាចគ្រប់គ្រងទៅឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]នាពេលអនាគត។<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/25/washington-backing-plan-for-tony-blair-to-head-transitional-gaza-authority | title=Washington backing plan for Tony Blair to head transitional Gaza authority | work=The Guardian | date=25 September 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.timesofisrael.com/revealed-tony-blairs-us-backed-proposal-for-ending-the-gaza-war-and-replacing-hamas/ | title=Revealed: Tony Blair's US-backed proposal for ending the Gaza war and replacing Hamas | work=The Times of Israel | date=25 September 2025}}</ref> ===រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់}} [[File:UNSchool DestrMoInterior.jpg|thumb|សំណល់អគារសាលារៀន អសប និងទីស្ដីការក្រសួងមហាផ្ទៃក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា, ធ្នូ ២០១២]] ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាមក ក្រុមមួយនេះបានអនុវត្តនូវសិទ្ធិអំណាចប្រតិបត្តិក្រសោបលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលតាមរយៈស្ថាប័នអំណាចប្រតិបត្តិ នីតិប្បញ្ញត្តិ និងតុលាការផ្ទាល់របស់ខ្លួន។<ref name="freedomhouse">{{cite web |date=4 January 2018 |title=Gaza Strip |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 September 2025 |website=Freedom House |archivedate=7 តុលា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip }}</ref> រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០១២ គឺជារដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនទីពីរដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ប្រចាំនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីបានបំបែកចេញពី[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref name=hurriyet0209>{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |title=Hamas announces cabinet reshuffle in Gaza |date=2 September 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012085350/http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |url-status=live }}</ref> ការរុះរើរដ្ឋាភិបាលចាស់នេះត្រូវបានអនុម័តដោយសមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅហ្កាហ្សាពី[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name=hurriyet0209/> ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក មនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជា "រដ្ឋនិយមឯកបក្ស" ថ្វីបើហាម៉ាស់បានបើកសិទ្ធិអត្ថិភាពដល់ក្រុមនយោបាយផ្សេងក្រៅពីខ្លួនក៏ដោយក្ដី ដូចជាបក្សក្រុមឆ្វេងនិយម[[រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[រណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref> *{{Cite web |title=Gaza Strip: Freedom in the World 2020 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |access-date=2025-09-09 |website=Freedom House |quote=Since 2007, Gaza has functioned as a de facto one-party state under Hamas rule |archive-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327190234/https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |url-status=live }} *{{Cite news |title=How powerful is Hamas? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |access-date=2025-09-09 |issn=0013-0613 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114121410/https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |url-status=live }} *{{Cite journal |last=Burton |first=Guy |date=2012 |title=Hamas and its Vision of Development |url=https://www.jstor.org/stable/41507185 |journal=Third World Quarterly |volume=33 |issue=3 |pages=525–540 |doi=10.1080/01436597.2012.657491 |jstor=41507185 |s2cid=144037453 |issn=0143-6597 |access-date=9 September 2025 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023080017/https://www.jstor.org/stable/41507185 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="auto1" /> ក្រមច្បាប់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺផ្អែកទៅលើច្បាប់អូតូម៉ង់ ក្រមច្បាប់ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសឆ្នាំ១៩៣៦ [[ច្បាប់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] [[ច្បាប់សារីយ៉ា]] និងបទបញ្ជាយោធាអ៊ីស្រាអែលជាដើម។ ហាម៉ាស់មានរក្សាប្រព័ន្ធតុលាការជាមួយតុលាការស៊ីវិល និងយោធា និងសេវាកម្មកាត់ទោសសាធារណៈ។<ref name=freedomhouse/><ref>{{citation |url=https://www.academia.edu/2984906 |title=Ideology and Practice: The Legal System in Gaza under Hamas |first=Nicolas |last=Pelham |date=2010 |via=www.academia.edu |access-date=9 September 2025 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628143849/https://www.academia.edu/2984906 |url-status=live }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៦ ក្នុងនាមជារដ្ឋមានកម្រិតប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោតតិចបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ានិងអាហ្រ្វិកខាងជើង បើយោងទៅតាមសន្ទស្សន៍ ''V-Dem Democracy'' ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ជាមួយនឹងពិន្ទុ ០.១៣៦ លើពិន្ទុមួយពេញ។<ref name="report">{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live }}</ref> ===សន្តិសុខ=== សន្តិសុខដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាចម្បងគឺស្ថិតនៅក្រោមការរ៉ាប់រងរបស់ហាម៉ាស់តាមរយៈកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនគឺ [[កងពលតូចអាល់កាសាំ|កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំ]] សេវាកម្មសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង និងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល។ កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំនោះមានកម្លាំងទាហានបម្រើប្រមាណចាប់ពី ៣០,០០០ រហូតដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |title=Hamas growing in military stature, say analysts |website=Middle East Eye |access-date=9 September 2025 |archive-date=7 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040321/https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |url-status=live }}</ref> ===ក្រុមបក្សពួក និងមនោគមវិជ្ជាផ្សេងទៀត=== [[File:2013 Fatah anniversary rally in Gaza (04).jpg|thumb|ប្រជាជនប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅទីក្រុងហ្កាហ្សាដើម្បីគាំទ្រក្រុមហ្វាតា, មករា ២០១៣]] ក្រៅពីហាម៉ាស់ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក៏មានវត្តមានក្រុម​សកម្មប្រយុទ្ធ​ប៉ាឡេស្ទីន​ផ្សេងទៀត​ផងដែរ​ ដោយខ្លះថែមទាំងមានទំនោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ក្រុម​ហាម៉ាស់ទៀតផង។ [[ចលនាជីហាតឥស្លាមនៅប៉ាឡេស្ទីន]] ឬគេតែងនិយមស្គាល់ថា ក្រុមជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន គឺជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធំទីពីរបង្អស់ដែលសកម្មនៅតំបន់ហ្កាហ្សាបន្ទាប់ពីហាម៉ាស់។ ក្រុមនេះក៏មានកងកម្លាំងយោធាផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[កងពលតូចអាល់គូដស៍]] ដោយមានកម្លាំងប្រមាណ ៨,០០០ នាក់។<ref>*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm Who are Islamic Jihad?]BBC. 9 June 2003. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327035852/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm |date=27 March 2009 }} *{{cite web |url=https://www.dni.gov/index.php/nctc-home |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html |url-status=dead |title=Palestine Islamic Jihad (PIJ) |publisher=NCTC |archive-date=16 October 2014 |website=www.dni.gov |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=16 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html }} *{{cite web |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126041704/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |url-status=dead |title=Australian Government: Listing of Terrorism Organisations |archive-date=26 January 2014 |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=20 សីហា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820175840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/NationalSecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad }}</ref><ref name=IslamicJihad>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/world/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |title=Islamic Militant Group |publisher=Foxnews.com |date=23 June 2013 |access-date=2025-09-09 |archive-date=24 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624121949/http://www.foxnews.com/world/2013/06/23/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |url-status=live }}</ref> បក្សពួកធំទីបីបន្ទាប់គឺ [[គណៈកម្មាធិការប្រជាតស៊ូ]] ដែលមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឈ្មោះ [[កងពលតូចអាល់ណាស៊ែរ សាឡាអាល់-ឌីន]]។ បក្សពួកផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[កងទ័ពឥស្លាម (ហ្កាហ្សា)|កងទ័ពឥស្លាម]] កងវរសេនាតូចនីដាល់ អាល់អាមូឌី (ជាសាខានៃ[[កងពលតូចទុក្ករយុទ្ធអាលអាក់សា]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែង) [[កងពលអាប៊ូអាលីមូស្តាផា]] (ក្រុមប្រដាប់អាវុធនៃរបស់រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន) [[កងពលតូចឆេក៍អូម៉ារហាឌីដ]] (កូនក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម]]) និងព្រមទាំងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |title=Analysis: 17 Palestinian militant factions identified in recent Gaza conflict |author=Joe Truzman |work=FDD's Long War Journal |date=4 June 2021 |access-date=9 September 2025 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605024417/https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |url-status=live}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ទឹកដីហ្កាហ្សាត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់តូចៗចំនួន ៥ គឺ៖ [[ទេសហ្កាហ្សាខាងជើង]] [[ទេសហ្កាហ្សា]] [[ទេសឌែរអែលបាឡា]] [[ទេសខាន់យូនីស]] និង[[ទេសរ៉ាហ្វា]]។ ===នីត្យានុកូលភាពនៃរបបហាម៉ាស់=== ក្រោយពីបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ហាម៉ាស់បានបណ្តេញមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់របស់ហ្វាតាចេញពីមុខតំណែងរដ្ឋសំខាន់ៗដូចជា តំណែងរដ្ឋាភិបាល ស្ថាប័នសន្តិសុខ សាកលវិទ្យាល័យ និងកាសែតព័ត៌មានជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរហាម៉ាស់បានដកហូតអាវុធកាំភ្លើងពីសំណាក់កងជីវពល បក្សពួកសាសនានយោបាយ និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនផ្សេងៗ និងថែមទាំងបានគ្រប់គ្រងលើបណ្ដាញផ្លូវក្រោមដីស្ទើរទាំងអស់នៅហ្កាហ្សា។ យោងតាម[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] នៅក្រោមរបបគ្រប់គ្រងរបស់ហាម៉ាស់ កាសែតសារព័ត៌មានមួយចំនួនត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការ ហើយអ្នកកាសែតមួយចំនួនទៀតត្រូវរងការបៀតបៀនពីអាជ្ញាធរ។<ref name="AI_torn">{{cite web |date=24 October 2007 |title=Torn apart by factional strife |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313044927/https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |archive-date=13 March 2015 |access-date=10 September 2025 |publisher=Amnesty International}}</ref> បាតុកម្មគាំទ្រហ្វាតាត្រូវបានហាមឃាត់និងបង្រ្កាប ដូចក្នុងករណីបាតុកម្មមហាជនក្នុងថ្ងៃគម្រប់ខួបមរណភាពរបស់លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]អញ្ចឹង ដោយជាលទ្ធផលនៃអន្តរាគមន៍ពីអាជ្ញាធរហាម៉ាស់ មនុស្សចំនួន ៧ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |title=Hamas kills seven at Arafat rally in Gaza |url=http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |archive-date=13 August 2007 |access-date=10 September 2025 |archivedate=13 សីហា 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 }}, AFP, (via SBS World News Australia), 13 November 2007.</ref> ក្រោយក្ដោបបានអំណាចនៅហ្កាហ្សា ក្រុមហាម៉ាស់ និងរួមទាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធផ្សេងទៀតបាននៅបន្តបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ យោងតាមប្រភពរបស់អ៊ីស្រាអែល ចាប់ពីថ្ងៃដែលហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចរហូតដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ គ្រាប់រ៉ុក្កែតចំនួន ៦៩៧ គ្រាប់ និងគ្រាប់បែកត្បាល់ ៨២២ គ្រាប់ ត្រូវបានបាញ់សម្ដៅមករកទីប្រជុំជនអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web |title=Israeli MFA |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Missile+fire+from+Gaza+on+Israeli+civilian+targets+Aug+2007.htm#statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics |archive-date=11 October 2007 |access-date=10 September 2025 |publisher=Mfa.gov.il |archivedate=11 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics }}</ref> ជាប្រតិកម្មឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពហាម៉ាស់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការបាញ់ប្រហារតបទៅវិញសម្ដៅលើប្រភពដែលរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ទាំងនោះបានបាញ់ចេញមក រួមជាមួយនឹងគោលដៅយោធាផ្សេងៗទៀត ហើយបានប្រកាសដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជាអង្គភាពហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បន្ថយការធ្វើដំណើរចេញចូលហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនិញនាំចេញនាំចូល និងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានកង្វះខាតថាមពលនៅហ្កាហ្សា។ សកម្មភាពនេះបាននាំឱ្យមានការចោទប្រកាន់ថាអ៊ីស្រាអែលកំពុងដាក់ទណ្ឌកម្មរួមទៅលើប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវសហគមន៍អន្តរជាតិប្រកាសថ្កោលទោស។ ថ្វីបើមានរបាយការណ៍ជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថាហ្កាហ្សាកំពុងមានវិបត្តិកង្វះស្បៀងអាហារ និងរបស់របរប្រើប្រាស់ចាំបាច់ផ្សេងៗទៀតក្ដី<ref>{{cite news |date=6 January 2009 |title=Profile: Gaza Strip |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518081735/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |archive-date=18 May 2014 |access-date=10 September 2025 |work=BBC News}}</ref> ក៏អ៊ីស្រាអែលនៅតែនិយាយអះអាងថា ហ្កាហ្សានៅមានរបបអាហារ និងថាមពលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនរបស់គេបានជាច្រើនសប្តាហ៍ទៀត។<ref>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Hanan |date=20 June 1995 |title=IDF official rejects claims of humanitarian crisis in Gaza |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523062831/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |archive-date=23 May 2011 |access-date=10 September 2025 |newspaper=Ynetnews |publisher=Ynetnews.com}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} {{See also|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:GazaTextiles.jpg|thumb|មុខរបរចិញ្ចឹមជីវិតតូចតាចរបស់ប្រជាជនហ្កាហ្សា]] ក្នុងអំឡុងពេលកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាធ្លាប់ស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចរួមជាមួយការពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំជាមួយវ៉េសប៊ែងផងដែរ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅហ្កាហ្សាគឺមានលក្ខណៈឯកោដាច់ដោយឡែកតែឯងដោយផលិតភាព និងនវានុវត្តន៍ផ្សេងៗត្រូវផ្អាកលែងដើរបន្តទៅមុខ ហើយជារឿយៗត្រូវរំខានដោយការវាយប្រហារដោយយោធាអ៊ីស្រាអែល។ សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាក៏បានទទួលផលប៉ះពាល់ពីកម្រិតអត់ការងារធ្វើ និងភាពក្រីក្រខ្ពស់ផងដែរ ខណៈប្រជាជនហ្កាហ្សាជាង ៧៥% ពឹងផ្អែកលើជំនួយមនុស្សធម៌។ នយោបាយសេដ្ឋវិទូលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ (''Sara Roy'') ដែលមានឯកទេសខាងសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បានមានប្រសាសន៍ថា ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គឺជាចំណុចរបត់មួយនៅក្នុងគោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែល ដែលពីមុនអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់ចង់ព្យាយាមត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែចំពោះគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នវិញគឺមានគោលបំណងបំបាក់សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាតែម្តងឱ្យមកសល់ត្រឹមតំបន់ដែលត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌សុទ្ធសាទ និងលែងមានមហិច្ឆតាឬគំនិតអភិវឌ្ឍន៍ដូចមុន។<ref name="Sara M. Roy" /> សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដែលបង្កឡើងដោយការបិទខ្ទប់ព្រំដែនស្ទើរទាំងស្រុងដោយប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ហើយដោយសារតែមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោកដែរនោះ<ref name="nbcpd">{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|title=The Gaza Strip's density, visualized|work=NBC News|accessdate=10 September 2025|date=10 October 2023|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125124933/https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|url-status=live}}</ref><ref name=arc>Doug Suisman, Steven Simon, Glenn Robinson, C. Ross Anthony, Michael Schoenbaum (eds.) [https://books.google.com/books?id=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79 ''The Arc: A Formal Structure for a Palestinian State,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100704/https://books.google.com/books?tid=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79|date=2 November 2022}} Rand Corporation, 2007 p.79</ref> តំបន់នេះត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិដីធ្លី ការរឹតត្បឹតសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅ ឥទ្ធិពលអាក្រក់ផ្សេងៗជះដោយប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីស្រាអែល និងការរឹតបន្តឹងលើការចូលបម្រើកម្លាំងពលកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែន។ របាយការណ៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧២% បានកំពុងប្រឈមនឹងអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ។<ref>United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), Report on UNCTAD Assistance to the Palestinian People: Developments in the Economy of the Occupied Palestinian Territory (Geneva: UNCTAD, September 2015), p. 8, online at http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003183453/https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf |date=3 October 2020 }} .</ref> ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៣,១០០ ដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ដែលស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៦៤ ប្រើប្រៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> របាយការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញទៀតថា អត្រាប្រជាជនអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាមាន ៤៥% ហើយ ៦៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់កំពុងរស់នៅក្នុងសភាពក្រីក្រ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កម្រិតជីវភាពរស់នៅបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ២៧% បើប្រៀបធៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០០៦ ហើយប្រជាជន ៨០% បានពឹងផ្អែកលើជំនួយអន្តរជាតិដើម្បីបានរស់បន្តជីវិតទៅមុខទៀត។<ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Larry |title=UN report: 80% of Gaza inhabitants relied on international aid before war |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |access-date=10 September 2025 |work=The Guardian |date=25 Oct 2023 |ref=The-Guardian-UN-report |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103073449/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |url-status=live }}</ref> លទ្ធភាពទទួលបានតម្រូវការចាំបាច់ដូចជាទឹកជាដើមគឺនៅមានកំណត់ខ្លាំង ដោយមានគ្រួសារប្រមាណតែ ១០–២៥% ប៉ុណ្ណោះដែលមានទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ ហើយជាធម្មតាបានតែពីរបីម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ដោយតម្រូវការ "ចាំបាច់ជាខ្លាំង" ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥–៩០% ពឹងផ្អែកលើទឹកគ្មានសុវត្ថិភាពចេញពីអ្នកលក់ផ្គត់ផ្គង់ដែលមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់។ ដូច្នោះហើយ ២៦% នៃអ្នកជំងឺនៅហ្កាហ្សាគឺបានឆ្លងជំងឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ទឹកខ្វះអនាម័យ ហើយជាប្រភពបង្កការពុលនីត្រាតចំពោះកុមារ ៤៨%។ កង្វះទឹកធ្ងន់ធ្ងរនៅហ្កាហ្សានេះគឺជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែល និងការគ្រប់គ្រងអាងស្តុកទឹកឬប្រភពទឹកផ្សេងៗដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Sara M. Roy">{{cite book|author=Sara M. Roy|title=The Gaza Strip|url=https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|year=2016|publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated|isbn=978-0-88728-321-5|pages=|access-date=10 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045308/https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានសម្ដៅលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០១៣ ដូចតទៅ៖ "ចាប់តាំងពីក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ បូករួមជាមួយការបិទព្រំដែនដោយអ៊ីស្រាអែលមក ស្ថានការណ៍នៅហ្កាហ្សាបានធ្លាក់ក្នុងសភាពរ៉ាំរ៉ៃ ការអភិវឌ្ឍន៍បានដើរថយក្រោយ ហើយការពឹងផ្អែកលើជំនួយបរទេសបានកើនឡើង ថ្វីបើជាមានការបន្ធូរបន្ថយជាបណ្តោះអាសន្នលើដំណើរចេញចូលមនុស្ស និងទំនិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ក្ដី។ ការបិទព្រំដែននោះផងដែរបានកាត់ផ្ដាច់ផ្លូវនាំចូលនាំចេញទំនិញទាំងឡាយទៅទីផ្សារអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាការផ្ទេរបន្តទៅកាន់វ៉េសប៊ែង និងនាំមកនូវការឹតបន្តឹងបន្ថែមលើការនាំចេញទៅក្រៅជាហេតុបង្កឱ្យមានការធ្លាក់ចុះអត្រានាំចេញ ២% គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧។<ref name="eccpalestine.org">{{cite web |title=EU Heads of Missions' report on Gaza 2013 |url=http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |archive-date=14 July 2014 |access-date=2025-09-12 |publisher=Eccpalestine.org |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ }}</ref> យោងតាមលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ មានមន្ត្រីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលជាន់ខ្ពស់មួយរូបបានប្រាប់ទៅកាន់មន្ត្រី UNWRA នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះតំបន់ហ្កាហ្សាគឺធ្វើយ៉ាងណាឱ្យតំបន់នេះ "គ្មានការអភិវឌ្ឍន៍ គ្មានវិបុលភាព គ្មានវិបត្តិមនុស្សធម៌"។<ref>Sara Roy, [http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ 'The Gaza Strip's Last Safety Net Is in Danger,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150811041635/http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ |date=11 August 2015 }} The Nation 6 August 2015.</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== ឧស្សាហកម្មនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទូទៅស្ថិតក្នុងរូបភាពអាជីវកម្មគ្រួសារតូចៗដែលផលិតវាយនភណ្ឌ សាប៊ូ ចម្លាក់ឈើអូលីវ និងវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ធ្វើពីគុជខ្យងជាដើម។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗក្នុងទឹកនេះរួមមាន ផ្លែ[[អូលីវ]] ក្រូច បន្លែ [[សាច់គោហាឡាល]] និងផលិតផលទឹកដោះគោ។ល។ ផលិតផល​នាំ​ចេញ​ចម្បងមានផ្លែ​ក្រូច និង​ផ្កាលម្អ ខណៈ​ផលិតផលនាំ​ចូល​ចម្បង​គឺ​អាហារ ទំនិញ​ប្រើប្រាស់ និង​សម្ភារ​សំណង់។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មសំខាន់បង្អស់របស់ហ្កាហ្សាគឺប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីប។<ref name="CIA World Factbook" /> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិនៃតំបន់ហ្កាហ្សារួមមានដីដែលអាចបង្កបង្កើនផល—ប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីហ្កាហ្សាអាចសាងសង់ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដីធ្លីចម្ការបាន។ ថ្មីៗនេះ គេបានរកឃើញពីវត្តមាន[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ តំបន់នេះផងដែរគឺពឹងផ្អែកច្រើនលើទឹកហូរតាមទន្លេ[[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]] ដែលហូរចេញពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេពុះកាត់ហ្កាហ្សាបន្តចូលទៅអ៊ីស្រាអែល។<ref name="google2">{{cite book |first1=Clive |last1=Lipchin |first2=Eric |last2=Pallant |first3=Danielle |last3=Saranga |author4=Allyson Amster |title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East |url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5986-5 |page=109 |access-date=10 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175308/https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ធនធានទឹកភាគច្រើនបានមកពីអណ្តូងទឹកក្រោមដី (ស្មើនឹង ៩០% នៃធនធានទឹកទាំងអស់នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២១)។ ថ្វីបើជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរទាំងអស់មែន ប៉ុន្តែវាជាប្រភពទឹកគ្មានគុណភាពរដោយភាគច្រើនមិនសមសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សឡើយ។ ធនធានទឹកនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺបានមកពីរោងចក្រកែផលិតប្រៃជាទឹកសាប ឬត្រូវបានទិញពីក្រុម[[មេកូរ៉ុត]]របស់អ៊ីស្រាអែល (ស្មើនឹង ៦% នៃធនធានទឹកទាំងអស់ក្នុងឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite news |title=Gaza's limited water access, mapped |url=https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |access-date=10 September 2025 |work=CNN |date=18 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027063638/https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |url-status=live}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទិ្ធមនុស្ស]] ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិគឺតម្រូវឱ្យអ៊ីស្រាអែលដែលជាប្រទេសកាន់កាប់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ជាអ្នកធានាថាតម្រូវការជាមូលដ្ឋានត្រូវបានផ្ដល់ជូនដល់ប្រជាជនស៊ីវិលគ្រប់គ្រាន់។<ref>{{cite web |title=Israel: Immediately Restore Electricity, Water, Aid to Gaza |url=https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] |date=21 October 2023 |access-date=10 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102154142/https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |url-status=live}}</ref> ធនធានឧស្ម័នសមុទ្រ ឬ[[ប្រេងឥន្ធនៈ]]នៃហ្កាហ្សាលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣២ គីឡូម៉ែត្រពីឆ្នេរដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref name="Nafeez" >Nafeez Mosaddeq Ahmed, [http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas 'Israel's War for Gaza's Gas,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150315011659/http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas |date=15 March 2015 }} Le Monde diplomatique, November 2012.</ref> ហើយត្រូវបានគេគណនាថាមានបរិមាណសរុប ៣៥ បេសេអ៊ឹម។<ref name="Rand" >Steven W. Popper, Claude Berrebi, James Griffin, Thomas Light, Endy Y. Min, [https://books.google.com/books?id=dMtllbFoH9UC&pg=PA11 ''Natural Gas and Israel's Energy Future: Near-Term Decisions from a Strategic Perspective,''] Rand Corporation, 2009 p.11.</ref> ===វិស័យដឹកជញ្ជូន=== [[File:Gaza airport 03.jpg|thumb|អគាររងការខូចខាតមួយផ្នែកនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]]] [[វិថីសាឡាអាល់ឌីន]]គឺជាផ្លូវហាយវេដ៏សំខាន់នៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ វាលាតសន្ធឹងជាង ៤៥ គីឡូម៉ែត្រតាមបណ្ដោយទម្រង់ទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូលពី[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]នៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]]នៅភាគខាងជើង។ មុនរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើង មហាវិថីមួយ​នេះធ្លាប់​ជាខ្សែផ្លូវតភ្ជាប់​រវាងប្រទេស​អេហ្ស៊ីប និង​លីបង់។<ref name="National">{{Cite web |last=Cunningham |first=Erin |date=2010-03-09 |title=Ancient Gaza roadway still a vital resource |url=https://www.thenationalnews.com/world/mena/ancient-gaza-roadway-still-a-vital-resource-1.502046 |access-date=2025-09-10 |website=The National }}</ref> [[កំពង់ផែហ្កាហ្សា]]គឺជាកំពង់ផែដ៏សំខាន់ និងសកម្មតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ នៅក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ ផែនការពង្រីកកំពង់ផែមួយនេះត្រូវបានដាក់ចេញមក ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានគេអនុវត្តទេ ពិសេសបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបិទផ្លូវគោកនិងផ្លូវទឹកក្រោយពីក្រុមហាម៉ាស់បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាគណបក្សកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មក។ ទាំងកងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបជាតួអង្គអនុវត្តដំណើរបិទផ្លូវទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ជីវិតអ្នករស់នៅក្នុងហ្កាហ្សា។ យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស វាបានប៉ះពាល់ដល់ដំណើរចេញចូលរបស់មនុស្ស និងព្រមទាំងវិស័យពាណិជ្ជកម្មជាពិសេស ដោយវិស័យនាំចេញរបស់ហ្កាហ្សាត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុត។ រាល់កិច្ចព្យាយាមកែលម្អ និងកសាងស្ដារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទាំងឡាយនៅហ្កាហ្សាក៏បានទទួលរងឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានផងដែរដោយសារទណ្ឌកម្មបិទផ្លូវទាំងនេះ។<ref>{{cite book |title=World Report 2015: Israel/Palestine – Events of 2014 |chapter=World Report 2015: Israel/Palestine |date=11 January 2015 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |publisher=Human Rights Watch |access-date=10 September 2025 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307000349/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |url-status=live }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទីពីរ និង[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ត្រូវបានចុះ ។ អាកាសយានដ្ឋាននេះត្រូវបង្ខំបិទទ្វារបន្ទាប់ពីរងការខូចខាតក្រោមថ្វីដៃអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០០។ ស្ថានីយរ៉ាដា និងប៉មបញ្ជាចរាចរណ៍អាកាសត្រូវបានបំផ្លាញដោយយន្តហោះចម្បាំងនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ នៅកំឡុងចលាចលអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជូនគ្រឿងចក្រមកឈូសឆាយផ្លូវរត់របស់អាកាសយានដ្ឋាននេះចោលនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០២។<ref name=msnbc_fly_again>[https://www.nbcnews.com/id/wbna7900217 ''Grounded in Gaza, but hoping to fly again''], NBC News, 19 May 2005</ref><ref name=bbc2005>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm ''Years of delays at Gaza airport''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060308050138/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm |date=8 March 2006 }},​ Johnston, Alan. BBC News, 15 April 2005</ref> ផ្លូវរត់ព្រលានដែលនៅសល់តែមួយក្នុងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានហ្គូសកាធីហ្វ]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបោះបង់ចោលបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥។ ចរាចរណ៍ផ្សេងៗលើដែនអាកាសតំបន់ហ្កាហ្សាគឺត្រូវបានរឹតបន្តឹងខ្លាំងបំផុតដោយ[[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]] ដូចដែលកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូបានអនុញ្ញាត។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Gaza Strip population.png|thumb|កំណើនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន]] [[File:Jabalia 23.jpg|thumb|ក្មេងស្រីប៉ាឡេស្ទីននៅក្រុង[[ចាបាលីយ៉ា]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៩]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១.៦ លាននាក់<ref name="CIA World Factbook" /> ដោយក្នុងនោះមានប្រជាជនស្ទើរតែ ១.០ លាននាក់រស់នៅក្នុងនាមជាជនភៀសខ្លួនក្រោមបញ្ជីអង្គការសហប្រជាជាតិ។​<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217211906/http://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-date=17 December 2007 |title=UNRWA: Palestine refugees |publisher=Un.org |access-date=11 September 2025}}</ref> ប្រជាជនហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនជាកូនចៅបន្តពីឳពុកម្ដាយជីដូនជីតាដែលជាជនភៀសខ្លួនដូចគ្នាបន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញ ឬត្រូវបង្ខំរត់ចេញពីផ្ទះសម្បែងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។ តែយ៉ាងណា ចំនួនប្រជាជនហ្កាហ្សានៅបន្តកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗតាំងពីពេលនោះមក ដែលភាគច្រើនបណ្ដាលមកពី[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ខ្ពស់ ដោយស្ដ្រីម្នាក់អាចបង្កើតកូនបានដល់ទៅ ៨.៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ដែលមកទល់សព្វថ្ងៃគឺនៅតែជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅហ្កាហ្សា។ តួលេខនេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​មក​នៅ​ត្រឹម ៤.៤ នាក់សម្រាប់​ស្ត្រី​ម្នាក់​វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែវានៅតែជាអត្រាតួលេខខ្ពស់​មួយបើប្រៀបនឹងបណ្ដារដ្ឋដទៃៗទៀតនៅ​លើ​ពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0"/> បើចាត់អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុបនេះជាចំណាត់ថ្នាក់វិញ ហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅលេខរៀងទី ៣៤ នៅក្នុងចំណោមតំបន់ប្រទេសចំនួន ២២៤។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0">{{Cite web |last=Coghlan |first=Andy |title=The reasons why Gaza's population is so young |url=https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |access-date=2020-12-27 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125212840/https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |url-status=live }}</ref> កត្តានេះបាននាំឱ្យហ្កាហ្សាមានសមាមាត្រកុមារខ្ពស់ខុសពីធម្មតានៅក្នុងចំណោមចំនួនប្រជាជនសរុប ដោយប្រមាណ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនខ្លួនគឺមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬក្មេងជាងនេះ និងអាយុមនុស្សជាមធ្យម ១៨ ឆ្នាំនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអាយុមនុស្សមធ្យមជាសកលគឺ ២៨ ឆ្នាំ និង ៣០ ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ក្រុមប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអាយុជាមធ្យមទាបជាងហ្កាហ្សាគឺបណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក ដូចជាប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]ជាដើម ដែលអាយុមនុស្សជាមធ្យមគឺ ១៥ ឆ្នាំ។<ref name=":0" /> ===សាសនា=== [[File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពនៃ[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] ដែលត្រូវជាព្រះវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់មួយនៅហ្កាហ្សាមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែសំណង់អគារសាសនាបុរាណមួយនេះត្រូវទទួលរងការខូចខាតតាមរយៈការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]]] {{See also|ឥស្លាមនិយមនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ប្រជាជនប្រមាណ ៩៩.៨% នៅហ្កាហ្សាគឺប្រកាន់[[ស៊ុននី|សាសនាឥស្លាមស៊ុននី]] ខណៈប្រជាជនទាំងប៉ុន្មានទៀតមានប្រមាណពី ២,០០០ ទៅ ៣,០០០ នាក់ (០.២%)​ ជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm Middle East Christians: Gaza pastor] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090123003622/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm |date=23 January 2009 }} BBC News, 21 December 2005</ref><ref name="CIA World Factbook" /> {{Bar box | title=សាសនានៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ប៉ាន់ប្រមាណឆ្នាំ២០១២)<ref name="CIA World Factbook" /> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|ឥស្លាមសាសនា|green|98}} {{Bar percent|គ្រិស្តសាសនា|blue|1}} {{Bar percent|សាសនាដទៃ|grey|1}} }} ពីឆ្នាំ១៩៨៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ក្នុងកំឡុងការបះបោរ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]] ក្រុមហាម៉ាស់បានធ្វើយុទ្ធនាការគាំទ្រឱ្យស្ត្រីពាក់ហ៊ីចាបដណ្ដប់ក្បាល។ នៅក្នុងដំណើរយុទ្ធនាការនោះ ស្ត្រីណាដែលជ្រើសរើសមិនពាក់ហ៊ីចាប ត្រូវបានក្រុមសកម្មជនហាម៉ាស់ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយប្រើពាក្យសំដីបៀតបៀន និងជួនកាលបង្ខំដោយប្រើកម្លាំងទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យស្ដ្រីនារីច្រើនពាក់ដណ្ដប់ហ៊ីចាបដើម្បី "គ្រាន់តែជៀសវាងបញ្ហាបែបនេះកើតឡើងនៅតាមដងផ្លូវប៉ុណ្ណោះ"។<ref name="Ruben">{{cite book |last1=Rubenberg |first1=Cheryl A. |author1-link=Cheryl Rubenberg |title=Palestinian Women: Patriarchy and Resistance in the West Bank |date=2001 |pages=230–231 |url=https://archive.org/details/palestinianwomen0000rube/}}</ref> តាំងពីហាម៉ាស់បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក សកម្មជនឥស្លាមជាច្រើននាក់បានព្យាយានជាច្រើនដងដើម្បីទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរហាម៉ាស់បង្កើតច្បាប់ឱ្យស្ដ្រីស្លៀក "[[សម្លៀកបំពាក់ឥស្លាម]]" និងតម្រូវឱ្យពាក់ហ៊ីចាប។<ref name="ReferenceB">[https://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html Hamas Fights Over Gaza's Islamist Identity] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119001358/http://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html |date=19 January 2017 }} New York Times, 5 September 2009</ref><ref name="xinhua">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |title=Hamas encourages Gaza women to follow Islamic code |publisher=News.xinhuanet.com |date=3 January 2010 |access-date=11 September 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |archive-date= 14 May 2011}}</ref> "ក្រសួងទាយជ្ជទានឥស្លាម" របស់រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់បានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគុណធម៌ឡើងដើម្បីណែនាំប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនអំពី "ហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់នៃការស្លៀកពាក់មិនសមរម្យ ការលេងបៀរ និងការណាត់ជួបស្នេហា"ផ្សេងៗ។<ref name="bloomberg">[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk Hamas Bans Women Dancers, Scooter Riders in Gaza Push] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151118123632/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk |date=18 November 2015 }} By Daniel Williams, Bloomberg, 30 November 2009</ref> ប៉ុន្តែជាក់សណ្ដែង រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់មិនមានច្បាប់អ្វីមកកំណត់ពីរបៀបស្លៀកពាក់ និងបទដ្ឋានសីលធម៌អ្វីទេ ហើយក្រសួងអប់រំរបស់ហាម៉ាស់ក៏មិនមានបទបញ្ជាតម្រូវឱ្យសិស្សស្រីស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ឥស្លាមមករៀនដែរ។<ref name="ReferenceB"/> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស រដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងដោយហាម៉ាស់បានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម" តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយក្នុងនោះមាន "ការគាបសង្កត់អង្គការសង្គមស៊ីវិល" និង "ការរំលោភសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" ។<ref name=Esveld>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-27-la-oe-vanesveld-gaza-20100627-story.html "In Gaza, prisoners twice over; Palestinians are being squeezed by the Israeli blockade and Hamas' 'Islamizing' actions,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511190222/http://articles.latimes.com/2010/jun/27/opinion/la-oe-vanesveld-gaza-20100627 |date=11 May 2011 }} Bill Van Esveld, Bill Van Esveld is a Middle East researcher for Human Rights Watch, 27 June 2010, ''Los Angeles Times''.</ref> [[File:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|thumb|សំណល់វិហារឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនម្នាក់គឺលោកកាលីដ អាល់ហ៊្រូបបានចេញមុខរិះគន់លើអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ជំហានដូចក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន" ដែលក្រុមហាម៉ាស់កំពុងបានអនុលោមថា៖ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម កំពុងត្រូវបានដាក់អនុវត្តដោយបង្ខំលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលមានក្នុងរូបភាពគាបសង្កត់សេរីភាពសង្គម វប្បធម៌ និងសារព័ត៌មាន ហើយមិនសមស្របនឹងទស្សនៈរបស់ហាម៉ាស់បានប្រកាសឡើយ ពោលជាទង្វើដ៏អាក្រក់ដែលត្រូវតែប្រឆាំង។ ទាំងនេះជាកិច្ចព្យាយាមស្ដារ​របប​ផ្តាច់ការអំណាចនិយមដោយយកសាសនាជាយានដើម្បីសម្រេចគោលដៅពួកគេ"។<ref>The Hamas Enterprise and the Talibanization of Gaza, Khaled Al-Hroub, Al-Ayyam (Palestinian Authority), 11 October 2010. [http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm Translation] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101024183415/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm |date=24 October 2010 }} by the Middle East Research Institute, 22 October 2010.</ref> មន្ត្រី​ហាម៉ាស់​បាន​បដិសេធ​ថា​ខ្លួនមិនមានគម្រោងផែនការអ្វីក្នុងការ​ដាក់ចេញអនុវត្តនូវ​ច្បាប់​ឥស្លាម​ឡើយ។ សមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "អ្វីៗដែលអ្នកកំពុងឃើញគឺជាជម្រើសបុគ្គលនីមួយៗមិនមែនមកពីគោលនយោបាយទេ" ហើយបានបន្ថែមថា "យើងជឿជាក់លើការបញ្ចុះបញ្ចូល"[ច្រើនជាងការបង្ខំ]។<ref name="bloomberg"/> ករណីអំពើហឹង្សារើសអើងគ្រិស្តបរិស័ទ និងសាសនាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាក៏មានវត្តមាននៅហ្កាហ្សាដែរ។ ម្ចាស់​ហាង​លក់​សៀវភៅ​គ្រិស្ត​សាសនិក​ម្នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ជំរិត និង​សម្លាប់​នៅក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៧។<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |work=The Independent |location=London |title=Gaza's Christian bookseller killed |first=Eric |last=Silver |date=8 October 2007 |access-date=11 September 2025 |archive-date=21 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421202741/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |url-status=live }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ បណ្ណាល័យ[[សមាគមយុវជនគ្រិស្ត]] (YMCA) នៅទីក្រុងហ្កាហ្សាត្រូវបានជនជ្រុលនិយមបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបំផ្លាញ។<ref>{{cite news |title=Militants bomb Gaza YMCA library |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |access-date=11 September 2025 |newspaper=BBC News |date=15 February 2008 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209110915/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |url-status=live }}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១៨ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើ[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] ដែលជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅហ្កាហ្សា នៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{cite news |last1=Marsi |first1=Federica |title=Gaza's Christian community faces 'threat of extinction' amid Israel war |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |agency=Al-Jazeera |date=10 November 2023 |access-date=11 September 2025 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110073921/https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |url-status=live }}</ref> មនុស្សចំនួនបីនាក់ទៀតបានស្លាប់នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកដដែរទៅលើ[[វិហារគ្រួសារពិសិដ្ឋ]]នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Israel kills three in Gaza Catholic church bombing |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/17/israel-bombs-gazas-only-catholic-church-sheltering-elderly-and-children |access-date=2025-07-29 |website=Al Jazeera }}</ref> ក្រៅពីហាម៉ាស់ [[ចលនាសាលាហ្វី]]បានផុសលេចឡើងនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សាក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលចលនានេះគាំទ្រដល់ "របៀបរស់នៅដ៏តឹងរ៉ឹងផ្អែកតាមក្រុមអ្នកប្រតិបត្តិសាសនាឥស្លាមដំបូងបង្អស់"។<ref name=bbc-salafist>{{cite news |last1=Knell |first1=Yolande |title=Can Hamas hold back Islamic State in Gaza? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |access-date=11 September 2025 |agency=BBC News |date=12 June 2015 |archive-date=13 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913115303/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |url-status=live }}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ គេបានប៉ាន់ស្មានថាអ្នកគាំទ្រចលនាសាលាហ្វីមានតែប្រមាណ "រាប់រយ ឬប្រហែលជាពីរបីពាន់នាក់" ប៉ុណ្ណោះនៅហ្កាហ្សា។<ref name=bbc-salafist/> ===វិស័យអប់រំ=== [[File:Girls lining up for class - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|កូនសិស្សស្រីៗនៅសាលារៀនក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា កំពុងតម្រង់ជួរគ្នាត្រៀមចូលថ្នាក់រៀន]] [[File:Ucas1.jpg|thumb|[[សាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្ត]] ជាមហាវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅហ្កាហ្សា]] ប៉ាឡេស្ទីនមានអត្រាអក្ខរកម្មខ្ពស់ប្រមាណ ៩៧% (៩៦% សម្រាប់ស្ត្រី និង ៩៩% សម្រាប់បុរស) នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ និងអត្រាអក្ខរកម្មរបស់យុវជន (អាយុ ១៥–២៤ ឆ្នាំ) មាន ៨៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២០ (ស្រី ៩៤% និងប្រុស ៨២%)។<ref name="auto"/> យោងតាមតួលេខរបស់ទីភ្នាក់ងារជំនួយនិងការងារអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា (UNRWA) ហ្កាហ្សាមានសាលារៀនសរុបចំនួន ៦៤០៖ សាលារដ្ឋចំនួន ៣៨៣, សាលា អសប ចំនួន ២២១ និងសាលាឯកជនចំនួន ៣៦ ដោយសរុបសិក្សានុសិស្សរៀនចំនួន ៤៤១,៤៥២ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://imeu.net/news/article0017067.shtml |title=Children and education fact sheet |publisher=Imeu.net |access-date=11 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml |archive-date=1 December 2010 |archivedate=1 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ ហ្កាហ្សាមានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៥ ហើយវិទ្យាស្ថានសិក្សាថ្មីចំនួន ៨ ទៀតកំពុងត្រូវបានសាងសង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-date=2022-01-02 |url-access=limited |url-status=live |title=Hamas-Run Schools in Gaza Set Out to Teach Hebrew |first=Jodi |last=Rudoren |newspaper=The New York Times |date=22 May 2012}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ សាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៩ បានកំពុងដំណើរការនៅហ្កាហ្សា។ មហាវិទ្យាល័យសហគមន៍នៃវិទ្យាសាស្រ្តអនុវត្ត និងបច្ចេកវិទ្យា (CCAST) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ នៅក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ នៅឆ្នាំ២០០២ មហាវិទ្យាល័យនោះបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅក្នុងបរិវេណថ្មីនៅហ្កាហ្សាភាគខាងត្បូង ហើយក៏កើតចេញជាវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសហ្កាហ្សា (GPI) នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មហាវិទ្យាល័យនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់តម្លើងជាសាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្តន៍ (UCAS)។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ មហាវិទ្យាល័យមួយនេះមាននិស្សិតចំនួន ៦,០០០ នាក់សិក្សាក្នុងដេប៉ាដឺម៉ង់ចំនួន ៨ ដែលផ្តល់ជំនាញជាង ៤០។<ref>{{cite web |url=http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |title=University College of Applied Sciences |publisher=Ucas.edu.ps |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 }}</ref> ===សុខាភិបាល=== [[File:View of the hospital from the north.jpg|thumb|[[មន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពតួកគី-ប៉ាឡេស្ទីន]]]] ខុសពីតំបន់អស្ថិរភាពដទៃ ហ្កាហ្សានៅមានមន្ទីរពេទ្យ និងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពដំណើរការច្រើនគួរសម។ ដោយសារតែមនុស្សវ័យក្មេងមានច្រើន ដូច្នេះអត្រាមរណៈនៅហ្កាហ្សាគឺមានកម្រិតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក ពោលគឺត្រឹម ០.៣១៥% ប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=2025-09-11 |archive-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228071330/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |url-status=dead |archivedate=2018-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705071857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html }}</ref> ចំពោះអត្រាមរណៈទារកវិញគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១០៥ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន ២២៤ ដោយមានអត្រា ១៦.៥៥ ក្នុងទារក ១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |title=Country Comparison: Infant mortality rate |publisher=CIA |access-date=11 September 2025 |archive-date=7 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |url-status=dead |archivedate=7 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៣៥ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍ភាពក្រីក្រមនុស្ស]]។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញថា អាយុរស់នៅសម្រាប់បុរសជាមធ្យមគឺ ៧២.៥ ឆ្នាំ និងខណៈស្ដ្រីវិញគឺ ៧៥ ឆ្នាំ ដេលជាតួលេខប្រហាក់ប្រហែលដូចគ្នានឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប លីបង់ ឬហ្សកដានី ប៉ុន្តែនៅទាបជាងនៅអ៊ីស្រាអែលនៅឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Guterres |first=António |author-link=António Guterres |date=2023-05-17 |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |url=https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA76/A76_15-en.pdf |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]]}}</ref> ការសិក្សាមួយដែលធ្វើឡើងដោយ[[សាកលវិទ្យាល័យចន ហបឃីនស៍]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) និង[[សាកលវិទ្យាល័យអាល់គូដស៍]] (នៅ[[អាប៊ូឌីស]]) សម្រាប់អង្គការ ''CARE International'' នៅចុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីកម្រិកង្វះរបបអាហារខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន។ ការសិក្សានេះបានរកឃើញថា ១៧.៥% នៃកុមារដែលមានអាយុពី ៦ ទៅ ៥៩ ខែបានទទួលរងពីកង្វះអាហារូបត្ថម្ភដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ ៥៣% នៃស្ត្រីស្ថិតក្នុងអាយុអាចបន្តពូជ និង ៤៤% នៃកុមារទាំងអស់ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានកង្វះខ្វះឈាមក្រហម។ អសន្តិសុខក្នុងការទទួលបានស្បៀងអាហារគ្រប់គ្រាន់គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បានប៉ះពាល់ដល់គ្រួសារនៅហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧០% នេះក៏ដោយសារកំណើនចំនួនមនុស្សដែលត្រូវការជំនួយពីទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិដែលបានកើនឡើងពី ៧២,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០០ ដល់ ៨០០,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។​<ref>[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 '200 Gazans injured in separate incidents on first day of Eid al-Adha,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160920020729/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 |date=20 September 2016 }} Ma'an News Agency 13 September 2016.</ref> បន្ទាប់​ពី​ក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ស្ថានភាព​សុខភាព​នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​បញ្ហា​ថ្មីៗ។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភរបស់ខ្លួនអំពីផលវិបាកនៃការបែកបាក់នយោបាយផ្ទៃក្នុងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាការធ្លាក់ចុះនូវគុណភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គម សកម្មភាពយោធា និងផលប៉ះពាល់សុខភាពផ្សេងៗបង្កឡើងដោយភាពឯកោផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |url-status=dead |archive-date=14 October 2007 |title=WHO &#124; WHO statement on the situation in the Gaza Strip |publisher=Who.int |date=25 September 2007 |access-date=11 September 2025 |archivedate=14 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html }}</ref> ផ្អែកតាមការសិក្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ នៅលើទឹកដីដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថាប្រហែល ៥០% នៃកុមារតូចៗ និងទារកអាយុក្រោម ២ ឆ្នាំ និង ៣៩.១% នៃស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដែលទទួលសេវាថែទាំមុនពេលសម្រាលនៅហ្កាហ្សា បានទទួលរងពីកង្វះខ្វះជាតិដែក។ អង្គការមួយនេះក៏បានសង្កេតឃើញដែរថា កង្វះអាហារូបត្ថម្ភរ៉ាំរ៉ៃចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ "មិនមានភាពប្រសើរឡើងអ្វីនោះទេ ហើយបែរជាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនទៅវិញ"។<ref>{{cite book |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including East Jerusalem and the occupied Syrian Golan |date=11 May 2012 |publisher=World Health Organization |page=2 |url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806000042/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-date=2012-08-06 |url-status=live |access-date=11 September 2025}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅហ្កាហ្សាត្រូវបានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web |date=2024-04-06 |title=Six months of war leave Al-Shifa hospital in ruins, WHO mission reports |url=https://www.who.int/news/item/06-04-2024-six-months-of-war-leave-al-shifa-hospital-in-ruins--who-mission-reports |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] }}</ref> ក្នុងកំឡុងពេលសង្រ្គាម យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺស្វិតដៃជើងបានទទួលជោគជ័យដោយកុមារជាង ១៨៧,០០០ នាក់ដែលមានអាយុក្រោម ១០ ឆ្នាំនៅតំបន់ហ្កាហ្សាកណ្តាលបានទទួលចាក់វ៉ាក់សាំង (ដែលជាចំនួនលើសពីគោលដៅដែលបានដាក់ចេញដំបូង) ដោយមានការគាំទ្រពីអង្គការសុខភាពក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិ ចំពេលការប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្អាកបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីធានាថាយុទ្ធនាការអាចគ្របដណ្តប់នៅគ្រប់តំបន់ដែលរងនូវអសន្តិសុខ។<ref>[https://www.who.int/news/item/04-09-2024-first-phase-of-polio-campaign-concludes-successfully-in-gaza "First phase of polio campaign concludes successfully in Gaza."] ''World Health Organization''. 4 September 2024. 4 November 2024.</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:مدينة أصداء.jpg|thumb|ឧទ្យានកម្សាន្តហ្កាហ្សា]] [[File:UNRWA Summer Game July 2010.jpg|thumb|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកីឡារដូវក្ដៅហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១០, ជាព្រឹត្តិការណ៍សម្រាប់កុមារដែលបានរៀបចំឡើងដោយ UNRWA]] ===បុរាណវត្ថុ=== [[សារមន្ទីរបុរាណវត្ថុហ្កាហ្សា]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref name=nytimes08>[https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past, Ethan Bronner] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170628022310/https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html |date=28 June 2017 }}, ''The New York Times'', 25 July 2008</ref> [[សារមន្ទីរវប្បធម៌អាល់ការ៉ារ៉ា]]នៅក្រុង[[ខាន់យូនីស]]បានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវចូលទស្សនានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប៉ុន្តែមកដល់ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ សារមន្ទីរមួយនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) خسائر كبيرة في قطاع الثقافة الفلسطينية جراء العدوان الإسرائيلي على غزة |work=القاهرة 24 |url=https://www.cairo24.com/1885559 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205004/https://www.cairo24.com/1885559 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) استهداف البشر والحجر والكلمة.. قصص تدمير أشهر المؤسسات الثقافية في غزة – البوابة نيوز |url=https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12 |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |url-status=dead }}</ref> ===ហ៊ិកាយ៉ា=== [[ហ៊ិកាយ៉ា]]គឺជាសិល្បៈនៃការនិយាយ ឬបែបនិទានកថាដែលភាគច្រើនសម្ដែងដោយស្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនវ័យចំណាស់ ហើយវាត្រូវបានចុះទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{Cite book |last1=Adam |first1=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=Y8a5EAAAQBAJ&dq=Palestine+hikaye&pg=PA17 |title=Yearbook of Transnational History: (2023) |last2=Stiefel |first2=Barry L. |last3=Peleg |first3=Shelley-Anne |date=2023-04-17 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-68393-379-3 |pages=17–18 }}</ref> នៅកាលឆ្នាំ១៩៨៩ ដំណើររឿងព្រេងក្នុងនិទានកថានៃហ៊ិកាយ៉ាត្រូវបានគេកត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ហើយបានបោះពុម្ពរួមជាមួយរឿងជាច្រើនទៀតនៅក្នុងសៀវភៅចំណងជើងថា ''Speak Bird, Speak Again''។<ref>{{Cite web |date=2007-03-05 |title=Hamas school book ban sparks anger |url=https://www.thestar.com/entertainment/hamas-school-book-ban-sparks-anger/article_46351fca-bb83-55ce-abe0-1e1920ecc5de.html |access-date=2025-09-12 |website=Toronto Star }}</ref> ===ទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ របាយការណ៍សិក្សាបានបង្ហាញថាគ្រួសារហ្កាហ្សាភាគច្រើនគឺមានវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ (៧០%+) សម្រាប់ស្ដាប់និងទស្សនា ហើយប្រហែល ២០% មាន[[កុំព្យូទ័របុគ្គល]]។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាមានសិទ្ធិចូលប្រើកម្មវិធីផ្កាយរណប FTA ការផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ពី[[សាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៉ាឡេស្ទីន]] [[អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែល]] និង[[អាជ្ញាធរទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុទីពីរ|អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែលទីពីរ]]។<ref>{{cite web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |title=Palestinian Central Bureau of Statistics – 2004 Survey of Computer, Internet and Mobile Phone Ownership |access-date=12 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511190346/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |url-status=live }}</ref> ===កីឡា=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ សមាគមឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាបានបើកសម្ពោធអាងហែលទឹកទំហំអូឡាំពិកដំបូងរបស់ខ្លួននៅក្លឹប[[អាស-សាកាដា]]។​<ref name=Maan>[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 Gaza opens first Olympic-size swimming pool] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113101036/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 |date=13 November 2012 }}, 18 May 2010, Ma'an News Agency.</ref> ក្រុមកីឡាហែលទឹកនៃក្លឹបអាស-សាកាដាបានដណ្ដើមឈ្នះមេដាយមាស និងប្រាក់ជាច្រើនគ្រឿងពីកម្មវិធីប្រកួតកីឡាហែលទឹកប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗ។<ref name="sadaka">[http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 السباحة صالة الالعاب الرياضية والساونا في النادي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511202713/http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 |date=11 May 2011 }}, as-Sadaka Athletics Club</ref> ===ទីតាំងបុរាណ និងអគារប្រវត្តិសាស្ត្រ=== កន្លែងទីតាំងបុរាណប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅហ្កាហ្សារួមមាន៖ <center> <gallery> File:Saint Porphyrius Church, Gaza City.jpg|[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] តាំងពីសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] File:قصر الباشا في غزة.jpg|[[វិមានអាល់បាឆា]] តាំងសម័យម៉ាម្លុក </gallery> </center> *[[អាល់ម៉ូក្រាកា]] តំណាំងលំនៅមនុស្សកាលសម័យ[[យុគសំរឹទ្ធ]]...ជាដើម។ល។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់]] *[[វ៉េសប៊ែង]] *[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] *[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bregman |first=Ahron |url=https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |title=Israel's wars: a history since 1947 |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28715-9 |edition=2nd |location=London; New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102101205/https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |archive-date=2 November 2022 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Cobham |first1=David P. |last2=Kanafani |first2=Noman |editor-last=Cobham |editor-first=David P. |editor-last2=Kanafani |editor-first2=Noman |title=The economics of Palestine: economic policy and institutional reform for a viable Palestinian state |url=https://books.google.com/books?id=sR6AAgAAQBAJ |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-32761-9 |edition=Illustrated |series=Routledge studies in development economics |location=London; New York |oclc=ocm55131465 }} * {{Cite book |last=Filiu |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Filiu |url=https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |title=Gaza: A History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-190-20191-3 |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175337/https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |archive-date=28 February 2023 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Seib |first=Philip |editor-last=Seib |editor-first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=7RPIAAAAQBAJ |title=Al Jazeera English: global news in a changing world |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-0-230-34020-6 |series=Palgrave Macmillan series in international political communication |location=New York, NY }} * {{Cite book |last=Byman |first=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |title=A high price: the triumphs and failures of Israeli counterterrorism |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539182-4 |location=New York |pages=114– |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118095443/https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |archive-date=18 November 2021 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Pressman |first=Jeremy |date=2003 |title=The Second Intifada: Background and Causes of the Israeli-Palestinian Conflict |url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/jcs/article/view/220/378 |url-status=live |journal=Journal of Conflict Studies |volume=23 |issue=2 |issn=1715-5673 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101133442/https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/220 |archive-date=1 November 2020 |access-date=12 September 2025 }} * {{Cite book |last=Varble |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=P5qHCwAAQBAJ |title=The Suez crisis, 1956 |publisher=Osprey Publishing |year=2003 |isbn=978-1-84176-418-4 |series=Essential histories |location=Oxford }} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} * [https://web.archive.org/web/20160424091544/http://atlas.pcbs.gov.ps/atlas/default.asp មើលផែនទីស្ថិតិប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្ដាលនៃប៉ាឡេស្ទីន]] (រក្សាទុកក្នុង archive តាំង ២៤ មេសា ២០១៦) * {{Cite web |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory |url=http://www.ochaopt.org/node/10572 |access-date=11 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ }} * {{cite web |last=Salam |first=Yasmine |date=9 October 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |publisher=NBC News}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |date=2021-01-12 }}. ''The World Factbook''. [[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]. * [https://www.state.gov/countries-areas/palestinian-territories/ យល់ដឹងអំពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ * [https://www.google.com/maps/place/Gaza+Strip/@31.4102912,34.2761441,11z ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅលើ Google Maps] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិពន្ធភូមិ និងបរិពន្ធភូមិ]] 0dxinvcjh8o530dua6abkljts1a83kf 0 10693 339176 338049 2026-08-19T10:16:06Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339176 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសារបស់រុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយម]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៧៩ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ១៤៧,១៨២,១២៣ ([[ជំរឿនរុស្ស៊ី (២០២១)|ជំរឿនឆ្នាំ២០២១]])<ref name="census2021">រាប់ទាំងប្រជាជនរស់នៅក្នុង[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]ដែលមានចំនួន ២,៤៨២,៤៥០ {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Том 1. Численность и размещение населения |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=3 September 2022 |archivedate=24 មករា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> {{nowrap|(រាប់ទាំងតំបន់គ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ]] |access-date=30 January 2022 |archivedate=24 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨១ | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP = {{increase}} ៤.៦៥០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣១,៩៦៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៩ | GDP_nominal = {{increase}} ២.១៣៣ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៤,៦៦៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI = ០.៨២៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៥២ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=(ភាសាអង់គ្លេស) របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០២០|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]|date=15 ធ្នូ 2020|access-date=15 ធ្នូ 2020}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{unbulleted list | ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]]<br/>៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/15 15]–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2/page/6 6]–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|url=https://archive.org/details/introductiontome0000jame |publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=[https://archive.org/details/introductiontome0000jame/page/268 268]|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|url= https://archive.org/details/baltictransforme0000clem|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= [https://archive.org/details/baltictransforme0000clem/page/106 106]|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2000-05_90_2/page/48|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse |chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] jva1vjlme268lvwlcjpeahf61ov5osn 0 11368 339106 337968 2026-08-19T08:51:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339106 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ |common_name = អេស្ប៉ាញ |native_name = {{nobold|''Reino de España'' {{small|([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}}}} |image_flag = Flag of the Kingdom of Spain.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអេស្ប៉ាញ|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Escudo de España (mazonado).svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអេស្ប៉ាញ|វរលញ្ឆករ]] |national_motto = "[[ប្លាស អាល់ត្រា (បាវចនា)|Plus Ultra]]" <br /> {{small|"ចម្រើនទៅបរលោក"}} |national_anthem = ''[[ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ|Marcha Real]]''<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|ប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាល]]|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997}}</ref> <br /> "ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ"<br/><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> |image_map = Spain in the European Union on the globe (Europe centered).svg |image_map2 = Spain in European Union (extended) (-mini map -rivers).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |map_caption2 = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប |capital_type = រាជធានី |capital = [[ម៉ាឌ្រីដ]] |coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} |largest_city = capital |languages_type = ភាសាផ្លូវការ |languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]<!--(aka Castilian)-->{{refn|group=ស|ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋត្រូវបានចែងនៅក្នុងមាត្រា ៣ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៨]] ជាគ្រាមភាសាកាស្ទីលី។<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |title=The Spanish Constitution |publisher=Lamoncloa.gob.es |date= |accessdate=26 មេសា 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |archivedate=25 មីនា 2013}}</ref> នៅក្នុង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ខ្លះ គេក៏បានចាត់ទុក[[ភាសាកាតាឡាំង]] [[ភាសាហ្កាលីស៊ី]] [[ភាសាបាស]] និង[[ភាសាអុកស៊ីតង់]] ជាភាសាផ្លូវការរួមដែរ។ [[ភាសាអារ៉ាហ្កន]] និង[[ភាសាអាស្ទូតូរី]] (ត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ភាសាអារ៉ានី]]នៅមូលដ្ឋាន) ក៏មានការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការខ្លះៗដែរ។}} |ethnic_groups = {{unbulleted list |៨៤.៨% [[ជនជាតិអេស្ប៉ាញ]] |១៥.២% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} |ethnic_groups_year = ២០២០ |ethnic_groups_ref = <ref name="ine.es">{{Cite web|url=https://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&file=01006.px#!tabs-tabla|title=(អេស្ប៉ាញ) Instituto Nacional de Estadística. Población (españoles/extranjeros) por País de Nacimiento, sexo y año|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]]|website=ine.es}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៥៧.៦% [[គ្រិស្តសាសនា]] |៣៧.៧% គ្មានជំនឿសាសនា |២.៩% [[សាសនានៅអេស្ប៉ាញ|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] |១.៨% មិនមានចម្លើយ }} | religion_ref = <ref name="Barómetro de enero 2022">[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[http://datos.cis.es/pdf/Es3347marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2022"], 3,777 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = ២០២២ |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[ហ្វេលីពទី៦]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ប៉េដ្រូ សានឆេស]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាអេស្ប៉ាញ|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋបង្រួបបង្រួម]] |established_date2 = ២០ មករា ១៤៧៩ | established_event3 = [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ|អធិបតេយ្យភាពឯក]] | established_date3 = ១៤ មីនា ១៥១៦ |established_event4 = [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|រាជវង្សបច្ចុប្បន្ន]] |established_date4 = ៩ មិថុនា ១៧១៥ |established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] |established_date5 = ១៩ មីនា ១៨១២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ២៩ ធ្នូ ១៩៧៨ |established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរុប]] |established_date7 = ១ មករា ១៩៨៦ |area_km2 = ៥០៥,៩៩៤ |area_size = 1 E7 |area_rank = ទី៥១ |percent_water = ០.៨៩<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> |population_census = {{IncreaseNeutral}} ៤៧,៤៥០,៧៩៥<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177012&menu=ultiDatos&idp=1254734710990|title=INEbase / Demografía y población /Padrón. Población por municipios /Estadística del Padrón continuo. Últimos datos datos|website=ine.es|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref><ref name="cp_2020"/>{{refn|group=ស|គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ប្រជាជនអេស្បាញបានកើនឡើងចំនួន ៣៩២,៩២១ នាក់ពីឆ្នាំ ២០១៩ ដោយចំនួនប្រជាជនសរុបបានឈានដល់ ៤៧,៣៣០ លាននាក់។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះ ចំនួនពលរដ្ឋដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញបានកើនឡើងដល់ ៤២,០៩៤,៦០៦ នាក់។ ចំនួនជនបរទេស (ឧ. ជនអន្តោប្រវេសន៍ អតីតជនភៀសខ្លួន និងជនភៀសខ្លួន ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជនបរទេសដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញ) ដែលកំពុងរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥,២៣៥,៣៧៥ (១១.០៦%) ក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="cp_2020">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_e2020_p.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Population Figures at 01 January 2019. Migrations Statistics. Year 2019.|date=June 2020|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]] (INE)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=28 មិថុនា 2017}}</ref>}} |population_census_year = ២០២០ |population_census_rank = ទី៣០ |population_density_km2 = ៩៤ |population_density_rank = ទី១២០ |GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|២.២០&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|website=IMF.org|https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April} }</ref>}} |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP_rank = ទី១៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៦,៤១៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤០ |GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|១.៤៣៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/>}} |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_rank = ទី១៥ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣០,១៥៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៨ |Gini = ៣៣.០ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = {{decrease}} |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=(អង់គ្លេស) Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI = ០.៩០៤ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=10 December 2019|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|format=PDF}}</ref> |HDI_rank = ទី២៥ |currency = [[អឺរ៉ូ]]{{refn|group=ស|លុយ[[ប៉េសេតាអេស្ប៉ាញ|ប៉េសេតា]]មុនឆ្នាំ២០០២។}} ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|CET]] និង[[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|WET]] |utc_offset = ⁠±០ ទៅ +១ <!--Note: Zero-width non-breaking space results in the infobox displaying "UTC" without a specified offset.--> |utc_offset_DST = +១ ទៅ +២ |DST_note = {{small|សម្គាល់៖ អេស្ប៉ាញកំណត់យក CET/CEST លើកលែងតែ[[កោះកាណារី]]ដែលកំណត់យក WET/WEST}} |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល|CEST]] និង[[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]] |date_format = dd/mm/yyyy {{small|([[សករាជ|CE]])}} |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអេស្ប៉ាញ|+៣៤]] |iso3166code = ES |cctld = [[.es]]<br/>[[.eu]] |today = |wikidata = Q29 }} '''ប្រទេសអេស្ប៉ាញ'''{{refn|group=ឈ|[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ España}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជា​ណាចក្រ​អេស្ប៉ាញ'''{{refn| group=ឈ|Reino de España}}{{refn|group=ឈ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញមិនបានចែងអ្វីទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញនោះទេ។ តែផ្ទុយទៅវិញ ពាក្យដូចជា España (រដ្ឋ), Estado español (រដ្ឋអេស្ប៉ាញ) និង Nación española (ជាតិអេស្ប៉ាញ) គឺសុទ្ធតែមានវត្តមាននៅក្នុងឯកសាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយជួនកាលអាចឆ្លាស់គ្នាទៅវិញទៅមកបានទៀតផង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤ ក្រសួងការបរទេសនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញបានប្រកាសកំណត់ថាឈ្មោះ España (អេស្ប៉ាញ) និង Reino de España (ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ) ថាអាចប្រើបានដូចគ្នាដើម្បីសម្គាល់ប្រទេសអេស្ប៉ាញទាំងមូលនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ។ "ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ" ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងកិច្ចការជាតិ និងអន្តរជាតិគ្រប់ប្រភេទ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាបរទេស ក៏ដូចជាឯកសារផ្លូវការរបស់ជាតិផងដែរ ហើយដូច្នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាឈ្មោះអនុសញ្ញិកដោយអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើន។<ref name="nj">{{cite web|url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Acuerdo entre el Reino de España y Nueva Zelanda sobre participación en determinadas elecciones de los nacionales de cada país residentes en el territorio del otro, hecho en Wellington el 23 de junio de 2009.|website=Noticias Jurídicas|access-date=10 April 2024|archive-date=31 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160831012228/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|url-status=live}}</ref>}} គឺ​ជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិត​នៅប៉ែក[[​អឺរ៉ុប​និរតី]] និងមានទឹកដីមួយចំនួនតូចស្ថិត​នៅ[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងត្បូង]] និងជារដ្ឋសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ធំបំផុតទីបួន។ អេស្ប៉ាញមានទឹកដីមួយភាគធំលាតសន្ធឹងតាម[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] ខណៈទឹកដីតូចៗមួយចំនួនទៀតដូចជា[[ប្រជុំកោះកាណារី]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក [[ប្រជុំកោះប៉ាឡេអារ៍]]នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងរួមទាំង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|ទីប្រជុំជនស្វយ័ត]][[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]]ក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ អេស្ប៉ាញដីគោក ឬ[[ឧបទ្វីបអេស្ប៉ាញ]]មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងរដ្ឋ[[ជីប្រាល់តា]]នៅចុងភាគខាងត្បូង [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងត្បូងនិងកើត ប្រទេស[[បារាំង]]និង[[អង់ដូរ៉ា]]នៅភាគខាងជើង និងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងលិច។ រាជធានី និងទីក្រុងធំជាងគេក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺ [[ម៉ាឌ្រីដ]] ហើយតំបន់ក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[បារសេឡូណា]] [[វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា]] [[ហ្សារ៉ាហ្កូហ្សា]] [[សេវីយ៉ា]] [[ម៉ាឡាហ្កា]] [[មួរស៊ីយ៉ា]] [[ប៉ាល់ម៉ាដេម៉ាយ៉ូរកា]] [[ឡាសប៉ាល់ម៉ាស]] និង[[ប៊ីលបាវ]]។ នៅដើមសម័យបុរាណ [[សែលត៍|កុលសម្ព័ន្ធស៊ែលត៍]] និង[[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]]បានមកតាំងទីលំនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងព្រមទាំងជនជាតិបុរេសម័យរ៉ូម៉ាំងមួយចំនួនទៀតផង។ បន្ទាប់ពីពួករ៉ូម៉ាំងបានចូលកាន់កាប់ឧបទ្វីបនេះ ពួកគេក៏បានបង្កើតខេត្ត[[អ៊ីស្ប៉ានី]]ឡើង។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម៉ាំង ពួកគេបានធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្ម និង[[គ្រិស្តវូបនីយកម្ម]]លើប្រជាជនក្នុងខេត្តអ៊ីស្ប៉ានី។ [[ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច]]បានបង្កឱ្យមានចលនាចំណាកស្រុកនៃកុលសម្ព័ន្ធខ្លះៗពីតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលមកកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ពិសេសគឺជនជាតិ[[វីស៊ីហ្គោត៍]] ដែលពួកគេក្រោយមកបានបង្កើត[[ព្រះរាជណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|អាណាចក្រ]]ផ្ទាល់ខ្លួនដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្រុង[[តូលេដូ]]។ នៅដើមសតវត្សទីប្រាំបី ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមួយភាគធំត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះមក [[អាល់អង់ដាលូស]] រួចក៏បានក្លាយជាតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៃចក្រភពឥស្លាមអូមេយ៉ាដ។ នគរគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនបានលេចរូបរាងឡើងនៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរី ដោយក្នុងនោះមានដូចជា៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរី|អាស្ទូរី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡេអូន|ឡេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ាស|កាស្ទីល]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៍]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]។ ព្រះនគរទាំងប៉ុន្មាននេះបានរួមគ្នាពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈកម្លាំងយោធាសម្ដៅទៅប៉ែកខាងត្បូងក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាឧបទ្វីបទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២។ ការចងសម្ព័ន្ធភាពគ្នារវាង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កកាស្ទីយ៉ា|រាជវង្សកាស្ទីយ៉ា]] និង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៧៩ ឱ្យស្ថិតនៅក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រាជអំណាចកាតូលិក]]តែមួយ ជារឿយៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជានិម្មាបនកម្មនៃរដ្ឋប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងអំឡុង[[សម័យរុករក]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំមុខគេក្នុងចលនារុករក[[ពិភពថ្មី]] និងជាប្រទេសដំបូងដែលអាចធ្វើបរិនាវាចរណ៍ជុំវិញពិភពលោក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ អេស្ប៉ាញបានបង្កើតនូវអាណាចក្រដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមរយៈអាណានិគមកិច្ច។ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីស្ទើរតែគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់លើសកលលោក ហើយបានពង្រីកប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មសកលដើម្បីដោះដូរធាតុលោហៈដ៏មានតម្លៃផ្សេងៗ។ មកដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានគេចេញអនុវត្តនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ពិសេសគឺ [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|កំណែទម្រង់បួរបន]]។<ref>{{Cite journal|title=Born with a 'Silver Spoon': The Origin of World Trade in 1571|first1=Dennis O.|last1=Flynn|first2=Arturo|last2=Giráldez Source|journal= Journal of World History|volume=6|issue=2|year=1995|page=202|jstor=20078638}}</ref> នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បន្ទាប់ពីធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ណាប៉ូលេអុង និងប្រយុទ្ធក្នុង[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមដើម្បីឯករាជ្យ]] របបនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសត្រូវបានបែកបាក់និងបែងចែកជាបក្សពួកសេរីនិយម និងពួកផ្តាច់ការនិយម ហើយជាលទ្ធផល អំណាចអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកក៏ធ្លាក់ចុះខ្សោយរហូតបាត់បង់។ ការបែកបាក់នយោបាយនេះបានឆ្លងបន្តរហូតទៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមស៊ីវិលអេស្ប៉ាញ]] និងបានបើកផ្លូវឱ្យកើតចេញ[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ]]ដែលមានអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ ក្រោយពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ បូករួមជាមួយនឹងការចូលជាសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏បានរីកលូតលាស់ចម្រើនឡើង និងបានវិវត្តចូលទៅក្នុងសង្គម និងនយោបាយអេស្ប៉ាញយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ ចាប់តាំងពី[[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាស]]មក (ចុងសតវត្សរ៍ទី១៥) [[សិល្បៈ]] [[ស្ថាបត្យកម្មអេស្ប៉ាញ|ស្ថាបត្យកម្ម]] [[តន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|តន្ត្រី]] [[កំណាព្យអេស្ប៉ាញ|កំណាព្យ]] [[គំនូរបារ៉កអេស្ប៉ាញ|គំនូរ]] [[អក្សរសិល្ប៍អេស្ប៉ាញ|អក្សរសិល្ប៍]] និង[[អាហារអេស្ប៉ាញ|ម្ហូបអាហារអេស្ប៉ាញ]]បានជះឥទ្ធិពលទៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសនៅ[[អឺរ៉ុបខាងលិច]] និង[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសចម្បងមួយនៃ[[អឺរ៉ុបឡាទីន]] និងជា[[មហាអំណាចវប្បធម៌]]មួយ។<ref>{{cite web |title=Beyond Bullfights and Sangria: Five Centuries of Spanish History through Its Music, Art, and Literature - UC San Diego Extension |url=http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |archive-date=25 November 2016 |access-date=10 April 2024 |archivedate=25 វិច្ឆិកា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 }}</ref><ref>{{cite news |date=3 July 2014 |title=Spain, main reference for world's Hispanic heritage |url=http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911114058/http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |archive-date=11 September 2016 |access-date=10 April 2024 |work=ABC.es |location=Madrid}}</ref> ដោយសារតែធនធានសម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់ខ្លួន អេស្ប៉ាញបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលមានអ្នកចូលទស្សនាច្រើនជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោក ជាប្រទេសមាន[[ទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក]]ច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាគោលដៅដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់និស្សិត[[អេរ៉ាស្មូស|អឺរ៉ុប]]។<ref>ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានជាប់ជាជើងឯកនៃនិស្សិតអឺរ៉ុប។ សមិទ្ធផលនេះគឺបានមកពីគុណភាពនៃសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួននៅទីក្រុងបារសេឡូណា វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា ម៉ាឌ្រីដ ក្រាណាដា និងសាឡាម៉ាន់កា។ ថ្វីត្បិតតែគ្មានប្រទេសណាដែលអាចទាក់ទាញនិស្សិតបានច្រើនមកសិក្សាដូចនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏ដោយ យើងនៅឃើញថាប្រទេសអាល្លឺម៉ង់គឺស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរ។ អាល្លឺម៉ង់ក៏ជាប្រទេសដែលមានសាកលវិទ្យាល័យល្បីៗច្រើនតាមទីក្រុងជាច្រើនដែរ។ កត្ដាដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប បានជំរុញឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅដ៏ចម្បងសម្រាប់អ្នកដែលកំពុងស្វែងរកការងារធ្វើក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សា។ ប្រទេស​បារាំង ចក្រភព​អង់គ្លេស និង​អ៊ីតាលីគឺឈរ​នៅ​លំដាប់​ទី​៣ ទី​៤ និង​ទី​៥ រៀងគ្នា។ ប្រទេសដែលសល់បន្តបន្ទាប់គឺមានពិន្ទុក្រោមឆ្ងាយណាស់។ [https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations What are the most popular Erasmus destinations?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230630180757/https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |date=30 June 2023 }}</ref> ឥទ្ធិពលវប្បធម៌អេស្ប៉ាញត្រូវបានទទួលដោយមនុស្សជាង ៦០០ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យ[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]ក្លាយជាភាសាកំណើតដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតទីពីរ និងជា[[ភាសារ៉ូម៉ាំង]]ដែលគេប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយបំផុតលើពិភពលោកផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513000611/https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-date=13 May 2021 |website=www.cervantes.es}}</ref> អេស្ប៉ាញជាប្រទេស[[ប្រព័ន្ធសភា|ប្រជាធិបតេយ្យនិយមសភា]] និងជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដោយមានព្រះរាជា[[ហ្វេលីពទី៦]] ជាព្រះ[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ ចំពោះសេដ្ឋកិច្ច អេស្ប៉ាញគឺជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមូលធនជឿនលឿនដ៏សំខាន់មួយ<ref>{{cite news|last1=Whitehouse|first1=Mark|title=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|work=The Wall Street Journal|date=6 November 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920064345/https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|archive-date=20 September 2017}}</ref> ដោយមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមធ្យមធំបំផុតទីដប់ប្រាំ]] (ទីបួនប្រចាំសហភាពអឺរ៉ុប) និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ទីដប់ប្រាំដូចគ្នាបើគិតជា យអទ]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]], [[សហភាពអឺរ៉ុប]], [[ហ្សូនអឺរ៉ូ]], [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ណាតូ) និងជាភ្ញៀវអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ហ្សេម្ភៃ]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏មានឈ្មោះជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនដូចជា [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]], [[អង្គការរដ្ឋអ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]], [[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]], [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]], [[អង្គការសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]។ == ឈ្មោះ == ឈ្មោះនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (España) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានដើមកំណើតចេញពីពាក្យ[[អ៊ីស្ប៉ានី]] (Hispania) ដែលពួករ៉ូម៉ាំងដាក់ឱ្យដើម្បីសម្ដៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] និងខេត្តពួកគេនៅក្នុងអំឡុងសម័យ[[ចក្រភពរ៉ូម]]។ គេមិនទាន់ដឹងពីប្រភពដើមច្បាស់លាស់នៃពាក្យ អ៊ីស្ប៉ានី នេះនៅឡើយទេ តែបើតាមទ្រឹស្តីសម្មតិកម្ម គេបានសន្មតថា វាមានប្រភពចេញពីជនជាតិភេនីស៊ីដែលពួកនេះបានប្រើពាក្យ Spania ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់អ៊ីបេរី (ដែលមានន័យថា "ទឹកដីសត្វទន្សាយ")។<ref>{{cite web|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|title="I-span-ya", el misterioso origen de la palabra España|last=ABC|date=28 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113170715/http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|archive-date=13 November 2016}}</ref> គេបានលើកអំណះអំណាងមួយទៀតឡើងថា "អ៊ីស្ប៉ានី" កើតចេញមកពីពាក្យក្នុង[[ភាសាបាស]]គឺ ''Ezpanna'' មានន័យថា "គែម" ឬ "ព្រំដែន" ដែលចង់សម្ដៅទៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីដែលមានទីតាំងនៅកែងនិរតីនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref name=anthon>{{cite book|last = Anthon |first = Charles|title = A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges|publisher=Harper & Brothers |year = 1850|location = New York|page = [https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog/page/n28 14]|url = https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} === សម័យបុរេប្រវត្តិ និងបុរេរ៉ូម៉ាំង === ដំណើរស្រាវជ្រាវផ្នែកបុរាណវត្ថុនៅភ្នំ[[អាតាពូអ៊ឺកា]]បានបង្ហាញថា ពូជ[[អូមីនីដេ]]បានឡើងមករស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីតាំងពី ១.៣ លានឆ្នាំមុន។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=11 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> មនុស្សសម័យបានឈានជើងចូលមកដល់តំបន់អ៊ីបេរីដំបូងនៅប្រហែល ៣៥,០០០ ឆ្នាំមុនពីភាគខាងជើង។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាដែលបញ្ជាក់ពីការតាំងទីលំនៅដោយមនុស្សបុរេប្រវត្តិគឺ រូបគំនូរលើផ្ទាំងថ្មីនៅក្នុង[[រូងភ្នំអាល់តាមីរ៉ា]]នៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរីនៅប្រមាណពី ៣៥,៦០០ ទៅ ១៣,៥០០ ឆ្នាំមុន គ.ស.។<ref name="Science2012">{{cite journal|last1=Pike|first1=A. W. G.|last2=Hoffmann|first2=D. L.|last3=Garcia-Diez|first3=M.|last4=Pettitt|first4=P. B.|last5=Alcolea|first5=J.|last6=De Balbin|first6=R.|last7=Gonzalez-Sainz|first7=C.|last8=de las Heras|first8=C.|last9=Lasheras|first9=J. A.|last10=Montes|first10=R.|last11=Zilhao|first11=J.|title=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-06-15_336_6087/page/1409|journal=Science|volume=336|issue=6087|year=2012|pages=1409–1413|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1219957|pmid=22700921|bibcode=2012Sci...336.1409P|s2cid=7807664}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title=Cronología del arte paleolítico|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=11 April 2024|issn=1131-6993|pages=265–276|format=PDF|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A|url-status=live}}</ref> ក្រុមជនជាតិធំៗពីរដែលរស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមុនពេលពួករ៉ូម៉ាំងចូលមកដល់គឺ [[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]] និង[[ស៊ែលត៍ (ជនជាតិ)|ស៊ែលត៍]]។ ជនជាតិអ៊ីបេរីនិយមរស់នៅក្នុងតំបន់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចំណែកឯជនជាតិស៊ែលត៍វិញច្រើនរស់នៅជាប់ខាងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ជនជាតិផ្សេងៗដូចជា [[បាស (ជនជាតិ)|បាស]] បានតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំភីរីនីស៍ និងតំបន់ជុំវិញ។ រីឯពួក[[តាតេសូស]]ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីភេនីស៊ី មានវត្តមាននៅភាគនិរតី ខណៈពួក[[លូស៊ីតាញ៉ង់]] និង[[វេថុងស៍]]ច្រើនរស់នៅតំបន់កណ្តាលឈៀងខាងលិច។ === អ៊ីស្ប៉ានីរ៉ូម៉ាំង និងអាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍ === {{Main|អ៊ីស្ប៉ានី|ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍}} [[File:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|[[សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង (មេរីដា)|សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង]]នៅក្រុង[[មេរីដា (អេស្ប៉ាញ)|មេរីដា]]]] នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមភ្យូនីកលើកទី២]] ប្រហែលជាចន្លោះឆ្នាំ២១០ និងឆ្នាំ២០៥ មុន គ.ស. [[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម]]បានកាន់កាប់ដែនដីពាណិជ្ជកម្មការតាជីណ័សនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ថ្វីបើរ៉ូមបានចំណាយពេលជិតពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមែន ប៉ុន្តែរ៉ូមបានរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើអ៊ីបេរីអស់រយៈពេលជាងប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយច្បាប់ ភាសា និង[[វិថីរ៉ូម៉ាំង]]។<ref name="hispania">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=15 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> វប្បធម៌របស់ប្រជាជនមុនសម័យរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានរ៉ូមធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្មបន្តិចម្តងៗ ពោលគឺរ៉ូមបានយកវប្បធម៌ខ្លួនមកផ្សព្វផ្សាយរួចបន្សាបចូលទៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌អ៊ីបេរីដើម្បីប្រែក្លាយតំបន់នេះជាទឹកដីរ៉ូមផ្លូវការ។<ref name="country">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain. Chapter 1 – Hispania|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0014)|access-date=15 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922143456/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+es0014%29|archive-date=22 September 2008 }}</ref> តំបន់ ឬខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីត្រូវបានចាត់ទុកជាឃ្លាំងសម្រាប់បម្រើទីផ្សាររ៉ូម៉ាំង ហើយកំពង់ផែរបស់វាបាននាំចេញវត្ថុមានតម្លៃជាច្រើនដូចជា មាស រោមចៀម ប្រេងអូលីវ និងស្រាជាដើម។ ផលិតកម្មផ្នែកកសិកម្មនៅក្នុងតំបន់បានកើនឡើងជាលំដាប់ក្រោយពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តថ្មីត្រូវបានសាងសង់ ហើយប្រព័ន្ធមួយចំនួននៅតែគេបន្តប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូមដូចជា [[អាឌ្រីយ៉ង់]] [[ត្រាហ្សាន]] [[ធីអូដូសទី១]] និងទស្សនវិទូ[[សេនេកា]]សុទ្ធតែបានចាប់កំណើតនៅក្នុងទឹកដីហ៊ីស្ប៉ានី។ គ្រិស្តសាសនាត្រូវបាននាំមកផ្សព្វផ្សាយនៅខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីដំបូងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. ហើយបានទទួលប្រជាប្រិយភាពនៅតាមទីក្រុងនានាក្នុងសតវត្សរ៍ទី២។<ref name="country" /> ភាសា និងសាសនារបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នភាគច្រើន ក៏ដូចជាមូលដ្ឋាននៃច្បាប់សុទ្ធតែមានប្រភពចេញពីសម័យកាលនេះ។<ref name="hispania" /> [[File:Coronas_votivas_visigodas_en_el_MAN_(16846328238).jpg|thumb|[[មកុដបំណន់]]នៃព្រះចៅ[[រ៉េស៊ីសវ៉ង់ថ៍]] ព្រះរាជានៃអាណាចក្រវិស៊ីហ្គោត៍]] [[ជនជាតិជែរម៉ាំង]]ពីរក្រុមគឺ[[ស៊ូវេស៍]] និង[[វ៉ាន់ដាល]] រួមជាមួយជនជាតិ[[អាឡង់]] បានចូលមករស់នៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីក្រោយឆ្នាំ៤០៩ ដោយក្រុមទាំងអស់នេះបានរំលាយអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅអ៊ីបេរី។ ជនជាតិស៊ូវេស៍បានបង្កើតព្រះនគរមួយនៅភាគពាយ័ព្យនៃអ៊ីបេរី ចំណែកឯជនជាតិវ៉ាន់ដាលវិញបានបង្កើតអាណាចក្រផ្ទាល់ខ្លួននៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីប មុនពេលឆ្លងចូលតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងឆ្នាំ៤២៩។ នៅពេលដែលអំណាចលោកខាងលិចកំពុងចុះខ្សោយនិងបែកបាក់ មូលដ្ឋានសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចនៅអ៊ីបេរីវិញក៏បានជួបវិបត្តិខ្លះៗ និងមានលក្ខណៈសាមញ្ញជាងមុន។ របបគ្រប់គ្រងជាបន្តបន្ទាប់នៅតែរក្សាស្ថាប័ន និងច្បាប់ជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម រួមទាំងគ្រិស្តសាសនា និងការផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌រ៉ូមទៅក្នុងតំបន់។ [[អាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីន]]បានបង្កើតខេត្តមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបហៅថា [[អេស្ប៉ាញប៊ីហ្សង់ទីន|អេស្ប៉ាញ]] ក្នុងគោលបំណងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមឡើងវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ហ៊ីស្ប៉ានីបានចេញប្រឆាំង ហើយក៏រួមគ្នាបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|នគរវីស៊ីហ្គោត៍]]ឡើង។ === សម័យកាលឥស្លាម និង''រ៉េកុនគីស្តា'' === ពីឆ្នាំ៧១១ ដល់ឆ្នាំ៧១៨ [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]]បានវាយត្រួតត្រាតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន ហើយជាលទ្ធផល ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីស្ទើរទាំងមូលត្រូវបានមហាអំណាចឥស្លាមមួយនេះកាន់កាប់ ខណៈរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍បានដួលរលំ។ មានតែទឹកដីតូចមួយនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបប៉ុណ្ណោះដែលបានរួចផុតពីការឈ្លានពានរបស់ឥស្លាម។ នគរគ្រិស្តនៅភាគខាងជើងឧបទ្វីបដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរីយ៉ាស|អាស្ទូរីយ៉ាស-លេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៉ា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]បានរួបរួមគ្នាបញ្ឈប់យុទ្ធនាការពង្រីកទឹកដីរបស់អូមេយ៉ាដពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Castile and Aragon|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|access-date=15 April 2024|archive-date=22 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922142215/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|url-status=live}}</ref> ជាលទ្ធផល ព្រំដែនរវាងទឹកដីឥស្លាម និងនគរគ្រិស្តនៃឧបទ្វីបត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមបណ្តោយជ្រលង[[អ៊ីប្រេ]] និង[[ឌូរ៉ូ]]។ [[File:Palacios Nazaríes in the Alhambra (Granada). (51592334991).jpg|alt=|thumb|ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងនៃ[[ព្រះរាជវាំងលេអូន]] ដែលជាបេះដូងនៃ[[អាល់អង់ដាលូស]] (ខេត្តក្រោមអាណាចក្រឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី)]] ក្រោមការកាន់កាប់របស់អាណាចក្រអូមេយ៉ាដ ប្រជាជនក្នុងតំបន់ជាច្រើនត្រូវបានរដ្ឋអំណាចបញ្ចុះបញ្ចូល និងបង្ខំឱ្យប្តូរទៅប្រកាន់[[សាសនាឥស្លាម]]។ គេជឿថា មកត្រឹមចុងសតវត្សរ៍ទី១០ ប្រជាជនភាគច្រើននៃអាល់-អង់ដាលូសបានប្រតិបត្តិគោរពសាសនាឥស្លាមជាសាសនាគោលរបស់គេ។<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages. Chapter 5: Ethnic Relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403051916/http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |date=3 April 2017 }}, Thomas F. Glick</ref><ref name="chap2">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 2 Al-Andalus|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=17 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី១១ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរីបានដួលរលំបែកបាក់ទៅជានគរឥស្លាមតូចៗ (គេនិយមហោថា [[តៃហ្វា]])។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|title=Handbook of Medieval Culture|first=Albrecht|last=Classen|date=31 August 2015|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|via=Google Books|isbn=9783110267303|access-date=17 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033453/https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|url-status=live}}</ref> នគរតៃហ្វាទាំងនេះជាទូទៅត្រូវប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួនមានឱ្យទៅដល់បណ្ដានគរគ្រិស្តនៅប៉ែកខាងជើងឧបទ្វីប ជាថ្នូរនឹងការការពារទឹកដី ក៏ប៉ុន្តែបើបង់មិនទៀងទាត់ ឬគ្មានលទ្ធភាពទេ នុះពួកគេនឹងត្រូវរងការឈ្លានពាន។ ទីបំផុត អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងឧបទ្វីបក៏ត្រូវបង្វែរទៅរកព្រះនគរគ្រិស្តវិញបន្ទាប់ពីពួកគេបានវាយដណ្ដើមទីក្រុងតូលេដូនៅក្នុងឆ្នាំ១០៨៥ ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយរបស់តៃហ្វា។ [[File:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|thumb|[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ]]។]] នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ា]]បានលេចឡើងជានគរគ្រិស្តដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងតំបន់។ មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៣ កាស្ទីយ៉ាបានវាយដណ្ដើមបន្ទាយឥស្លាមសំខាន់ៗបន្ថែមដូចជា គ័រដូបា (១២៣៦) និង[[សេវីយ៉ា]] (១២៤៨)។ ទន្ទឹមនឹងនេះ [[ស្រុកបាសេឡូណា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន]]បានចងសម្ព័ន្ធរាជវង្សជាមួយនឹងកាស្ទីយ៉ា ហើយទទួលបានអំណាចគ្រប់គ្រងទឹកដីនៅប៉ែកសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមចុងក្រោយគេបង្អស់នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរីគឺ [[អេមីរ៉ាតក្រាណាដា]] បានប្រកាសទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ចំពោះកងកម្លាំងយោធានៃរាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ដោយបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមក្រាណាដា]]ដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំកន្លងមក។<ref>{{Cite book|publisher=Brill|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|title=The Nasrid Kingdom of Granada between East and West|first=Roser|last=Salicrú i Lluch|chapter=Granada and Its International Contacts |pages=124–125|doi=10.1163/9789004443594_006|year=2020|isbn=9789004443594|s2cid=243153050|access-date=18 April 2024|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413053115/https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|url-status=live}}</ref> === ចក្រភពអេស្ប៉ាញ === {{Main|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ}} [[File:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៃកំពង់ផែសេវីយ៉ានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលជាកំពង់ផែមួយទទួលបានសិទ្ធិផ្តាច់មុខចំពោះការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពិភពថ្មី]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៦៩ ព្រះនគរគ្រិស្តនៃកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាក្រោយពីមានព្រះរាជអភិសេករវាងព្រះរាជានៃនគរទាំងពីរគឺ [[អ៊ីសាប៊ែលទី១ នៃកាស្ទីយ៉ា|អ៊ីសាប៊ែលទី១]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃកាស្ទីយ៉ា) និង[[ហ៊្វែឌីណង់ទី២ នៃអារ៉ាហ្កន|ហ៊្វែឌីណង់ទី២]] (ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាហ្កន)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ជនជាតិជ្វីហ្វ ឬយូដាត្រូវបានអាជ្ញាធរបង្ខំឱ្យប្ដូរទៅប្រតិបត្តិសាសនាកាតូលិក ហើយបើមិនអញ្ចឹងទេនឹងត្រូវបណ្តេញចេញពីព្រះនគរ។<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|title=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia|work=New Scientist|date=4 December 2008|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328024905/http://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|archive-date=28 March 2014 }}</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិជ្វីហ្វរហូតដល់ទៅ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីដែននគរកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កន។ នៅឆ្នាំដដែរ លោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ដែលត្រូវគាំទ្រដោយអ៊ីសាប៊ែល បានឈានជើងចូល[[ពិភពថ្មី]] (ទ្វីបអាមេរិក) បន្ទាប់ពីចំណាយពេលអស់ជាច្រើនសប្តាហ៍ឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ សមិទ្ធផលរបស់កូឡុំបានជំរុញឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងនាំឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមចែកទ្វីបអាមេរិកដោយមហាអំណាចទាំងនោះ រួមទាំងអេស្ប៉ាញផងដែរ។ [[សន្ធិសញ្ញាក្រាណាដា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩១ បានធានានូវការអត់ឱនខាងសាសនាពីរដ្ឋាភិបាលចំពោះឥស្លាមសាសនិកនៅក្នុងនគរ<ref>{{cite web|url=http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|title=The Treaty of Granada, 1492|publisher=Islamic Civilisation|access-date=19 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|archive-date=24 September 2008|archivedate=24 កញ្ញា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html}}</ref> ប៉ុន្តែវាបានចូលជាធរមានបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះមុនពេលត្រូវលុបចោល និងចាត់ទុកការគោរពសាសនាឥស្លាមជាអំពើខុសច្បាប់នៅក្នុងកាស្ទីយ៉ា (១៥០២) និងអារ៉ាហ្កន (១៥២៧)។ នៅប្រហែលបួនទសវត្សរ៍ក្រោយបញ្ចប់[[ឧទ្ទាមកម្មអាល់ពូហារ៉ាស|សង្រ្គាមអាល់ពូហារ៉ាស]] (១៥៦៨–១៥៧១) អតីតឥស្លាមសាសនិកជាង ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីអ៊ីបេរី និងបាននាំគ្នាតាំងទីលំនៅជាចម្បងនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។<ref name="cong">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – The Golden Age|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> [[File:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|upright=1.2|ផែនទីបង្ហាញពីវិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] ការបង្រួបបង្រួមនិងចងរាជអភិសេកនៃព្រះរាជារវាងអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់ដែលនាំឱ្យកើតមានប្រទេសអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន និងចក្រភពអេស្ប៉ាញជារួម ក៏ប៉ុន្តែព្រះរាជបល្ល័ង្ក និងនគរផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញគឺមានលក្ខណៈខុសដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទាំងសង្គម នយោបាយ ភាពស្របច្បាប់ រូបិយប័ណ្ណ និងភាសា។<ref>{{cite web|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|title=Imperial Spain|access-date=19 April 2024|publisher=University of Calgary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|archive-date=29 June 2008|archivedate=29 មិថុនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|title=Handbook of European History|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial España|isbn=90-04-09760-0|year=1994|access-date=19 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033400/https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|url-status=live}}</ref> [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ]]គឺជាមហាអំណាចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចឈានមុខគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ និងសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយអំណាចដ៏មហិមានេះបានកើតចេញពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងការជួញដូរធនធានទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗពីទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចផ្លូវសមុទ្រឈានមុខគេថែមទៀតផង។ អាណាចក្រមួយនេះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុងអំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជារបស់រាជវង្សហាបស្បួកពីរអង្គដំបូងគឺ [[ឆាលស៍ទី៥ (ព្រះអធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ឆាលស៍ទី៥/ទី១]] (១៥១៦–១៥៥៦) និង[[ហ្វីលីពទី២ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វីលីពទី២]] (១៥៥៦–១៥៩៨)។ នៅក្នុងសម័យកាលនេះ អេស្ប៉ាញបានជួបប្រទះ និងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី]] [[សង្គ្រាមស្មាល់កាល់ដ៍]] [[សង្គ្រាមប៉ែតសិបឆ្នាំ|ការបះបោរនៅហុល្លង់]] [[សង្រ្គាមស្នងរាជបល្ល័ង្កព័រទុយហ្កាល់]] [[សង្គ្រាមអូតូម៉ង់–ហាបស្បួក|ជម្លោះប៉ះទង្គិច]]ជាមួយ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] អន្តរាគមន៍នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង]] និង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ (១៥៨៥–១៦០៤)|សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ]]។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 13 The Spanish Empire|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=19 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> [[File:Principales Rutas Comerciales del Imperio Español.jpg|thumb|upright=1.2|ខ្សែពាណិជ្ជកម្មចម្បងៗនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ|alt=]] តាមរយៈយុទ្ធនាការរុករក និងកាន់កាប់ទឹកដីថ្មីៗ បូករួមទាំងសម្ព័ន្ធភាពរាជវង្ស និងកេរ្តិ៍មរតកផ្សេងៗ ចក្រភព​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បាន​ពង្រីកឥទ្ធិពល និងព្រមទាំងទឹកដី​មួយភាគធំនៅ​ទ្វីប​អាមេរិក ឥណ្ឌូ​ប៉ាស៊ីហ្វិក ទ្វីបអាហ្វ្រិក និង​ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ នៅ​ក្នុងសម័យនេះ អេស្ប៉ាញបានពង្រីកការរុករក​តាម​ផ្លូវសមុទ្រ​និង​ផ្លូវគោក ​បើកផ្លូវ​ពាណិជ្ជកម្ម​ថ្មី​ឆ្លងកាត់តាម​មហាសមុទ្រ ការកាន់កាប់ និង​ចាប់ផ្តើម​អាណានិគមកិច្ច​ក្រៅប្រទេស។ លោហធាតុដ៏មានតម្លៃ គ្រឿងទេស វត្ថុច្នៃប្រណិត និងរុក្ខជាតិនានាដែលមិនទាន់ស្គាល់អត្តសញ្ញាណពីមុនមកត្រូវបានគេនាំយកមកតំបន់ទីក្រុងធំៗនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលជាហេតុបណ្ដុះការយល់ដឹងរបស់ប្រជាជនអឺរ៉ុបអំពីសកលលោក។<ref>{{cite book|last=Thomas|first=Hugh|author-link=:en:Hugh Thomas (writer)|title = Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire|url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom|publisher=George Weidenfeld & Nicolson|year=2003|location=London|pages=passim|isbn=978-0-297-64563-4}}</ref> ការរីកភាយសាយនៃវប្បធម៌អេស្ប៉ាញនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះត្រូវបានគេច្រើននិយមសម្ដៅថា [[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាសនៃប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញ]]។ ផ្ទុយពីនេះ ភាពរីកចម្រើននៃចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកផងដែរ ដូចជានាំឱ្យដួលរលំនូវសង្គម និងអាណាចក្រក្នុងស្រុក ខណៈជនជាតិដើមអាមេរិកត្រូវបានបំពុលដោយជំងឺអាសន្នរោគថ្មីៗពីភាគីអឺរ៉ុប។ កំណើននៃគំនិត[[មនុស្សជាតិ]] ចលនាកំណែទម្រង់សាសនា ការរកឃើញ និងកាន់កាប់ភូមិសាស្ត្រថ្មីៗបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ស្មុគស្មាញសម្រាប់បញ្ញវន្តអេស្ប៉ាញ ដូច្នេះដើម្បីដោះស្រាយវា ពួកគេក៏បានបង្កើត[[សាលាសាឡាម៉ាន់កា|ចលនាសាឡាម៉ាន់កា]]ឡើង ហើយបន្ទាប់មកក៏បានលេចចេញនូវទ្រឹស្តីសម័យដំបូងដែលគេជឿថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃច្បាប់អន្តរជាតិ និងសិទ្ធិមនុស្ស។ ឧត្តមភាពលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ត្រូវបានកំណត់ដោយជ័យជម្នះលើ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅក្នុង[[សមរភូមិឡេប៉ាន់តូ]]នៃឆ្នាំ១៥៧១ និងលើប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ក្នុង[[សមរភូមិកោះទែរស៊ីយរ៉ា]]នៃឆ្នាំ១៥៨២ ហើយជាពិសេសគឺជ័យជំនះលើប្រទេស[[អង់គ្លេស]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៥៨២–១៦០៤]]។ ក៏ប៉ុន្តែពេលហួសមកដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ អំណាចនៅលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញបានរុលធ្លាក់ចុះមួយរយៈយូរដោយសារតែការបរាជ័យជាប់ៗគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមទល់នឹង[[សាធារណរដ្ឋហុល្លង់]] ([[សមរភូមិឌូនស៍]]) ហើយនិងប្រទេសអង់គ្លេសម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៦៥៤–១៦៦០]]។ [[កំណែទម្រង់ប្រូតេស្ដង់]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ បានបង្ខំឱ្យអេស្ប៉ាញប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមសាសនា តាមរយៈការបង្កើនវត្តមាន និងសកម្មភាពយោធានៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប និងនៅតាមសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|title=The Seventeenth-Century Decline|access-date=27 April 2024|publisher=The Library of Iberian resources online|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921003150/http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|archive-date=21 September 2013}}</ref> នៅអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រៅពីត្រូវប្រឈមនឹងសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ និង[[មហារោគសេវីយ៉ា|ជំងឺរាតត្បាត]]ពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប អេស្ប៉ាញបានបន្តជាប់ច្រវ៉ាក់ដៃជើងនៅក្នុងជម្លោះសាសនា និងនយោបាយទ្វីប ហើយជាលទ្ធផល វា​បាន​នាំឱ្យវិនាសនូវ​ធនធាន និងសេដ្ឋកិច្ច​ទូទៅនៃអេស្ប៉ាញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អេស្ប៉ាញនៅតែអាចរក្សាការគ្រប់គ្រងលើកម្មសិទ្ធិទឹកដីនៃរាជវង្សហាបស្បួកនៅអឺរ៉ុបដដែរ និងបានជួយគាំទ្រកងកម្លាំងនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ប្រឆាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងនិយមប្រូតេស្តង់។ ជាមួយគ្នានេះដែរ អេស្ប៉ាញត្រូវបង្ខំទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពព័រទុយហ្កាល់ និងសហខេត្ត (សាធារណរដ្ឋហុល្លង់) ហើយជាបន្ទាប់ ត្រូវទទួលរងនូវបរាជ័យដ៏ធំទៅប្រទេសបារាំងក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃ[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]]នៅអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 14 Spanish Society and Economics in the Imperial Age|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=27 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៧ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់អំណាចនៅអឺរ៉ុបបន្តិចម្តងៗ ដោយត្រូវប្រគល់ទឹកដីមួយចំនួនធំទៅឱ្យប្រទេសបារាំង និងអង់គ្លេសកាន់កាប់។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាចក្រៅទ្វីបវិញ អេស្ប៉ាញនូវតែបន្តរក្សា និងពង្រីកអាណាចក្រក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនរហូតដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ==== សតវត្សរ៍ទី១៨ ==== [[File:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|thumb|គំនូរព្រះឆាយាលក្ខណ៍នៃ[[ហ្វេលីពទី១៥ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វេលីពទី៥]] និងក្រុមគ្រួសាររាជវង្សរបស់ទ្រង់។ នៅអំឡុងយុគ[[សម័យពន្លឺនៅអេស្ប៉ាញ]] [[រាជវង្សបួរបន]]បានលេចឡើងជារាជវង្សថ្មី។]] អំណាចរបស់អេស្ប៉ាញបានបន្តដាំក្បាលចុះក្រោម ពិសេសនៅពេលដែលជម្លោះរាជបល្ល័ង្កបានផ្ទុះឡើងនៅដើមសតវត្ស​រ៍ទី​១៨។ [[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]]បានក្លាយជាជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិដ៏ធំធេង គួបផ្សំជាមួយនឹងសង្រ្គាមស៊ីវិល ហើយវាបានធ្វើឱ្យអាណាចក្រអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្មសិទ្ធិទឹកដី និងឋានៈជាមហាអំណាចមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Spain in Decline|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមនេះ រាជវង្សថ្មីដែលមានដើមកំណើតពីប្រទេសបារាំងពោលគឺ [[រាជវង្សបួរបន]] បានឡើងកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ។ ជាយូរណាស់មកហើយ ខ្សែរាជវង្សកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាតាមរយៈរាជសម្ព័ន្ធភាពរវាងត្រកូលទាំងពីរ និងស្ថាប័នទូទៅនៃ[[អង្កេតការណ៍អេស្ប៉ាញ|ការិយាល័យពិសិដ្ឋ]]។<ref>{{Cite journal|page=75|journal=Revista de Dret Històric Català|volume=18|year=2019|publisher=Societat Catalana d'Estudis Jurídics|issn=1578-5300|doi=10.2436/20.3004.01.119|title=Una aproximación a la Corona de Aragón de Fernando el Católico|first=Josep|last=Serrano Daura|issue=18 }}</ref> នៅក្រោមរាជវង្សបួរបន គោលនយោបាយកំណែទម្រង់ជាច្រើន (ដែលនិយមហៅថា [[កំណែទម្រង់បួរបន]]) បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដោយមានគោលដៅធ្វើមជ្ឈការអំណាច និងឯកសណ្ឋានភាពរដ្ឋបាល<ref>{{Cite book|publisher=Cambridge University Press|title=A Concise History of Spain|first1=William D.|last1=Phillips|first2=Carla Rahn|year=2010|isbn=9780521845137|last2=Phillips|page=175}}</ref> ដូចជា ការលុបចោលអភ័យឯកសិទ្ធិ និងច្បាប់ក្នុងតំបន់ចាស់ៗ<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Bourbon Spain|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> ក៏ដូចជារបាំងពន្ធគយរវាងនគរអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ា។<ref>{{Cite book|title=Early Modern Spain: A Social History|url=https://archive.org/details/earlymodernspain0000case|first=James|last=Casey|publisher=Routledge|year=1999|isbn=9780415138130|page=[https://archive.org/details/earlymodernspain0000case/page/83 83]}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ សេដ្ឋកិច្ច និងអំណាចអេស្ប៉ាញបានងើបឡើងវិញបន្តិចម្តងៗ ហើយកំណើននេះបាមបន្តជះទៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិយមបាននាំឱ្យអេស្ប៉ាញក្លាយជារដ្ឋនិយមអន្តរាគមន៍ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ក៏ដូចជាការលុបបំបាត់ពន្ធគយផ្ទៃក្នុង និងការកាត់បន្ថយពន្ធនាំចេញ។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|chapter=El Despotismo Ilustrado en España: entre la continuidad y el cambio|author-link=Carlos Martínez Shaw|first=Carlos|last=Martínez Shaw|title=El Siglo de las Luces: III Centenario del Nacimiento de José de Hermosilla (1715-1776)|year=2016|isbn=978-84-608-8037-0|page=14|publisher=Sociedad Extremeña de Historia|access-date=27 April 2024|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419023430/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ គោលគំនិតពន្លឺបានចាប់ផ្តើមផុសចេញជារូបរាងឡើងនៅក្នុងចំណោមឥស្សរជន និងសមាជិករាជវង្សមួយចំនួនក្នុងប្រទេស។ === សេរីនិយម និងរដ្ឋនិយម === [[File:Jura Constitución Fernando VII.jpg|thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីព្រះរាជាហ៊្វែឌីណង់ទី៧ ឈរធ្វើសច្ចាប្រតិធានរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១២ នៅចំពោះមុខសភាក្នុងឆ្នាំ១៨២០]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ អេស្ប៉ាញបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវរងបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយក៏សម្រេចចិត្តចូលចរចាកិច្ចសន្តិភាពជាមួយប្រទេសបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨០៧ សន្ធិសញ្ញាសម្ងាត់មួយត្រូវបានចុះរវាង[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]] និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ ព្រមពៀងគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមថ្មីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ ទាហាន​បារាំង​បាន​ឆ្លងតាមប្រទេសអេស្ប៉ាញ​ដើម្បីបន្តចូលទៅ​ឈ្លានពាន​ព័រទុយហ្កាល់ ប៉ុន្តែ​ពេលបញ្ចប់យុទ្ធនាការហើយ បារាំងមិនបានដកទ័ពចេញនោះទេតែបានបន្តកាន់កាប់​បន្ទាយ​សំខាន់ៗនៅ​ក្នុងប្រទេសទៅវិញ។ ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញក៏បានបង្ខំចិត្តដាក់រាជ្យ ហើយអេស្ប៉ាញក៏ធ្លាក់ជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់បារាំងដោយមានបងប្រុសណាប៉ូលេអុង នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ឡើងដឹកនាំក្នុងនាមជាស្តេចអេស្ប៉ាញថ្មី។ [[ការបះបោរពីរឧសភា|ការបះបោរនៅថ្ងៃទី២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៨]] គឺជាចលនាបះបោរដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមចលនាបះបោរជាច្រើនទៀតដែលផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងប្រទេសដើម្បីប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់បារាំង។<ref>David A. Bell. "[http://arquivo.pt/wayback/20091006185459/http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y Napoleon's Total War]". TheHistoryNet.com</ref> ការ​បះបោរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវបានគេ​សម្គាល់​ថាជាចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្គ្រាមទាមទារ​ឯករាជ្យ​]]ពីរបប​ណាប៉ូលេអុង។<ref>(Gates 2001, p. 20.)</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងសកម្មភាពយោធាជាបន្តបន្ទាប់ពីកងទ័ពអេស្ប៉ាញ បូករួមទាំងសង្រ្គាមព្រៃភ្នំ ការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ និងការបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងររបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ី]] គឺសុទ្ធតែជាកត្តារួមដែលនាំឱ្យបារាំងដកទ័ពចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងនាំមកនូវការស្តាររាជអំណាចអេស្ប៉ាញឡើងវិញ។<ref>(Gates 2001, p. 467.)</ref> ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម ពោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ [[សភាកាឌីស]]ដែលជាស្ថាប័នបដិវត្តន៍មួយត្រូវបានបើកសម័យប្រជុំឡើងដើម្បីពិភាក្សាអំពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងនឹងរបបបូណាប៉ារត៍ និងរៀបចំចាត់ចែងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ។<ref>{{cite book|author= Alvar Ezquerra, Jaime|title=Diccionario de historia de España|url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209|year=2001|publisher=Ediciones Akal|isbn=978-84-7090-366-3|page=209}}</ref> ស្ថាប័ននេះមានសមាជិកតំណាងមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ<ref>{{cite book|title=Independence of Spanish America|last=Rodríguez|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|access-date=2 May 2024|archive-date=10 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310230600/https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|url-status=live}}</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១២ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ]]ដំបូងក៏ត្រូវបានប្រកាសដោយបានចែងថា អេស្ប៉ាញជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីរបបបូណាប៉ារត៍បានដួលរលំ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញថ្មីក៏បានធ្វើវិស្ថាបនកម្មសភា ហើយបានស្តាររាជអំណាចផ្តាច់ការឡើងវិញ។ ឥស្សរជននៅក្រៅប្រទេសពោលគឺនៅតាមដែនដីអាណានិគមបានកើតការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះឯកសិទ្ធិរបស់ក្រុមឥស្សរជននៅឯទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ដូច្នេះនៅពេលដែលអេស្ប៉ាញបានធ្លាក់ក្រោមកាន់កាប់របស់បារាំង ក្រុមឥស្សរជនក្រៅប្រទេសទាំងនោះក៏ឆក់យកឱកាសទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឱ្យទឹកដីរៀងៗខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩ ទៅ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅឯទ្វីបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមធ្វើបដិវត្តន៍ និងប្រកាសឯករាជ្យជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ-អាមេរិក|សង្រ្គាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំង]]ឡើង ហើយជាចុងក្រោយវាបានកាត់ផ្ដាច់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកស្ទើរទាំងអស់។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញនៅអាមេរិកមិនបានទទួលផ្លែផ្កាអ្វីនោះឡើយដោយអេស្ប៉ាញមិនត្រឹមតែរងការប្រឆាំងនៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងនៅក្នុងឧបទ្វីបរបស់ខ្លួនថែមទៀតផង។ នៅចុងឆ្នាំ១៨២៦ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញអាមេរិកដែលនៅសេសសល់មានតែកោះគុយបា និងព័រតូរីកូប៉ុណ្ណោះ។ សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអេស្ប៉ាញធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយ បែកបាក់សាមគ្គីជាតិ និងបង្កឱ្យមានអស្ថិរភាពនយោបាយទាំងក្នុងនិងក្រៅចក្រភព។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ និងឆ្នាំ១៨៤០ [[កាលីស្តនិយម|ចលនាកាលីស្ត]] (ចលនាប្រតិកម្មគាំទ្រវង្សត្រកូលម្ខាងទៀតនៃរាជវង្សបួរបន) បានកើនប្រជាប្រិយភាព ហើយក៏នាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយឡើងដែលគេនិយមហៅថា [[សង្គ្រាមកាលីស្ត]]។ កងកម្លាំងនៃរាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញបានលេចឡើងជាអ្នកឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះមែន ប៉ុន្តែប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពដ៏លំបាកមិនងាយងើបក្បាលរួច។ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៦៨]] បានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងបង្កើត[[សិសេញ៉ូដេម៉ូក្រាទិកូ|របបអន្តរកាល]]មួយឡើង ([[សាធារណរដ្ឋអេស្ប៉ាញទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋ]]មួយបានលេចឡើងនៅចុងរបបអន្តរកាលនេះបានមួយរយៈពេលខ្លី) តែដល់ឆ្នាំ១៨៧៤ [[ប្រត្យាស្ថាប័ន (អេស្ប៉ាញ)|របបរាជានិយមថ្មី]]ក៏ត្រូវបានស្តារឡើង។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|page=33|title=Elecciones y cultura política en España e Italia (1890–1923)|editor-first=Rosa Ana|editor-last=Gutiérrez|editor-first2=Rafael|editor-last2=Zurita|editor-first3=Renato|editor-last3=Camurri|publisher=Universitat de València|location=Valencia|year=2003|isbn=84-370-5672-1|chapter=Caciquismo y mundo rural durante la Restauración|first=Salvador|last=Cruz Artacho|access-date=2 Mayb 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033420/https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|url-status=live}}</ref> [[File:Episodio de la revolución de 1854 en la Puerta del Sol (cropped).JPG|thumb|right|ទីលាន[[ព័រតាឌែលស៊ុល]]នៅរាជធានីម៉ាឌ្រីដក្នុងអំឡុង[[បដិវត្តន៍អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៥៤|បដិវត្តន៍នៃឆ្នាំ១៨៥៤]]។]] នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ចលនាជាតិនិយមបានលេចឡើងនៅហ្វីលីពីន និងគុយបា ហើយជាលទ្ធផល វាបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពគុយបា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ និង[[បដិវត្តន៍ហ្វីលីពីន]]នៅឆ្នាំ១៨៩៦ ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកគាំទ្រភាគីទាំងពីរប្រឆាំងនឹងអេស្ប៉ាញ។ [[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ បានបិទបញ្ចប់អំណាចអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅខាងក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ខុសពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ អេស្ប៉ាញមិនសូវជាសកម្មក្នុង[[ការស្រវាដណ្ដើមទ្វីបអាហ្វ្រិក|ចលនាដណ្តើមយកទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ប៉ុន្មាននោះទេ។ អេស្ប៉ាញជារដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ឧស្សាហូបនីយកម្ម ការអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវដែក និងមូលធននិយមបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងប្រទេស ពិសេសនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]] ខណៈ[[ចលនាពលកម្ម]] គំនិតសង្គមនិយម និងលទ្ធិអនាធិបតេយ្យក៏បានចាប់ផ្ដើមវិវត្តដូចគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧៩ [[គណបក្សពលករសង្គមនិយមអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវបានស្ថាបនាឡើង និងជាមូលហេតុចម្បងជំរុញឱ្យសង្គមនិយមមានប្រជាប្រិយភាពនៅអេស្ប៉ាញ។ គំនិតជាតិនិយម និងតំបន់និយមក៏ចាប់ផ្តើមកើនឡើងផងដែរ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត [[គណបក្សជាតិនិយមបាស]] និង[[សម្ព័ន្ធតំបន់និយមកាតាលូញ៉ា]]ជាដើម។ អំពើពុករលួយក្នុងវិស័យនយោបាយ និងការគាបសង្កត់ពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យក្នុងប្រទេសចុះទន់ខ្សោយជាលំដាប់។<ref>{{cite book|title=Oligarquía y caciquismo, Colectivismo agrario y otros escritos: (Antología)|last=Costa|first=Joaquín|author-link=Joaquín Costa}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៩ គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អមួយដែលបញ្ជាក់ពីអស្ថិរភាពសង្គមអេស្ប៉ាញនៅសម័យនោះ។ [[File:Semana tragica.jpg|thumb|បាតុកម្មនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]]ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៃឆ្នាំ១៩០៩]] របបផ្តាច់ការដែលគាំទ្រដោយស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្របានលេចឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ នៅពេលដែល[[ការបោះឆ្នោតថ្នាក់តំបន់មូលដ្ឋានអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតមួយ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដែលគេចាត់ទុកថាជាការបោះឆ្នោតលក្ខណៈប្រជាសិទ្ធិ។ ជាលទ្ធផល បេក្ខភាពសាធារណរដ្ឋ-សង្គមនិយមបានទទួលជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ ពិសេសនៅតាមទីក្រុងធំៗ និងទីរួមខេត្តផ្សេងៗទៀត។ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញបានយាងចេញពីប្រទេស ហើយរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីក៏បានប្រកាសភ្លាមៗ រួមជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយ។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]ត្រូវបានអនុម័តឡើងនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣១ ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតសកល]]នៅអំឡុងខែមិថុនា ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្លូវការមួយដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ានូអែល អាហ្សាញ៉ា]] ត្រូវបានរៀបចំបង្កើតឡើងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សនិយមសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលករសង្គមនិយម។ នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋនេះ គេសង្កេតឃើញថាវិស័យនយោបាយមានការប្រទាញប្រទង់គ្នាច្រើនរវាងបក្សពួកឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម ដែលងាយប្រថុយនឹងការផ្ទុះឡើងនូវវិបត្តិនយោបាយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេក៏សម្គាល់ឃើញមានអំពើហិង្សានយោបាយច្រើនផងដែរនៅក្នុងសម័យកាលនេះដូចជា ការដុតវិហារសាសនា ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៤]] និងការវាយប្រហារផ្សេងៗលើថ្នាក់ដឹកនាំបក្សប្រឆាំង។ ក្រៅពីនេះ កំណែទម្រង់សំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជំរុញឱ្យមានទំនើបកម្ម ដូចជា៖ ការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ កំណែទម្រង់កសិកម្ម ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធកងទ័ព វិមជ្ឈការនយោបាយ និងលើកតម្កើងសិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រី។ === សង្គ្រាមស៊ីវិល និងរបបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ === == ​ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spain topo.jpg|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (មិនរួមបញ្ចូលប្រជុំកោះកាណារី)]] ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៥០៥,៩៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ អេស្ប៉ាញ គឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទី៥២ នៅលើពិភពលោក]] និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសធំជាងគេទីបួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដោយមានទំហំតូចជាងប្រទេសបារាំងតែ ៤៧,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ [[ភ្នំតេយដេ]] (នៅលើកោះ[[តេណេរីហ្វេ]]) គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ ហើយជាភ្នំភ្លើងធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោក។ អេ​ស្ប៉ា​ញ​ជា​ប្រទេស​អន្តរ​ទ្វីប ដែលមាន​ទឹកដី​ទាំង​នៅ​[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]ផង និងនៅ​[[អាហ្វ្រិក]]ផង។ ប្រទេសអេស្ប៉ាញស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៧|ជ ២៧°]] និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤៤|៤៤°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងលិចទី១៩|ល ១៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៥|ក ៥°]]។ នៅភាគខាងលិច អេស្ប៉ាញមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] រីឯនៅភាគខាងត្បូងវិញគឺជាប់ជាមួយ[[ជីប្រាល់តា]] និងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]តាមរយៈ[[បរិពន្ធភូមិ]]នៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង (ពោលគឺ[[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] ហើយនិងឧបទ្វីប[[ប៉េញ៉ុនដេវ៉េលេសដេឡាហ្កូម៉េរ៉ា]])។ ចំពោះភាគឦសាន តាមបណ្តោយជួរភ្នំ[[ភីរីនីស៍]] អេស្ប៉ាញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បារាំង]] និង[[អង់ដូរ៉ា]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទីក្រុងតូចមួយឈ្មោះថា [[លីវីយ៉ា]] ដែលស្ថិតក្នុងប្រទេសបារាំងក្បែរព្រំដែនប្រទេសទាំងពីរគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ខេត្តជីរ៉ូណា]]របស់ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ដោយមានប្រវែងលាតសន្ធឹងដល់ទៅ ១,២១៤ គីឡូម៉ែត្រ [[ព្រំដែនព័រទុយហ្កាល់–អេស្ប៉ាញ]] គឺជាព្រំដែនដែលនិរន្តរ និងគង់វង្សបំផុតនៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>Medina García, Eusebio (2006). [http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf «Orígenes históricos y ambigüedad de la frontera {{Not a typo|hispano-lusa}} (La Raya)»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf|date=25 May 2017 }}. ''Revista de Estudios Extremeños''. Tomo LXII (II Mayo-Agosto). {{ISSN|0210-2854}}, pp. 713–723.</ref> === កោះ === {{Main|បញ្ជីរាយកោះនៅអេស្ប៉ាញ}} [[File:Mallorca_Schönste_Strände_Cala_D_Or_(181610303).jpeg|thumb|ទិដ្ឋភាពកោះ[[ម៉ាយ៉ូរកា]]]] == នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅអេស្ប៉ាញ}} {{multiple image |align = right |total_width = 300 |image1 = Felipe VI in 2023.jpg |caption1 = '''[[ហ្វេលីពទី៦]]'''<br>[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]] |image2 = Pedro Sánchez in 2023.jpg |caption2 = '''[[ប៉េដ្រូ សានឆេស]]'''<br>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ]] }} រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដំបូងបានអនុម័ត និងចូលជាធរមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ជូអាន ខាឡូសទី ១|ហ័ន កាឡូសទី១]] បានដកលោក[[កាឡូស អារីយ៉ាស ណាវ៉ារ៉ូ]]ចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងបានតែងតាំងលោក[[អាដុលហ្វូ ស្វ័ររ៉េស]]ជំនួស។<ref name="From Dictatorship to Democracy">John Hooper, ''The New Spaniards'', 2001, ''From Dictatorship to Democracy''</ref><ref name="Spain's fast-living king turns 70">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm Spain's fast-living king turns 70] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm|date=6 January 2010 }} BBC News Friday, 4 January 2008 Extracted 18 June 2009</ref> ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៧៧]] រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មីថ្មោងបានកោះប្រជុំសភាធម្មនុញ្ញ (ដែលសភាអេស្ប៉ាញកាលនុះត្រូវបានជ្រើសរើសដើរតួនាទីជាសភាធម្មនុញ្ញ) ក្នុងគោលបំណងធ្វើសេចក្តីព្រាង និងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។{{sfn|Spanish Constitution|1978}} ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិជាតិមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយប្រជាជនអេស្ប៉ាញ ៨៨% បានយល់ព្រមទទួលស្គាល់សេចក្ដីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកជា[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ចំនួន ១៧ និងទីក្រុងស្វយ័តចំនួនពីរ ដោយមានកម្រិតស្វ័យភាពខុសៗគ្នា តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានបញ្ជាក់រួចហើយថាប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញគឺនៅតែរួបរួមស្អិតរមួតមិនអាចបំបែកបាននោះឡើយ។ រដ្ឋបាលអេស្ប៉ាញបានអនុម័ត''ច្បាប់សមភាពយេនឌ័រ''នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ក្នុងគោលបំណងបង្កើនសមភាពរវាងយេនឌ័រនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|title=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality|publisher=Ipsnews.net|date=15 March 2007|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|archive-date=19 April 2014|archivedate=19 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យរបស់[[សហភាពអន្តរសភា]]គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៨ បានឱ្យដឹងថា សមាជិកសភាចំនួន ១៣៧ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ៣៥០ រូបគឺជានារី (៣៩.១%) ខណៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមានស្ត្រីចំនួន ១០១ នាក់ក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ២៦៦ រូប (៣៩.៩%) ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញជាប់លេខរៀងទី ១៦ នៅក្នុងបញ្ជីប្រទេសដែលមានចំនួនសមាមាត្រនៃស្ត្រីនៅក្នុងសភាជាន់ទាប (ឬឯកសភា)។<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|title=Women in National Parliaments|publisher=Ipu.org|date=28 February 2010|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|archive-date=28 March 2014 }}</ref> [[វិធានការពង្រឹងយេនឌ័រ]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដែលបានចុះក្នុង[[របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិមានពិន្ទុ ០.៧៩៤ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2007/2008|page=330|publisher=Hdr.undp.org|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|archivedate=29 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf}}</ref> === រដ្ឋាភិបាល === [[File:Solemne apertura de la XIV Legislatura 04.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រអេស្ប៉ាញ]]]] អេស្ប៉ាញជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យធម្មនុញ្ញ]] ដែលមាន[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]]សោយរាជ្យ ខណៈពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋាភិបាល]]គ្រប់គ្រងលើអំណាចរដ្ឋ ដរាបណារដ្ឋាភិបាលនោះអាចរក្សាទំនុកចិត្តនៅក្នុងសភាទាំងពីរនៅក្នុងប្រទេសបាន។<ref name="Shelley2015">{{cite book|author=Shelley, Fred M.|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197|access-date=12 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|url-status=live}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញបានចែងថារាជរដ្ឋាភិបាលមានបីស្ថានប័នផ្សេងៗគ្នា ដែលគេសម្ដៅថា "ស្ថាប័នរដ្ឋមូលដ្ឋាន"។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s548|title=Section 86, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័នសំខាន់ជាងគេក្នុងចំណោមស្ថាប័នទាំងបីនោះគឺ [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] (បកប្រែឱ្យចំថា ''អគ្គសភា'') ដែលអនុវត្តសិទ្ធិអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ហើយជាស្ថាប័នតំណាងដ៏ខ្ពស់បំផុតនៃប្រជាជនអេស្ប៉ាញ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s400|title=Section 66, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រដ្ឋសភាបានបែងចែកបន្តទៅជា [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្រ្ដ]] (Congreso de los Diputados) ដែលជាសភាជាន់ទាបមានសមាជិកសរុបចំនួន ៣៥០ រូប និង[[ព្រឹទ្ធសភា (អេស្ប៉ាញ)|ព្រឹទ្ធសភា]] (Senado) ដែលជាសភាជាន់ខ្ពស់មានសមាជិកសរុបចំនួន ២៥៩ រូប។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s414|title=Section 68, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s428|title=Section 69, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> សមាជិកសភាតំណាងរាស្ត្រត្រូវជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនផ្ទាល់តាមប្រព័ន្ធសមាមាត្រដើម្បីបម្រើអាណត្តិរយៈពេល ៤ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web|url=https://www.congreso.es/en/cem/func|title=Functions|publisher=Congress of Deputies of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> សម្រាប់ព្រឹទ្ធសភាវិញ សមាជិកចំនួន ២០៨ រូបត្រូវជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនតាមប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតកំណត់ ខណៈសមាជិកចំនួន ៥១ រូបទៀតត្រូវតែងតាំងដោយសមាជិកនៃស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិតំបន់ដើម្បីបម្រើការរយៈពេលបួនឆ្នាំដូចគ្នា។<ref>{{Cite web|url=https://www.senado.es/web/conocersenado/temasclave/composicionsenadoelecciones/index.html|title=Composition of the Senate|publisher=Senate of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> អំណាចប្រតិបត្តិគឺស្ថិតនៅក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាល (Gobierno de España) ដែលមានទំនួលខុសត្រូវរួមចំពោះសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s614|title=Section 97, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s677|title=Part V. Relations Between the Government and the Cortes Generales, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័ននេះមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ ឬច្រើននាក់ និងរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗរបស់រដ្ឋ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (1), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ក្រុមនេះរួមគ្នាបង្កើតចេញជា[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រី (អេស្ប៉ាញ)|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] ដែលដើរតួនាទីជាអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិកណ្តាលនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ ធ្វើកិច្ចការងារផ្សេងៗរបស់រដ្ឋាភិបាល និងគ្រប់គ្រងមុខងារស៊ីវិល។ ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល នាយករដ្ឋមន្រ្តីមានអំណាចលើរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ពិសេសលោក/លោកស្រីមានសមត្ថភាពផ្ដល់យោបល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រអំពីការតែងតាំង និងដកតំណែងសមាជិករដ្ឋាភិបាលណាមួយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីមានសិទ្ធិអំណាចពេញអង្គ ដូចដែលបានចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ ដើម្បីដឹកនាំ និងសម្របសម្រួលគោលនយោបាយ និងសកម្មភាពរដ្ឋបាលផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (2), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> លោក/លោកស្រីត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់ពីបានពិគ្រោះជាមួយតំណាងមកពីបក្សសម្ព័ន្ធផ្សេងៗនៅក្នុងសភា ហើយក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជាផ្លូវការតាមរយៈដំណើរបោះឆ្នោតក្នុងពិធីតែងតាំងនៃសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s625|title=Section 99, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេរៀបចំជា ''Estado de las Autonomías'' ("រដ្ឋស្វយ័តភាព") ពោលគឺជា​ប្រទេស​មួយដែល​​មានកម្រិតវិមជ្ឈការ​​ខ្ពស់បំផុតបើប្រៀបនឹងបណ្ដាប្រទេសនៅទ្វីប​អឺរ៉ុបដូចជា ​ស្វីស អាល្លឺម៉ង់ និង​បែលហ្ស៊ិកជាដើម។<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|publisher=CNN|title=Catalonians vote for more autonomy|date=18 June 2006|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|archive-date=4 June 2008}} មើលផងដែរ៖ {{cite web|url=http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|title=Economic Survey: Spain 2005|access-date=12 April 2024|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417005653/http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|archive-date=17 April 2008}} និង {{cite news|url=http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|title=Country Briefings: Spain|access-date=12 April 2024|newspaper=The Economist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014000013/http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|archive-date=14 October 2012}} និង {{cite web|url=http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|title=Swiss Experience With Decentralized Government|access-date=12 April 2024|publisher=The World Bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819191608/http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|archive-date=19 August 2008}}</ref> ឧទាហរណ៍ សហគមន៍ស្វយ័តទាំងអស់មានសភា រដ្ឋាភិបាល រដ្ឋបាលសាធារណៈ ថវិកា និងធនធានរៀងៗខ្លួន។ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាល និងអប់រំត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសហគមន៍អេស្ប៉ាញនីមួយៗ ហើយលើសពីនេះ [[ប្រទេសបាស (សហគមន៍ស្វយ័ត|ប្រទេសបាស]] និងណាវ៉ារ៍ក៏មានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់ពួកគេផ្ទាល់ផងដែរ។ === ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ === {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃអេស្ប៉ាញ}} [[File:Barcelona_Palau_Reial_de_Pedralbes_(51135781861).jpg|thumb|ទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៃ[[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]]មានទីតាំងស្ថិតក្នុង[[ព្រះរាជវាំងប៉េត្រាល់ប៊ែស]]នៅទីក្រុងបារសេឡូណា]] បន្ទាប់ពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ អាទិភាពគោលនយោបាយការបរទេសចម្បងថ្មីរបស់អេស្ប៉ាញនាពេលនោះគឺបំបែកខ្លួនចេញពីនយោបាយការទូតឯកោដែលបន្សល់ពី[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបហ្វ្រង់កូ]] និងព្រមទាំងពង្រីកទំនាក់ទំនងការទូតចូលទៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប|សហគមន៍អឺរ៉ុប]] និងកំណត់ទំនាក់ទំនងសន្តិសុខជាមួយលោកខាងលិច។ ក្នុងនាមជារដ្ឋសមាជិកមួយនៃអង្គការណាតូចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨២ ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសន្តិសុខអន្តរជាតិពហុភាគីជាច្រើន។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នអាចសម្គាល់បានតាមរយៈសមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប។ ឧទាហរណ៍ អេស្ប៉ាញច្រើនចាប់ដៃគូជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដើម្បីសម្របសម្រួលបញ្ហាអន្តរជាតិណាមួយដែលហួសពីដែនអឺរ៉ុបខាងលិច តាមរយៈយន្តការសហប្រតិបត្តិការនយោបាយអឺរ៉ុប។ លើសពីនេះ អេស្ប៉ាញបានរក្សាទំនាក់ទំនងពិសេសជាមួយបណ្ដារដ្ឋ[[អាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិក]] និងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]]។ គោលនយោបាយការបរទេសនេះច្រើនសង្កត់ធ្ងន់លើគោលគំនិតនៃសហគមន៍[[អ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]] ពិសេសគឺការស្តារនូវគំនិត "[[អ៊ីស្ប៉ានីតេ]]" ឬ "[[អ៊ីស្ប៉ានីវិទ្យា]]" ដែលជាដំណើរភ្ជាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីជាមួយអាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិកតាមរយៈ ភាសា ពាណិជ្ជកម្ម ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ ដោយ"ផ្អែកលើតម្លៃរួម និងការស្តារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ"។<ref>Garcia Cantalapiedra, David, and Ramon Pacheco Pardo, ''Contemporary Spanish Foreign Policy'' (Routledge, 2014). Pg. 126</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ អេស្ប៉ាញ​ក៏មាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ជម្លោះ​ទឹកដីមួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេស​អេ​ស្ប៉ា​ញ​អះអាងទាមទារ​ទឹកដី[[ជីប្រាល់តា]]ស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ដែលសព្វថ្ងៃជា​ទឹកដី​ក្រៅប្រទេស​របស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។<ref>{{cite web |url = http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |title = Resolution 2070: Question of Gibraltar |date = 16 December 1965 |format = PDF |publisher = United Nations |access-date = 13 April 2024 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |archive-date = 3 May 2011 |df = dmy-all |archivedate = 3 ឧសភា 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |title=Resolution 2231: Question of Gibraltar |date=20 December 1966 |format=PDF |publisher=United Nations |access-date=13 April 2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |archive-date=3 May 2011 |archivedate=3 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|title=La cuestión de Gibraltar|publisher=Ministry of Foreign Affairs and Cooperation of Spain|date=January 2008|access-date=13 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|archive-date=29 May 2009|archivedate=29 ឧសភា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc}}</ref> ជម្លោះគួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយទៀតគឺទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំកោះស៊ែលវ៉ាជែនស៍]] ដែលអេស្ប៉ាញ​អះអាង​ថា​បណ្ដុំកោះទាំងនោះគ្រាន់តែ​ជា​ថ្ម​ប៉ុណ្ណោះ ដោយបដិសេដមិនទទួលស្គាល់ការដាក់កោះនោះជា​​តំបន់​សេដ្ឋកិច្ច​ផ្តាច់មុខ​ដោយ​ព័រទុយហ្កាល់​នោះ​ឡើយ។<ref>{{citation|url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Spain's letter to the UN|publisher=UN|date=September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525185334/http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref><ref>[http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 "Spain disputes Portugal islands"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908225016/http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269|date=8 September 2013 }} ''The Portugal News''. Retrieved 13 April 2024.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញ​ក៏បានទាមទារ​អធិបតេយ្យភាព​លើ​[[កោះប៉េរ៉េហ៊ីល]]ផងដែរ ដែលត្រូវជា​​កោះ​ថ្ម​តូច​គ្មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​មួយ ស្ថិតនៅ​ភាគ​ខាងត្បូង​នៃ[[​ច្រក​សមុទ្រជីប្រាល់តា]] ហើយវាធ្លាប់ជាដើមហេតុនៃឧប្បត្តិហេតុប្រដាប់អាវុធរវាងអេស្ប៉ាញ និងម៉ារ៉ុកកាលពីឆ្នាំ២០០២។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសម៉ារ៉ុកបានទាមទារទីក្រុងស្វយ័តទាំងពីររបស់អេស្ប៉ាញគឺ [[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] និងព្រមទាំងបណ្ដុំកូនកោះតូចៗនៅតាមឆ្នេរភាគខាងជើងនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ រីឯព័រទុយហ្កាល់វិញប្រកាសមិនព្រមទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់អេស្ប៉ាញលើក្រុង[[អូលីវេនហ្សា]]ក្បែរព្រំដែនខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite journal|title=La cuestión de Olivenza, a la luz del Derecho internacional público|last=Fernández Liesa|first=Carlos R.|publisher=Ayuntamiento de Olivenza|year=2004|pages=234–235|journal=Encuentros: Revista luso-española de investigadores en Ciencias humanas y sociales. Separatas|issue=4|format=PDF|url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|issn=1138-6622|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829092427/http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|archive-date=29 August 2014}}</ref> === យោធា === {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spanish_amphibious_assault_ship_Juan_Carlos_I_(L-61)_underway_in_the_Adriatic_Sea,_22_February_2023_(230222-N-MW880-1248).JPG|thumb|នាវាចម្បាំង {{ship|នាវាអេស្ប៉ាញ|ហ័នកាឡូសទី១||2}} ដែលជាប្រភេទនាវាដឹកយន្តហោះចម្បាំងចម្រុះ]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវចែកចេញជាបីសាខា៖ [[កងទ័ពជើងគោកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងគោក]] (Ejército de Tierra), [[កងទ័ពជើងទឹកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងទឹក]] (Navy), និង[[កងទ័ពជើងអាកាស និងអវកាស]] (Ejército del Aire y del Espacio)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 8}} ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ហ្វេលីពទី៦]] គឺជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ (Fuerzas Armadas Españolas)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 62}} បុគ្គលកាន់អំណាចយោធាបន្ទាប់ពីព្រះអង្គគឺនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ ហើយក្រៅពីបុគ្គលទាំងបីគឺនៅមានប្រធានសេនាធិការដ្ឋានការពារជាតិជាបញ្ជាការទីបួន។<ref>{{cite web|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|website=La Vanguardia|date=6 November 2016|title=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201044144/https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញមានទាហានសកម្មចំនួន ១២១,៩០០ នាក់ និងទាហានបម្រុងចំនួន ៤,៧៧០ នាក់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏មានកងឆ្មាំស៊ីវិលចំនួន ៧៧,០០០ នាក់បន្ថែមដែរ ដែលស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រសួងការពារជាតិក្នុងពេលមានភាពអាសន្នជាតិ។ ថវិកាការពារជាតិអេស្ប៉ាញមានចំនួន ៥.៧១ ពាន់លានអឺរ៉ូ (៧.២ ពាន់លានដុល្លារ) ដែលកើនឡើង ១% សម្រាប់ឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|title=Update: Spain to increase defence spending|work=janes.com|access-date=13 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073610/http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|archive-date=18 May 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ច្បាប់កំណែនយោធានៅអេស្ប៉ាញត្រូវបានលុបចោលតាំងពីឆ្នាំ២០០១ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite journal|url=https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|journal=El Periódico|title=Señores, se acabó la mili|date=9 March 2016|first=Rafa|last=Julve|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201043203/https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|url-status=live}}</ref> === បំណែងចែករដ្ឋបាល === {{Main|បំណែងចែកនយោបាយនៃអេស្ប៉ាញ}} ====សហគមន៍ស្វយ័ត==== {{Main|សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} {{ទំព័រគំរូ:តំបន់ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញគឺជាកម្រិតរដ្ឋបាលដំបូងរបស់ប្រទេស។ សហគមន៍ទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នបានចូលជាធរមាន (ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨) ដើម្បីទទួលស្គាល់សិទ្ធិគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងរបស់បណ្ដា "[[សញ្ជាតិ និងតំបន់នៃអេស្ប៉ាញ|''សញ្ជាតិ និងតំបន់''នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]"។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 143}} សហគមន៍ស្វយ័តបានបង្កើតឡើងតាមរយៈការរួមបញ្ចូលអតីតខេត្តនីមួយៗដែលមានលក្ខណៈប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចដូចៗគ្នា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ការរៀបចំទឹកដីនេះគឺផ្អែកលើ[[ប្រព័ន្ធបន្ទេរអំណាច]] ដែលប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញតែងនិយមហៅថា "រដ្ឋស្វ័យភាព"។ ច្បាប់ស្ថាប័នជាមូលដ្ឋាននៃសហគមន៍ស្វយ័តនីមួយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាព]]។ លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពបានកំណត់សហគមន៍នីមួយៗអាស្រ័យតាមអត្តសញ្ញាណប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសហសម័យ ដែនកំណត់នៃទឹកដីខ្លួន ឈ្មោះ និងការរៀបចំរបស់ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងសិទ្ធិដែលពួកគេទទួលដូចដែលបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 147}} ====ខេត្ត និងទីប្រជុំជន==== សហគមន៍ស្វយ័តត្រូវបានបែងចែកទៅជា[[ខេត្តនៃអេស្ប៉ាញ|ខេត្ត]] ហើយខេត្តនីមួយៗត្រូវបន្តបែងចែកទៅជាទីប្រជុំជន ឬក្រុង។ អត្ថិភាពនៃខេត្ត និងក្រុងត្រូវបានធានា និងការពារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងមិនចាំបាច់ដោយលក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពខ្លួនឯងនោះទេ។ ទីក្រុងនីមួយៗ​មាន​ស្វ័យភាព​ក្នុង​ការ​គ្រប់​គ្រង​កិច្ចការ​ផ្ទៃ​ក្នុង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ខេត្ត​គឺ​ជា​បំណែង​ចែក​ដែនដី​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដើម្បី​ធ្វើឱ្យងាយស្រួលក្នុងការអនុវត្ត​សកម្មភាព​របស់​រដ្ឋ។<ref>[https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 Articles 140 and 141]. Spanish Constitution of 1978</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនៃខេត្តបច្ចុប្បន្នគឺផ្អែកលើ[[បំណែងចែកទឹកដីអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៣៣|បំណែងចែកទឹកដី]]កាលពីឆ្នាំ១៨៣៣ ហើយសរុបមក ទឹកដីអេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៥០ ខេត្ត។ មានតែសហគមន៍អាស្ទូរីយ៉ាស កាន់តាប៊្រីយ៉ា ឡារីអូហា ប្រជុំកោះបាឡេអារ៍ ម៉ាឌ្រីដ មួរស៊ីយ៉ា និងណាវ៉ារ៉ាប៉ុណ្ណោះដែលមានខេត្តតែមួយនៅក្នុងសហគមន៍ខ្លួន ពោលសហគមន៍មានលក្ខណៈសហត្ថិភាពជាមួយខេត្ត។ នៅក្នុងករណីនេះ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលនៃខេត្តត្រូវបានជំនួសដោយស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនៃសហគមន៍។ == សេដ្ឋកិច្ច == {{ផ្នែកទទេ}} == វប្បធម៌ == {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ឈ}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Sister project links|b=no|voy=Spain}} <!--Please discuss links on the talk page before adding them to this list — Remember to read the WP:EL guideline--> * {{CIA World Factbook link|sp|Spain}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821113429/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm |date=2008-08-21 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Spain}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941641 Spain] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ES Key Development Forecasts for Spain] from [[International Futures]] ;Government * [http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo E-Government portal for Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403052128/http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo |date=2017-04-03 }} ;Maps * {{wikiatlas|Spain}} * {{osmrelation-inline|1311341}} ;Tourism * [http://www.spain.info/en/ Official tourism portal for Spain] {{Geographic location |Centre = {{flag|Spain}} |N = ''[[Bay of Biscay]]'' |NE = {{flag|France}}<br />{{flag|Andorra}} |E = ''[[Mediterranean Sea]]'' |SE = ''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Algeria}} |S = {{flag|Gibraltar}}<br />''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Morocco}} |SW = ''[[Atlantic Ocean]]'' |W = {{flag|Portugal}} |NW = ''[[Atlantic Ocean]]'' }} {{Commons|Spain}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអេស្ប៉ាញ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] qi1zeuxc1lscsmsvwngbjn5lig0d4jb 0 11711 339084 338179 2026-08-19T08:10:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339084 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |box_width = 250px |name = លេអុនហាដ អយល័រ |image = Leonhard Euler 2.jpg |image_size = 200px |caption = គំនូរ​ [[Emanuel Handmann]] 1756(?) |birth_date = ១៥ មេសា ១៧០៧ |birth_place = [[Basel]], [[Switzerland]] |death_date = ១៨ កញ្ញា ១៧៨៣ |death_place = [[St. Petersburg]], [[Russia]] |residence = [[Kingdom of Prussia|ព្រុស្ស៊ី]], [[Russian Empire|រុស្ស៊ី]]<br /> [[Old Swiss Confederacy|ស្វ៊ីស]] |nationality = [[Old Swiss Confederacy|ស្វ៊ីស]] |field = [[គណិតវិទូ]] និង [[រូបវិទូ]] |work_institutions = [[Russian Academy of Sciences|Imperial Russian Academy of Sciences]]<br />[[Prussian Academy of Sciences|Berlin Academy]] |alma_mater = [[University of Basel]] |doctoral_advisor = [[Johann Bernoulli]] |doctoral_students = [[Nicolas Fuss]]<br />[[Johann Hennert]]<br />[[Joseph Louis Lagrange]]<br />[[Stepan Rumovsky]] |known_for = [[List of topics named after Leonhard Euler|See full list]] |prizes = |religion = [[Calvinism|Calvinist]]<ref>{{cite book|title=Scientists of Faith|url=https://archive.org/details/scientistsoffait00grav|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=[https://archive.org/details/scientistsoffait00grav/page/85 85]–86}}</ref><ref>{{cite book|title=Men of Mathematics, Vol. 1|author=E. T. Bell|location=London|year=1953|publisher=Penguin|page=155}}</ref> |footnotes = គាត់​ជា​ឪពុក​របស់​គណិតវិទូ [[Johann Euler]]<br /> |signature = Euler's signature.svg }} '''លេអុនហាដ អយល័រ''' ({{lang-de|Leonhard Euler}}, ​អានតាមអាល្លឺម៉ង់ : [[IPA-de|/ˈɔʏlɐ/]];<ref>The pronunciation [[PA-en|/ˈjuːlər/]] is incorrect. "Euler", [[Oxford English Dictionary]], second edition, Oxford University Press, 1989 [http://www.merriam-webster.com/dictionary/Euler "Euler"], [[Webster's Dictionary|Merriam–Webster's Online Dictionary]], 2009. [http://www.bartleby.com/61/71/E0237100.html "Euler, Leonhard"], [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], fourth edition, Houghton Mifflin Company, Boston, 2000. {{cite book|title=Nets, Puzzles, and Postmen: An Exploration of Mathematical Connections|url=https://archive.org/details/netspuzzlespostm0000higg|author=Peter M. Higgins|year=2007|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/netspuzzlespostm0000higg/page/43 43]}}</ref> [[១៥ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៧០៧]] - [[១៨ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៧៨៣]]) ជា[[​គណិតវិទូ]]និង​[[រូបវិទូ]]​​ស្វ៊ីស​ដ៏​ល្បី​ល្បាញ​មួយ​រូប។ គាត់​បាន​ស្រាវជ្រាវ​រក​ឃើញ​​របស់​សំខាន់​ៗ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​វិស័យដ៏​ទូលំ​ទូលាយ​ដូចជា​ការ​គណនា​មិន​កំណត់ (infinitesimal calculus) និង​ទ្រឹស្ដី​ក្រាប។ គាត់​ក៏​ជាអ្នក​បង្កើត​ពាក្យនិង​និមិត្តសញ្ញា​​គណិតវិទ្យា​​ទំនើបជា​ច្រើន​ផង​ដែរ ជា​ពិសេស​សម្រាប់​ផ្នែក​គណិត​វិភាគ ដូច​ជា​សញ្ញា​តំណាង​អនុគមន៍​ជា​ដើម។<ref name="function">{{cite book| last = Dunham| first = William | authorlink=William Dunham (mathematician) | title = Euler: The Master of Us All| url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999| publisher =The Mathematical Association of America | page = [https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6/page/17 17]}}</ref> គាត់​បាន​បង្កើត​ស្នាដៃ​ល្បី​ៗ​ក្នុង​វិស័យ​មេកានិច ឌីណាមិច​អង្គធាតុរាវ អុបទិច​និង​តារាវិទ្យា។ អយល័រ​បាន​ចំណាយ​ពេលវេលា​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ជីវិត​ពេញ​វ័យ​របស់​គាត់​រស់​នៅ​ក្នុង​ក្រុងសាំង​ពេទ័របួគ៌ ប្រទេស​រុស្ស៊ី និង​ក្រុង​ប៊ែរឡាំង​ រាជាណាចក្រ​ព្រុស្ស៊ីយ៉ា (សព្វ​ថ្ងៃ​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់)។ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​គណិតវិទូ​ដ៏​ល្បី​បំផុត​នៅ​ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី​១៨ និងអាច​ចាត់​ទុក​​ជា​គណិតវិទូ​ដ៏​ល្បី​បំផុត​គ្រប់​កាល​សម័យ ដោយ​មិន​អាច​ប្រកែក​បាន។ គាត់​ជា​បុគ្គល​ដែល​បាន​បង្កើត​​ស្នាដៃ​ដ៏​ច្រើន​; ស្នាដៃ​របស់​គាត់​បើ​​ចង​ក្រង​ជា​សៀវភៅទម្រង់​​ក្វារតូ(សៀវភៅ​ទំហំ 9x12") នោះ​អាច​មាន​រហូត​ដល់​៦០ទៅ​៨០​ក្បាល។<ref name="volumes">{{cite journal|last = Finkel|first = B.F.|year = 1897|title = Biography- Leonard Euler|journal = The American Mathematical Monthly| volume = 4| issue = 12| page = 300|doi = 10.2307/2968971|url = http://jstor.org/stable/2968971}}</ref> លោក​ ព្យែរ​ស៊ីម៉ុន ឡាប្លាស់ បាន​សម្ដែង​ពី​ឥទ្ធិពល​របស់​លោក​អយល័រ​ក្នុង​ផ្នែក​គណិត​វិទ្យា​ ដោយ​ប្រយោគ​មួយ​ឃ្លា​ថា "អាន​អយល័រ, អាន​អយល័រ, គាត់​ជា​គ្រូ​របស់​យើង​ក្នុង​គ្រប់​វិស័យ" ដែល​ក្រោយ​មក​គេ​សម្រួល​មក​ជា ""អាន​អយល័រ, អាន​អយល័រ, គាត់​ជា​គ្រូ​របស់​យើងទាំង​អស់​គ្នា"។ <ref name="Laplace">{{cite book| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999 | publisher =The Mathematical Association of America | pages = xiii | quote=Lisez Euler, lisez Euler, c'est notre maître à tous.| nopp = true}}</ref> រូបថត​អយល័រ ត្រូវ​បាន​ដាក់​បង្ហាញ​នៅ​លើ​ក្រដាស​ប្រាក់​១០​ហ្វ្រង់​ស៊េរី​ទី​១០​របស់​ស្វ៊ីស និង​នៅ​លើ​តែម​ជា​ច្រើន​របស់​ប្រទេស​ស្វ៊ីស អាល្លឺម៉ង់ និង​រុស្ស៊ី។ គេ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​កូនភព​មួយ​ថា កូន​ភព​អយល័រ​២០០២ ដើម្បី​ជា​ការ​ផ្ដល់​កិត្តិយស​ដល់​គាត់​។ គាត់​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​កត់​បញ្ចូល​ដើម្បី​ធ្វើ​បុណ្យ​រំលឹក​គុណ​ដោយ​ព្រះ​វិហារ ​Lutheran ទៅ​ក្នុង​ប្រក្រតីទិន​នៃសន្តបុគ្គលក្នុង​ថ្ងៃ​២៤ឧសភា; អយល័រ​ជា​អ្នក​ជឿ​ស៊ប់​លើ​សាសនា​គ្រឹស្ទ ដែល​ជឿ​ថា​ព្រះ​គម្ពីរ​ត្រឹមត្រូវ​ឥតខ្ចោះ ហើយ​បាន​សរសេរ​លិខិត​ជា​ច្រើន​ការពារ​សាសនា​ទប់​ទល់​នឹង​អ្នក​ដែល​មិន​ជឿ​លើ​ព្រះ​គម្ពីរ​នា​សម័យ​នោះ។<ref name="theology">{{cite journal| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> == ឆាក​ជីវិត == === បឋមកាល === [[ឯកសារ:Euler-10 Swiss Franc banknote (front).jpg|thumb|left|ក្រដាស​ប្រាក់​១០​ហ្វ្រង់​ចាស់​របស់​ស្វ៊ីស ដែល​ផ្ដល់​កិត្តិយស​ដល់​អយល័រ]] អយល័រ​បាន​កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៥ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៧០៧ នៅ​បាហ្សល (Basel)។ ឪពុក​របស់​គាត់​ឈ្មោះ ប៉ូល​អយល័រ ជា​ប៉ាស្ទ័រ​របស់​ព្រះវិហារ​ប្រូតេស្តង់។ ម្ដាយ​របស់​គាត់​ឈ្មោះ​ម៉ាកឺរីត​ប្រាក់ឃ័រ ជា​កូន​ស្រី​របស់​​ប៉ាស្ទ័រ​ម្នាក់។ គាត់​មាន​ប្អូន​ស្រី​ពីរ​​នាក់​ឈ្មោះ អាណា​ម៉ារីយ៉ា និង ម៉ារីយ៉ា ម៉ាក់​ដាលេណា។ មួយ​រយៈ​ខ្លី​ក្រោយ​កំណើត​របស់​លេអុនហាដ គ្រួសារ​អយល័រ​បាន​រើ​ចេញ​ពី​បាហ្សល​ទៅ​រស់​នៅ​ក្រុង​ Riehen ដែល​នៅទី​នោះ​អយល័រ​បានរស់​នៅ​យ៉ាង​ក្នុង​វ័យ​កុមារភាព។​ ប៉ូល​អយល័រ​ជា​មិត្តភក្តិ​របស់​គ្រួសារ​ប៊ែរនូលី—[[យ៉ូហាន ប៊ែរនូលី]] ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​គណិតវិទួ​ដ៏​ល្បី​បំផុត​នៅ​អឺរ៉ុប ហើយអាច​ជា​អ្នក​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​ម្នាក់​ទៅ​លើ​យុវជន​លេអុនហាដ។ អយល័រ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​សិក្សា​នៅ​បាហ្សល ដែល​នៅ​ទី​នោះ​គាត់​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ឱ្យ​ទៅ​រស់​នៅ​ជាមួយ​យាយ​ខាង​ម្ដាយ។ នៅ​អាយុ​​១៣​ឆ្នាំ គាត់​បាន​ចូល​រៀន​នៅ​សាកល​វិទ្យាល័យ​បាហ្សល​ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៧២៣ គាត់​បាន​ទទួល​សញ្ញាប័ត្រ​ថ្នាក់​ម៉ាស្ទ័រ​ផ្នែក​ទស្សនវិជ្ជា ដែល​បរមាធិប្បាយ​របស់​គាត់​ប្រៀប​បាន​នឹង​ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ដេកាត និង​ញូតុន​ដែរ។ នៅ​ក្នុង​ពេល​នោះ គាត់​តែ​ង​ទៅ​រៀន​ជាមួយ​យ៉ូហាន​ប៊ែរនូលី​នា​រៀងរាល់​ល្ងាច​ថ្ងៃ​សៅរ៍។ ប៊ែរនូលី​បាន​ដឹង​ច្បាស់​ថា​កូន​សិស្ស​របស់​គាត់​មាន​ជំនាញ​ខាង​គណិត​វិទ្យា។ <ref name="childhood">{{cite book |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |url= https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame |publisher= Cambridge |year= 2002|page=[https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame/page/2 2] |isbn= 0-521-52094-0}}</ref> នៅ​ពេល​នោះ​អយល័រ​កំពុង​សិក្សាទេវាវិទ្យា ភាសាក្រិច និង​ភាសា​ហ៊ីប្រូវ៍ (Hebrew) ក្រោម​សម្ពាធ​ពី​ឪពុកដើម្បី​ក្លាយ​ជា​ប៉ាស្ទ័រ, ប៉ុន្តែ​ប៊ែរនូលី​បាន​ជម្នះ​ប៉ូល​អយល័រថា លេអុនហាដ​​មាន​វាសនា​កើត​មក​ត្រូវ​ក្លាយ​ជា​គណិតវិទូ​ដ៏​ល្បីល្បាញ​មួយ​រូប។ នៅ​ឆ្នាំ​១៧២៦ អយល័រ​បាន​បញ្ចប់​សារណាលើ​ដំណាល​នៃ​សំឡេង ក្រោម​ចំណង​ជើង​ថា ''De Sono''<ref>[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Translation of Euler's dissertation in English by Ian Bruce]</ref>. ក្នុង​ពេល​នោះ គាត់​បាន​ដាក់​បេក្ខភាព​ប្រកួត​ប្រជែង​ដណ្ដើម​មុខ​តំណែង​នៅ​សកល​វិទ្យាល័យ​បាហ្សល​ តែ​ត្រូវ​បរាជ័យ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៧២៧ គាត់​បាន​ចូល​រួម​ប្រកួត​ប្រជែង​ដណ្ដើម​​''ពានរង្វាន់​ចំណោទ​បណ្ឌិតសភា​ប៉ារីស​'' ដែល​ចំណោទ​នា​សម័យ​នោះ​គឺ​រក​វិធី​ដែល​ប្រសើរ​បំផុត​ក្នុង​ការដាក់ដង​​ក្ដោង​ទូក។ ​គាត់​បានឈ្នះ​រង្វាន់​លេខ​២ ដោយ​លេខ​មួយ​បាន​ទៅ​លោក ព្យែរ​ប៊ូគេរ(Pierre Bouguer)— ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​បិតា​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​​នាវា​។ នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ អយល័រ​បាន​ឈ្នះ​ការ​ប្រកួត​ប្រចាំ​ឆ្នាំនេះ​ចំនួន​១២​ដង។ <ref name="prize">{{cite journal| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| page = 156 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref> === ជីវិត​នៅ​​សាំង​ពេទ័របួគ៌ === អំលុង​នោះ កូន​ប្រុស​ទាំង​ពីរ​នាក់​របស់​យ៉ូហាន​ប៊ែរនូលី គឺ ដានីញែល​ប៊ែរនូលី និង នីកូឡាប៊ែរនូលី កំពុង​តែ​ធ្វើ​ការ​​នៅ​បណ្ឌិតសភា​វិទ្យាសាស្ត្រ​ចក្រភព​រុស្ស៊ី នៅ​សាំង​ពេទ័រ​បួគ៌។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១០ កក្កដា​ ឆ្នាំ​១៧២៦ នីកូឡា​បាន​ស្លាប់​ដោយ​សារ​រលាក​ខ្នែង​ពោះ​វៀន បន្ទាប់​ពី​រស់​នៅ​នៅ​រុស្ស៊ី​បាន​មួយ​ឆ្នាំ​មក។ នៅ​ពេល​ដែល​ដានីញែល​ទទួល​តំណែង​របស់​បង​ប្រុស​គាត់​នៅ​ដេប៉ាតឺម៉ង់​គណិត​វិទ្យា​និងរូប​វិទ្យា គាត់​បាន​ស្នើ​ឡើង​ថា តំណែងសរីរសាស្ត្រ​ដែល​គាត់​បាន​បោះ​បង់​គួរ​តែ​ផ្ដល់​ទៅ​មិត្ត​របស់​គាត់​គឺ​អយល័រ។ ក្នុង​ខែ​វិច្ឆិកា ១៧២៦ បាន​ព្រម​ទទួលយក​តំណែង​នេះ​ ប៉ុន្តែ​បាន​ពន្យារ​ពេល​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​សាំង​ពេទ័រ​បួគ៌ ដោយ​សារ​ពេល​នោះ​គាត់​បាន​ដាក់​ពាក្យ​ធ្វើ​ជា​សាស្ត្រា​ចារ្យ​នៅ​សកល​វិទ្យាល័យ​បាហ្សល​។ <ref name="stpetersburg">{{cite journal| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| page = 125 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref> [[ឯកសារ:Euler-USSR-1957-stamp.jpg|thumb|តែម​ឆ្នាំ ១៩៥៧ របស់​អតីត [[សហភាព​សូវៀត]] រំលឹក​ខួបកំណើត​ទី​២៥០​របស់​អយល័រ។ អត្ថបទ​នេះ​សរសេរ​ថា៖ ២៥០​ឆ្នាំ​បន្ទាប់​ពី​កំណើត​នៃ​គណិតវិទូ​ដ៏​ឆ្នើម​បំផុត, សមាជិក​បណ្ឌិត្យសភា លេអុនហាដ​ អយល័រ]] អយល័រ​បាន​មក​រាជធានី​រុស្ស៊ី​នៅ​ថ្ងៃ ១៧ ឧសភា ១៧២៧។ គាត់​ត្រូវបាន​ដំឡើង​ពី​តំណែង​ដំបូង​ក្នុង​ដេប៉ាតឺម៉ង់​វេជ្ជាសាស្ត្រ​ទៅ​កាន់​តំណែងថ្មី​នៅ​ដេប៉ាតឺម៉ង់​គណិវិទ្យា។ គាត់​ស្នាក់​នៅ​ជាមួយ​ដានីញែល​ប៊ែរនូលី​ ដែល​គាត់​តែង​ធ្វើ​ការ​ជាមួយ​គ្នា​យ៉ាង​ស្និទ្ធស្នាល​។ អយល័រ​រៀនភាសា​រុស្ស៊ី​បាន​ស្ទាត់​ជំនាញ​ប្រើ​ការ​បាន​ ហើយចាប់​ផ្ដើម​ជីវិត​នៅ​​សាំងពេទ័របួគ៌។ គាត់​ក៏​បាន​ធ្វើ​ការងារ​បន្ថែម​ជា​ពេទ្យ​ទាហាន​នៅ​កងនាវា​របស់​រុស្ស៊ី​ផង​ដែរ។ <ref name="medic">{{cite journal| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| page = 127 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref> បណ្ឌិត្យសភា​នៅ​សាំងពេទ័របួគ៌ បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[មហារាជភេទ័រ]] ដែល​ទ្រង់​មាន​គោល​បំណង​អភិវឌ្ឍ​វិស័យ​អប់រំ​របស់​រុស្ស៊ី និង​កាត់​បន្ថយ​គម្លាត​ផ្នែក​វិទ្យា​សាស្ត្រ​ជាមួយ​លោក​ខាង​លិច។ ជា​លទ្ធផល ប្រទេស​រុស្ស៊ី​បាន​ក្លាយ​ជា​ទី​ចំណាប់​​អារម្មណ៍​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បរទេស​ដូច​ជា​អយល័រ។ បណ្ឌិត្យសភា​មាន​ថវិកា​ដ៏​ច្រើន​លើស​លប់ និង​បណ្ណាល័យ​ដ៏​ធំ​ទូលំ​ទូលាយ​ដែល​បង្កើត​ចេញ​ពី​បណ្ណាល័យ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​របស់​ព្រះ​ចៅ​អធិរាជ​ភេទ័រ​ផ្ទាល់ និង​របស់​ពួក​អភិជន។ ចំនួន​សិស្ស​ដ៏​តិចតួច​បំផុត​ត្រូវ​បាន​គេ​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ទៅ​សិក្សា​នៅ​បណ្ឌិត្យសភា​នេះ​ ដើម្បី​កាត់​បន្ថយ​ការងារ​បង្រៀន តែ​បង្កើន​ការងារ​ស្រាវជ្រាវ​វិញ ដូច្នេះ​វា​បាន​ផ្ដល់​ពេល​វេលា​និង​សេរីភាព​សម្រាប់​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ។ <ref name="prize"/> ឧបការីនី​របស់​បណ្ឌិត្យសភា កាតេរីនទី១ (Catherine) បាន​អនុវត្ត​បន្ត​គោលនយោបាយ​​របស់​ស្វាមី​នាង​ បាន​ស្លាប់​មុន​ពេល​ដែល​អយល័រ​មក​ដល់​។ ពួក​អភិជន​របស់​រុស្ស៊ី​បាន​បង្កើន​ឥទ្ធិពល​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​រាជ្យ​របស់​​ភេទ័រ​ទី​២ ដែល​ទើប​តែ​មាន​អាយុ​១២​ឆ្នាំ។ ពួក​អភិជន​បាន​សង្ស័យ​ពី​ពួក​សមាជិក​បណ្ឌិត​សភា​ដែល​ជា​ជន​បរទេស​ ហើយ​ក៏​កាត់​ផ្ដាច់​ការ​ផ្ទត់ផ្គង់​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​បង្ក​ជា​ការ​លំបាក​ផ្សេង​ៗ​ដល់​អយល័រ​និង​សហការី​​របស់​គាត់។ ស្ថានភាព​បាន​ប្រសើរ​ជាងមុន​បន្តិច​ក្រោយ​ពេល​ដែល​ភេទ័រ​ទី​២ បាន​ស្លាប់ ហើយអយល័រ​បាន​ឡើង​ឋានៈ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​នៅ​ក្នុង​បណ្ឌិត្យសភា និង​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ប្រូហ្វ៊េស្ស៊័ររូបវិទ្យា​​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៣១។ ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ដានីញែល​ប៊ែរនូលី ដែល​បាន​ធុញទ្រាន់​នឹង​ភាព​តឹងរ៉ឹង​និង​ភាព​ប្រទូសរ៉ាយ​ដែល​គាត់​បាន​ប្រឈម​មុខ​នៅ​សាំងពេទ័របួគ៌ បាន​ត្រលប់​មក​កាន់​បាហ្សល​វិញ។ អយល័រ​បាន​បន្ត​តំណែង​ពី​គាត់​ ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​ដេប៉ាតឺម៉ង់​ផ្នែក​គណិតវិទ្យា​។ <ref name="promotion">{{cite journal| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 128–129 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref> នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៧ មករា ១៧៣៤ គាត់​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​ Katharina Gsell (1707–1773), ដែល​ជា​កូនស្រី​របស់​ [[Georg Gsell]], ដែល​ជា​ជាងគំនូរ​មក​បណ្ឌិត្យសភា Gymnasium។<ref>{{Cite book | first1=I.R. | last1=Gekker | first2=A.A. | last2=Euler | contribution=Leonhard Euler's family and descendants | editor1-first=N.N. | editor1-last=Bogoliubov | editor2-first=G.K. | editor2-last=Mikhaĭlov | editor3-first=A.P. |editor3-last=Yushkevich |editor3-link=Adolf Yushkevich|title=Euler and modern science | url=https://archive.org/details/eulermodernscien0000unse | publisher=Mathematical Association of America | year=2007 | isbn=088385564X }}, p. 402.</ref> គ្រួសារ​ថ្មី​នេះ​បាន​ទិញ​ផ្ទះ​មួយ​ជាប់​ទន្លេ​នេវ៉ា (Neva)។ ក្នុង​ចំណោម​កូន​របស់​គាត់​ទាំង​១៣​នាក់ មាន​តែ​៥នាក់​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​អាច​រស់​ដល់​ធំ​បាន។ <ref name="wife">{{cite web| url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Euler_Fuss_Eulogy.html| title = Eulogy of Euler by Fuss| accessdate =30 August 2006| last = Fuss| first = Nicolas}}</ref> === ជីវិត​នៅ​ប៊ែរឡាំង === ដោយ​ព្រួយ​បារម្ភ​ពី​សង្គ្រាម​ផ្ទៃក្នុង​ដែល​ចេះ​តែ​បន្ត​នៅ​រុស្ស៊ី អយល័រ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​សាំង​ពេទ័រ​បួគ៌ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៩ មិថុនា ឆ្នាំ​១៧៤១ ដើម្បី​ទៅ​ទទួល​តំណែង​ថ្មី​នៅ​បណ្ឌិត្យសភា​ប៊ែរឡាំង ដែល​ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​ដោយ​ព្រះ​ចៅ​អធិរាជ​ហ្វ្រេឌ្រិច​របស់​រាជាណាចក្រ​ប្រយសិន។ គាត់​រស់​នៅ​អស់​រយៈ​ពេល​២៥​ឆ្នាំ​នៅ​ប៊ែរឡាំង ដែល​នៅ​ទី​នោះ​គាត់​សរសេរ​អត្ថបទ​ផ្សាយ​បាន​ចំនួន៣៨០​អត្ថបទ។ នៅ​ប៊ែរឡាំង គាត់​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​សៀវភៅ​ពីរ​ក្បាល​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​គាត់​ល្បី​បំផុត៖ ''[[Introductio in analysin infinitorum]]'', សៀវភៅ​សរសេរ​ពី​អនុគមន៍​ដែល​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៤៨ និង ''[[Institutiones calculi differentialis]]'',<ref>{{cite web| title = E212 -- Institutiones calculi differentialis cum eius usu in analysi finitorum ac doctrina serierum|publisher=Dartmouth|url=http://www.math.dartmouth.edu/~euler/pages/E212.html}}</ref> ដែល​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​នៅ​ឆ្នាំ​ 1755 ក្រោម​ប្រធានបទ​គណនា​ឌីផេរ៉ង់ស្យែល។<ref name="Friedrich">{{cite book| last = Dunham| first = William | title = Euler: The Master of Us All | url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999| publisher =The Mathematical Association of America | pages = xxiv–xxv| nopp = true }}</ref> ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៥៥ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បោះឆ្នោត​តែងតាំង​ជា​សមាជិក​បរទេស​នៃ​បណ្ឌិត្យសភា​វិទ្យា​សាស្ត្រ​ស៊ុយអ៊ែដ។ អយល័រ​ត្រូវ​ស្នើ​ឱ្យ​ធ្វើ​ជា​គ្រូ​របស់​ព្រះ​អង្គម្ចាស់ក្សត្រី​នៃ Anhalt-Dessau, ដែល​ត្រូវ​ជា​ក្មួយ​របស់ហ្វ្រេឌ្រិច។ អយល័រ​បាន​សរសេរ​សំបុត្រ​ជាង​២០០​ទៅ​កាន់​នាង, ដែល​សំបុត្រ​ទាំង​នោះ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​គេ​ចងក្រង​ជា​សៀវភៅ​ដែល​លក់​ដាច់​បំផុត ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា ''សំបុត្រ​របស់​អយល័រ​លើ​មុខវិជ្ជា​ផ្សេង​ៗ​ក្នុង​ទស្សនវិជ្ជា​ធម្មជាតិ​ទៅ​កាន់ព្រះ​អង្គម្ចាស់ក្សត្រី​​របស់​អាល្លឺម៉ង់ '' (Letters of Euler on different Subjects in Natural Philosophy Addressed to a German Princess)។ សៀវភៅ​នេះ​និយាយ​ពី​ការ​ពន្យល់​បក​ស្រាយ​លើ​មុខវិជ្ជា​ផ្សេង​​ៗ ដែល​ជាប់​ទាក់​ទង​នឹង​រូបវិទ្យា​និង​គណិតវិទ្យា ក៏​ដូច​ជា​ផ្ដល់​នូវ​ការ​យល់​ដឹង​យ៉ាង​ស៊ីជម្រៅ​ទៅលើ​បុគ្គលភាព​របស់​អយល័រ​និង​ជំនឿ​របស់​គាត់​លើ​សាសនា។ សៀវភៅ​នេះ​ក្លាយ​ជា​សៀវភៅ​ដែល​គេ​អាន​ច្រើន​បំផុត ច្រើន​ជាង​សៀវភៅ​ផ្សេង​ទៀត​របស់​គាត់​ទៅ​ទៀត។ សៀវភៅ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បោះ​ពុម្ពផ្សាយ​ពាសពេញ​អឺរ៉ុប​និងសហរដ្ឋ​អាមេរិច។ ប្រជាប្រិយភាព​របស់​ 'សំបុត្រ' ទាំង​នេះ បង្ហាញ​ពី​សមត្ថភាព​របស់​អយល័រ​ក្នុង​ទាក់​ទង​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ​យ៉ាង​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​ជា​មួយ​អ្នក​ស្ដាប់​ធម្មតា ដែល​ជា​សមត្ថភាព​ពិសេស​ដ៏​កម្រ​មួយ​សម្រាប់​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ។ <ref name="Friedrich"/> ទោះ​បី​ជាអយល័រ​បាន​ផ្ដល់​វិភាគទាន​យ៉ាង​សម្បើម​ដល់​កិត្តិយស​របស់​បណ្ឌិត្យសភា​អាល្លឺម៉ង់​យ៉ាង​នេះ​ក្ដី ក៏​គាត់​ត្រូវ​គេ​បង្ខំ​ឱ្យ​ចាក​ចេញពី​ប៊ែរឡាំង​ដែរ។ រឿង​នេះ​មូលហេតុ​ម្យ៉ាង​ ដោយ​សារ​អយល័រ​មិន​សូវ​ត្រូវគ្នា​ជាមួយ​ហ្វ្រេឌ្រិច​ផង ដែល​ចាត់​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​អយល័រ​មិន​សូវឆ្លាត, ជា​ពិសេស​បើ​ធៀប​នឹង​រង្វង់​អ្នក​ទស្សនវិទូ​​ដែល​ស្តេច​អាល្លឺម៉ង់​បាន​នាំ​យក​មក​បណ្ឌិត្យសភា​។ វ៉ុលទែរ​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​ទស្សនវិទូ​របស់​ហ្វ្រេឌ្រិច​ជួល​មក ហើយ​វ៉ុលទែរ​ទទួល​បាន​នូវ​តំណែង​របស់​ខ្ពង់ខ្ពស់​មួយ​នៅ​ក្នុង​រង្វង់​សង្គម​ស្ដេច​។ អយល័រ មនុស្ស​កាន់​ធម៌​អាថ៌​ធម្មតា និង​ជា​អ្នក​ធ្វើ​ការ​ធ្ងន់ ក្លាយ​ជា​វត្ថុ​សាមញ្ញ​ក្នុង​ជំនឿ​និង​រស​ជាតិ​របស់​ស្ដេច។ អយល័រ​បាន​ប្រឆាំង​នឹង​វ៉ុលទែរ​ក្នុង​ផ្លូវ​ច្រើន​យ៉ាង។ អយល័រ​ខ្សោយ​ខាង​ភាសា​ការទូត ហើយចង់​តែ​​ប្រកែក​គ្នា​ពី​ប្រធានបទ​ដែល​គាត់​ដឹង​តិច​តួច បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្ទាំង​ស៊ីប​របស់​​វ៉ុលទែរ។ <ref name="Friedrich"/> ហ្វ្រេឌ្រិចបាន​សម្ដែង​នូវ​ការ​ខក​ចិត្ត​ចំពោះ​សមត្ថភាព​វិស្វកម្ម​របស់​អយល័រ​ថា ៖ {{cquote|យើង​ចង់​បាញ់​ទឹក​ស្រោច​ផ្កា៖ អយល័រ​គាត់​គណនា​កម្លាំង​របស់​កង់​បង្វឹល​ចាំ​បាច់​ដើម្បី​អូស​ទឹក​ឡើង​ដល់​អាង​ស្តុក ដែល​​ទឹកត្រូវ​បង្ហួរ​តាម​ទុយ៉ួ​ចេញ​ពី​អាង​នោះ​មក​វិញ​ ហើយ​ចុង​ក្រោយ​ឱ្យ​ទឹក​បាញ់​​ចេញ​មក​នៅ​[[Sanssouci]]។ រហាត់​របស់​យើង​ធ្វើ​មក​ត្រឹម​ត្រូវ​តាម​ធរណីមាត្រល្អ​ណាស់ ហើយ​ថា​វា​មិន​អាច​អូស​ទឹក​ម៉ា​ផ្តិល​ទៅ​ដាក់​នៅ​ក្នុង​អាង​ចម្ងាយ​តែ​៥០​ជំហាន។ គ្មាន​បាន​ការ​លើស​ពី​​គ្មាន​បាន​ការ​ទៅ​ទៀត! ធរណីមាត្រ​គ្មាន​បាន​ការ!<ref>{{cite book | title=Letters of Voltaire and Frederick the Great, Letter H 7434, 25 January 1778 | author=[[Frederick II of Prussia]] | publisher=Brentano's | location=New York | year=1927 | others=[[Richard Aldington]] }}</ref>}} [[ឯកសារ:Leonhard Euler.jpg|thumb|រូបអយល័រ​ ក្នុង​ឆ្នាំ 1753 ដោយ[[Emanuel Handmann]]។ រូប​នេះ​គេ​អះ​អាង​ថាអយល័រ​មាន​​បញ្ហា​គ្រាប់​ភ្នែក​ខាង​ស្ដាំ និង​ប្រហែល​ជា​ជំងឺ [[strabismus]]។ ភ្នែក​ខាង​ឆ្វេង​​មើល​ទៅ​ធម្មតា ដែល​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​ប៉ះពាល់​ដោយ​ជំងឺ​​ភ្នែក​ឡើង​បាយ។ <ref name="blind">{{cite journal|author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 154–155 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref>]] === ពិការភាព​ភ្នែក === ភ្នែក​របស់​អយល័រ​បាន​ខូចខាត​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​អំលុង​អាជីព​ជា​គណិតវិទូ​របស់​គាត់​។ បីឆ្នាំ​បន្ទាប់​គាត់​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ​ស្ទើរ​ស្លាប់​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៣៥ ភ្នែក​ខាង​ស្ដាំ​របស់​គាត់​ស្ទើរ​តែ​ខ្វាក់ ប៉ុន្តែ​គាត់​បានបន្ទោស​បញ្ហា​នេះ​ថា​មកការ​លំបាក​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ផែនទី​នៅ​បណ្ឌិតសភា​សាំងពេទ័របួក៌​ទៅ​វិញ។ ភ្នែក​ខាង​ស្ដាំរបស់​គាត់​នេះ បាន​ខូច​កាន់​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ទៅ​ៗ នៅ​ពេល​គាត់​ស្នាក់​នៅ​ប៊ែរឡាំង រហូត​ដល់​ហ្វ្រេឌ្រិចបានហៅ​គាត់​សាក្លប (Cyclop)(មាន​ន័យ​ថា អាយក្ស​ភ្នែក​មួយ)។ ក្រោយ​មក​ទៀត អយល័រ​បាន​កើត​ជំងឺ​ភ្នែក​ឡើង​បាយ​នៅ​ភ្នែក​ខាង​ឆ្វេង​ដែល​នៅ​ល្អ​របស់​គាត់ ដែល​ជំងឺ​នេះ​ធ្វើ​ឱ្យ​គាត់ស្ទើរ​តែ​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ខ្វាក់​ទាំង​ស្រុង​ទៅ​ហើយ នៅ​ប៉ុន្មាន​សប្ដាហ៍​ក្រោយ​ពី​ជំងឺ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៦៦។ បើ​ទោះ​ជា​យ៉ាង​នេះ​ក្ដី ស្ថានភាព​របស់​គាត់​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​អ្វី​ខ្លាំង​ក្លា​ដល់​ទិន្នផល​ការងារ​របស់​គាត់​ឡើយ ព្រោះ​គាត់​មាន​សមត្ថភាព​គណនា​មាត់​ទទេ​ពូកែ និង​ពូកែចង​ចាំ​រូបភាព។ ឧទាហរណ៍ អយល័រ​អាច​សូត្រ​កំណាព្យ​របស់ Aenid របស់ Virgil បាន​ពី​ដើម​ដល់​ចប់​ដោយ​គ្មាន​ទាក់ ហើយ​គ្រប់​ទំព័រ​ទាំង​អស់​នៃ​សៀវភៅ​នេះ​ គាត់​អាច​ប្រាប់​បាន​ថា​បន្ទាត់​ណា​នៅ​ខាង​មុខ បន្ទាត់​ណា​នៅ​ខាង​ក្រោយ​បាន។ ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​ស្មេរ​របស់​គាត់ ស្នាដៃ​របស់​អយល័រ​នៅ​លើ​វិស័យ​ផ្សេង​ៗតាម​ពិត​បាន​កើន​ឡើង​ទៅ​វិញ​ទេ។ គាត់​សរសេរ​បាន​ជាមធ្យម​នូវ​ភេភ័រ​គណិតវិទ្យា​មួយ​ជា​រៀងរាល់​សប្ដាហ៍​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៧៥។<ref name="volumes"/> === ការ​ត្រលប់​ទៅ​កាន់​រុស្ស៊ី​វិញ === ស្ថានភាព​នៅ​រុស្ស៊ី​បាន​ប្រសើរ​ឡើង​វិញ​បន្ទាប់​ពី​ការ​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​របស់​មហារាជCatherine ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៦៦ អយល័រ​បាន​យល់​ព្រម​តាម​ការ​អញ្ជើញ​​ត្រលប់​ទៅបណ្ឌិត្យសភាសាំងពេទ័របួគ៌​វិញ ហើយ​បាន​រស់​នៅ​រុស្ស៊ី​រហូត​ដល់​ជីវិត​ចុងក្រោយ។ ការ​ស្នាក់​នៅ​លើក​ទី​២​របស់​គាត់​នៅ​រុស្ស៊ី​នេះ គាត់​ជួប​ប្រទះ​នូវ​គ្រោះ​អាក្រក់​ដ៏​គួរ​ឱ្យ​រន្ធត់។ អគ្គិភ័យ​នៅ​សាំង​ពេទ័របួគ៌​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៧១ បាន​បំផ្លាញ​ផ្ទះ​របស់​គាត់ និង​ស្ទើរ​តែ​បំផ្លាញ​ជីវិត​របស់​គាត់​ផង​ដែរ។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៧៣ គាត់​បាន​បាត់​បង់ ​Katharina ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ក្នុង​អាយុ​៤០​ឆ្នាំ។ ៣​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក គាត់​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​ប្អូន​ស្រី​ចុង​របស់​ប្រពន្ធ​ដើម​គាត់​គឺ Salome Abigail Gsell (1723–1794).<ref>{{Cite book | first1=I.R. | last1=Gekker | first2=A.A. | last2=Euler | contribution=Leonhard Euler's family and descendants | editor1-first=N.N. | editor1-last=Bogoliubov | editor2-first=G.K. | editor2-last=Mikhaĭlov | editor3-first=A.P. |editor3-last=Yushkevich | title=Euler and modern science | url=https://archive.org/details/eulermodernscien0000unse | publisher=Mathematical Association of America | year=2007 | isbn=088385564X }}, p. 405.</ref> អាពាហ៍​ពិពាហ៍​បានឋិតឋេរ​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​គាត់​ស្លាប់។ នៅ​ថ្ងៃ ១៨ កញ្ញា ១៧៨៣ បន្ទាប់​ពី​ទទួល​ទាន​អាហារ​ថ្ងៃ​ត្រង់​ជាមួយ​គ្រួសារ​របស់​គាត់ ក្នុង​ពេល​សន្ទនា​ជាមួយ​[[Anders Lexell]] អំពី​របក​គំហើញ​ថ្មីនៃ​ទ្វីប​អ៊ុយរ៉ានុសនិង​​គន្លង​របស់​វា, អយល័រ​បាន​កើត​ជំងឺ​ដាច់​សរសៃ​ឈាម​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល ហើយ​បាន​ស្លាប់​​ប៉ុន្មាន​ម៉ោង​ក្រោយ​មក។ <ref name="euler">{{cite book|title=Leonhard Euler|author=A. Ya. Yakovlev|year=1983|publisher=Prosvesheniye|location=M.}}</ref> ដំណឹងមរណភាព​ខ្លី​មួយ​សម្រាប់​បណ្ឌិត​សភារុស្ស៊ី ​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​ដោយ[[:ru:Штелин, Якоб|Jacob von Shtelin]] និង​ពាក្យ​សរសើរ​ដ៏​ក្បោះក្បាយ​មួយ<ref>{{cite journal| year = 1783| title = Eloge de M. Leonhard Euler. Par M. Fuss.| journal = Nova Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae | volume = 1| pages = 159–212 }}</ref> ត្រូវ​បាន​សរសេរ​និង​អាន​ក្នុង​ពិធី​រំលឹក​វិញ្ញាណក្ខន្ធ​ដោយ​គណិវិទួ​រុស្ស៊ី [[Nicolas Fuss]], ដែល​ជាសាវ័ក​មួយ​របស់​អយល័រ។ ក្នុង​ពាក្យ​សរសើរ​សម្រាប់​បណ្ឌិត្យសភា​បារាំង ដែល​សរសេរ​ដោយគណិតវិទូ​និង​ទស្សនវិទូ​បារាំង[[Marquis de Condorcet]], គាត់​បាន​សរសេរ​ថា {{cquote|''…il cessa de calculer et de vivre'' — … គាត់​នៅ​តែ​បន្ត​ការ​គណនា ហើយ​រស់​នៅ​ជា​រៀង​រហូត<ref name=condorcet>{{cite web| url = http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/condorcet.html| title = Eulogy of Euler - Condorcet| accessdate =30 August 2006| author =Marquis de Condorcet}}</ref>}} គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​ជាប់​ផ្នូរ​របស់ Katharina នៅ[[វិមានសព Smolensk Lutheran]] នៅកោះ​ [[Vasilievsky]]។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៨៥ បណ្ឌិត្យសភា​វិទ្យាសាស្ត្រ​បាន​ដាក់​តាំង​រូប​សំណាក​លេអុនហាដ​អយល័រ​នៅ​ជាប់​នឹង​កៅអី​របស់​ប្រធាន​បណ្ឌិត្យសភា។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៨៣៧ បណ្ឌិត្យសភា​វិទ្យាសាស្ត្រ​បាន​​ដាក់​ប្លាក​មុខ​ផ្នូររបស់​គាត់ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៦ ដែល​ត្រូវ​ជា​ខួប​កំណើត​ទី​២៥០​របស់​អយល័រ ផ្នូរ​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្ដូរ​ទៅ​ដាក់​នៅវិមានសព​សតវត្សរ៍​ទី១៨ នៅ [[Alexander Nevsky Lavra]]វិញ។ <ref>{{findagrave|grid=15567379}}</ref> [[ឯកសារ:Euler Grave at Alexander Nevsky Monastry.jpg|thumb|ផ្នូរ​របស់​អយល័រ នៅ [[Alexander Nevsky Lavra]]]] == វិភាគទាន​ក្នុង​វិស័យគណិតវិទ្យា​និង​រូបវិទ្យា == ស្នាដៃ​របស់​អយល័រ​មាននៅ​ក្នុង​​ស្ទើរ​គ្រប់​វិស័យ​នៃ​គណិតវិទ្យា៖ ធរណីមាត្រ គណនា​មិន​កំណត់ ត្រីកោណមាត្រ ពីជគណិត និង​ទ្រឹស្ដី​នព្វន្ត ព្រម​ទាំង​រូបវិទ្យា​នៃ​មជ្ឈដ្ឋាន​ជាប់​ ទ្រឹស្ដី​ព្រះ​ចន្ទ​និង​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត​នៃ​រូប​វិទ្យា។ ​ === និមិត្តសញ្ញា​គណិតវិទ្យា === អយល័រ​បាន​បង្កើត​និង​ធ្វើឱ្យ​និមិត្តសញ្ញា​មួយ​ចំនួន​ពេញ​និយម​ប្រើ​តាម​រយៈ​សៀវភៅ​ជា​ច្រើនរបស់​គាត់​ដែល​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ។ គួរឱ្យ​កត់​សម្គាល់​ជាង​គេ​ គឺ​គាត់​ជា​អ្នក​បង្កើត​សញ្ញាអនុគមន៍​ ដែល​សរសេរ​ក្រោម​រាង​ជា <math>\ f(x)</math> តំណាង​ឱ្យ​អនុគមន៍​ <math>\ f</math> អនុវត្ត​លើ​អថេរ <math>\ x</math> ។ គាត់​ជា​អ្នក​បង្កើត ពាក្យ​តំណាង​[[អនុគមន៍​ត្រីកោណមាត្រ]], ប្រើ <math>\ e</math> តាង​គោល​លោការីត​ធម្មជាតិ (ដែល​ជួនកាល​គេ​ហៅ​ថា​[[ចំនួន​អយល័រ]]), ប្រើ​អក្សរ​ក្រិច​ស៊ិចម៉ា <math>\ \Sigma</math> តាង​ឱ្យ​ផលបូក​ និង អក្សរ​ <math>\ i</math> តាង​ឱ្យ​[[ឯកតា​ប្រឌិត]]​ក្នុង​ចំនួន​កុំផ្លិច។<ref name=Boyer>{{cite book|title = A History of Mathematics|url = https://archive.org/details/historyofmathema00boye|last= Boyer|first=Carl B.|coauthors= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|isbn= 0-471-54397-7|pages = [https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/441 439]–445|year = 1991}}</ref> ការ​ប្រើ​អក្សរ​ <math>\ \pi</math> តាង​ឱ្យ​ផលធៀបបរិមាត្រ​រង្វង់​ធៀបនឹង​អង្កត់​ផ្ចិត​រង្វង់ ក៏​អយល័រ​ជា​អ្នក​នាំ​ឱ្យមាន​ការ​ពេញ​និយម​​ប្រើ​ដែរ, តែ​និមិត្តសញ្ញា​នេះ​មិនមែន​គាត់​ជា​បង្កើត​ឱ្យ​ប្រើ​មុន​គេ​ឡើយ។<ref name="pi">{{cite web| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future| accessdate=August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === វិភាគ === ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ​ការ​គណនា​មិន​កំណត់​កំពុង​តែឋិត​នៅ​ក្នុង​ដំណាក់កាល​​ពុះ​កញ្ជ្រោល​ក្នុង​វិស័យ​ស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​គណិត​វិទ្យា​នា​សតវត្សរ៍​ទី​១៨ ហើយ​ត្រកូលប៊ែរនូលី ដែល​ជា​មិត្តភក្តិ​របស់​អយល័រ ជា​អ្នក​មាន​ចំណែក​ដ៏​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ឱ្យ​វិស័យ​នេះ​រីក​ចម្រើន​បំផុត។ ដោយ​សារ​ឥទ្ធិពល​របស់​ត្រកូល​នេះ ការ​ស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​គណិត​គណនា​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធានបទ​ចម្បង​សម្រាប់​អយល័រ។ បើ​ទោះ​បី​ជា​សម្រាយ​បញ្ជាក់​ខ្លះ​របស់អយល័រ មិន​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​វិធី​គណិត​ទំនើប​ស្មុគស្មាញ​ក៏​ដោយ<ref name = "Basel"/> ក៏​គំនិត​របស់​អយល័រ​បាន​ជួយ​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​រីក​ចម្រើន​ដល់​ផ្នែក​​នេះ​ជា​ខ្លាំង។ ភាព​ល្បីល្បាញ​របស់​អយល័រ​នៅ​ក្នុង​គណិតវិភាគ​គឺ​ការ​បាន​ប្រើ​យ៉ាង​ញឹក​ញាប់​និង​បាន​អភិវឌ្ឍ​ស៊េរី​ស្វ័យគុណ​គឺការ​បំបែក​​អនុគមន៍​មួយ​ជា​តួ​ជា​ច្រើន​មិន​កំណត់​បូក​ចូល​គ្នា ដូចជា :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right).</math> ជា​ពិសេស​នោះ អយល័រ​បាន​ស្រាយ​បញ្ជាក់តាម​វិធី​ផ្ទាល់​នូវ​ការបំបែក​ជា​ស៊េរី​ស្វ័យគុណ​នៃ ''e'' និង​អនុគមន៍​តង់សង់​ច្រាស​។ (ការ​ស្រាយ​បញ្ជាក់​តាម​វិធី​មិន​ផ្ទាល់​​តាម​រយៈវិធី​​ស៊េរី​ស្វ័យគុណ​ច្រាស ត្រូវ​បានធ្វើ​​ឡើង​ជា​ដំបូង​ដោយ​ញូតុន​និង​ឡាយប៍​នីត(Leibniz) ក្នុង​រវាង​ឆ្នាំ​១៦៧០ និង ១៦៨០។) គាត់​បាន​ប្រើ​ស៊េរី​ស្វ័យ​គុណ​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​ចំណោទ​បាហ្សល (Bazel) ដ៏​ល្បី​ល្បាញ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៣៥ (ហើយ​គាត់​បាន​ផ្ដល់​អំណះអំណាង​បន្ថែម​កាន់​តែ​ច្បាស់លាស់​ជាង​មុន​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៤១):<ref name="Basel">{{cite book| last = Wanner| first = Gerhard| coauthors = Harrier, Ernst | title = Analysis by its history| edition = 1st| year = 2005| month = March| publisher = Springer| page = 62}}</ref> :<math>\sum_{n=1}^\infty {1 \over n^2} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[ឯកសារ:Euler's formula.svg|thumb|បំណកស្រាយ​រូបមន្ត​អយល័រ​តាម​វិធី​ធរណីមាត្រ]] អយល័រ​បាន​ណែនាំ​ការ​ប្រើប្រាស់​អនុគមន៍​អ៊ិចស្ប៉ូណង់ស្យែល និង​លោការីត​នៅ​ក្នុង​បំណក​ស្រាយ​បែប​វិភាគ។ គាត់​បាន​រក​ឃើញ​វិធី​សរសេរ​អនុគមន៍​លោការីត​ដោយ​ប្រើ​ស៊េរី​ស្វ័យគុណ ហើយ​គាត់​បាន​កំណត់​ប្រកប​ដោយ​ជោគជ័យ​នូវ​លោការីត​នៃ​ចំនួន​អវិជ្ជមាន​និង​កុំផ្លិច ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ពង្រីក​ដែន​កំណត់ប្រើប្រាស់​នៃ​លោការីត​ក្នុង​គណិតវិទ្យា។<ref name=Boyer/> គាត់​ក៏​បាន​កំណត់​នូវ​អនុគមន៍​អ៊ិចស្ប៉ូណង់ស្យែល​សម្រាប់​ចំនួន​កុំផ្លិច​ផង​ដែរ និង​បាន​រក​ឃើញ​ទំនាក់ទំនង​នៃ​អនុគមន៍​អ៊ិចស្ប៉ូណង់ស្យែល​ជាមួយ​នឹង​អនុគមន៍​ត្រីកោណ​មាត្រ។ សម្រាប់ចំនួន​ពិត​[[φ]]មួយ រូបមន្ត​អយល័រ​ចែង​ថា អនុគមន៍​អ៊ិចស្ប៉ូណង់ស្យែល​កុំផ្លិច​ផ្ទៀងផ្ទាត់ :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> ករណី​ពិសេស​នៃ​រូបមន្ត​ខាង​លើ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ឯកលក្ខណភាព​អយល័រ :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \, </math> ដែល​លោក​រីឆាត​ហ្វេយម៉ាន​(Richard Feynman) បាន​ហៅ​ថា​រូបមន្ត​ដ៏​ពិសេស​បំផុត​ក្នុង​គណិតវិទ្យា ព្រោះ​ក្នុង​រូបមន្ត​នេះ​គេ​ប្រើ​តែ​សញ្ញាបូក​ សញ្ញាគុណ​​ អ៊ិចស្ប៉ូណង់ស្យែល​ និង​សមភាព​តែម្ដង​គត់​ ហើយ​ប្រើ​តែម្ដងគត់​​នូវ​មេគុណ 0, 1, ''e'', ''i'' និង n ។<ref name="Feynman"> {{cite book |last= Feynman|first= Richard|title= The Feynman Lectures on Physics: Volume I|page=10 |chapter= Chapter 22: Algebra |year=1970 |month= June}}</ref> ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៨៨ អ្នក​អាន​របស់ ទស្សនាវដ្ដី ''[[Mathematical Intelligencer]]'' បាន​បោះឆ្នោត​រូបមន្ត​ជា​រូបមន្ត​គណិត​វិទ្យា​ស្អាត​បំផុត​ជា​និរន្តរ៍។ <ref name=MathInt/> ជាសរុប អយល័រ​ជា​ម្ចាស់​នៃ​រូបមន្ត​ចំនួន​បី​ក្នុង​ចំណោម​រូបមន្ត​គណិត​វិទ្យា​ទាំង​ប្រាំ​លើ​គេ​នៅ​ក្នុង​ការ​បោះឆ្នោត​នោះ។ <ref name=MathInt>{{cite journal | last= Wells | first= David | year= 1990 | title = Are these the most beautiful? | url= https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = Mathematical Intelligencer | volume = 12 | issue = 3 | pages= 37–41 | doi= 10.1007/BF03024015 }}<br />{{cite journal | last= Wells | first= David | year= 1988 | title = Which is the most beautiful? | url= https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_fall-1988_10_4/page/30 | journal = Mathematical Intelligencer | volume = 10 | issue = 4 | pages= 30–31 | doi= 10.1007/BF03023741 }}<br /> See also: {{cite web | url = http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html | title = The Mathematical Tourist | accessdate = March 2008 | last = Peterson | first = Ivars | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070331214557/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html | archivedate = 2007-03-31 | url-status = dead }}</ref> [[រូបមន្ត ដឺម័រ|រូបមន្ត​ដឺម័រ]] ជា​វិបាក​ផ្ទាល់​នៃ [[រូបមន្ត អយល័រ|រូបមន្ត​អយល័រ]]។ ជាបន្ថែម អយល័រ​បាន​បង្កើត​ទ្រឹស្ដី [[អនុគមន៍​មិន​ពីជគណិត]] (transcendental function) លំដាប់ខ្ពស់ ដោយ​បង្កើត​[[អនុគមន៍​​ហ្កាម៉ា]] និង​បាន​បង្កើត​វិធី​ថ្មី​ដើម្បី​ដោះ​ស្រាយ​[[អនុគមន៍​ដឺក្រេ​ទី​បួន|សមីការ​ដឺក្រេ​ទី​បួន]]។ គាត់​ក៏​បាន​រក​ឃើញ​វិធី​ដើម្បី​គណនា​អាំងតេក្រាល​មាន​លីមីត​កុំផ្លិច​ផង​ដែរ ដែល​បាន​ជំនួយ​ដល់ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ​ការ​វិភាគ​កុំផ្លិច​ទំនើប និង​បាន​បង្កើត​[[គណិត​គណនា​នៃ​អថេរ]]​ ក្នុង​នោះ​មាន​[[សមីការ​អយល័រ​-ឡាក្រង់]]​ដ៏ល្បី​ល្បាញ។​ អយល័រ​ក៏​ជា​អ្នក​ផ្ដើម​គំនិត​ប្រើ​ប្រាស់​វិធី​វិភាគ​ដើម្បី​ដោះ​ស្រាយ​ចំណោទ​ទ្រឹស្ដី​នព្វន្ត​ផង​ដែរ។ ក្នុង​ការងារ​នោះ គាត់​បាន​បង្រួបបង្រួម​មែកធាង​គណិត​ពីរ​ដែល​បែក​ពីគ្នា ហើយ​បាន​បង្កើត​វិស័យ​ស្រាវជ្រាវ​ថ្មី​មួយគឺ [[ទ្រឹស្ដី​នព្វន្ត​វិភាគ]]។​​ ក្នុង​វិស័យ​ថ្មី​នៃ​គណិតវិទ្យា​នេះ អយល័រ​បាន​បង្កើត​ទ្រឹស្ដី​នៃ[[ស៊េរី​អ៊ីពែរ​ធរណីមាត្រ]], [[ស៊េរី-q]], [[អនុគមន៍​ត្រីកោណមាត្រ​អ៊ីពែរបូលិច]] និង​ទ្រឹស្ដី​វិភាគ​នៃ​[[ប្រភាគ​ជាប់​ទូទៅ]]។ ឧទាហរណ៍​ គាត់​បាន​ស្រាយ​បញ្ជាក់​ពី​ភាព​មិន​កំណត់​នៃ​ចំនួន​បឋម ដោយប្រើ​ភាព​រីក​នៃ [[ស៊េរី​អាម៉ូនិច]] ហើយ​គាត់​បាន​ប្រើ​ប្រាស់​វិធី​វិភាគ​ដើម្បី​ស្វែង​យល់​ពី​របាយ​នៃ​ចំនួន​បឋម។​ ស្នាដៃ​អយល័រ​ក្នុង​វិស័យ​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រីកចម្រើន​ដល់​[[ទ្រឹស្ដីបទ​នៃ​ចំនួន​បឋម]]។ <ref name="analysis">{{cite book| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999| publisher =The Mathematical Association of America | chapter = 3,4 }}</ref> === ទ្រឹស្ដីនព្វន្ត​ === ចំណាប់​អារម្មណ៍​របស់​អយល័រ​លើ​ទ្រឹស្តី​នៃ​ចំនួន​អាច​បណ្ដាលមក​ពី​ឥទ្ធិពល​របស់​ Christian Goldbach ដែល​ជា​មិត្តភក្ដិ​នៅ​បណ្ឌិត្យសភា​សាំង​ភីធ័រ​ស្ប៊័ក៌។ ការងារ​ដំបូង​ៗ​ភាគ​ច្រើន​របស់​អយល័រ​លើ​ទ្រឹស្ដី​នព្វន្ត មាន​គោលការណ៍​ផ្អែក​លើ​ទ្រឹស្តី​នានា​របស់​ព្យែរ​ដឺ​ភែម៉ា។ អយល័រ​បាន​អភិវឌ្ឍ​គំនិត​ខ្លះ​របស់​ភែម៉ា ហើយ​បាន​បក​ស្រាយ​រក​កំហុស​ក្នុង​ការ​ទស្សន៍ទាយ(conjecture) ​ខ្លះ​ៗ​របស់​ភែម៉ា​។ អយល័រ​បាន​ភ្ជាប់​លក្ខណៈ​នៃ​របាយ​ចំនួន​បឋម​ទៅ​នឹង​គណិត​វិភាគ។ គាត់​បាន​បង្ហាញ​ថា ផលបូក​នៃ​ចម្រាស​របស់​ចំនួន​បឋម​ជា​ស៊េរី​រីក។ ក្នុង​ការ​បក​ស្រាយ​នោះ​ គាត់​បាន​រក​ឃើញ​​ពីការ​ទាក់ទង​គ្នា​រវាង​អនុគមន៍​ហ្សែតា​រីម៉ាន់ និងចំនួន​បឋម, ទំនាក់ទំនង​នេះ​គេ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា​​រូបមន្ត​ផលគុណ​អយល័រ​សម្រាប់​អនុគមន៍​ហ្សែតា​រីម៉ាន់។ អយល័រ​បាន​ស្រាយ​បញ្ជាក់​ឯកលក្ខណភាព​ញូតុន, កូនទ្រឹស្ដីបទ​ភែម៉ា, ទ្រឹស្ដីបទ​ភែម៉ានៃ​ផល​បូក​ចំនួន​ការេ​ពីរ ហើយ​គាត់​បាន​ផ្ដល់​វិភាគ​ទាន​យ៉ាង​សម្បើម​ដល់​ទ្រឹស្ដី​បទ​ការេ​បួន​របស់​ឡាក្រង់​។ គាត់​ក៏​បាន​បង្កើត​អនុគមន៍​តូស្ហិន <math>\ \phi(n)</math> ដែល​ស្មើ​នឹង​ចំនួន​​នៃចំនួន​គត់​វិជ្ជមាន​ដែល​តូច​ជាង​ឬ​ស្មើ​ចំនួន​គត់ <math>\ n</math> ហើយ​ដែល​បឋម​នឹង <math>\ n</math> ។ ​ដោយ​ប្រើ​លក្ខណៈ​នេះ គាត់​បាន​ធ្វើ​សាមញ្ញភាវូបនីយកម្ម​កូន​ទ្រឹស្តី​បទ​ភែម៉ា ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​ទ្រឹស្ដី​បទ​ថ្មី​ដែល​ហៅ​ថា​ទ្រឹស្ដី​បទ​អយល័រ។ គាត់​ក៏​ផ្ដល់​វិភាគ​ទាន​យ៉ាង​សម្បើម​ផង​ដែរ​​ដល់​ទ្រឹស្ដី​បទ​នៃ​[[សម្បុណ្ណលេខ]] (perfect number) ដែល​ទ្រឹស្ដី​នៃចំនួន​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​គណិតវិទូ​ចាប់​អារម្មណ៍​ជា​ខ្លាំង​​តាំង​ពី​សម័យ​អឺគ្លីដ​មក។ អយល័រ​បាន​អភិវឌ្ឍ​ទ្រឹស្ដី​នៃ​ចំនួន​បឋម ហើយ​បាន​ធ្វើ​ការ​ស្មាន​ទុក​នូវ​ទ្រឹស្ដី​នៃភាព​ច្រាសកាដ្រាទិច។ គោលការណ៍​ទាំង​ពីរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​ទ្រឹស្ដីបទ​គ្រឹះ​នៃ​ទ្រឹស្ដី​នព្វន្ត ហើយ​គំនិត​របស់​អយល័រ​បាន​បើក​ជា​ផ្លូវ​សម្រាប់​ការងារ​របស់​ខាល​ហ្វ្រ៊ីឌ្រិច​គ្ហោស។ <ref name="numbertheory">{{cite book| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999| publisher =The Mathematical Association of America | chapter = 1,4}}</ref> នៅឆ្នាំ​១៧៧២ អយល័រ​បាន​បង្ហាញ​ថា <math>\ 2^{31}-1=2'147'483'647</math> ជា​ចំនួន​បឋម​មែរសែន។ ចំនួន​បឋម​នេះ​នៅ​តែ​ជា​ចំនួន​បឋម​ធំ​បំផុត​ដែល​គេ​ស្គាល់​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៨៦៧។<ref>Caldwell, Chris. [http://primes.utm.edu/notes/by_year.html ''The largest known prime by year'']</ref> === ទ្រឹស្ដីបទ​ក្រាប === [[ឯកសារ:Konigsberg bridges.png|frame|right|ផែនទី​ក្រុង​ឃើនិច្សប៊ែក៌ នៅ​សម័យ​អយល័រ​បង្ហាញ​ពីតាំង​របស់​ពិត​ប្រាកដ​របស់​ស្ពាន​ទាំង​ប្រាំ​ពីរ]] ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៣៦ អយល័រ​បាន​ដោះ​ស្រាយ​ចំណោទ​មួយ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​[[ស្ពាន​ទាំង​ប្រាំ​ពីរ​នៃ​ឃើនិច្សប៊ែក៌]]។<ref name="bridge">{{cite journal| last = Alexanderson| first = Gerald| year = 2006| month = July| title = Euler and Königsberg's bridges: a historical view| journal = Bulletin of the American Mathematical Society| doi = 10.1090/S0273-0979-06-01130-X| volume = 43| page = 567}}</ref> ក្រុង​ឃើនិច្សប៊ែក៌​ នៃ​[[រាជាណាចក្រ​ប្រយសិន]] បាន​តាំង​នៅ​មាត់​ទន្លព្រីគឹល ហើយ​មាន​កោះ​ធំៗ​ពីរ​ ដែល​តភ្ជាប់​គ្នា​នឹង​ដី​គោក​ដោយ​ស្ពាន​ចំនួន​៧។ ចំណោទ​នោះ​គឺ​ថា​តើ​គេ​អាច​ដើរ​កាត់​ស្ពាន​នីមួយៗ​គ្រប់​ស្ពាន​ និង​តែ​ម្ដង​គត់ ហើយ​ដើរ​មក​ដល់​កន្លែង​ដើម​វិញ​បាន​ដែរ​ឬ​ទេ?។ អយល័រ​បាន​រក​ឃើញ​ថា គេ​មិន​អាច​ធ្វើ​ដូច្នេះ​បាន​ទេ៖ ក្នុង​ករណី​នេះ​ គេ​មិន​អាចរក​​បាន​នូវ [[សៀគ្វី​អយល័រ]]​បាន​ឡើយ។ ដំណោះស្រាយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ទ្រឹស្ដី​ក្រាប​ដំបូង​គេ​ ហើយ​ជា​ពិសេស​ជា​ទ្រឹស្ដី​ទីមួយ​នៃ​ទ្រឹស្ដី​[[ក្រាប​ប្លង់]] ។<ref name="bridge"/> អយល័របាន​រក​ឃើញ​[[រូបមន្ត​អយល័រ​សម្រាប់​ក្រាប​ប្លង|រូបមន្ត]]៖ <math>\ V-E+F=2</math> ដែល​ភ្ជាប់​ទំនាក់ទំនង​ចំនួន​កំពូល, ជ្រុង និងមុខ​របស់​[[ពហុមុខ]]​ប៉ោង​,<ref>{{cite book|title=Polyhedra|url=https://archive.org/details/polyhedra0000crom|author=Peter R. Cromwell|location=Cambridge|year=1997|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/polyhedra0000crom/page/189 189]–190}}</ref> ហើយ​រូបមន្ត​នេះ​​កែ​សម្រួល​មក​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​[[ក្រាប​ប្លង់]]​បាន​ដែរ។ ចំនួន​ថេរ​នៅ​ក្នុង​រូបមន្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​លក្ខណៈ​អយល័រ​សម្រាប់​ក្រាប(ឬ​វត្ថុ​គណិត​ផ្សេង​ទៀត), ហើយ​ជាប់​ទាក់​​ទង​ទៅ​នឹង​[[genus (គណិត)|genus]] នៃ​វត្ថុ។<ref>{{cite book|title=Algorithmic Graph Theory|url=https://archive.org/details/algorithmicgraph0000gibb|author=Alan Gibbons|location=Cambridge|year=1985|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/algorithmicgraph0000gibb/page/72 72]}}</ref> ការ​សិក្សា​និង​ការ​ធ្វើ​ឱ្យ​រូបមន្ត​នេះ​កាន់​តែ​ទូលំទូលាយ​ជាងមុន ជាពិសេស​ដោយ​លោក​ [[Augustin Louis Cauchy|Cauchy]]<ref name="Cauchy">{{cite journal|author=Cauchy, A.L.|year=1813|title=Recherche sur les polyèdres—premier mémoire|journal=Journal de l'Ecole Polytechnique|volume= 9 (Cahier 16)|pages=66–86}}</ref> និង [[Simon Antoine Jean L'Huillier|L'Huillier]],<ref name="Lhuillier">{{cite journal|author=L'Huillier, S.-A.-J.|title=Mémoire sur la polyèdrométrie|journal=Annales de Mathématiques|volume=3|year=1861|pages=169–189}}</ref> គឺ​ជា​ប្រភព​នៃ​[[តូប៉ូឡូស៊ី]]។ === គណិតវិទ្យា​អនុវត្តន៍ === ជោគជ័យដ៏​សម្បើម​បំផុត​​ខ្លះ​របស់​អយល័រ​គឺ​ភាព​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ក្នុង​ពិភព​លោក​ជាក់​ស្ដែង​តាម​វិភាគ និង​ការ​អធិប្បាយ​ទៅ​លើ​ការ​អនុវត្ត​ជា​លេខ​នៃ​ចំនួន​ Bernoulli, ស៊េរី​ Fourier, ដ្យាក្រាម​វ៉ែន (Venn), ចំនួន​អយល័រ, ថេរ <math>\ e </math>, ប្រភាគ​ជាប់ និង​អាំងតេក្រាល។ គាត់​បាន​ធ្វើ​អាំងតេក្រាល​សមីការ​ឌីផេរ៉ង់ស្យែល Leibniz ដោយ​ប្រើ​វិធី​ភ្លុចស្យុង​របស់​ញូតុន និង​បាន​បង្កើត​វិធី​ងាយស្រួល​ប្រើ​ដែល​គេ​អាច​យក​ទៅ​ប្រើ​ក្នុង​ការ​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​រូបវិទ្យា។ គាត់​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រីក​ចម្រើន​ផ្នែក​គណនា​តម្លៃ​ប្រហែល​នៃ​អាំងតេក្រាល ដោយ​បង្កើត​វិធី​ប្រហែល​ដែល​គេ​ស្គាល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ថា​ជា[[វិធី​តម្លៃ​ប្រហែល​អយល័រ]]។ វិធី​តម្លៃ​ប្រហែល​ដែល​ល្បី​បំផុត​គឺ [[វិធី​អយល័រ]] និង [[រូបមន្ត​អយល័រ​-ម៉ាក់​ឡូរ៉ាំង]]។ គាត់​បាន​ជួយ​សម្រួល​ដល់​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​សមីការ​ឌីផេរ៉ង់ស្យែល ជា​ពិសេស​បាន​បង្កើត [[ថេរ​អយល័រ-ម៉ាសឈែរ៉ូនី]] ៖ <math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> ការ​បង្កើត​ដ៏​ចម្លែក​មួយ​របស់​អយល័រ​គឺ​អនុវត្ត​​គណិតវិទ្យា​ក្នុងតន្ត្រី។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៣៩ គាត់​បាន​សរសេរ ''Tentamen novae theoriae musicae,'' ដោយ​សង្ឃឹម​ថានឹង​អាច​បញ្ចូល​​ទ្រឹស្តី​តន្ត្រី​​ទៅ​ក្នុង​ផ្នែក​មួយ​នៃ​គណិតវិទ្យា។ ការងារ​របស់​គាត់​មួយ​នេះ​មិន​បាន​ទទួល​នូវ​ការ​ចាប់​អារម្មណ៍​ឱ្យ​បាន​ទូលំទូលាយ​នោះ​ទេ ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​គណិតវិទ្យា​ពេក​សម្រាប់​តន្ត្រីករ និង​ពោរពេញ​ដោយ​តន្ត្រី​ពេក​សម្រាប់​គណិតវិទូ។<ref name="music">{{cite journal| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 144–145 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015}}</ref> === រូបវិទ្យា​និង​តារាវិទ្យា === អយល័រ​បាន​ជួយ​អភិវឌ្ឍ​[[សមីការ​ធ្នឹមអយល័រ–ប៊ែរនូលី]], ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​របក​គំហើញ​ដ៏​សម្បើម​មួយ​ស្រាប់​វិស័យ​វិស្វកម្ម។ ក្រៅ​ពី​បាន​អនុវត្ត​ឧបករណ៍​វិភាគ​របស់​គាត់​ប្រកប​ដោយជោគជ័យ​ក្នុង [[មេកានិច​ក្លាស្ស៊ិច]], អយល័រ​បាន​អនុវត្ត​តិចនិច​ទាំង​នេះ​ទៅ​ក្នុង​បញ្ហា​តារាវិទ្យា​ថែម​ទៀត។ ការងារ​របស់​គាត់​លើ​ផ្នែក​តារាវិទូ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ស្វាគមន៍​ដោយ​រង្វាន់​ដ៏​ច្រើន​ផ្សេង​គ្នា​ពី​បណ្ឌិត្យសភា​ក្រុង​ប៉ារីស។ ស្នាដៃ​របស់​គាត់​រួម​មាន​ការកំណត់​ប្រកប​សុក្រឹតភាព​ខ្ពស់​បំផុត​នូវ​គន្លង​របស់​ផ្កាយ​ដុះកន្ទុយ​និង​ភព​ផ្សេង​ទៀត, ការ​យល់​ដឹង​ពី​លក្ខណៈ​នៃ​ផ្កាយ​ដុះកន្ទុយ, និង​គណនា[[ប៉ារ៉ាឡ័ក្ស]] របស់​ព្រះ​អាទិត្យ។ ការ​គណនា​របស់​គាត់ក៏​បាន​ជួយ​ដល់​ការ​បង្កើត [[តារាង​រយៈបណ្ដោយ]]​ដែល​សុក្រឹត​ជាង​មុន​ផង​ដែរ។<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត អយល័រ​បាន​ផ្ដល់​វិភាគ​ទាន​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​វិស័យ [[អុបទិច]]។ គាត់​បាន​បដិសេធ​ទ្រឹស្ដី​អង្គ​តូច​នៃ​ពន្លឺរបស់​ញូតុន​ ក្នុង​ស្នាដៃ ''[[Opticks]]'' ដែល​ទ្រឹស្ដី​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ​ជា​យូរ​មក​ហើយ។​ ​ភែបភ័រ​ឆ្នាំ​១៧៤០​របស់​គាត់​ស្ដី​ពី​អុបទិច​បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា​ ទ្រឹស្ដី​រលក​នៃ​ពន្លឺ​របស់[[Christian Huygens]] នឹង​ក្លាយ​ទស្សនៈ​ថ្មី​ដែល​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ជា​ទូទៅទៅ​ថ្ងៃ​មុខ ហើយ​ទ្រឹស្តី​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ជា​ទូទៅ​រហូតមក​ដល់​សម័យ​បង្កើត​[[ទ្រឹស្ដី​បទ​កង់តូម​នៃ​ពន្លឺ]]។<ref name="optics">{{cite journal | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-science_1988-09_45_5/page/521 | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533 | doi = 10.1080/00033798800200371 }}</ref> === តក្កវិទ្យា === គាត់​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ផងដែរ​ថា​បាន​ប្រើ​ប្រាស់[[ខ្សែកោង​បិទជិត]] ដើម្បី​បកស្រាយ​អំណះអំណាង​តក្ក​វិទ្យា​បែប​[[ស៊ីឡូស៊ីក]]។ ដ្យាក្រាម​ទាំង​នេះ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា [[ដ្យាក្រាម​អយល័រ]]។<ref name="logic">Baron, M. E.; A Note on The Historical Development of Logic Diagrams. The Mathematical Gazette: The Journal of the Mathematical Association. Vol LIII, no. 383 May 1969.</ref> == ឯកសារ​យោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == {{Sister project links| wikt=no | commons=no | b=no | n=no | q=Leonhard Euler | s=Author:Leonhard Euler | v=no | voy=no | species=no | d=q7604}} * [http://www.leonhardeuler.com/ LeonhardEuler.com] * {{ScienceWorldBiography | urlname=Euler | title=Euler, Leonhard (1707–1783)}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Encyclopædia Britannica article] * {{MathGenealogy|id=38586}} * [http://www.maa.org/news/howeulerdidit.html How Euler did it] contains columns explaining how Euler solved various problems * [http://www.eulerarchive.org/ Euler Archive] * [http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_EULER_1_2 Leonhard Euler – Œuvres complètes] Gallica-Math * [http://www.leonhard-euler.ch/ Euler Committee of the Swiss Academy of Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html References for Leonhard Euler] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Euler Tercentenary 2007] * [http://www.eulersociety.org/ The Euler Society] * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Euler Family Tree] * [http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ Euler's Correspondence with Frederick the Great, King of Prussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518054936/http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ |date=2011-05-18 }} * {{MacTutor Biography|id=Euler}} * [http://euler413.narod.ru/ Euler Quartic Conjecture] * [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Leonhard%20Euler/order/title Portrait of Leonhard Euler from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313063902/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Leonhard%20Euler/order/title |date=2017-03-13 }} * Euler's (1769–1771) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/searchterm/Euler%2C%20Leonhard%2C%201707-1783.!dioptricae/field/creato!title/mode/exact!all/conn/and!and/order/nosort ''Dioptricae, 3 vols.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330072318/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/searchterm/Euler%2C%20Leonhard%2C%201707-1783.!dioptricae/field/creato!title/mode/exact!all/conn/and!and/order/nosort |date=2017-03-30 }} – digital facsimile from the [[Linda Hall Library]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មនុស្សដែលកើតនៅក្នុងឆ្នាំ ១៧០៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មនុស្សដែលស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៨៣]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទូស្វ៊ីស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូស្វ៊ីស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មនុស្សដែលមកពីបាហ្សល]] 037bio4lpbdjvcictm27djh7gmi047m 0 16173 339151 336813 2026-08-19T09:47:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339151 wikitext text/x-wiki {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|Mars}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = ភពអង្គារ<br /> ព្រះអង្គារ | symbol = [[ឯកសារ:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]] | image = [[ឯកសារ:Mars Hubble.jpg|frameless|center|The planet Mars]] | caption = ទិដ្ឋភាពនៃព្រះអង្គារពី កែវពង្រីកអវកាស Hubble ([[Hubble Space Telescope]]) | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 249,209,300 km<br /> 1.665&nbsp;861 [[Astronomical unit|AU]] | perihelion = 206,669,000 km<br /> 1.381&nbsp;497 AU | semimajor = 227,939,100 km<br /> 1.523&nbsp;679 AU | eccentricity = 0.093&nbsp;315 | period = 686.971 day<br /> 1.8808 [[julian year (astronomy)|Julian years]]<br /> 668.5991 [[Timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96 day<br /> 2.135 Julian years | avg_speed = 24.077 km/s | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br />5.65° to [[Sun]]'s [[equator]]<br />1.67° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = ២ | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 Earths | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Earths | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;km²<br /> 0.284 Earths | volume = 1.6318{{e|11}} km³<br /> 0.151 Earths | mass = 6.4185{{e|23}} kg<br /> 0.107 Earths | density = 3.934 g/cm³ | surface_grav = 3.69 [[Acceleration|m/s²]]<br /> 0.376 ''[[g-force|g]]'' | escape_velocity = 5.027 km/s | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 day<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 h 10 min 44 s<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Geometric albedo|geometric]]) or 0.25 ([[Bond albedo|bond]]) | magnitude = +1.8 to −2.91 | angular_size = 3.5—25.1" | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Pascal (unit)|kPa]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Carbon dioxide]]<br /> 2.7% [[Nitrogen]]<br /> 1.6% [[Argon]]<br /> 0.2% [[Oxygen]]<br /> 0.07% [[Carbon monoxide]]<br /> 0.03% [[Water]] vapor<br /> 0.01% [[Nitric oxide]]<br /> 2.5 [[Parts per million|ppm]] [[Neon]]<br /> ៣០០ [[Parts per billion|ppb]] [[Krypton]]<br /> ១៣០ ppb [[Formaldehyde]]<br /> ៨០ ppb [[Xenon]]<br /> ៣០ ppb [[Ozone]]<br /> ១០ ppb [[Methane]] }} '''ភពអង្គារ''' ({{lang-en|Mars}} ម៉ាស្ស) ជា[[ភព]]ទីបួន ពី[[ព្រះអាទិត្យ]] និង ភពដែលតូចជាងគេបំផុតទីពីរ ក្នុង [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] បន្ទាប់ពី[[ភពព្រះពុធ]]។ ជនខ្លះហៅព្រះអង្គារថា "ភព​ក្រហម​" <ref>Zubrin, Robert; Wagner, Richard (1997). [[iarchive:caseformarsplant00zubr|The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must.]]. New York: Touchstone. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-684-83550-1|<bdi>978-0-684-83550-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]] 489144963.</ref> <ref>Rees, Martin J., ed. (October 2012). ''Universe: The Definitive Visual Guide''. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-7566-9841-6|<bdi>978-0-7566-9841-6</bdi>]].</ref>ពីព្រោះ​អុក​ស៊ី​ដ​ជាតិ​ដែក​ដ៏ទូទៅ​ផ្ទៃកំពូលរបស់ភពនេះ ធ្វើឱ្យ​វាមានរូបរាង​ពណ៌ក្រហម​​។ ភពអង្គារ​មានបរិយាកាស​ស្ដេីង។ ផ្ទៃ​របស់​ភព​នេះ​មានដី​ក្រហូង​ស្រដៀង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះច័ន្ទ]]​ ព្រមទាំង​ [[វាលខ្សាច់​|វាលខ្សាច់]]​ និង​ [[ប៉ូល​ទឹកកក]]​ ស្រដៀង​ទៅនឹង​ [[ភពផែនដី|ភព​ផែនដី]]​។ ថ្ងៃនិងរដូវកាលរបស់ភព​នេះ​ គឺអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដីបានពីព្រោះរយៈពេលវិលជុំ​ ក៏ដូចជាភាពទ្រេត​ នៃអ័ក្សរង្វិល​​របស់​ភព​​ទាំងពីរ​ គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​។ នៅលេីភពអង្គារ មាន Olympus Mons​ ដែល​ជា​[[​ភ្នំ​ភ្លើង​|ភ្នំ​ភ្លើង]]​ ធំ​ជាង​គេ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ និង Valles Marineris ដែល​ជា​អន្លង់​ធំ​ជាង​គេ​មួយ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។​ អាង​ Borelis ដែល​នៅ​អឌ្ឍគោល​ខាងជើងគ្របដណ្តប់ ៤០% នៃភពនេះ​ ហើយ​ប្រហែល​ជា​កេីត​ឡើង​ពី​ ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​ កាល​ពីរាប់លាន​ឆ្នាំ​មុន។ <ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"].​ London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August 2008.</ref>​<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822025633/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2011-08-22 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref> ភពព្រះអង្គារមានព្រះចន្ទចំនួនពីរគឺ [[ផូបូស]] និង [[ឌីម៉ូស]]​ ដែលមានរាងតូចនិងមិនទៀងទាត់។<ref>Millis, John P. [https://www.thoughtco.com/mars-moon-mystery-3073184 "Mars Moon Mystery"]. About.com. Space.</ref>​<ref>Adler, M.; Owen, W.; Riedel, J. (June 2012). [https://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return] (PDF). Concepts and Approaches for Mars Exploration. 12–14 June 2012. Houston, Texas. 4337. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012LPICo1679.4337A 2012LPICo1679.4337A].</ref> ភពអង្គារត្រូវបានរុករកដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកជាច្រើន។ យាន​ [[ម៉ារីនេី​ទី៤]]​ (Mariner 4) ជាយានអវកាសដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ភពព្រះអង្គារ។ វាត្រូវបានបង្ហោះ​ឡេីង​ដោយ​អង្គការ[[ណាស​ា]] (NASA) នៅថ្ងៃទី​២៨ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៦៤​។ វាបានខិតទៅជិតភព​អង្គារ​បំផុត​នៅ​ ថ្ងៃទី​១៥ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៦៥។ ម៉ារីនេី​ទី​៤​ បាន​ចាប់​យក​បាន​ ខ្សែក្រវាត់​វិទ្យុសកម្ម​ខ្សោយ​របស់​ភព​អង្គារ​ ដែល​ស្មេី​នឹង​ ០.១% របស់​ភពផែន​ដី​ ព្រម​ទាំង​ចាប់​យក​បាន​រូបភាព​របស់​ភព​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ទី​អវកាស​ជ្រៅ។ <ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth/ "In Depth | Mariner 04"]. NASA Solar System Exploration. Retrieved 9 February 2020. "The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space."​ ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''; [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A "NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A |date=2018-09-04 }}. ''nssdc.gsfc.nasa.gov''. Retrieved 9 February 2020. "Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space."  ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''</ref>បេសកកម្ម​[[ភពអង្គារទី៣]]របស់[[សូវៀត]]បានទៅដល់ភពអង្គារនៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧១ ប៉ុន្តែវាបានបាត់បង់ទំនាក់ទំនងជាមួយភពផែនដីបន្ទាប់ពីវាបានចុះចតលេីភពនេះ។<ref>Shea, Garrett (20 September 2018). [https://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html “Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration”]. ''NASA. pp. 101-102. Retrieved 9 February 2020.'' “Mars 3…Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ យាន វ៉ៃឃីងទី១ (Viking 1) បានចុះចតលើផ្ទៃនៃភពអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth “In Depth | Viking 1”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “NASA’s Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៧ យានអវកាស Mars Pathfinder បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ ហើយនៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា វាបានបញ្ចេញ យានរ៉ូបូតរបស់ខ្លួនឈ្មោះ សូជូន័រ (Sojourner) ដែល ជាយានរ៉ូបូតដំបូងគេដែលដំណើរការនៅលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth “In Depth | Mars Pathfinder”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> យានអវកាស Mars Express ជាយានអវកាសរបស់ [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប]] (ESA) ដំបូងគេដែលបានទៅដល់ភពអង្គារ។ វាបានចូលក្នុងគន្លងភពនេះនៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣។<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2 “Frequently asked questions”]. ''www.esa.int.'' Retrieved 10 February 2020. “Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.”</ref> នៅខែមករាឆ្នាំ ២០០៤ យានរុករកភពព្រះអង្គាររបស់អង្គការណាសាដែលមានឈ្មោះថា ''Spirit'' និង ''Opportunity'' បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ។ ''Spirit'' បានដំណើរការរហូតដល់ថ្ងៃទី ២២ ខែមីនាឆ្នាំ ២០១០ ហើយ ''Opportunity'' បានបន្តរហូតដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែមិថុនាឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/ "Rover Update: 2010: All"]. ''mars.nasa.gov''. Retrieved 14 February 2019. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].;'' Northon, Karen (12 February 2019). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover "NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover"]. ''NASA''. Retrieved 9 February 2020. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ណាសាបានចុះចតយាន ''Curiosity'' របស់ខ្លួនកាលពីថ្ងៃទី ៦ ខែសីហាឆ្នាំ ២០១២ ដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្មមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រភពអង្គារ (MSL) ដើម្បីស៊ើបអង្កេតអាកាសធាតុ និងភូគព្ភសាស្ដ្រ របស់ភពអង្គារ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed "Curiosity Has Landed"]. ''NASA’s Mars Exploration Program''. Retrieved 21 February 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៤ អង្គការស្រាវជ្រាវអវកាសឥណ្ឌា (ISRO) បានក្លាយជាទីភ្នាក់ងារអវកាសទី ៤ ដែលបានបញ្ជូនយានអវកាសទៅកាន់ភពអង្គារនៅពេល យានដែលបញ្ជូនទៅដោយបេសកកម្ម ''Mars Orbiter Mission'' របស់ខ្លួនបានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពនេះ។<ref>[https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit "Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit |date=2021-07-23 }}. ''isro.gov.in''. Retrieved 10 February 2020. “Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.”; [https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073 “India launches spacecraft to Mars”]. ''BBC News''. 5 November 2013. Retrieved 10 February 2020. <q>India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.</q></ref> នៅថ្ងៃទី ៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ យានអវកាសរបស់ប្រទេស''អារ៉ាប់រួម'' បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពព្រះអង្គារដោយជោគជ័យ។<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848 “UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit”]. ''BBC News.'' 9 February 2021.</ref> យានអវកាស [[ធៀនវេន-១]] របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន (CNSA) បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពអង្គារនៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56013041 "Tianwen-1 arrives in Mars orbit"]. ''BBC News''. 10 February 2021.</ref> រ៉ូបូត ''Perseverance'' និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ ''Ingenuity'' របស់អង្គការណាសានៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានចុះចតដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១។<ref>[https://mars.nasa.gov/mars2020/ "Nasa Website"]. ''Nasa Mars''. from the original on 22 February 2021. Retrieved 23 March2019.</ref> ''Ingenuity'' បានក្លាយជាយានយន្តដំបូងគេ ដែលហោះហើរនៅភពក្រៅពីភពផែនដីនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១។<ref>Palca, Joe (19 April 2021). [https://www.npr.org/2021/04/19/985588253/success-nasas-ingenuity-makes-first-powered-flight-on-mars "Success! NASA's Ingenuity Makes First Powered Flight On Mars"]. [[National Public Radio]]. Retrieved 19 April 2021.</ref><ref>Hotz, Robert Lee (19 April 2021). [https://www.wsj.com/articles/nasas-ingenuity-helicopter-successfully-makes-historic-first-flight-on-mars-11618830461 "NASA's Mars Helicopter Ingenuity Successfully Makes Historic First Flight"]. ''Wall Street Journal''. [[ISSN (identifier)|ISSN]] [[issn:0099-9660|0099-9660]]. Retrieved 19 April 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ២០២១ រ៉ូបូត ''ស៊ូរ៉ុង (Zhurong)'' របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិនបានចុះចតដោយជោគជ័យលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57122914 "China's Zhurong rover lands on Mars"]. ''BBC News''. 15 May 2021.</ref> ''ស៊ូរ៉ុង'' ចាប់ផ្ដើមដំណើរការ ថ្ងៃទី ២២ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទី ២ ដែលដាក់ រ៉ូបូត ដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-57211001 "China's Zhurong rover starts driving on Mars"]. ''BBC News''. 22 May 2021.</ref> មានការស៊ើបអង្កេតមួយចំនួនបានធ្វើឡើង ព្រោះគេចង់ដឹងថាភពអង្គារមានលទ្ធភាពទ្រទ្រង់ជីវិតបានឬទេ កាលពីអតីតកាល។ បេសកកម្មមួយចំនួនទៀតកំពុងត្រូវគ្រោងទុក ដូចជា យានរុករក ''រ៉ូសាលីន'' ''ហ្វ្រេងឃ្លីន (Rosalind Franklin rover)'' របស់ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប។<ref>Jarell, Elizabeth M (26 February 2015). [http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html "Using Curiosity to Search for Life"]. ''Mars Daily''. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151010130653/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf “The Mars Exploration Rover Mission”] (PDF). NASA. November 2013. p. 20. Archived from [http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf the original] (PDF) on 10 October 2015. Retrieved 9 August 2015.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Wilks, Jeremy (21 May 2015). [http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/ "Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet"]. EuroNews. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>Howell, Elizabeth (5 January 2015). [http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out "Life on Mars? NASA's next rover aims to find out"]. ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 9 August 2015.</ref> ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសនៃភពនេះខ្សោយ តូចជាង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសរបស់ភពផែនដី។ <ref name="nasa.gov">[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html “NASA — NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars’s Atmosphere”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20 |date=2018-12-26 }}. NASA.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20040123051850/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts "NASA, Mars: Facts & Figures".] Archived from [http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts the original] on 23 January 2004. Retrieved 28 January 2010. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":1">Heldmann, Jennifer L.; et al. (7 May 2005). "Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions" (PDF). ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''110''' (E5): Eo5004.  [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H 2005JGRE..11005004H] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905224813/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H |date=2019-09-05 }}. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.596.4087 10.1.1.596.4087]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2004JE002261|10.1029/2004JE002261]]. Retrieved 17 September 2008. 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]]<nowiki/>of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 “Mars’ South Pole Ice Deep and Wide”]. NASA. 15 March 2007. Archived from [http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 the original] on 20 April 2009. Retrieved 16 March 2007. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ ''NASA'' បានប្រកាសពីការរកឃើញកំណប់ទឹកកកដ៏ធំមួយនៅក្រោមដីនៃភពអង្គារ។<ref>[https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/ "Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA"]. ''The Register''. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299 "Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior"]. NASA. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Staff (22 November 2016). [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136 "Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars"]. NASA. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេអាចមើលឃើញភពពណ៍ក្រហមនេះយ៉ាងងាយពីភពផែនដី។ វាមាន [[:en:Apparent_magnitude|apparent magnitude]] ដល់ −២.៩៤ តូចជាង [[ភពសុក្រ]] [[ព្រះចន្ទ]] និង[[ព្រះអាទិត្យ]]។<ref>Mallama, Anthony; Hilton, James L. (October 2018). "Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac". ''Astronomy and Computing''. '''25''': 10–24. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:[[arxiv:1808.01973|1808.01973]]. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018A&C....25...10M 2018A&C....25...10M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002|10.1016/j.ascom.2018.08.002]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:69912809 69912809].</ref> == រូបរាង == ភពអង្គារមានអង្កត់ផ្ចិតស្មើនឹង ប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃភពផែនដី។<ref>Williams, David R. (1 September 2004). [https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "Mars Fact Sheet"]. ''National Space Science Data Center''. NASA. Archived from [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html the original] on 12 June 2010. Retrieved 24 June 2006. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ភពនេះមានមាឌស្មើនឹង ប្រហែល ១៥% នៃមាឌរបស់ភពផែនដី និងម៉ាសស្មើនឹង ប្រហែល ១១% នៃម៉ាសរបស់ភពផែនដី ធ្វើឱ្យភពនេះមានទំនាញស្មើនឹងប្រហែល ៣៨% នៃទំនាញរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទៃនៃភពអង្គារមានផ្ទៃពណ៍ក្រហម ព្រោះតែ [[ដែកIIIអុកស៊ីត]] ឬ [[ច្រែះ]]។<ref>Peplow, Mark (6 May 2004). [http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html "How Mars got its rust"]. ''Nature'': news040503–6. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/news040503-6|10.1038/news040503-6]]. Retrieved 10 March 2007.</ref> {{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ការប្រៀបធៀប: [[ភពផែនដី]] និងភពអង្គារ|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|Animation (00:40)]] រូបជីវចលបង្ហាញពីផ្នែកផ្សេងៗនៃភពអង្គារ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|Video (01:28)]] វីដេអូបង្ហាញពីដែនទំនាញរបស់ភពអង្គារ}} === ផ្នែកខាងក្នុង === ផ្នែកខាងក្នុងនៃភពអង្គារមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងផ្នែកខាងក្នុងនៃភពផែនដីដែរ។<ref>Nimmo, Francis; Tanaka, Ken (2005). [https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 "Early Crustal Evolution of Mars"]. ''Annual Review of Earth and Planetary Sciences''. '''33''' (1): 133–161. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005AREPS..33..133N 2005AREPS..33..133N]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|10.1146/annurev.earth.33.092203.122637]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:45843366 45843366].</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា ស្នូលនៃភពនេះសម្បូរទៅដោយ [[ដែក]] និង [[នីកែល]] ព្រមជាមួយនឹង [[ស៊ុលផួរ]] ១៦–១៧%។<ref>Rivoldini, A.; Van Hoolst, T.; Verhoeven, O.; Mocquet, A.; Dehant, V. (June 2011). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document "Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars"]. ''Icarus''. '''213''' (2): 451–472. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..213..451R 2011Icar..213..451R]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.icarus.2011.03.024|10.1016/j.icarus.2011.03.024]].</ref> ស្នូលរបស់ភពនេះត្រូវព័ទ្ធដោយ [[ម៉ង់តូ]] ស៊ីលីកាត ដែលបង្កើតបានជា [[ផ្លាកតិចតូនិច]] និង [[ភ្នំភ្លើង]]ផ្សេងៗ ដែលសព្វថ្ងៃនេះគ្មានសកម្មភាពឡើយ។ ក្រៅពីស៊ីលីកូន និងអុកស៊ីសែន ធាតុដែលសម្បូរជាងគេក្នុងភពព្រះអង្គារ គឺ [[ដែក]] [[ម៉ាញេស្យូម]] [[អាលុយមីញ៉ូម]] [[កាល់ស្យូម]] និង[[ប៉ូតាស្យូម]]។ កម្រាស់មធ្យមរបស់សម្បកភពព្រះអង្គារគឺ ៥០ គ.ម; កម្រាស់ក្រាស់បំផុត ១២៥ គ.ម។<ref>Jacqué, Dave (26 September 2003). [https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm "APS X-rays reveal secrets of Mars' core"]. Argonne National Laboratory. Archived from [http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm the original] on 21 February 2009. Retrieved 1 July 2006.</ref> ភពអង្គារមានសកម្មភាពរញ្ជួយដីច្រើន ដែលនៅឆ្នាំ២០១៩ យានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' បានកត់ត្រាសកម្មភាពរញ្ជួយផ្សេងៗ ជាង៤៥០ដង។<ref>Golombek, M.; Warner, N. H.; Grant, J. A.; Hauber, E.; Ansan, V.; Weitz, C. M.; Williams, N.; Charalambous, C.; Wilson, S. A.; DeMott, A.; Kopp, M.; Lethcoe-Wilson, H.; Berger, L.; Hausmann, R.; Marteau, E.; Vrettos, C.; Trussell, A.; Folkner, W.; Le Maistre, S.; Mueller, N.; Grott, M.; Spohn, T.; Piqueux, S.; Millour, E.; Forget, F.; Daubar, I.; Murdoch, N.; Lognonné, P.; Perrin, C.; Rodriguez, S.; Pike, W. T.; Parker, T.; Maki, J.; Abarca, H.; Deen, R.; Hall, J.; Andres, P.; Ruoff, N.; Calef, F.; Smrekar, S.; Baker, M. M.; Banks, M.; Spiga, A.; Banfield, D.; Garvin, J.; Newman, C. E.; Banderdt, W. B. (24 February 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 "Geology of the InSight landing site on Mars"]. ''[[Nature Geoscience]]''. '''11''' (1014): 1014. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatCo..11.1014G 2020NatCo..11.1014G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41467-020-14679-1|10.1038/s41467-020-14679-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 7039939]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32094337 32094337].</ref><ref>Banerdt, W. Bruce; Smrekar, Suzanne E.; Banfield, Don; Giardini, Domenico; Golombek, Matthew; Johnson, Catherine L.; Lognonné, Philippe; Spiga, Aymeric; Spohn, Tilman; Perrin, Clément; Stähler, Simon C.; Antonangeli, Daniele; Asmar, Sami; Beghein, Caroline; Bowles, Neil; Bozdag, Ebru; Chi, Peter; Christensen, Ulrich; Clinton, John; Collins, Gareth S.; Daubar, Ingrid; Dehant, Véronique; Drilleau, Mélanie; Fillingim, Matthew; Folkner, William; Garcia, Raphaël F.; Garvin, Jim; Grant, John; Grott, Matthias; et al. (2020). [[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|"Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars"]]. ''Nature Geoscience''. '''13''' (3): 183–189. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatGe..13..183B 2020NatGe..13..183B]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|10.1038/s41561-020-0544-y]].</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ ដោយយោងទៅតាមការរញ្ជួយដីដែលមានប្រេកង់ទាប១១លើក ដែលចាប់យកបាន ដោយយានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' គេប៉ាន់ស្មានថាស្នូលនៃភពអង្គារជា សារធាតុរាវ ដែលមានកាំប្រហែល ១៨៣០ ±៤០ km (គ.ម) និងមានសីតុណ្ហភាពប្រហែល ១៩០០–២០០០ K (កែលវិន)។ កាំនៃស្នូលរបស់ភពអង្គារ ស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃកាំរបស់ភពនេះទាំងមូល ឬស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃស្នូលរបស់ភពផែនដី។ ស្នូលនៃភពអង្គារត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយ ម៉ង់តូ។ ប៉ុន្តែម៉ង់តូរបស់ភពនេះ មិនមានស្រទាប់ម៉ង់តូមួយផ្សេងទៀតនៅខាងក្រោម ដូចរបស់ភពផែនដីឡើយ។ ម៉ង់តូរបស់ភពអង្គារមានសភាពតាន់រហូតដល់ជម្រៅ ៥០០ km(គ.ម)។<ref>Khan, Amir; Ceylan, Savas; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Lognonné, Philippe; Samuel, Henri; Schmerr, Nicholas C.; Stähler, Simon C.; Duran, Andrea C.; Huang, Quancheng; Kim, Doyeon; Broquet, Adrien; Charalambous, Constantinos; Clinton, John F.; Davis, Paul M.; Drilleau, Mélanie; Karakostas, Foivos; Lekic, Vedran; McLennan, Scott M.; Maguire, Ross R.; Michaut, Chloé; Panning, Mark P.; Pike, William T.; Pinot, Baptiste; Plasman, Matthieu; Scholz, John-Robert; Widmer-Schnidrig, Rudolf; Spohn, Tilman; Smrekar, Suzanne E.; Banerdt, William B. (23 July 2021). "Upper mantle structure of Mars from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 434–438. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf2966|10.1126/science.abf2966]].</ref> សម្បកទ្វីបនៃភពអង្គារមានកម្រាស់ជាមធ្យមប្រហែល ២៤–៧២&nbp;km។<ref>Knapmeyer-Endrun, Brigitte; Panning, Mark P.; Bissig, Felix; Joshi, Rakshit; Khan, Amir; Kim, Doyeon; Lekić, Vedran; Tauzin, Benoit; Tharimena, Saikiran; Plasman, Matthieu; Compaire, Nicolas; Garcia, Raphael F.; Margerin, Ludovic; Schimmel, Martin; Stutzmann, Éléonore; Schmerr, Nicholas; Bozdağ, Ebru; Plesa, Ana-Catalina; Wieczorek, Mark A.; Broquet, Adrien; Antonangeli, Daniele; McLennan, Scott M.; Samuel, Henri; Michaut, Chloé; Pan, Lu; Smrekar, Suzanne E.; Johnson, Catherine L.; Brinkman, Nienke; Mittelholz, Anna; Rivoldini, Attilio; Davis, Paul M.; Lognonné, Philippe; Pinot, Baptiste; Scholz, John-Robert; Stähler, Simon; Knapmeyer, Martin; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Banerdt, W. Bruce (23 July 2021). "Thickness and structure of the martian crust from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 438–443. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf8966|10.1126/science.abf8966]].</ref> === ភូគព្ភសាស្ត្រនៃផ្ទៃភពអង្គារ === [[ឯកសារ:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ផែនទីភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារ ([[USGS]], 2014)<ref name="USGS-20140714">{{cite web|last1=Tanaka|last7=Platz|url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/|publisher=[[USGS]]|title=Geologic Map of Mars – 2014|date=14 July 2014|first9=Trent M.|last9=Hare|first8=Gregory G.|last8=Michael|first7=Thomas|first6=Corey M.|first1=Kenneth L.|last6=Fortezzo|first5=Eric J.|last5=Kolb|first4=Rossman P. III|last4=Irwin|first3=James M.|last3=Dohm|first2=James A. Jr.|last2=Skinner|access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}</ref>]] ផ្ទៃនៃភពអង្គារសម្បូរទៅដោយសារធាតុរ៉ែដែលផ្ទុក ស៊ីលីកូន អុកស៊ីសែន លោហធាតុ និងធាតុផ្សេងៗដែលបង្កើតជាថ្ម។ ផ្ទៃនៃភពនេះភាគច្រើនបង្កើតឡើងដោយ បាសាល់តូលៃអ៊ីទីក (tholeiitic basalt)។<ref>McSween, Harry Y.; Taylor, G. Jeffrey; Wyatt, Michael B. (May 2009). "Elemental Composition of the Martian Crust". ''Science''. '''324''' (5928): 736–739. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...324..736M 2009Sci...324..736M]. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.654.4713 10.1.1.654.4713]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1165871|10.1126/science.1165871]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19423810 19423810]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12443584 12443584].</ref> ផ្នែកភាគច្រើននៃភពនេះ ត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយកម្ទេច ដែកIIIអុកស៊ីត។<ref>Christensen, Philip R.; et al. (27 June 2003). [https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf "Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results"] (PDF). ''Science''. '''300''' (5628): 2056–2061. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.2056C 2003Sci...300.2056C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1080885|10.1126/science.1080885]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12791998 12791998]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:25091239 25091239].</ref><ref>Golombek, Matthew P. (27 June 2003). "The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks". ''Science''. '''300''' (5628): 2043–2044. [[Doi (identifier)|doi]]: [[doi:10.1126/science.1082927|10.1126/science.1082927]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12829771 12829771]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:8843743 8843743].</ref> ថ្វីត្បិតតែភពអង្គារគ្មានភស្តុតាងនៃដែនម៉ាញ៉េទិចសកល<ref>Valentine, Theresa; Amde, Lishan (9 November 2006). [http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html "Magnetic Fields and Mars"]. Mars Global Surveyor @ NASA. Retrieved 17 July 2009.  ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ការសង្កេតបង្ហាញថាផ្នែកខ្លះនៃសំបករបស់ភពអង្គារមានលក្ខណៈម៉ាញេទិច មានន័យថាការបញ្ច្រាសរវាងប៉ូលផ្ទុយគ្នានៃវាលឌីប៉ូលរបស់វាបានកើតឡើងកាលពីអតីតកាល។ ការសិក្សាផ្នែកប៉ាលេអូម៉ាញេទិចសាស្ត្រ នៃធាតុរ៉ែដែលងាយនឹងទទួលលក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងសំបកនៃភពអង្គារ បង្ហាញថាវាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការឆ្លាស់លក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងបាតសមុទ្រនៃភពផែនដីដែរ។ តាមទ្រឹស្ដីមួយដែលត្រូវលើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ និងពិនិត្យឡើងវិញនៅ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ (ដោយមានជំនួយពីផ្កាយរណប ''Mars Global Surveyor'') ការផ្លាស់ប្ដូរលក្ខណៈម៉ាញេទិចនេះ បង្ហាញថា ភពអង្គារមានសកម្មភាពផ្លាកតិចតូនិចកាលពីពេល ៤ ពាន់លានឆ្នាំមុន មុនពេលឌីណាម៉ូនៃភពជាប់គាំងលែងដំណើរការ ហើយដែនម៉ាញេទិចនៃភពត្រូវបានបាត់បង់។<ref>Neal-Jones, Nancy; O'Carroll, Cynthia. [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}. NASA/Goddard Space Flight Center. Retrieved 4 December 2011. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេគិតថា នៅពេលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យកំពុងកកើតឡើង ភពព្រះអង្គារត្រូវបង្កើតឡើងដោយដំណើរការស្តូកាស្ទីក នៃវត្ថុនានាដែលស្ថិតក្នុងគន្លងព្រះអាទិត្យនៅពេលនោះ។ ភពអង្គារមានលក្ខណៈធាតុគីមីប្លែកពីភពផែនដីដោយសារទីតាំងរបស់វានៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ធាតុដែលមានចំណុចរំពុះទាប ដូចជា [[ក្លរ]] [[ផូស្វរ]] និង[[ស៊ុលផួរ]] មាននៅភពអង្គារច្រើនជាងនៅភពផែនដី។ ធាតុទាំងនេះប្រហែលជាត្រូវរុញច្រានទៅខាងក្រៅដោយ[[ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ]] ដែលមានថាមពលខ្លាំងកាលពីព្រះអាទិត្យនៅក្មេង។<ref>Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. (2001). "The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 197–230. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..197H 2001SSRv...96..197H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011997206080|10.1023/A:1011997206080]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:55559040 55559040].</ref> បន្ទាប់ពីភពនីមួយៗត្រូវបង្កើតឡើង វាត្រូវប៉ះទង្គិចជាមួយ[[អាចម៍ផ្កាយ]]ជាច្រើន។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបគេរកឃើញថា ប្រហែល៦០% នៃភពអង្គារមានស្នាមបង្ហាញពីការប៉ះទង្គិច។<ref>Zharkov, V. N. (1993). "The role of Jupiter in the formation of planets". ''Evolution of the Earth and Planets''. Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series. '''74'''. pp. 7–17. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1993GMS....74....7Z 1993GMS....74....7Z]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/GM074p0007|10.1029/GM074p0007]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-1-118-66669-2|<bdi>978-1-118-66669-2</bdi>]].</ref><ref>[[Jonathan Lunine|Lunine, Jonathan I.]]; Chambers, John; [[Alessandro Morbidelli (astronomer)|Morbidelli, Alessandro]]; [[Laurie Leshin|Leshin, Laurie A.]] (2003). "The origin of water on Mars". ''Icarus''. '''165''' (1): 1–8. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165....1L 2003Icar..165....1L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6|10.1016/S0019-1035(03)00172-6]].</ref><ref>[[Nadine G. Barlow|Barlow, Nadine G.]] (5–7 October 1988). H. Frey (ed.). ''Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record''. ''MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04''. Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute. p. 15. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B 1989eamd.work...15B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609162253/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B |date=2019-06-09 }}.</ref> ចំណែកឯផ្ទៃដែលនៅសល់ ស្ថិតនៅក្រោមអាងដ៏ធំផ្សេងៗដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចដែរ។ គេមានភស្តុតាងបង្ហាញពីអាងដ៏ធំមួយដែលកើតពីការប៉ះទង្គិច នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងនៃភពអង្គារ លាតសន្ធឹង ១០,៦០០ ​​គុណនឹង ៨,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ស្មើនឹងបួនដងនៃទំហំ ប៉ូលខាងត្បូង-អាងអែទគេន (South Pole — Aitken basin) នៃព្រះចន្ទរបស់ភពផែនដី ហើយវាជាអាងធំជាងគេដែលគេធ្លាប់រកឃើញ។<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017082521/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2012-10-17 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref><ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"]. London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August2008.</ref> ទ្រឹស្ដីមួយបានលើកឡើងថា ភពអង្គារបានប៉ះទង្គិចនឹងវត្ថុមួយដែលមានទំហំប្រហែលនឹងភព[[ព្លុយតុង]] កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតនូវភាពខុសគ្នារវាងអឌ្ឍគោលទាំងពីរនៃភពអង្គារ និងបង្កើតអាងបូរ៉េអាល់ (Borealis basin) ដែលគ្របដណ្ដប់ផ្ទៃ ៤០%នៃភព។<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened "Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest"]. ''Scientific American''. Retrieved 27 June 2008.</ref><ref>Chang, Kenneth (26 June 2008). [https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A "Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say"]. ''The New York Times''. Retrieved 27 June 2008.</ref> [[ឯកសារ:Eso1509a_-_Mars_planet.jpg|រូបភាពតូច|ភពអង្គារប្រហែលជាមានទិដ្ឋភាពដូចក្នុងរូបគំនូរនេះ កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន<ref>{{cite press release|title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water|publisher=[[ESO]]|url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/|access-date=19 June 2015}}</ref>]]ប្រវត្តិសាស្ត្រភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារអាចចែកចេញជាច្រើនសម័យកាល ប៉ុន្តែសម័យកាលបឋមទាំងបីគឺ:<ref>Tanaka, K. L. (1986). [https://zenodo.org/record/1231412 "The Stratigraphy of Mars"]. ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''91'''(B13): E139–E158. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986JGR....91..139T 1986JGR....91..139T]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/JB091iB13p0E139|10.1029/JB091iB13p0E139]].</ref><ref>Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard (2001). "Cratering Chronology and the Evolution of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 165–194. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..165H 2001SSRv...96..165H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011945222010|10.1023/A:1011945222010]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7216371 7216371].</ref> * '''សម័យកាលនូអាឆៀង''' (Noachian period): ការបង្កើតផ្ទៃខាងក្រៅចាស់បំផុតនៃភពព្រះអង្គារ កាលពីប្រហែល ៤.៥ ទៅ ៣.៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ផ្ទៃនៃភពក្នុងសម័យកាលនេះ ពោរពេញទៅដោយស្លាកស្នាមដែលបង្កើតដោយរណ្ដៅផ្សេងៗ ដែលកើតចេញពីការប៉ះទង្គិច។ ទួល ''តាសុីស (Tharsis bulge)'' ដែលជាតំបន់ខ្ពង់រាបភ្នំភ្លើងត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះ។ គេគិតថាភពអង្គារត្រូវជន់លិចដោយទឹកក្នុងពេលនោះ។ * '''សម័យកាលអ៊ីសពៀរៀង''' (Hesperian period): ពី ៣.៥ ទៅចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ សម័យកាលនេះ មានការបង្កើតទំនាប ដែលសម្បូរទៅដោយកម្អែរភ្នំភ្លើង។ * '''សម័យកាលអាម៉ាហ្សូនៀង''' (Amazonian period): ពី ចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន មកដល់បច្ចុប្បន្ន។ សម័យកាលនេះ ភពអង្គារមានការប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងអាចម៍ផ្កាយតិចតួច។ ភ្នំ ''អូឡាំ (Olympus Mons)'' ត្រូវបានកកើតឡើងក្នុងសម័យកាលនេះ។ ភពអង្គារនៅតែមានភាពសកម្ម ផ្នែកសកម្មភាពភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ជ្រលងភ្នំ ''អាតាបាស្កា (Athabasca Valles)'' មានការហូរកម្អែរភ្នំភ្លើង មានរាងដូចជា សន្លឹក បង្កើតឡើង ២០០ លានឆ្នាំមុន។ លំហូរទឹកក្នុងក្រាបែន (grabens) ដែលគេហៅថា ''ស៊ែរប៊ែរ ហ្វូស៊ីស (Cerberus Fossae)'' ប្រហែល ២០ លានឆ្នាំមុន បញ្ជាក់ពីការជ្រៀតចូលនៃភ្នំភ្លើងក្នុងអំឡុងពេលនោះ។<ref>Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel (2003). [[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|"Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet"]]. ''[[Astronomy & Geophysics]]''. '''44''' (4): 4.16–4.20. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003A&G....44d..16M 2003A&G....44d..16M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x]].</ref> នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៨ រូបភាពពី ''យានស៊ើបការណ៍ភពអង្គារ (Mars Reconnaissance Orbiter)'' បានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការធ្លាក់ផ្ទាំងដុំថ្ម ពីច្រាំងថ្មចោទកម្ពស់ ៧០០ ម៉ែត្រ។<ref>[https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html "Mars avalanche caught on camera"]. ''Space.com''. 3 March 2008. Retrieved 16 August2018.</ref> === ដី === [[ឯកសារ:Spirit_Mars_Silica_April_20_2007.jpg|រូបភាពតូច|ដីដែលសម្បូរទៅដោយជាតិ ស៊ីលីកាត ត្រូវបានរកឃើញដោយ យានរុករក ''ស្ពីរីត (Spirit rover)។'']]យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានបង្ហាញទិន្នន័យថា ដីនៃភពអង្គារមានជាតិ អាល់កាឡាំង បន្តិចបន្តួច ហើយមានផ្ទុកធាតុដូចជា ម៉ាញ៉េស្យូម សូដ្យូម ប៉ូតាស្យូម និងក្លរ។ សារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះមាន នៅក្នុងដីនៃភពផែនដី ហើយវាចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm "Martian soil 'could support life'"]. BBC News. 27 June 2008. Retrieved 7 August 2008.</ref> ការពិសោធន៍ដែលអនុវត្តដោយយានចុះចតខាងលើ បានបង្ហាញថាដីនៃភពអង្គារ មានកម្រិត pH បាស ៧.៧ និងមានផ្ទុក ០.៦% នៃ អំបិលពែក្លរ៉ាត<ref>Chang, Alicia (5 August 2008). [https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm "Scientists: Salt in Mars soil not bad for life".] ''USA Today''. Associated Press. Retrieved 7 August 2008.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 "NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 |date=2017-05-22 }}. JPL. Retrieved 5 August 2008. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5 "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results"]. ''J. Geophys. Res''. '''115''' (E3): E00–E10. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.0A19K 2009JGRE..114.0A19K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2008JE003084|10.1029/2008JE003084]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:39418301 39418301].</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site"]. ''Icarus''. '''37''' (9): L09201. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL..37.9201K 2010GeoRL..37.9201K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2010GL042613|10.1029/2010GL042613]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12914422 12914422].</ref> ជាកំហាប់ដែលមានជាតិពុលដល់មនុស្ស។<ref>David, Leonard (13 June 2013). [https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html "Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet"]. ''Space.com''. Retrieved 26 November 2018.</ref><ref>Sample, Ian (6 July 2017). [https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal "Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal"]. ''The Guardian''. Retrieved 26 November2018.</ref> មាន ស្ទ្រីអាក់ ([[:en:Dark_slope_streak|Dark slope streak]]) ជាច្រើននៅភពព្រះអង្គារ ហើយ ស្ទ្រីអាក់ថ្មីៗ កើតឡើងជាញឹកញាប់ នៅលើជម្រាលភ្នំ រណ្ដៅរូងភ្នំ និងជ្រលងភ្នំ។ ស្ទ្រីអាក់ទាំងនោះ កាលពីដំបូងមានពណ៍ខ្មៅ ប៉ុន្តែវាប្រែពណ៍ទៅជា សទៅៗ តាមអាយុរបស់វា។ ស្ទ្រីអាក់អាចកើតនៅតំបន់តូចមួយ ហើយរីកធំទៅៗ រហូតដល់រាប់រយគីឡូម៉ែត្រ។ ទ្រឹស្ដីមួយចំនួនដែលគេទទួលស្គាល់ បានលើកឡើងថា ពួកវាជាដីនៅស្រទាប់ក្រោម ដែលត្រូវបានលេចឡើង ក្រោយពីការធ្លាក់នៃដីមានពណ៍ស ឬខ្យល់កួចដី។<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 "Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)"]. NASA/JPL/University of Arizona. 2 July 2009. Retrieved 1 January 2010.</ref> ការពន្យល់មួយចំនួនទៀតត្រូវបានគេលើកឡើង ដូចជា ពួកវាអាចកើតឡើងដោយសារទឹក ឬការលូតលាស់របស់សារពាង្គកាយផ្សេងៗ។<ref>Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar (2002). [https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf "Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water"] (PDF). ''Geophysical Research Letters''. '''29''' (23): 41–1. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL..29.2126S 2002GeoRL..29.2126S]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2002GL015889|10.1029/2002GL015889]].</ref><ref>Gánti, Tibor; et al. (2003). "Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?". ''Origins of Life and Evolution of the Biosphere''. '''33''' (4): 515–557. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003OLEB...33..515G 2003OLEB...33..515G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1025705828948|10.1023/A:1025705828948]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14604189 14604189]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:23727267 23727267].</ref> === ធារាសាស្ត្រ === ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសភពអង្គារទាប ដែលស្មើនឹង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសផែនដី<ref name="nasa.gov" /> លើកលែងតែនៅរយៈកំពស់ទាបបំផុតក្នុងរយៈពេលខ្លី។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> កាតឹបទឹកកក នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ ត្រូវបានគេជឿថា បង្កើតឡើងដោយទឹក។<ref name="kostama"/><ref name=sci299/> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2" /> ភពអង្គារ មាន ម៉ង់តូពែរម៉ាហ្វ្រសថ៍ (permafrost mantle) ដែលលាតសន្ធឹងពី តំបន់ប៉ូល ទៅជុំវិញរយៈទទឹង ៦០°។<ref name="kostama"/> ទឹកកកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាប់នៅក្នុង គ្រីយ៉ូស្វ៊ែរ (cryosphere) នៃភពអង្គារ។ ទិន្នន័យរ៉ាដាពីផ្កាយរណប Mars Express និង Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) បង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏ច្រើននៅប៉ូលទាំងពីរ (កក្កដា ២០០៥)<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្តាល (ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៨) ។<ref name="jsg.utexas.edu"/> យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានយកគំរូទឹកនៃទឹកកកដោយផ្ទាល់នៅលើដី ភពអង្គារ រាក់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៨ ។<ref name="spacecraft1"/> [[ឯកសារ:Nasa_mars_opportunity_rock_water_150_eng_02mar04.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|រូបភាពមីក្រូក្រាប ដោយយានរុករក ''អបផរធូនីធី (Opportunity rover) បង្ហាញពីកំពក (concretion)'' [[អេម៉ាទីត]] ពណ៌ប្រផេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីវត្តមាននៃទឹកកាលពីអតីតកាល។ ]] ទម្រង់ដីដែលអាចមើលឃើញនៅលើភពអង្គារ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ទឹករាវធ្លាប់មានវត្តមាននៅលើផ្ទៃនៃភពនេះ។ វាលដីដ៏ធំ ដែលត្រូវបានទឹកហូរច្រោះ ត្រូវបានគេរកឃើញប្រហែល ២៥ កន្លែង។ ទាំងនេះត្រូវបានគេគិតថាជាកំណត់ត្រា នៃសំណឹកដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីផ្ទៃទឹកក្រោមដី ហើយ ខ្លះទៀតត្រូវបានគេសន្មតថាបណ្តាលមកពីសកម្មភាពនៃផ្ទាំងទឹកកកឬកម្អែរភ្នំភ្លើង។<ref name=Kerr2005/><ref name=Jaeger2007/> ជាក់ស្ដែង ''ម៉ាអាឌីមវ៉ាលលីស (Ma'adim Vallis)'' មានប្រវែង ៧០០ គីឡូម៉ែត្រ មានទទឹង ២០ គីឡូម៉ែត្រ និងជម្រៅ ២ គីឡូម៉ែត្រ នៅកន្លែងខ្លះ។ វាត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទឹកដែលហូរ នៅលើភពអង្គារ កាលពីយូរលង់មកហើយ។<ref name=lucchita_rosanova/> ព្រែកដែលក្មេងជាងគេបំផុត ក្នុងចំណោមព្រែកទាំងនោះ ត្រូវគេគិតថាបង្កើតឡើងប្រហែល ពីរឬបីលានឆ្នាំមុន។<ref name=nature434/> នៅកន្លែងផ្សេងទៀត ជាពិសេសនៅលើតំបន់ចាស់បំផុតនៃផ្ទៃភពអង្គារ បណ្តាញជ្រលងភ្នំដែលមានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ ត្រូវបានរកឃើញជាច្រើនកន្លែង។ លក្ខណៈពិសេសនៃជ្រលងភ្នំទាំងនេះនិងការបែងចែករបស់វាបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ពួកវាត្រូវបានឆ្លាក់ដោយការហូរចេញ ដែលបណ្តាលមកពីទឹកភ្លៀងនៅដើមប្រវត្តិសាស្ត្រភពអង្គារ។ លំហូរទឹកក្រោមដី អាចដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញមួយចំនួន ប៉ុន្តែការធ្លាក់ទឹកភ្លៀងប្រហែលជាមូលហេតុដើមនៃឆ្លាក់ឡើងជាជ្រលងភ្នំ ស្ទើរតែគ្រប់ករណីទាំងអស់។<ref name=CraddockHoward2002/> គេបានរកឃើញជ្រលងធំៗជាច្រើន ដែលគេហៅថា ''ហ្គូលី (gullies)''។ ហ្គូលីភាគច្រើន ស្ថិតនៅតំបន់ដែលមានដីខ្ពស់ក្នុងអឌ្ឍគោលខាងត្បូង និងបែរមុខទៅអេក្វាទ័រ។ វាភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ រយៈទទឹង ៣០°។ អ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានលើកឡើងថា ពួកវាប្រហែល ជាកើតឡើងមកពីទឹកកករលាយ<ref name=sci288/><ref name=nasa061206/> ហើយខ្លះទៀតគិតថា វាកើតឡើងពី កាបូនឌីអុកស៊ីតកក ឬការធ្វើចលនានៃធូលីស្ងួត។<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/> គេមិនទាន់រកឃើញហ្គូលី ដែលមានភាពរេចរឹលដោយសារអាកាសធាតុទេ ហើយក៏មិនទាន់រកឃើញរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចជាមួយអាចម៍ផ្កាយ កើតឡើងនៅលើហ្គូលីដែលមានស្រាប់ដែរ មានន័យថាហ្គូលីទាំងអស់ទើបកើតឡើងថ្មីៗ ហើយប្រហែលជាមានហ្គូលីថ្មីៗទៀតកំពុងកើតឡើង។<ref name=nasa061206/> លក្ខណៈភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងទៀតដូចជា [[ដែលតា]] និង កោណដេហ្សេចស្យុង (alluvial fans) ដែលត្រូវរក្សាទុកក្នុងរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចពីអាចម៍ផ្កាយ ជាភស្តុតាងបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពី អាកាសធាតុដែលមានលក្ខណៈក្ដៅហើយសើម ក្នុងចន្លោះពេលមួយឬច្រើន ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមនៃភពអង្គារ។<ref name=Lewis2006/> លក្ខខណ្ឌបែបនេះតម្រូវឱ្យមានវត្តមានរីករាលដាលនៃបឹងក្រាទែរ(បឹងដែលកើតឡើងពីសកម្មភាពភ្នំភ្លើង)លើភាគរយដ៏ធំមួយនៃផ្ទៃភពទាំងមូល ហើយភស្តុតាងពីការសិក្សាតាមបែប មីនេរ៉ាឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីរ៉ែ) សេឌីម៉ង់តូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីថ្ម) និងហ្សេអូម៉ហ្វូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាពីការកកើតឡើងនៃទម្រង់ដី) បានបញ្ជាក់ពីការអះអាងនេះ។<ref name=Matsubara2011/> [[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|រូបភាពបន្ថែមពណ៌ដែលថតបានដោយផ្កាយរណប MRO បង្ហាញពីទឹកកកក្រោមដី ដែលលេចឡើងលើចំណោតចោតមួយ មានពណ៌ខៀវខ្ចី។<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}</ref> ទិដ្ឋភាពនេះមានទទឹងប្រហែល ៥០០ ម៉ែត្រ។ ចំណោតនេះមានភាពចោតប្រហែល ១២៨ ម៉ែត្រពីដីរាបស្មើ។ ផ្ទាំងទឹកកកលាតសន្ធឹងពីក្រោមផ្ទៃដី ទៅជម្រៅប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រ ឬច្រើនជាងនេះ ពីផ្ទៃដី។<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|url=https://archive.org/details/science_2018-01-12_359_6372/page/199 |journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}</ref>]] មានភស្តុតាងផ្សេងៗទៀត បញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅអតីតកាលលើភពអង្គារ ដូចជាការរកឃើញរ៉ែជាក់លាក់មួយចំនួន ដែលក្នុងនោះមាន [[អេម៉ាទីត]] និង[[ហ្គូទីត]] ដែលភាគច្រើនកកើតឡើងក្រោមវត្តមាននៃទឹក។<ref name=nasa040303 /> នៅឆ្នាំ២០០៤ យានរុករក ''Opportunity'' បានរកឃើញរ៉ែ[[ហ្សារ៉ូស៊ីត]]។ រ៉ែនេះកកើតឡើងតែក្រោមវត្តមានទឹកមានជាតិអាស៊ីតប៉ុណ្ណោះ ដែលជាភស្តុតាងមួយទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅលើភពអង្គារ កាលពីអតីតកាល។<ref name=nasa101001/> ភស្តុតាងថ្មីៗបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹករាវ គឺបានមកពីការរកឃើញសារធាតុរ៉ែ[[ហ្ស៊ីបស៍]] នៅលើផ្ទៃភពអង្គារដោយយានរុករក ''Opportunity'' របស់អង្គការណាសាកាលពីខែធ្នូឆ្នាំ ២០១១ ។<ref name="nasanewtext"/><ref name="nationalgeographic"/> គេប៉ាន់ប្រមាណថាបរិមាណទឹកនៅក្នុងម៉ង់តូខាងលើនៃភពអង្គារ ដែលតំណាងដោយ[[អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រុកស៊ីល]]មានក្នុងសារធាតុរ៉ែក្នុងភពអង្គារ មានប្រហែល ៥០-៣០០ ppm (mg/L) គ្រប់គ្រាន់ក្នុងការគ្របដណ្តប់លើភពអង្គារទាំងមូលដល់ជម្រៅ ២០០-១០០០ ម៉ែត្រ។<ref name="nationalgeographic1"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ទិន្នន័យរ៉ាដាបានបង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ<ref name="specials1"/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្ដាល។<ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name="esa050221"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៧ យានរុករកភពអង្គារ ''Spirit'' បានយកគំរូគីមីដែលមានផ្ទុកម៉ូលេគុលទឹក។ ====កាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូល==== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist|refs= <ref name="kostama">{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127|accessdate=5 សីហា 2021|archive-date=18 មីនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|dead-url=yes}} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name="sci299">{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-02-14_299_5609/page/1051|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B}}</ref> <ref name="specials1">{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}</ref> <ref name="bbc040124">{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|archivedate=25 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|archivedate=18 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Kerr2005">{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1390|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395}}</ref> <ref name="Jaeger2007">{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1709|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|display-authors=etal}}</ref> <ref name="lucchita_rosanova">{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nature434">{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M}}</ref> <ref name="CraddockHoward2002">{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}</ref> <ref name="sci288">{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-30_288_5475/page/2330|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M}}</ref> <ref name="nasa061206">{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|archivedate=7 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="bbc061206">{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}</ref> <ref name="nasa061206b">{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Lewis2006">{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf |doi-access=free }}</ref> <ref name="Matsubara2011">{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}</ref> <ref name="nasa040303">{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006|archivedate=9 វិច្ឆិកា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasa101001">{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|archivedate=28 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasanewtext">{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|archive-date=15 មិថុនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nationalgeographic">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="nationalgeographic1">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has "Oceans" of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="esa050221">{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}</ref> }} == មើលផងដែរ == * [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] {{ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{commonscat|Mars}} {{sisterlinks|Mars}} * [http://space.wikia.com/wiki/Mars Mars] at Space Wiki * [http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/MARS/viewall/1 Mars at ESA/Hubble]{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars Mars Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014235225/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars |date=2009-10-14 }} by [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration] * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810063140/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm |date=2009-08-10 }} - About Space * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html NASA's Mars fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C |date=2010-06-12 }} * [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/mars/ Mars Research News] * [http://www.projectshum.org/Planets/mars.html Planets - Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083322/http://www.projectshum.org/Planets/mars.html |date=2011-08-29 }} A kid's guide to Mars. * [http://stevechallis.net/Mars.php Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520071043/http://stevechallis.net/Mars.php |date=2011-05-20 }} * [http://stevechallis.net/Martian-Canals.php Canals of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520064739/http://stevechallis.net/Martian-Canals.php |date=2011-05-20 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] p30jh2jpds1trnpwpqspsag3h3hnf7k 0 17832 339113 338068 2026-08-19T09:06:13Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339113 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} <div class="thumb tright" style="background-color: #f9f9f9; border:purple 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="10" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |valign="top"|[[Image:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|90px|''Escherichia coli'']] |valign="top"|[[Image:Tree Fern.jpg|90px|Tree fern]] |- |valign="------"|[[Image:Goliath beetle.jpg|90px|[[Goliath beetle]]]] |valign="------"|[[Image:Thompson's Gazelle.jpeg|90px|[[Gazelle]]]] |} <div style="border: none; width:200px;"><div class="thumbcaption">ជីវវិទ្យាទាក់ទងជាមួយការសិក្សាពី[[សារពាង្គកាយ]]មានជីវិត ''(ទ្រនិចនាឡិកាពីលើខាងឆ្វេង)'' ''[[ឯ. ពោះវៀនធំ]]'', [[បណ្ណង្គជាតិដើមឈើ]], [[ចិង្ការា]], [[ហ៊្គោលីអាថវង្ស|កញ្ចុកបត្តសត្វហ៊្គោលីអាថ]]</div></div></div> '''ជីវវិទ្យា''' ជាមុខវិជ្ជា[[វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ]]មួយដែលសិក្សាអំពី[[ជីវិត]] ។<ref>Based on definition from [http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html Aquarena Wetlands Project glossary of terms.]</ref> វាជាមុខវិជ្ជាដ៏ធំមួយដែលរួមបញ្ចូលនូវមុខវិជ្ជារងជាច្រើន។ មានគោលការណ៍ចំនួនប្រាំដែលគេសន្មត់ថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវវិទ្យា៖<ref name="avila_biology">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: Investigating life on earth |url=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11]–18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> * [[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] ជាឯកតាគ្រឹះនៃជីវិត * [[ពន្ធុ|សែន]] ជាឯកតាគ្រឹះនៃ[[តំណពូជ]] * [[វិវត្តន៍|ការវិវត្តន៍]]​ជាយន្តការដែលនាំឲ្យកើតមាននូវប្រភេទថ្មី * ភាវៈរស់ត្រូវការប្រើប្រាស់[[ថាមពល]] * សារពាង្គកាយរស់ត្រូវការ[[លំនឹងសទិសភាព|ថេរលំនឹង]]ក្នុងខ្លួន មុខវិជ្ជារង​ទាំងឡាយត្រូវបានបែងចែកផ្អែកទៅលើប្រភេទជីវិត ប្រភេទសារពាង្គកាយ និងវិធីសាស្ត្រសិក្សា៖ [[ជីវរសាយនវិទ្យា|គីមីជីវៈ]] សិក្សាពីធាតុបង្កគីមីនៃជីវិត [[ជីវៈម៉ូលេគុល]] សិក្សាពីទំនាក់ទំនងស៊ាំញាំក្នុងចំណោមម៉ូលេគុលដែលទ្រទ្រង់ជីវិត [[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកាវិទ្យា]] សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវិត ឬពី[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] [[សរីរវិទ្យា]]សិក្សាពីមុខងាររូបនិងគីមីនៃ[[ជាលិកា (ជីវវិទ្យា)|ជាលិកា]] [[សរីរាង្គ (កាយវិភាគសាស្ត្រ)|សរីរាង្គ]] និង [[ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ]] [[បរិស្ថានវិទ្យា|អេកូឡូស៊ី]]សិក្សាពីអន្តរកម្មរបស់សារពាង្គកាយក្នុងបរិស្ថានដែលវារស់នៅ និង[[ជីវវិវត្តន៍]]សិក្សាពីដំណើរការដែលធ្វើឲ្យមាននានាភាពនៃជីវិត។<ref>{{Cite web |url=http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |title=Life Science, Weber State Museum of Natural Science |access-date=2011-08-26 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |url-status=dead |archivedate=2013-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp }}</ref> == ប្រវត្តិ == '''{{Main|ប្រវត្តិជីវវិទ្យា}}''' [[ឯកសារ:Tree of life by Haeckel km.jpg|thumb|ដើមឈើនៃជីវិតរបស់ [[អឺនស្ត ហ៊ែខខេល]] (១៨៧៩)]] ពាក្យ ''[[wiktionary:km:ជីវវិទ្យា|ជីវវិទ្យា]] (biology)'' គឺត្រូវបានក្លាយពីពាក្យ[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]{{lang|grc|[[wikt:km:βίος|βίος]]}}, ''bios'', "[[ជីវិត]]" និង ផ្នត់ចុង {{lang|grc|[[wiktionary:km:-λογία|-λογία]]}}, ''-logia'', "សិក្សាអំពី" ។<ref name"biology">[http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716 "Who coined the term biology?"], .''info.com''. Retrived 2012-10-01. </ref> ខ្មែរប្រែចេញពីពាក្យនេះ គឺមកពីពាក្យបាលីសំស្ក្រឹត ជីវ (រស់នៅ, ជីវិត) + វិទ្យា (ចំណេះ,សិក្សា) > ជីវវិទ្យា ដែលមានន័យថាចំណេះអំពីជីវិត ឬ ការសិក្សាពីជីវិត ។ វាលេចឡើងក្នុងភាសាអាល្លឺម៉ង (ជា ''biologie'') ជាពេលដំណាលគ្នានៅឆ្នាំ១៧៩១ ហើយប្រហែលជា[[ការផ្គុំពាក្យថ្មី]]នេះមកពីពាក្យដែលចាស់ជាងនេះគឺ ''amphibiology'' (ខ្មែរគឺ ថលជលជីវវិទ្យា) (មានន័យថាការសិក្សាអំពី amphibians (ពួកថលជលិកសត្វ) ដោយរំលុប ''amphi-'' (ទាំងសងខាង ឬ ទាំងពីរ ឬ ពីរ) នៅខាងដើម ។ ថ្វីបើជីវវិទ្យាក្នុងទម្រង់ទំនើបរបស់ខ្លួនគឺជាការអភិវឌ្ឍថ្មីៗប្រែប្រួល ក៏វិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួនទាក់ទងនឹងវា និង រួមបញ្ចូលក្នុងមុខវិជ្ជានេះវាធ្លាប់បានសិក្សាតាំងពីសម័យបុរាណរួចមកហើយ ។ [[ធម្មជាតិទស្សនវិជ្ជា]] គឺត្រូវបានសិក្សានៅពេលដើមដំបូងដូចគ្នានៅក្នុងអរិយធម៌ចំណាស់ៗ [[មេសូប៉ូតាមី]] [[អេហ៊្សីប]] [[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]] និង [[ចិន]] ។ ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ដើមកំណើតនៃជីវវិទ្យាទំនើប និង ការមកដល់របស់វាចំពោះការសិក្សាអំពីធម្មជាតិ គឺជាញឹកញយបំផុតត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅក្រោយទៅកាន់ [[ក្រិកចំណាស់]] វិញ ។<ref>Magner, ''A History of the Life Sciences''</ref> ខណៈនោះ ការសិក្សាជាផ្លូវការនៃ[[វិជ្ជាពេទ្យ]]ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅ [[អ៊ីប៉ូក្រាតទីស]] (Hippocrates) (រ.៤៦០ម.គ.-រ.៣៧០ម.គ.) គឺ[[អារីស្តូត]] (៣៨៤ម.គ.-៣២២ម.គ.) ដែលជាអ្នកបានរួមចំណែកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់បំផុតចំពោះការអភិវឌ្ឍនៃជីវវិទ្យា ។ សំខាន់ជាពិសេសគឺ[[ប្រវត្តិសត្វ]]របស់លោក និង ស្នាដៃដទៃទៀត ដែលជាកន្លែងដែលលោកបានបង្ហាញភាពល្អៀងនៃធម្មជាតិ និង ក្រោយមកទៀតស្នាដៃពិសោធបន្ថែមមួយចំនួន ដែលផ្ដោតលើសហេតុកម្មជីវសាស្ត្រ និង នានាភាពនៃជីវិត ។ អ្នកស្នងអារីស្តូត(Aristotle) នៅឯ[[សាមាគមបញ្ញវន្ត]] គឺលោក[[ធីអឺហ្វ្រែសថឹស]] (Theophrastus) បានសរសេរបន្តបន្ទាប់នូវសៀវភៅជាច្រើនអំពី[[រុក្ខសាស្ត្រ]] ដែលបន្សល់ទុកជាការរួមចំណែកដ៏សំខាន់បំផុត នៃអតីតកាលដ៏យូរលង់ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្ររុក្ខជាតិជាច្រើន ទោះបីជាពេលនោះនៅក្នុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ក៏ដោយ ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញនៃពិភពឥស្លាមមជ្ឈិមសម័យ ដែលជាអ្នកបានសរសេរអំពីជីវវិទ្យារួមមាន [[អាល់-ចាហ៊ីស]] (al-Jahiz) (៧៨១-៨៦៩), [[អាល់-ឌីណាវ៉ារិ]] (Al-Dinawari) (៨២៨-៨៩៦) ជាអ្នកបានសរសេរអំពីរុក្ខសាស្ត្រ<ref name=Fahd-815>{{Cite journal|last=Fahd|first=Toufic|contribution=Botany and agriculture|page=815|ref=harv}}, in {{Cite book |last1=Morelon |first1=Régis |last2=Rashed |first2=Roshdi |year=1996 |title=[[សព្វវចនាធិប្បាយប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រអារ៉ាប់]] |volume=3 |publisher=[[រូតឡិដច៍]] |isbn=0415124107 |ref=harv |postscript=<!--None-->}}</ref> និង [[មូហាម៉ាត់ អ៊ិប្ន ហ្សាការីយ៉ា រ៉ាហ៊្សី|រ៉ាហ៊្សិស]] (Rhazes) (៨៦៥-៩២៥) ជាអ្នកបានសរសេរអំពី[[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] និង [[សរីរវិទ្យា]] ។ វេជ្ជសាស្ត្រត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងល្អពិសេស ដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាមធ្វើការតាមបែបប្រពៃណីទស្សនវិទូក្រិក ដែលកាលណោះប្រវត្តិធម្មជាតិបានទាញយកយ៉ាងច្រើនតាមគំនិតរបស់អារីស្តូត ជាពិសេសក្នុងការលើកកំពស់នូវឋានុក្រមនៃជីវិតនឹងនរ ។ ជីវវិទ្យាបានចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍយ៉ាងលឿន និង លូតលាស់ ជាមួយការបន្សើរគួរឲ្យរំភើបនៃ[[អតិសុខុមទស្សន៍]]របស់លោក [[អ័នតូនី វ៉ាន់ ឡេអឹនហ៊ុក]] (Antony van Leeuwenhoek) ។ ក្រោយមកទៀតវាបានធ្វើឲ្យពួកអ្នកប្រាជ្ញរកឃើញ[[សុក្កាណូ]] (spermatozoa), [[វេត្រាណូ]] (bacteria), [[ជីរកបាណី]] (infusoria) ហើយ និង ភាពចម្លែក និង នានាភាពនៃជីវិតអតិសុខុមទស្សន៍ពិតៗ ។ ការស្រាវជ្រាវដោយលោក [[យ៉ាន ស្វាំម័រដាម]] (Jan Swammerdam) បានដឹកនាំទៅដល់ចំណាប់អារម្មណ៍ថ្មីនៅក្នុង[[បាណកវិទ្យា]] និង បានសាងនូវបច្ចេកទេសគ្រឹះនៃ[[ការវះកាត់ពិនិត្យ]] និង [[បណ្ដាក់ព៌ណ]] (staining) តាមរយៈអតិសុខុមទស្សន៍ ។<ref>Magner, ''A History of the Life Sciences'', pp 133–144</ref> ការវិវត្តខាង[[អតិសុខុមទស្សន៍វិជ្ជា]] ក៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅលើគំនិតជីវសាស្ត្រខ្លួនឯងផងដែរ ។ នៅដើមសតវត្សទី ១៩ ជីវវិទូមួយចំនួនបានចង្អុលបង្ហាញភាពសំខាន់កណ្ដាលនៃ[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៨ និង ១៨៣៩ [[ម៉ាតថៀស យ៉ាកុប ស្លាយដិន|ស្លាយដិន]] (Schleiden) និង [[ធីអូឌ័រ ស្វ័ន|ស្វ័ន]] (Schwann) បានចាប់ផ្ដើមលើកឡើងនូវគំនិតយោបល់ជាច្រើនដែលថា (១) អង្គគ្រឹះនៃសារពាង្គកាយគឺកោសិកា និង (២) ថាកោសិកានីមួយៗមានគ្រប់លក្ខណៈទាំងអស់នៃ[[ជីវិត]] ទោះបីជាពួកគេប្រឆាំងនឹងគំនិតថា (៣) គ្រប់កោសិកាទាំងអស់មកពីចំណែកនៃកោសិកាដទៃៗក៏ដោយ ។ ដោយសារស្នាដៃរបស់លោក [[រ៉ូបឺត រីមែខ]] (Robert Remak) និង លោក [[រ៉ាដ់ដផ្វ វ៉ឺឆូវ]] (Rudolf Virchow) នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៨៦០ ជីវវិទូភាគច្រើនបានទទួលយកគោលការណ៍ទាំង ៣ នូវអ្វីដែលគេស្គាល់ថាជា[[ទ្រឹស្ដីកោសិកា]] ។<ref>Sapp, ''Genesis'', chapter 7; Coleman, ''Biology in the Nineteenth Century'', chapters 2</ref> ខណៈពេលនោះ [[វត្តិករសាស្ត្រ]] និង ការចែកចំណាត់ថ្នាក់បានក្លាយជាការផ្ដោតយកចិត្តទុកដាក់មួយ ក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិធម្មជាតិ ។ លោក ខាល វ៉័ន លីនណេ () ឬ[[ការ៉ូលុស លីនណេអុស]] (Carolus Linnaeus) ជាឈ្មោះដែលពិភពលោកស្គាល់គាត់តាមឈ្មោះជាភាសាឡាតាំងបានបោះពុម្ពផ្សាយ[[វត្តិករសាស្ត្រ]]គ្រឹះសម្រាប់ពិភពធម្មជាតិនៅឆ្នាំ ១៧៣៥ (វិបរណាមដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់តាំងពីពេលនោះមក) និង នៅទស្សវត្សឆ្នាំ ១៧៥០បានបញ្ចូល [[របៀបដាក់ឈ្មោះទ្វេនាម|ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ]] សម្រាប់ប្រភេទរបស់លោកទាំងអស់ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 4</ref> [[ហ្សក-ល្វី ឡឺខ្លឹក, កុង ដឺ ប៊ូហ្វុង]](Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon) បានចាត់ទុកថាប្រភេទមួយចំនួនជាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុមសប្បនិមិត្ត និង ភាវៈរស់មួយចំនួនជាគូរងឥទ្ធិពលគ្នាទៅវិញទៅមកដោយផ្ដល់លទ្ធភាពនៃ[[ដើមកំណើតទូទៅ]] ។ ទោះបីជាលោកបានប្រឆាំងចំពោះការវិវត្តក៏ដោយ ក៏លោក ប៊ូហ្វុង () គឺជាតួអង្គគន្លឹះក្នុង[[ប្រវត្តិនៃគំនិតវិវត្ត]] ស្នាដៃរបស់លោកបានជះឥទ្ធិពលលើទ្រឹស្ដីវិវត្តទាំងរបស់លោក[[ឡាម៉ាក]] (Lamarck) និង លោក[[ឆាលស៍ ដាវីន|ដាវីន]] (Darwin) ផងដែរ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 7</ref> គំនិតវិវត្តដ៏ខ្លាំងក្លាបានកកើតជាមួយស្នាដៃជាច្រើនរបស់លោក [[ហ្សង់-បាប់ទីស្តិ ឡាម៉ាក]] (Jean-Baptiste Lamarck) ។ យ៉ាងណាមិញ ធម្មជាតិវិទូជនជាតិអង់គ្លេសគឺលោក [[ឆាលស៍ ដាវីន]] (Charles Darwin) ដោយផ្សំវិធីជីវភូមិសាស្ត្ររបស់លោកហាំបល់ (Humboldt) [[ភូគព្ភវិទ្យា]]ឯកសណ្ឋាននិយមរបស់លោកឡាយអឹល (Lyell) សំណេររបស់លោក[[ថូមឹស ម៉័លថឹស]] (Thomas Malthus) ស្ដីពីកំណើនប្រជាជន និង ជំនាញការខាងរូបសព្ទផ្ទាល់របស់លោក ដែលបានបង្កើតទ្រឹស្ដីវិវត្តដ៏ជោគជ័យមួយទៀតផ្អែកទៅលើ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ការពិចារណា និង ភស្តុតាងស្រដៀងគ្នាបាននាំឲ្យលោក[[អ័លហ្វ្រឹដ រ៉័សសឹល វ៉័លលឹស|វ៉័លលឹស]] (Wallace) ឈានទៅដល់ការសន្និដ្ឋានជាច្រើនដូចគ្នាដោយឯករាជ្យ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 10: "Darwin's evidence for evolution and common descent"; and chapter 11: "The causation of evolution: natural selection"; Larson, ''Evolution'', chapter 3</ref> របកគំហើញនៃការតំណាងខាងរូបសាស្ត្រនៃតំណពូជបានចូលធ្លុងជាមួយនឹងគោលការណ៍វិវត្ត និង [[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាជន]] ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៤០ និង ដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០ ការពិសោធន៍ជាច្រើនបានបង្ហាញថា [[ជ.ស.ដ.]] (DNA) ជាសមាសភាពនៃ[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម) ដែលបានផ្ទុកពន្ធុជាច្រើន ។ ការយកចិត្តទុកដាក់លើសារពាង្គកាយគំរូថ្មីដូចជា [[វិសាណូ]] និង [[វេត្រាណូ]] ស៊ីគ្នាជាមួយនឹងរបកគំហើញនៃរចនាសម្ព័ន្ធរាងដូចជណ្តើរវិលនៃជ.ស.ដ.(DNA) នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ បានកត់សំគាល់ស្ពាននៃយុគ [[អណូពន្ធុវិទ្យា]] ។ ចាប់ពីទសវត្ស ១៩៥០ មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ជីវវិទ្យាត្រូវបានពង្រីកការត្រួតពិនិត្យអណូយ៉ាងទូលំទូលាយ ។ [[ក្រមពន្ធុ]]ត្រូវបានបំបែកដោយលោក [[ហា ហ្គោបិនដ៍ ខូរ៉ាណា]] (Har Gobind Khorana) [[រ៉ូបឺត ហូលី]] (Robert W. Holley) និង លោក [[ម៉ាស្ហឹល វ័ររ៉ិន ណារ៉ិនបឺក]] (Marshall Warren Nirenberg) បន្ទាប់ពី ជ.ស.ដ.(DNA)ត្រូវបានយល់ថាមាន[[ក្រុមក្រមាង្គ]] (ក្រមពន្ធុ) ។ ជាចុងក្រោយ [[គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស]] ត្រូវបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ១៩៩០ ជាមួយគោលដៅនៃរាប់[[បណ្ដុំពន្ធុ]]មនុស្សជាទូទៅ ។ គម្រោងនេះត្រូវបានសម្រេចជាសារវន្តនៅឆ្នាំ ២០០៣<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2940601.stm | title=BBC NEWS | Science/Nature | Human genome finally complete | accessdate=2006-07-22 | date=2003-04-14 | work=BBC News | first=Ivan | last=Noble}}</ref> ជាមួយនឹងការវិភាគវែកញែកល្អិតល្អន់នៅតែនឹងបោះពុម្ពផ្សាយទេ ។ គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស(Human Genome Project) គឺជាជំហានទីមួយក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងជាសកល ដើម្បីបញ្ចូលចំណេះដឹងដែលបានប្រមូលបាននៃជីវវិទ្យាក្នុងការកំណត់អត្ថន័យ អណូ មុខងារ នៃខ្លួនប្រាណមនុស្ស និង ខ្លួនប្រាណនៃភាវៈរស់ដទៃៗទៀត ។ == មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវវិទ្យាទំនើប == ភាគច្រើននៃជីវវិទ្យាទំនើបត្រូវបានចូលរួមផ្សំក្នុងគោលការណ៍រួមប្រាំយ៉ាង៖ ទ្រឹស្ដីកោសិកា វិវត្តន៍ ពន្ធុវិទ្យា លំនឹងសទិសភាព និង ថាមពល ។<ref name="avila_biology"/> === ទ្រឹស្ដីកោសិកា === '''''{{Main|ទ្រឹស្ដីកោសិកា}}''''' [[ឯកសារ:Epithelial-cells.jpg|thumb|left|កោសិកាក្នុងវប្បកម្ម [[បណ្ដាក់ពណ៌ (ជីវវិទ្យា)|ដាក់ពណ៌]]ឲ្យ [[ជាតិស្នែង]] (ក្រហម) និង [[ជ.ស.ដ.]] (បៃតង)]] [[ទ្រឹស្ដីកោសិក|ទ្រឹស្ដីបទកោសិកា]] ថ្លែងថា[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] គឺជាអង្គមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ជីវិត]] ហើយថាគ្រប់អ្វីៗទាំងអស់ដែលមានជីវិតគឺត្រូវផ្សំគ្នាពីកោសិកាមួយ ឬ ច្រើនកោសិកា ឬ ផលលាក់[[សមោចនា|កំបាំង]]នៃកោសិកាទាំងនោះ (ឧ. [[សត្វសំបក|ពួកសំបក]]) ។ កោសិកាទាំងអស់កើនឡើងពីកោសិកាដ៏ទៃៗទៀតតាមរយៈ[[ចំណែកកោសិកា]] ។ នៅក្នុង[[សារពាង្គកាយពហុកោសិកា]] គ្រប់កោសិកាក្នុងខ្លួនរបស់សារពាង្គកាយនោះមានកំណើតបំផុតមកពីកោសិកាតែមួយនៅក្នុង[[ស៊ុត (ជីវវិទ្យា)|ស៊ុត]]ដែលអំណោយផល ។ កោសិកាក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាអង្គសំខាន់ក្នុងដំណើរការខាងរោគសាស្ត្រ ។<ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13–E15|year=1999|doi=10.1038/8964|pmid=10559875|issue=1|ref=harv}}</ref> ដោយបន្ថែម បាតុភូតនៃ[[លំហូរថាមពល]]កើតឡើងក្នុងកោសិកាជាច្រើន ក្នុងដំណាក់កាលដែលគឺជាផ្នែកមួយនៃមុខងារដែលគេស្គាល់ថាជា[[ការរំលាយអាហារ]] ។ ជាចុងក្រោយ កោសិកាទាំងអស់មានពត៌មានតំណពូជ ([[ជ.ស.ដ.]]) ដែលត្រូវបានផ្ទេរពីកោសិកាទៅកោសិកាកំឡុងពេលចំណែកកោសិកា ។ === វិវត្តន៍ === [[ឯកសារ:Mutation and selection diagram km.svg|thumb|right|300px|[[ជម្រើសធម្មជាតិ]]នៃប្រជាជនដោយការដាក់ពណ៌ខ្មៅ ។ ]] '''''{{Main|វិវត្តន៍}}''''' គំនិតដែលកំពុងតែរៀបចំជាស្នូលក្នុងជីវវិទ្យា គឺថាជីវិតផ្លាស់ប្ដូរ និង អភិវឌ្ឍតាមរយៈ[[វិវត្តន៍|ការវិវត្ត]] ហើយថាទម្រង់ជីវិតទាំងអស់ត្រូវបានដឹងថាមាន[[កូនចៅទូទៅ|ដើមកំណើតទូទៅសាមញ្ញ]] ។ ដោយបានបញ្ចូលក្នុងសទ្ទានុក្រមវិទ្យាសាស្ត្រដោយ [[ហ្សង់-បាប់ទីសតឺ ដឺ ឡាម៉ាក]] (Jean-Baptiste de Lamarck) នៅឆ្នាំ១៨០៩ <ref name="p15">{{cite book |last=Packard |first=Alpheus Spring |title= Lamarck, the founder of Evolution: his life and work with translations of his writings on organic evolution|url=https://archive.org/details/lamarckfounderof0000pack |year= 1901 |publisher= Longmans, Green. |location=New York |isbn=0405125623}}</ref> ហើយវិវត្តន៍ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ [[ឆាលឡិស ដាវីន]] (Charles Darwin) ហាបសិបឆ្នាំក្រោយមកទៀតក្លាយជាទ្រឹស្ដីស្ថិតស្ថេរមួយ នៅពេលដែលលោកបានធ្វើឲ្យច្បាស់ឡើងនូវកម្លាំងដែលកំពុងដំណើរការរបស់វា: [[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ។<ref>[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online - Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Retrieved on 2006-12-15<br />{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}</ref><ref>As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world....It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling." {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |last= |first= |authorlink= |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1551113376|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |pages= |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4|accessdate= }}</ref> ([[អាល់ផ្វ្រេដ រូសសេល វលឡេនស៍]] (Alfred Russel Wallace) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់តាមរបកគំហើញរួមគ្នា នៃគំនិតនេះពេលនោះលោកបានជួយស្រាវជ្រាវ និង ពិសោធន៍ជាមួយគំនិតនៃវិវត្តន៍ ។)<ref>Shermer p. 149.</ref> វិវត្តន៍ឥឡូវត្រូវបានប្រើដើម្បីពន្យល់ការផ្លាស់ប្ដូរដ៏ធំនៃជីវិត ដែលបានរកឃើញលើផែនដី ។ លោកដាវីនបានចេញទ្រឹស្ដីថាប្រភេទ និង ការបង្កាត់បានរីកចម្រើនតាមរយៈដំណើរការនៃ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] និង [[ជម្រើសសប្បនិមិត្ត]] ឬ [[ការបង្កាត់ជ្រើសរើស]] ។<ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref> [[សំណាត់ពន្ធុ]] ត្រូវបានក្រសោបជាយន្តការនៃការអភិវឌ្ឍន៍វិវត្តក្នុង[[សំយោគទំនើប]]នៃទ្រឹស្ដីបទនេះ ។<ref name = GGS>{{Cite book | last = ស៊ីមផ៍សុន | first = ចច ហ្គេយឡដ | author-link = ចច ហ្គេយឡដ ស៊ិមផ៍សុន | year = 1967 | title = The Meaning of Evolution | publisher = Yale University Press | edition = Second | isbn = 0300009526 }}</ref> ប្រវត្តិការវិវត្តនៃប្រភេទ ដែលក្នុងនោះពិពណ៌នាលក្ខណៈនៃ[[ប្រភេទ]]ផ្សេងៗ មកពីក្នុងនោះវាបានជាប់ពូជរួមគ្នាជាមួយទំនាក់ទំនង ពង្សាវលីទៅគ្រប់ប្រភេទផ្សេងៗដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សាខាពន្ធុ]] របស់វា ។ មធ្យោបាយផ្សេងៗដ៏ទូលំទូលាយជាច្រើន សម្រាប់ជីវវិទ្យាបង្កើតពត៌មានអំពីសាខាពន្ធុ ។ ទាំងនេះរួមមានការប្រៀបធៀបនៃ[[លទ្ធផលជ.ស.ដ.]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិជាមួយ[[អណូជីវវិទ្យា]] ឬ [[បណ្ដុំពន្ធុវិទ្យា]] និង ការប្រៀបធៀបនៃ[[បាសាណីភូត]] ឬ កំណត់ត្រាផ្សេងនៃភាវៈរស់ចំណាស់ៗក្នុង[[បាសាណីភូតវិទ្យា]] ។<ref>{{Cite web |url=http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |title=Phylogeny on bio-medicine.org |access-date=2011-08-26 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |url-status=dead |archivedate=2013-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ }}</ref> ពួកអ្នកជីវវិទូរៀបចំ និង វិភាគទំនាក់ទំនងវិវត្ត តាមរយៈក្បួនវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗ រួមមាន[[សាខាពន្ធុវិទ្យា]] [[លក្ខណវិទ្យា]] និង [[មែកវិទ្យា]] ។ (ចំពោះការសង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងវិវត្តន៍ នៃជីវិតតាមដែលបានយល់ដឹងថ្មីៗដោយពួកអ្នកជីវវិទូ សូមមើល [[កាលប្បវត្តិវិវត្ត]] ។) <br clear="right"> ទ្រឹស្ដីបទវិវត្តសន្មតថាគ្រប់[[សារពាង្គកាយ]]ទាំងអស់នៅលើ[[ផែនដី]] ទាំងមានជីវិត និង ផុតពូជ បានជាប់ខ្សែពីបុព្វបុរសទូទៅសាមញ្ញមួយ ឬ [[អាងពន្ធុ]]នៃបុព្វបុរស ។ បុព្វបុរសនៃគ្រប់សារពាង្គកាយជាទូទៅ នៃចក្រវាឡចុងក្រោយនេះត្រូវបានគេជឿថាបានលេចរូបរាងឡើងប្រហែល[[កាលប្បវត្តិវិវត្ត|៣.៥ដប់កោដិ (ទ្វេរលាន)ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ]] ។<ref>{{cite book | title = Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning | url = https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0 | author = De Duve, Christian | location = New York | publisher = Oxford University Press | year = 2002| page = [https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0/page/44 44] | isbn = 0195156056}}</ref> ពួកអ្នកជីវវិទូជាទូទៅចាត់ទុកចក្រវាឡភាព និង សព្វដ្ឋភាពនៃ[[ក្រមពន្ធុ]]ជាភស្តុតាង ដែលអនុគ្រោះដល់ទ្រឹស្ដីនៃខ្សែស្រឡាយទូទៅក្នុងចក្រវាឡគ្រប់[[វេត្រាណូ]] [[បោរាណាណូ]] និង ពួក[[សុធញ្ញ]]ទាំងអស់ (សូមមើល: [[ដើមកំណើតនៃជីវិត]]) ។<ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|url=https://archive.org/details/evolution0000futu|year=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873|oclc=57311264 57638368 62621622}}</ref> === ពន្ធុវិទ្យា === '''''{{Main|ពន្ធុវិទ្យា}}''''' [[Image:Punnett square mendel flowers km.svg|left|thumb|ក្រឡាពុនណេត ដែលរៀបរាប់ការប្រសព្វរវាងដើមសណ្ដែក បារាំងពីរ ដែលវិសទិសណ្ឌសម្រាប់ផ្កា ពណ៌ ស្វាយ (ខ) និង ពណ៌ស (ឃ)]] [[ពន្ធុ]]{{fact}}គឺជាអង្គសំខាន់ៗនៃទាយាទភាពក្នុងគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ។ [[ពន្ធុ]]មួយគឺជាអង្គមួយនៃ[[តំណពូជ]] ហើយស៊ីគ្នាទៅនឹងតំបន់មួយនៃ[[ជ.ស.ដ.]]{{fact}} (ADN) ដែលជះឥទ្ធិពលទម្រង់ ឬក៏ មុខងារនៃសរីរាង្គមួយនៅក្នុងរបៀបជាក់លាក់ជាច្រើន ។ គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ចាប់ពី[[វេត្រាណូ]]រហូតដល់ពួកសត្វ ចែករំលែកនូវយន្តម័យ(ឬយន្តការ)គ្រឹះដែលចម្លង និង បកប្រែជ.ស.ដ. (ADN) ទៅជា ពួក[[មូលជាតិ]] (ប្រូតេអ៊ីន) ។ កោសិកាជាច្រើន [[កំណត់ក្រម (ពន្ធុវិទ្យា)|កត់ក្រម]]ពន្ធុជ.ស.ដ. (ADN) ទៅជាកំណែ[[ជ.ស.ស.]] (ARN) មួយ នៃពន្ធុ និង [[អង្គស្ករនយស្តិ]] (រីបូសូម) មួយក្រោយមក[[បំណកប្រែ (ជីវវិទ្យា)|បកប្រែ]] ជ.ស.ស. (ARN) ទៅជាមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) មួយ បន្តដោយពួក[[ជំនូរអាមីន]] (អាស៊ីតអាមីណូ)។ [[ក្រមពន្ធុ|ក្រមបំណកប្រែ]] ពីក្រមាណូ ជ.ស.ស.(ARN)ទៅជាជំនូរអាមីន (អាស៊ីតអាមីន) គឺដូចគ្នាចំពោះសារពាង្គកាយភាគច្រើន ប៉ុន្តែផ្សេងគ្នាតិចតួចចំពោះភាគខ្លះ ។ ជាឧទាហរណ៍ លទ្ធផលនៃជ.ស.ដ.(ADN)ដែលសរសេរក្រមសម្រាប់[[ទីបជាតិ]] (អាំងសូលីន) ក្នុងមនុស្សជាច្រើនក៏សរសេរក្រមសម្រាប់ទីបធាតុ នៅពេលបានបញ្ចូលទៅក្នុងសារពាង្គកាយផ្សេងៗ ដូចជារុក្ខជាតិជាច្រើន ។<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref><ref>{{Cite web |title=GM Safflower with Human Pro-Insulin |url=https://www.i-sis.org.uk/gmSaffloweHumanPro-Insulin.php |access-date=2026-04-02 |website=www.i-sis.org.uk |language=en}}</ref> ជ.ស.ដ.(ADN) កើតឡើងជាធម្មតាជាពួក[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម)ជាខ្សែបន្ទាត់នៅក្នុង[[សុធញ្ញ]] (អឺការីយ៉ូត) និង វណ្ណាង្គជារង្វង់មូលក្នុងពួក[[បុរេធញ្ញ]] (ប្រូការីយ៉ូត) ។ វណ្ណាង្គមួយគឺជារចនាសម្ព័ន្ធមួយដែលប្រកបដោយ[[ជ.ស.ដ.]] (ADN) និង ពួក[[ហ៊ីស្តូន]] (histone) ។ ការកំណត់នៃពួកវណ្ណាង្គក្នុងកោសិកាមួយ និង ពត៌មានតំណពូជដទៃផ្សេងទៀតបានរកឃើញនៅក្នុង [[សូត្រគុលិកា]] (mitochondria) [[ខ្មហរិត]] (chloroplasts) ឬទីតាំងផ្សេងៗទៀតដែលគេស្គាល់ជាសំនុំថា[[បណ្ដុំពន្ធុ]]របស់វា ។ នៅក្នុងពួកសុធញ្ញ ជ.ស.ដ. (ADN)នៃបណ្ដុំពន្ធុត្រូវតាំងនៅក្នុង[[ស្នូលកោសិកា]] រួមគ្នាជាមួយនឹងចំនួនជាច្រើនតូចៗក្នុង ពួក[[សូត្រគុលិកា]] (មីតូកុងទ្រី) និង ពួក[[ខ្មហរិត]] (ក្លរ៉ូប្លាស) ។ នៅក្នុងពួកបុរេធញ្ញ ជ.ស.ដ. (ADN) ត្រូវបានចាប់យកក្នុងអង្គដែលមានរាងទៀងទាត់មួយនៅក្នុងកោសិកាបោ (ស៊ីតូប្លាស) ហៅថា[[ស្នូលដូច]] (នុយក្លេអ៊ីត) ។<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}</ref> ពត៌មានពន្ធុក្នុងបណ្ដុំពន្ធុត្រូវចាប់បាននៅខាងក្នុងពួកពន្ធុ និង បង្គុំពេញលេញនៃពត៌មាននេះក្នុងសារពាង្គកាយមួយត្រូវបានគេហៅថា[[គំរូពន្ធុ]] (សែនណូទីប) ។<ref>{{Cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |title=Genotype definition - Medical Dictionary definitions |access-date=2011-08-26 |archivedate=2013-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |url-status=dead }}</ref> === លំនឹងសទិសភាព === '''''{{Main|លំនឹងសទិសភាព}}''''' [[ឯកសារ:ACTH Negative Feedback km.svg|right|thumb|250pc| [[អធោវរក]] លាក់កំបាំងនូវ [[វេគធាតុនិវត្តនជាតិស្រោបរំដោះ|វ.ន.រ.]] ដែលដឹកនាំ[[ក្រពេញសេម្ហៈ]]ទៅលាក់[[វ.ន.ស.ជ.]] ។ ជាលំដាប់ [[វ.ន.ស.ជ.]] ដឹកនាំ ក្រសោមជិតវក្កំទៅលាក់ [[ស្តេរ៉ូលដូចស្រោបស្ករមធុរ]] ដូចជា [[តចមជ្ជៈ]] ។ ស.ស.ស. ក្រោយមកបានកាត់ បន្ថយអត្រានៃកំបាំងដោយ អធោវរក និង ក្រពេញសេម្ហៈ ភ្លាមនោះចំនួនសមល្មមនៃស.ស.ស. ត្រូវបានពន្លែង ។<ref>Raven, PH; Johnson, GB. ''Biology'', Fifth Edition, Boston: Hill Companies, Inc. 1999. page 1058.</ref>]] [[លំនឹងសទិសភាព]] គឺជាសមត្ថភាពនៃ[[ប្រព័ន្ធចំហ (ទ្រឹស្ដីប្រព័ន្ធ)|ប្រព័ន្ធចំហ]]មួយដើម្បីបន្ទៀងទាត់បរិស្ថានខាង ក្នុងរបស់ខ្លួនដើម្បីថែរក្សាលក្ខ័ណ្ឌនឹងនរដោយមធ្យោបាយខ្លះនៃការសម្របសម្រួលពហុ[[ថាមវន្តសមតា]]គ្រប់គ្រងដោយយន្តកម្មទៀងទាត់មួយចំនួនដែលប្រទាក់ទងគ្នា ។ គ្រប់[[សារពាង្គកាយ|ភាវៈរស់]]មានជីវិតទាំងអស់ មិនថាតែ [[កោសិកាតែមួយ|ឯកកោសិកា]] ឬ [[ពហុកោសិកា]] បង្ហាញឲ្យឃើញនូវលំនឹងសទិសភាព ។<ref>Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Retrieved Oct. 16, 2009.</ref> ដើម្បីថែរក្សាថាមវន្តសមតា និង បន្តមុខងារខ្លះឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព ប្រព័ន្ធមួយត្រូវតែលុប និង ឆ្លើយតបទៅនឹងវិបរិតជាច្រើន ។ បន្ទាប់ពីការរកឃើញនៃវិបរិតមួយ ប្រព័ន្ធជីវវិទ្យាមួយឆ្លើយតបជាធម្មតាតាមរយៈ[[តំនបអវិជ្ជមាន]] ។ នេះមានន័យថាលក្ខ័ណ្ឌដែលកំពុងតែបំនឹងតាមរយៈការកាត់បន្ថយ ឬ ការបង្កើននូវសកម្មភាពនៃសរីរាង្គឬប្រព័ន្ធមួយ ។ ឧទាហរណ៍មួយគឺជាការលែងនៃ [[មធុរធាតុ]] (glucagon)នៅពេលដែលកម្រិតស្ករមួយចំនួនទាបពេក ។ === ថាមពល === [[ឯកសា|thumb|240px|left|ទិដ្ឋភាពជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ [[ជីវថាមពលវិទ្យា|ថាមពល និង ជីវិតមនុស្ស]] ។]] ការរស់រាននៃភាវៈរស់មួយពឹងផ្អែកលើចំណូលបន្តនៃ[[ថាមពល]] ។ ប្រតិកម្មរសាយនៈ (គីមី)ដែលទទួលខុសត្រូវលើរចនាសម្ព័ន្ធ និង មុខងាររបស់វាត្រូវបានប្រគុំដើម្បីទាញយក [[រសាយនវិទ្យា#ថាមពល|ថាមពល]] ពីសារធាតុមួយចំនួនដែលដើរតួជាអាហាររបស់វា និង ប្រែរូបដើម្បីទៅជួយបង្កើតកោសិកាថ្មីៗ និង ទ្រទ្រង់កោសិកាទាំងនោះ ។ នៅក្នងដំណើរការនេះ ពួក[[អណូ]]នៃក្រុម[[សារធាតុរសាយនៈ]] (គីមី) ដែលបង្កបង្កើតអាហារដើរតួពីរយ៉ាង ទីមួយ [[អាហារ]]ទាំងនោះប្រកបដោយថាមពល ដែលអាចត្រូវប្រែខ្លួនសម្រាប់[[ប្រតិកម្មរសាយនៈ]]ជាច្រើន ទីពីរ អាហារទាំងនោះចម្រើននូវរចនាសម្ព័ន្ធអណូថ្មីៗ ដែលបានបង្កើតឡើងនូវពួកជីវាណូ ។ សារពាង្គកាយជាច្រើនដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការបញ្ចូលនៃថាមពលទៅក្នុង[[និវេសនប្រព័ន្ធ]]មួយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាពួកអ្នកផលិត ឬ ពួក[[ស្វ័យជីព]] ។ ស្ទើរតែទាំងអស់នៃសារពាង្គកាយទាំងនេះទាញថាមពលពីព្រះអាទិត្យតាំងពីដើមរៀងមក ។<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal | author = D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}</ref> ពួករុក្ខជាតិ និង ពួក[[រស្មីជីព]]ដ៏ទៃទៀតប្រើថាមពលពន្លឺថ្ងៃឆ្លងកាត់ដំណើរការមួយ ដែលគេស្គាល់ថា[[រស្មីសំយោគ]]ដើម្បីប្រែវត្ថុធាតុកម្រទៅជាពួកអណូសរីរាង្គ ដូចជា [[ជាតិស្ករស្នូលគ្រន្ថីត្រីរស្មីម័តផ្គុំ|ជ.ត.រ.]] (ATP) ដែលចំណងរបស់សារធាតុនោះអាចត្រូវបែកខ្ញែកដើម្បីពន្លែងថាមពល ។<ref>{{cite book |author=Smith, A. L. |title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |quote=Photosynthesis - the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}</ref> និវេសនប្រព័ន្ធ (បរិស្ថានប្រព័ន្ធ) ភាគតិចមួយ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើថាមពលដែលបានទាញយកដោយពួក [[រសាយនជីព]]មកពី[[មេតាន]] [[ស្ពាន់ធ័រផ្គុំ]] ឬក៏ពួកប្រភពថាមពល[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ|គ្មានពន្លឺ]] ។<ref>Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold, Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.</ref> ភាគខ្លះនៃថាមពលដែលចាប់បានត្រូវបានប្រើដើម្បីផលិត[[ជីវៈដុល]]ដើម្បីទ្រទ្រង់[[ជីវិត]] និង ផ្ដល់ថាមពលដើម្បីការលូតលាស់ និង ការអភិវឌ្ឍ ។ ភាគច្រើននៃថាមពលទាំងអស់នេះត្រូវបានបាត់បង់តាមកំដៅ និង អណូកាកសំណល់ជាច្រើន ។ ដំណើរការដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ការផ្ទេរថាមពលបានជាប់គាំង នៅក្នុងសារធាតុរសាយនៈជាច្រើនទៅជាថាមពលមានប្រយោជន៍ ដើម្បីទ្រទ្រង់ជីវិតគឺ[[ការរំលាយអាហារ]]<ref>{{cite book |author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000camp_h9r0|publisher=Benjamin Cummings |year=2001 |chapter=6|isbn=978-0805366242 |accessdate= 2008 |oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}</ref> និង [[ដំណកដង្ហើមកោសិកា]] ។<ref name="Colvard, 2009">Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Retrieved Oct. 16, 2009.</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === រចនាសម្ព័ន្ធ === [[ឯកសារ:biological cell.svg|thumb|300px|គំនូរបំព្រួញនៃ[[កោសិកា]]សត្វគំរូដែលបរិយាយ[[សរីរាណូ]] និង រចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងៗ ។]] '''''{{Main|អណូជីវវិទ្យា|កោសិកាជីវវិទ្យា|ពន្ធុវិទ្យា|អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា}}''''' [[អណូជីវវិទ្យា]] គឺជាការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យានៅកម្រិតអណូ ។<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology - Definition from biology-online.org]</ref> មុខវិជ្ជានេះស៊ីគ្នាជាមួយនឹងវិស័យផ្សេងៗនៃជីវវិទ្យា ជាពិសេសជាមួយ[[ពន្ធុវិទ្យា]] និង [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] ។ អណូជីវវិទ្យាផ្ដោតជាពិសេសខ្លួនឯងជាមួយការយល់ដឹងនូវអន្តរកម្មរវាងប្រព័ន្ធផ្សេងៗនៃកោសិកាមួយ រួមមានភាពប្រទាក់ទងនៃជ.ស.ដ. (ADN) ជ.ស.ស. (ARN) និង សំយោគមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) និង ការរៀនរបៀបដែលអន្តរកម្មទាំងនេះត្រូវបានបន្ទៀងទាត់ ។ [[កោសិកាជីវវិទ្យា]] សិក្សាគុណភាពខាង[[សរីរវិទ្យា|សរីរសាស្ត្រ]] និង រចនាសម្ព័ន្ធនៃពួក[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] រួមមាន[[ការប្រព្រឹត្ត]] អន្តរកម្ម និង [[បរិស្ថានធម្មជាតិ|បរិស្ថាន]] របស់ពួកវា ។ នេះគឺត្រូវប្រព្រឹត្តទៅទាំងពីរ កម្រិត[[អណូ]] និង [[អតិសុខុមទស្សន៍]] សម្រាប់សារពាង្គកាយកោសិកាតែមួយដូចជា[[វេត្រាណូ]] ដូចគ្នាដែរ ពួកកោសិកាពិសេសនៅក្នុងសារពាង្គកាយពហុកោសិកាដូចជាពួក[[មនុស្ស]] ។ ការយល់ដឹងរចនាសម្ព័ន្ធ និង មុខងារនៃពួកកោសិកាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រជីវវិទ្យាទាំងអស់ ។ ភាពស្រដៀងគ្នា និង ផ្សេងគ្នារវាងគំរូកោសិកាមួយចំនួនគឺជាប់ទាក់ទងពិសេសទៅនឹងជីវវិទ្យាអណូ ។ [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] ពិចារណានូវទម្រង់ជាច្រើននៃរចនាសម្ព័ន្ធតាមអតិសុខុមទស្សន៍ដូចជា [[សរីរាង្គ (ជីវវិទ្យា)|សរីរាង្គ]]ច្រើន និង ប្រព័ន្ធសរីរាង្គមួយចំនួន ។<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html "Anatomy of the Human Body".] 20th edition. 1918. Henry Gray. </ref> [[ពន្ធុវិទ្យា]] គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រនៃ[[ពន្ធុ]]ច្រើន [[តំណពូជ]] និង បម្រែបម្រួលនៃក្រុម[[សារពាង្គកាយ]] ។<ref name=griffiths2000sect60>{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 |chapter=Genetics and the Organism: Introduction |author=Anthony J. F. Griffiths .... |editor-first=William M.}}</ref><ref name=Hartl_and_Jones>Hartl D, Jones E (2005) </ref> ពួកពន្ធុសរសេរក្រមពត៌មានចាំបាច់ដើម្បីការសំយោគពួកមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) ដែលក្នុងពេលនោះដើរតួនាទីដ៏ធំក្នុងការបញ្ចេញឥទ្ធិពលលើ (ទោះបីជា នៅក្នុងឧទាហរណ៍ជាច្រើនក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាការប៉ាន់ប្រមាណទាំងស្រុងនោះទេ) [[គំរូទិដ្ឋភាព]]ចុងក្រោយនៃសារពាង្គកាយ ។ នៅក្នុងការស្រាវជ្រាវទំនើប ពន្ធុវិទ្យាផ្ដល់ជាឧបករណ៍សំខាន់ នៅក្នុងការអង្កតនៃមុខងារនៃពន្ធុជាពិសេស ឬក៏ការវិភាគនៃ[[អន្តរកម្មពន្ធុ]]ខ្លះដែរ ។ នៅខាងក្នុងសារពាង្គកាយជាច្រើន ពត៌មានពន្ធុត្រូវបានដឹកនាំទៅក្នុងពួក[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម) ដែលវាត្រូវបានតំណាងក្នុង[[លំដាប់ជ.ស.ដ.|រចនាសម្ព័ន្ធរសាយនៈ]]នៃពួក[[អណូ]][[ជ.ស.ដ.]] (ADN) ផ្សេងៗ ។ [[អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា]] សិក្សាដំណើរការក្នុងសារពាង្គកាយជាច្រើនដែលធំធាត់ និង រីកចម្រើន ។ ការបង្កកំណើតនៅក្នុង[[ភ្រូណាវិទ្យា]] អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យាទំនើបសិក្សាការគ្រប់គ្រងពន្ធុនៃ[[ការលូតលាស់កោសិកា]] [[បន្សេងកម្មកោសិកា|បន្សេងកម្ម]] និង ''[[កំណរូបរាង]]'' (morphogenesis) ដែលគឺជាដំណើរការដែលផ្ដល់នូវកំណើនឆ្ពោះទៅមុខ[[ជាលិកាជីវវិទ្យា|ពួកជាលិកា]] [[សរីរៈ (កាយវិភាគសាស្ត្រ)|ពួកសរីរៈ]] និង [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] ។ [[សារពាង្គកាយគំរូ]]ជាច្រើនផ្ដល់ដល់អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យារួមមានដង្កូវមូល ''[[ឃែនណហ៊ែបឌីទីស អេឡេហ្កង់ស៍]]'' (Caenorhabditis elegans) <ref>{{cite journal |author=Brenner, S. |year=1974 |month=May |url=http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |title=The Genetics of ''Caenorhabditis elegans'' |journal=[[ពន្ធុវិទ្យា (ទិនានុប្បវត្ត)|ពន្ធុវិទ្យា]] |volume=77 |pages=71–94 |format=PDF |ref=harv |pmid=4366476 |issue=1 |pmc=1213120 |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2007-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705234120/http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |dead-url=yes }}</ref> រុយផ្លែឈើ''[[ដ្រូសូភីលឡា មេឡាណូហ្កាស្តឺរ]]'' (Drosophila melanogaster)<ref name="Encyclopedia of genetics">{{cite encyclopedia |last= |first= |author=James H. Sang |authorlink= |coauthors= |editor=Eric C. R. Reeve |encyclopedia=Encyclopedia of genetics |title=Drosophila melanogaster: The Fruit Fly |url=http://books.google.com.au/books?id=JjLWYKqehRsC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=drosophila+eggs+day+lifetime&source=bl&ots=V5BTOFQFeh&sig=JYiRArLjNyJy8SJylcncC26hh08&hl=en&ei=wTtLSpPOF4nENrTSwLgC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2 |accessdate=2009-07-01 |edition= |date=2001-06-23 |year= |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers, I |volume= |location=USA |id= |doi= |pages=157 |quote= }}</ref> ត្រីឆ្នូត ''[[ដានីអូ រ៉ឺរ្យ៉ូ]]'' (Danio rerio) <ref>{{cite journal |title=Large scale genetics in a small vertebrate, the zebrafish |journal=Int. J. Dev. Biol. |volume=40 |pages=221–7 |year=1996 |pmid=8735932 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |author1=Haffter P |author2=Nüsslein-Volhard C |author-separator=, |issue=1 |ref=harv |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312163430/http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |dead-url=yes }}</ref> កណ្ដុរ ''[[មុស មុសស្គូលុស]] (Mus musculus)''<ref>{{cite journal |author=Keller G |title=Embryonic stem cell differentiation: emergence of a new era in biology and medicine |journal=Genes Dev. |volume=19 |issue=10 |pages=1129–55 |year=2005 |pmid=15905405 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |doi=10.1101/gad.1303605 |ref=harv |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412121748/http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |dead-url=yes }}</ref> និង តិណជាតិ ''[[អារ៉ាប់ប៊ីដូផស៊ីស ថាលីអាណា]] (Arabidopsis thaliana)'' ។<ref>{{cite journal |author=Rensink WA, Buell CR |title=Arabidopsis to rice. Applying knowledge from a weed to enhance our understanding of a crop species |url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2004-06_135_2/page/622 |journal=Plant Physiol. |volume=135 |issue=2 |pages=622–9 |year=2004 |pmid=15208410 |doi=10.1104/pp.104.040170 |pmc=514098 |ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal |author=Coelho SM, Peters AF, Charrier B, ''et al'' |title=Complex life cycles of multicellular eukaryotes: new approaches based on the use of model organisms |journal=Gene |volume=406 |issue=1-2 |pages=152–70 |year=2007 |pmid=17870254 |doi=10.1016/j.gene.2007.07.025 |ref=harv}}</ref> (សារពាង្គកាយគំរូមួយគឺជា[[ប្រភេទ (ជីវវិទ្យា)|ប្រភេទ]]មួយដែលត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីឲ្យយល់ [[បាតុភូត]]ជីវវិទ្យាប្លែកៗ ជាមួយនឹងការរំពឹងថារបកគំហើញជាច្រើនបានបង្កើតក្នុងសារពាង្គកាយនោះ ដែលផ្ដល់ការយល់ច្បាស់លាស់ទៅក្នុងទង្វើមួយចំនួននៃសារពាង្គកាយដ៏ទៃៗទៀត ។)<ref>{{cite journal |author=Fields S, Johnston M |title=Cell biology. Whither model organism research? |journal=Science |volume=307 |issue=5717 |pages=1885–6 |year=2005 |month=Mar |pmid=15790833 |doi=10.1126/science.1108872 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/307/5717/1885 |ref=harv}}</ref> === សរីរវិទ្យា === '''''{{Main|សរីរវិទ្យា}}''''' សរីរវិទ្យាសិក្សាដំណើរការយន្តកម្ម សរីរវិទ្យា និង ជីវរសាយនសាស្ត្រនៃភាវៈរស់ទាំងឡាយដោយការប្រឹងប្រែង ដើម្បីស្វែងយល់របៀបដែលរចនាសម្ព័ន្ធទាំងអស់ដើរទាំងមូល ។ និក្ខេបបទនៃ''រចនាសម្ព័ន្ធដើរតួ''ជាចំណុចកណ្ដាលនៃជីវវិទ្យា ។ ការសិក្សាខាងសរីរវិទ្យាជាច្រើនត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជា[[សរីរវិទ្យារុក្ខជាតិ]] និង [[សរីរវិទ្យាសត្វ]] ប៉ុន្តែគោលការជាច្រើននៃសរីរវិទ្យាគឺជាសកល គ្មានបញ្ហាអ្វីពិសេសដែល[[សារពាង្គកាយ]]ត្រូវបានកំពុងតែសិក្សាទេ ។ ជាឧទាហរណ៍ អ្វីទៅដែលត្រូវរៀនអំពីសរីរវិទ្យានៃកោសិកា[[មេដំបែ|មេ]] ជាច្រើនក៏អាចដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកោសិកាមនុស្ស ។ វិស័យនៃសរីរវិទ្យាសត្វបានពន្លាតឧបករណ៍ និង វិធីសាស្ត្រជាច្រើននៃ[[សរីរវិទ្យាមនុស្ស]]ចំពោះប្រភេទមិនមែនមនុស្ស ។ សរីរវិទ្យារុក្ខជាតិខ្ចីបច្ចេកទេសជាច្រើនពីវិស័យស្រាវជ្រាវទាំងពីរ ។ សរីរវិទ្យាសិក្សាសម្រាប់ឧទាហរណ៍យ៉ាងម៉េច ដែល[[ប្រព័ន្ធប្រសាទ]] [[ប្រព័ន្ធស៊ាំ|ស៊ាំ]] [[ប្រព័ន្ធអន្តោមញ្ច័ន|អន្តោមញ្ច័ន]] [[ប្រព័ន្ធដកដង្ហើម|ដកដង្ហើម]] [[ប្រព័ន្ធរបត់ឈាម|របត់ឈាម]] ដើរតួ និង ធ្វើអន្តរកម្ម ។ ការសិក្សានៃប្រព័ន្ធទាំងនេះបានចែករំលែក ជាមួយក្បួនតម្រាខ្លះដែលបានតម្រង់ទិសដៅខាង[[ពេទ្យវិទ្យា|វេជ្ជសាស្ត្រ]] ដូចជា [[ប្រសាទវិទ្យា]] និង [[ស៊ាំវិទ្យា]] ។ === វិវត្តន === ការស្រាវជ្រាវខាងវិវត្តន៍ត្រូវបានផ្ដោតជាមួយដើមកំណើត និង ខ្សែស្រឡាយនៃ[[ប្រភេទ]] ដូចគ្នាដែរនឹងបំលាស់ប្ដូរពួកវាលើពេលវេលា និង រួមបញ្ចូលពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ មកពីអន្តេវាសិកជាច្រើនដែលតម្រង់ទិសដោយវត្តិករសាស្ត្រ ។ ជាឧទាហរណ៍ វាជាទូទៅពាក់ព័ន្ធនឹងពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលជាអ្នកមានការហ្វឹកហាត់ពិសេសខាងសារពាង្គកាយប្លែកៗដូចជា [[ថនិកវិទ្យា]] [[បក្សីវិទ្យា]] [[រុក្ខសាស្ត្រ]] ឬ [[ឧរង្គវិទ្យា]] ក៏ប៉ុន្តែប្រើប្រាស់សារពាង្គកាយទាំងនោះជាប្រព័ន្ធដើម្បីឆ្លើយតបសំនួរ ជាទូទៅអំពីវិវត្តន៍ ។ ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍គឺជាផ្នែកៗពឹងផ្អែកលើ[[បាសាណីភូតវិទ្យា]] ដែលក្នុងនោះប្រើប្រាស់កំណត់ត្រា[[បាសាណីភូត]] ដើម្បីឆ្លើយសំនួរជាច្រើនអំពីគំរូ និង សង្វាក់នៃវិវត្តន៍<ref name=Jablonski>{{cite journal |author=Jablonski D |title=The future of the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-25_284_5423/page/2114 |journal=Science |volume=284 |issue=5423 |pages=2114–16 |year=1999 |pmid=10381868 |doi=10.1126/science.284.5423.2114 |ref=harv }}</ref> និង ក៏ជាផ្នែកៗលើការអភិវឌ្ឍនៅ ក្នុងវិស័យមួយចំនួនដូចជា[[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាជន]]<ref>[[ចនអេក ហ្គីលឡិសស្ពី]] Population Genetics: A Concise Guide, Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> និង ទ្រឹស្ដីវិវត្តន៍ ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា បានបញ្ចូលឡើងវិញ[[ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍]]បន្ទាប់ ពីការដកចេញពីដំបូងរបស់ខ្លួនពី[[សំយោគទំនើប]]តាមរយៈការសិក្សានៃ[[វិវត្តនាភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា]] ។<ref>Vassiliki Betta Smocovitis Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology ISBN 0-691-03343-9.</ref> វិស័យដែលទាក់ទងជារឿយៗបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃវិវត្តនជីវវិទ្យា គឺ [[សាខាពន្ធុវិទ្យា]] [[ប្រព័ន្ធវិទ្យា]] និង [[វត្តិករសាស្ត្រ-ក|វត្តិករសាស្ត្រ]] ។ === ប្រព័ន្ធវិទ្យា === {{PhylomapB|caption= [[ដើមឈើសាខាពន្ធុ]]មួយនៃវត្ថុមានជីវិតទាំងឡាយ ដែលបានពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យ[[ពន្ធុ]][[ជ.ស.ស.អ.]] កំពុងតែបង្ហាញនូវរំញែកនៃវិស័យបី ពួក[[វេត្រាណូ]] [[បោរាណាណូ]] និង ពួក[[សុធញ្ញ]]ដែលបានពណ៌នាដំបូងឡើយដោយ លោក[[ខាល វ៉ូអិស]] (Carl Woese) ។ ដើមឈើបានសាងសង់ជាមួយពន្ធុផ្សេងៗដែលស្រដៀងគ្នាជាទូទៅ ទោះបីជាពួកវាអាចនឹងដាក់ជាក្រុមសាខាដើមផ្សេងគ្នាមែនទែន ដោយអាចសន្មតបានថាព្រោះតែការវិវត្តជ.ស.ស.អ. (ARNr)យ៉ាងលឿន ។ ទំនាក់ទំនងទៀងទាត់នៃវិស័យទាំងបីគឺកំពុងនៅតែត្រូវបានជជែកពិភាក្សា ។}} '''''{{Main|ប្រព័ន្ធវិទ្យា}}''''' ព្រឹត្តិការណ៍ពហុ[[ប្រភេទកម្ម]]បង្កើតដើមឈើមួយ ដែលបានធ្វើរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធនៃទំនាក់ទំនងរវាងប្រភេទ ។ តួនាទីនៃ[[ប្រព័ន្ធវិទ្យា]]គឺដើម្បីសិក្សាទំនាក់ទំនងទាំងនេះ និង ដោយហេតុថាភាពផ្សេងគ្នា និង ភាពស្រដៀងៗគ្នារវាងប្រភេទ និង ពួកក្រុមនៃប្រភេទ ។<ref>{{cite book | last = Neill | first = Campbell | authorlink = | title = Biology; Fourth edition | publisher = [[ក្រុមហ៊ុនបោះពុម្ពបេនចាមីន/ឃ្យូមីងស៍]] | series = | year = ១៩៩៦ | doi = | isbn = 0-8053-1940-9 | page = ២១ (សទ្ទានុក្រម)}}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រព័ន្ធវិទ្យាគឺជាវិស័យដ៏សកម្មមួយ នៃការស្រាវជ្រាវយូរមុនគំនិតវិវត្តន៍ធម្មតាទូទៅ ។<ref>{{cite book | last = Douglas | first = Futuyma | authorlink = | title = Evolutionary Biology; Third edition | publisher = [[ពួកសហការីស៊ីណូអឺរ]] | series = | year = 1998 | doi = | isbn = 0-87893-189-9 | page = 88}}</ref> ចំណែកថ្នាក់ [[វត្តិករសាស្ត្រ]] និង នាមវលីនៃសារពាង្គកាយជីវវិទ្យាត្រូវបានចាត់ការត្រួតពិនិត្យដោយ[[ក្រមនាមវលីសត្វវិទ្យាអន្តរជាតិ]] [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]] និង [[ក្រមនាមវលីវេត្រាណូអន្តរជាតិ]]សម្រាប់សត្វ រុក្ខជាតិ និង វេត្រាណូ រៀងគ្នា ។ ចំណែកថ្នាក់នៃវីសាណូ ពួក[[វីសាណូ]] ពួក[[វីសាណូធាតុ]] ពួក[[មូលជាតាណូឆ្លង]] (prion) និង ពួកភ្នាក់ងារមេរោគរងផ្សេងៗទៀត ដែលបង្ហាញចរិកលក្ខណៈជីវសាស្ត្រត្រូវបានតាក់តែងដោយ[[គណៈកម្មាធិការខាងវត្តិករសាស្ត្រវីសាណូអន្តរជាតិ|ក្រមចំណែកថ្នាក់ និង នាមវលីវីសាណូអន្តរជាតិ]] ។<ref>[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm "80.001 Popsiviroidae - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm "90. Prions - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm "81. Satellites - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref> ក៏ប៉ុន្តែ ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់មេរោគផ្សេងៗជាច្រើនធ្វើឲ្យកើតមានឡើង ។ តាមប្រពៃណី ភាវៈរស់ជាច្រើនត្រូវបានចែកទៅជាប្រាំរជ្ជៈ : [[ឯកាណូ|ម៉ូណេរ៉ា]] [[បឋមត្ថិកសត្វ|ប្រូទីស្តា]] [[ផ្សិត|ផ្វាំងជី]] [[រុក្ខជាតិ|ផ្លានទែ]] [[សត្វ|អេនីម៉លលៀ]] ។ <ref>{{cite book|last=ម៉ាហ៊្គូលីស|first=អ៊ែល|coauthors=Schwartz, KV|authorlink=លីន្ន ម៉ាហ្គូលីស|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman & Co|location=|year=1997|isbn=978-0716731832|series=|oclc=223623098 237138975}}</ref> យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួន ឥឡូវចាត់ទុកថា[[ប្រព័ន្ធប្រាំរជ្ជៈ]]ហួសសម័យហើយ ។ ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់ឆ្លាស់ទំនើបជាទូទៅចាប់ផ្ដើមជាមួយ [[ប្រព័ន្ធបីវិស័យ]] : [[បោរាណាណូ|អាខឃែ]] (ដើមឡើយ បុរាណវេត្រាណូ) [[វេត្រាណូ|បាក់តេរៀ]] (ដើមឡើយ សុវេត្រាណូ) [[សុធញ្ញ|អឺការីយ៉ូតតា]] (រួមមាន ពួក[[បឋមត្ថិកសត្វ]] ពួក[[ផ្សិត]] ពួក[[រុក្ខជាតិ]] និង ពួក[[សត្វ]])<ref name="domain">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eukarya | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode = 1990PNAS...87.4576W | accessdate = 2011-08-26 | archive-date = 2008-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080627233102/http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | dead-url = yes }}</ref> វិស័យទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងថាតើពួកកោសិកាមានស្នូល ឬមិនមាន ដូចគ្នាដែរភាពផ្សេងគ្នាជាច្រើននៅក្នុងសមាសភាពរសាយនៈ នៃផ្ទៃខាងក្រៅជាច្រើននៃកោសិកា ។<ref name="domain"/> បន្ថែមទៀត រជ្ជៈនីមួយៗប្រើការលែងកើត ដោយភ្ជាប់ឡើងវិញរហូតដល់ប្រភេទនីមួយៗត្រូវបានចែកថ្នាក់ឲ្យញែកដាច់ពីគ្នា ។ លំដាប់នេះគឺ: [[វិស័យ (ជីវវិទ្យា)|វិស័យ]]; [[រជ្ជៈ (ជីវវិទ្យា)|រជ្ជៈ]]; [[សាខា (សត្វ)|សាខា]]; [[ថ្នាក់ (ជីវវិទ្យា)|ថ្នាក់]]; [[លំដាប់ (ជីវវិទ្យា)|លំដាប់]]; [[អំបូរ (ជីវវិទ្យា)|អំបូរ]]; [[ពួក (ជីវវិទ្យា)|ពួក]]; [[ប្រភេទ (ជីវវិទ្យា)|ប្រភេទ]] ។ ក៏មានបន្តគ្នានៃពួក[[បញ្ញើប្រាណ]]អន្តោរកោសិកាដែល ''ជិតមានជីវិត'' <ref>{{cite journal | author = Rybicki EP | year = 1990 | title = The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics | url = | journal = S Aft J Sci | volume = 86 | issue = | pages = 182–186 }}</ref> ចំណែកនៃសកម្មភាព[[ការរំលាយអាហារ|រំលាយអាហារ]] មានន័យថាពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួនមិនបានចាត់ថ្នាក់ ឲ្យប្រាកដប្រជានូវរចនាសម្ព័ន្ធទាំងនេះថាមានជីវិត ពីព្រោះតែកង្វះខាតនៃមុខងារគ្រឹះហោចណាស់មួយឬច្រើនជាងនេះរបស់ពួកវា ដែលឲ្យនិយមន័យថាជីវិត ។ ពួកវាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា ពួក[[វីសាណូ (ជីវវិទ្យា)|វីសាណូ]] ពួក[[វីសាណូធាតុ]] ពួក[[អង្គឆ្លងមូលជាតិ]] ឬ [[រណប (ជីវវិទ្យា)|ពួករណប]] ។ ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនៃសារពាង្គកាយមួយគឺត្រូវបង្កើតឡើង ពីពួក និង ប្រភេទរបស់វា ។ ជាឧទាហរណ៍ មនុស្សត្រូវបាបចុះបញ្ជីជា ''[[មនុស្ស|ពួកអូម៉ូសាព្យាង]]'' (Homo sapiens) ។ ''Homo'' គឺជាពួក និង ''sapiens'' ប្រភេទ ។ នៅពេលសរសេរឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនៃសារពាង្គកាយមួយ វាគឺជាអសាធារណនាមត្រូវសរសេរអក្សរធំទីមួយជាពួក និង ដាក់ប្រភេទទាំងអស់ជាអក្សរតូចឬទាប ។ ដោយបន្ថែមទៀត ពាក្យទាំងស្រុងអាចនឹងសរសេរជាអក្សរទ្រេតឬគូសបន្ទាត់ពីក្រោម ។<ref>{{cite book | url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize | pages = 198 | title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation | author = Heather Silyn-Roberts | year = 2000 | isbn = 0750646365 | publisher = Butterworth-Heinemann | location = Oxford}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}</ref> ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់ដែលត្រួតលើគ្នាគេហៅថា [[វត្តិករសាស្ត្រលីនែអ៊ែន]] (Linnaean)។ វារួមបញ្ចូលឋានៈ និង [[នាមវលីទ្វិនាម]] ។ របៀបដែលពួកសារពាង្គកាយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះគឺត្រូវបានគេគ្រប់គ្រងដោយ កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដូចជា [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]] (ក.ន.រ.អ. ឬ ICBN) [[ក្រមនាមវលីសត្វវិទ្យាអន្តរជាតិ]] (ក.ន.ស.អ. ឬ ICZN) និង [[ក្រមនាមវលីវេត្រាណូអន្តរជាតិ]] (ក.ន.វ.អ. ឬ ICNB) ។ ពង្រាងដែលបញ្ចូលគ្នាមួយ គឺ[[ជីវក្រម]] គឺត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៩៩៧ ជាការប៉ុនប៉ងមួយដើម្បីធ្វើបរិមាណីយកម្មនាមវលីនៅ ក្នុងស្ថាប័នទាំងបីនេះ ប៉ុន្តែមានទៅហើយដែលត្រូវបានគេរើសយកជាផ្លូវការ ។ <ref>{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}</ref> ពង្រាងជីវក្រមបានទទួលការយកចិត្តទុកដាក់តិចតួចចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៧ ការបរិច្ឆេទ១មករា,២០០០ ប្រតិបត្តិកម្មគ្រោងការដើមដំបូងរបស់វា បានកន្លងផុតទៅដោយមិនបានកត់សម្គាល់ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រដាសឆ្នាំ២០០៤មួយ ព្រួយបារម្ភពួក[[និលវេត្រាណូ]] ដែលជួយគាំទ្រការទទួលយកនូវជីវក្រមមួយនៅពេលអនាគត និង ជំហានស្ដីទី ដែលក្នុងនោះជាការកាត់បន្ថយនូវភាពផ្សេងគ្នារវាងក្រមទាំងនោះ ។<ref name = "oren"> {{cite journal |author=Ahoren Oren |year=2004 |title=A proposal for further integration of the cyanobacteria under the Bacteriological Code |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |volume=54 |pages=1895–1902 |doi=10.1099/ijs.0.03008-0 |pmid=15388760 |issue=Pt 5 |ref=harv }}</ref> [[ចំណែកថ្នាក់វីសាណូ|ក្រមចំណែកថ្នាក់ និង នាមវលីវីសាណូអន្តរជាតិ]] (ក.ច.ន.វ.អ. ឬ ICVCN) នៅសល់ខាងក្រៅជីវក្រម ។ === === <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> === បរិស្ថានវិទ្យា === [[ឯកសារ:Common clownfish.jpg|thumb|250px|right|[[សហជីវិត]]ទៅវិញទៅមករវាង[[ត្រីត្លុក]]នៃ ពពួក[[អំភ្វីព្រីអន]] (Amphiprion)ដែលអាស្រ័យ នៅចំណោមពួកហត្ថាការ នៃពួក[[វាយាង្គជាសមុទ្រ]]តំបន់និវត្តន៍ ។ ត្រីដែនទឹកការពារវាយាង្គជាពីត្រីស៊ីវាយាង្គជា និង ត្រឡប់មកវិញហត្ថាការទិច នៃពួកវាយាង្គជាការពារពួកត្រីត្លុក ពីពួកសត្វរំពាវាវិញ]] '''''{{Main|បរិស្ថានវិទ្យា|ឥរិយាវិទ្យា|ឥរិយាបថ|ជីវភូមិវិទ្យា}}''''' [[បរិស្ថានវិទ្យា]]សិក្សារបាយ និង ភាពសំបូរបែបនៃ[[ជីវិត|ពួកភាវៈរស់]] និង អន្តរកម្មរវាងពួកសារពាង្គកាយ និង [[បរិស្ថានធម្មជាតិ|បរិស្ថាន]]របស់ពួកវា ។ <ref>{{cite book |last=Begon |first=M. |coauthors= Townsend, C. R., Harper, J. L. |title=Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.) |url=https://archive.org/details/ecologyfromindiv0000beg |year=2006 |publisher=Blackwell |isbn=1405111178 }}</ref> [[ទីលំនៅ]]នៃសារពាង្គកាយមួយអាចត្រូវគេពិពណ៌នាជា [[កត្តាអជីវិត]]តាមតំបន់ដូចជា[[អាកាសធាតុ]] និង [[បរិស្ថានវិទ្យា]] បន្ថែមទៅពួកសារពាង្គកាយដ៏ទៃ និង [[កត្តាជីវិត]]ដែលចែករំលែកបរិស្ថានរបស់វា ។<ref name="habitats_of_the_world">{{Cite book | title = Habitats of the world | year = 2004 | url = http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238 | publisher = Marshall Cavendish | location = New York | isbn = 978-0-7614-7523-1 | pages = 238 }}</ref> ហេតុផលមួយដែលប្រព័ន្ធជីវសាស្ត្រជាច្រើនអាចពិបាក នឹងសិក្សាគឺដូច្នេះថា អន្តរកម្មផ្សេងៗគ្នាច្រើនមែនទែនមួយចំនួន ជាមួយពួកសារពាង្គកាយដ៏ទៃទៀត និង បរិស្ថានគឺអាចមានលទ្ធភាពទៅរួច សម្បីតែលើទំហំដ៏តូចបំផុតក៏ដោយ ។ [[វេត្រាណូ]]អតិសុខុមទស្សន៍មួយឆ្លើយតបទៅ នឹងបន្ទេរស្ករនៃតំបន់កំពុងតបតទៅ កាន់បរិស្ថានរបស់វាជាច្រើនដូច[[តោ]]មួយក្បាល ដែលឆ្លើយតបទៅនឹងបរិស្ថានរបស់វានៅពេលវាស្វែងរកចំណីនៅ[[វាលស្មោង]] (savanna) អាហ៊្វ្រិក ។ សម្រាប់ប្រភេទចំៗណាមួយ [[ឥរិយាបថ]]ជាច្រើនអាចមាន[[សហប្រត្តិបត្តិការ]] [[ការឈ្លានពាន]] [[បញ្ញើប្រាណ]] ឬ មាន[[សហជីវិត]] ។ រូបធាតុជាច្រើនប្រែកាន់តែស្មុគស្មាញ នៅពេលពីរឬប្រភេទផ្សេងទៀតធ្វើអន្តរកម្មនៅក្នុង[[និវេសនប្រព័ន្ធ|បរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]មួយ ។ ការសិក្សានៃគំរូនេះគឺនៅខាងក្នុងវិស័យបរិស្ថានវិទ្យា ។ ប្រព័ន្ធបរិស្ថានវិទ្យាត្រូវបានគេសិក្សានៅក្នុងកម្រិតផ្សេងជាច្រើន ពីមួយៗ និង [[ប្រជាភិវឌ្ឍន៍]]ច្រើនទៅ[[បរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]ច្រើន និង [[ជីវមណ្ឌល]] ។ ពាក្យ [[ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] គឺត្រូវបានប្រើជារឿយៗដោយផ្លាស់ប្ដូរគ្នាទៅវិញទៅមកជាមួយ[[បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] ទោះបីជា ''ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍'' គឺកាន់តែប្រើជាញឹកញយនៅពេលដែលសិក្សាពួក[[ជំងឺ]] ពួក[[វីសាណូ]] និង ពួក[[អតិសុខុមប្រាណ]] គ្រានោះដែរ បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍ក៏កាន់តែសាមញ្ញទូទៅដែរ នៅពេលសិក្សាពួករុក្ខជាតិ និង ពួកសត្វ ។ តាមគេសន្និដ្ឋាន បរិស្ថានវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយប្រើប្រាស់ លើក្បួនជាច្រើនមួយចំនួន ។ [[ឥរិយាវិទ្យា]] សិក្សាពី[[ឥរិយាបថ]]សត្វ (ជាពិសេសនោះអំពីពួកសត្វសង្គមដូចជាពួក[[វានរសត្វ]] និង ពួក [[ពូជឆ្កែ|កានីឌែ]]) និង ជួនកាលត្រូវគេចាត់ចូលសាខាមួយនៃ[[សត្វវិទ្យា]] ។ ពួកអ្នកឥរិយាវិទូព្រួយបារម្ភជាពិសេសជាមួយ[[វិវត្តន៍]]នៃឥរិយាបថ និង ការយល់ដឹងនៃឥរិយាបថក្នុងចំណែកនៃទ្រឹស្ដីនៃ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ។ នៅក្នុងហេតុផលមួយ ឥរិយាវិទូសម័យថ្មីដំបូងគេ លោក [[ឆាឡិស ដាវីន]] សៀវភៅរបស់លោក ''[[វិញ្ញត្តិនៃអាវេគជាមនុស្ស និង សត្វ]]'' បានជះឥទ្ធិពលដល់ពួកអ្នកឥរិយាវិទូជាច្រើនមកដល់ ។<ref name="black">{{Cite journal | pmc = 1279921 | pmid = 12042386 | year = 2002 | month = Jun | author = Black, J | title = Darwin in the world of emotions | volume = 95 | issue = 6 | pages = 311–3 | issn = 0141-0768 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | url = http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | format = Free full text | doi = 10.1258/jrsm.95.6.311 | ref = harv | accessdate = 2011-08-26 | archive-date = 2016-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | dead-url = yes }}</ref> [[ជីវភូមិវិទ្យា]] សិក្សាពីរបាយនៃទំហំពួកសារពាង្គកាយលើ[[ផែនដី]]<ref>Wiley, 1981</ref> ដោយផ្ដោតលើប្រធានបទជាច្រើនដូចជា[[រចិតវិវត្តន៍លាត]] [[បំលាស់ប្ដូរអាកាសធាតុ]] [[ការបែកខ្ញែកជីវសាស្ត្រ|ការបែកខ្ញែក]] [[បំលាស់ទីសត្វ|បំលាស់ទី]] និង [[មែកវិទ្យា]] ។ == មែកធាងនៃជីវវិទ្យា == ទាំងនេះគឺជាសាខាសំខាន់ៗនៃជីវវិទ្យា:<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Branches_of_biology Branches of Biology on biology-online.org]</ref><ref>[http://www.bellaonline.com/articles/art28786.asp Biology on bellaonline.com]</ref> * [[កព័កវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកផ្សិត * [[កសិកម្ម]] — សិក្សាពីដំណាំដែលផលិតពីដី ជាមួយនឹងការសង្កត់លើការប្រតិបត្តិកម្មអនុវត្ត * [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] — សិក្សាអំពីទម្រង់ និង មុខងារ នៅក្នុងរុក្ខជាតិ សត្វ និង សារពាង្គកាយដ៏ទៃៗទៀត ឬ ជាពិសេសពួកមនុស្ស * [[ការស្រាវជ្រាវជីវឱសថ]] — ការសិក្សាអំពីរាងកាយមនុស្សមានសុខភាព និង ជំងឺ * [[ចិត្តជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះជីវសាស្ត្រនៃ [[ចិត្តវិជ្ជា]] * [[ជាលិកាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីក្រុមកោសិកា និង ជាលិកា ជាសាខាអតិសុខុមទស្សន៍នៃកាយវិភាគសាស្ត្រ * [[ជីវគណិតវិទ្យា|ជីវគណិតវិទ្យា ឬ ជីវវិទ្យាគណិតសាស្ត្រ]] — ការសិក្សាបរិមាណ ឬ គណិតវិទ្យា នៃដំណើរការជីវសាស្ត្រ ជាមួយការសង្កត់ធ្ងន់លើការធ្វើជាគំរូ * [[ជីវបច្ចេកវិទ្យា]] — ថ្មី និង ជួនកាលជាសាខាវាទប្បដិវាទនៃជីវវិទ្យា ដែលសិក្សាសហត្ថាការណ៍នៃរូបធាតុមានជីវិត រួមមានការកែប្រែពន្ធុ និង [[ជីវវិទ្យាសំយោគ]] * [[ជីវពត៌មានវិទ្យា]] — ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាពត៌មានសម្រាប់ការសិក្សា ការចងក្រង និង ការផ្ទុកទិន្នន័យជីវសាស្ត្រផ្សេង និង បណ្ដុំពន្ធុ * [[ជីវភូមិវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីរបាយនៃប្រភេទតាមលំហ និង លោកីយ * [[ជីវយន្តវិទ្យា]] — ជារឿយចាត់ទុកជាសាខាមួយនៃពេទ្យវិទ្យា សិក្សាអំពីយន្តវិទ្យានៃភាវ់ៈរស់ ជាមួយនឹងការសង្កត់ធ្ងន់លើ ការប្រើប្រាស់ប្រតិបត្តិតាមរយៈ[[ជួសវិទ្យា]] ឬ [[តម្រង់វិទ្យា]] * [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] — ការសិក្សាពីប្រតិកម្មរសាយនច្រើន តម្រូវសម្រាប់ជីវិតដើម្បីមាន និង ដំណើរការ ជាធម្មតាផ្ដោតលើកម្រិតកោសិកា * [[ជីវរូបវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការជីវសាស្ត្រតាមរយៈរូបវិទ្យា ដោយការអនុវត្តលើទ្រឹស្ដី និង ក្បួនច្រើនយ៉ាង ដែលបានប្រើវិទ្យាសាស្ត្ររូបតាមបែបបុរាណ * [[ជីវវិស្វកម្ម]] — ការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យាតាមរយៈវិធីមធ្យោបាយ នៃវិស្វកម្មជាមួយការសង្កត់ធ្ងន់លើចំណេះធ្វើ និង ជាពិសេសទាក់ទិនទៅនឹងជីវបច្ចេកវិទ្យា * [[ជីវវិទ្យាកោសិកា]] — ការសិក្សាអំពីកោសិកាជាអង្គបំពេញមួយ និង អន្តរកម្មរសាយនៈ និង អណូដែលបានកើតឡើងនៅខាងក្នុងកោសិកាមានជីវិត * [[ជីវវិទ្យាបរិស្ថាន]] — ការសិក្សាអំពីពិភពធម្មជាតិ តាមតំបន់ទាំងមូល ឬ ជាពិសេសមួយ ជាពិសេសពេលដែលវារងឥទ្ធិពលដោយសកម្មភាពមនុស្ស * [[ជីវវិទ្យាបូរណៈ]] — ការសិក្សាអំពីសារពាង្គកាយទាំងមូល ឬ ទាំងអស់ * [[ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីក្រុមនៃពួកសារពាង្គកាយបដិរូប រួមមាន **[[បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីរបៀបថាមវិទ្យា និង ការផុតពូជនៃប្រជាភិវឌ្ឍន៍ **[[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីការផ្លាស់ប្ដូរជាញឹកញាក់នៃពន្ធុក្នុងប្រជាភិវឌ្ឍន៍នៃក្រុមសារពាង្គកាយ * [[ជីវវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ]] — សាខាមួយនៃ [[ជីវវិទ្យាអណូ]], [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] និង [[ជីវរូបវិទ្យា]] ផ្ដោតជាមួយរចនាសម្ព័ន្ធអណូនៃក្រុមមហាណូជីវសាស្ត្រ * [[ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍]] — ការសិក្សាអំពីដើមកំណើត និង កូនចៅនៃប្រភេទកន្លងទៅហើយ * [[ជីវវិទ្យាសមុទ្រ]] — ការសិក្សាអំពីបរិស្ថានប្រព័ន្ធមហាសមុទ្រ ពួករុក្ខជាតិ ពួកសត្វ និង ភាវៈរស់មានជីវិតដ៏ទៃទៀត * [[ជីវវិទ្យាសំណង់]] — ការសិក្សាអំពីបរិស្ថានជីវិតនៅខាងក្នុងអគារ * [[ជីវវិទ្យាអណូ]] — ការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យា និង មុខងារជីវសាស្ត្រនៅក្នុងកម្រិតអណូ ខ្លះឆ្លងកាត់ប្រសព្វលើជាមួយនឹងជីវរសាយនវិទ្យា * [[ជីវវិទ្យាអភិរក្ស]] — ការសិក្សាអំពីការបង្ការ ការការពារ ឬ ការស្ដារឡើងវិញនៃបរិស្ថានធម្មជាតិ បរិស្ថានប្រព័ន្ធ សារពើរុក្ខជាតិ និង ជីវិតសត្វព្រៃ * [[ជីវវិទ្យាអភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការច្រើនរលូនដែលទម្រង់សណ្ឋានសារពាង្គកាយមួយ ពី អណ្ឌ ទៅរចនាសម្ព័ន្ធពេញលេញ * [[ដុំពកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការ[[មហារីក]] រួមមាន[[កំណើតដុំពក]]វីសាណូ ឬ [[បរិវត្តន៍]] [[នហារុកំណើត]] និង ការសូនជាលិកាឡើងវិញ * [[តារាជីវវិទ្យា]] — សិក្សាពីវិវត្តន៍ របាយ និង អនាគតនៃជីវិតនៅក្នុងចក្រវាឡ&mdash;ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ដែរថា[[ពហិជីវវិទ្យា]] [[ពហិបាសាណីភូតវិទ្យា]] និង [[ជីវតារាវិទ្យា]] * [[ថនិកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីថនិកសត្វ * [[បក្សីវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកបក្សី * [[បញ្ញើប្រាណវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីបញ្ញើប្រាណ និង បញ្ញើប្រាណនិយម * [[បរិស្ថានវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីអន្តរកម្មនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត ជាមួយនឹងមួយដទៃមួយហើយ និង ជាមួយធាតុគ្មានជីវិតនៃបរិស្ថានរបស់ពួកវា * [[បាណកវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីពួកសត្វល្អិត * [[បាសាណីភូតវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីបាសាណីភូត និង ជួនកាលភស្តុតាងភូមិសាស្ត្រនៃជីវិតបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ * [[បឹងវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីទឹកនៅដីគោក * [[ប្រសាទវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធប្រសាទ រួមមាន កាយវិភាគសាស្ត្រ សរីរវិទ្យា និង រោគវិទ្យា * [[ពន្ធុវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកពន្ធុ និង តំណពូជ * [[ភ្រូណាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីការអភិវឌ្ឍនៃភ្រូណា (ពីពហុផលការទៅដល់កើត) ។ សូមមើលផងដែរ ឋានជីវវិទ្យា * [[មច្ឆវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីត្រី * [[រុក្ខរោគវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីជំងឺរុក្ខជាតិ (ក៏ហៅផងដែរ រោគវិទ្យារុក្ខជាតិ) * [[រុក្ខសាស្ត្រ]] — ការសិក្សាអំពីពួករុក្ខជាតិ * [[រោគវិទ្យា|រោគជីវវិទ្យា ឬ រោគវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពពួកជំងឺ និង ហេតុ ដំណើរការ ធម្មជាតិ និង ការរីកចំរើននៃជំងឺ * [[រោគរាតត្បាតវិទ្យា]] — សមាសភាពសំខាន់មួយនៃការស្រាវជ្រាវសុខភាពសាធារណៈ កត្តាសិក្សាជាច្រើនដែលប៉ះពាល់ដល់សុខភាពនៃអត្រាប្រជាជន * [[វីសាណូវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកវីសាណូ និង ពួកភ្នាក់ងារដូចវីសាណូផ្សេងៗមួយចំនួណ * [[សង្គមជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះជីវសាស្ត្រនៃ [[សង្គមវិទ្យា]] ផ្ដោតជាមួយរចនាសម្ព័ន្ធអណូនៃក្រុមមហាណូជីវសាស្ត្រ * [[សត្វវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកសត្វ រួមមានចំណែកថ្នាក់ សរីរវិទ្យា ការរីកចំរើន និង ឥរិយាបថ (សូមមើលផងដែរ [[បាណកវិទ្យា]] [[ឥរិយាវិទ្យា]] [[ឧរង្គវិទ្យា]] [[មច្ឆវិទ្យា]] [[ថនិកវិទ្យា]] និង [[បក្សីវិទ្យា]]) * [[សរីរវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមុខងារនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត និង សរីរាង្គ និង ភាគខ្លះៗនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត * [[សាគរលេខន៍]] — ការសិក្សាអំពីមហាសមុទ្រ រួមមានជីវិត បរិស្ថាន ភូមិសាស្ត្រ ធាតុអាកាស មហាសមុទ្រ និង ទិដ្ឋភាពដ៏ទៃទៀតដែលជះឥទ្ធិពលដល់មហាសមុទ្រ * [[សីតុជីវវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីឥទ្ធិពលទាបជាងសីតុណ្ហភាពចូលចិត្តជាងជាធម្មតាលើភាវៈរស់ ។ *[[អដ្ឋបាទិកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកអដ្ឋបាទិកសត្វ * [[អតិសុខុមជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកសារពាង្គអតិសុខុមទស្សន៍ (ពួកអតិសុខុមសារពាង្គកាយ) និង អន្តរកម្មរបស់ពួកវាជាមួយនឹងភាវៈរស់ដ៏ទៃផ្សេងៗ * [[អាកាសជីវវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីពួកចុណ្ណភាគសរីរាង្គបង្ហើរ * [[ឥរិយាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីឥរិយាបថសត្វ * [[ឧរង្គវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកល្មូន និង ពួកថលជលិកសត្វ * [[ឱសថវិទ្យា]] — ការសិក្សា និង ការប្រតិបត្តិអនុវត្តនៃការរៀបចំ ប្រើប្រាស់ និង ឥទ្ធិពលនៃថ្នាំ និង ឱសថសំយោគ *[[សទ្ទានុក្រមបច្ចេកសព្ទអង់គ្លេស-ខ្មែរ]] == សូមមើលផងដែរ == {{Wikipedia-Books}} {{Portal box|ជីវវិទ្យា|បរិស្ថាន|បរិស្ថានវិទ្យា|វិទ្យាសាស្ត្រផែនដី}} '''''{{Main|ចំណុចត្រួសៗនៃជីវវិទ្យា}}''''' *[[ជីវវិទ្យាអភិរក្ស]] *''[[ទនានុប្បវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត]]'' *[[បញ្ជីគេហទំព័រជីវសាស្ត្រ]] *[[បញ្ជីពួកអ្នកជីវវិទូ]] *[[បញ្ជីពួកអ្នកជីវវិទូរុស្ស៊ី]] *[[បញ្ជីប្រធានបទជីវវិទ្យា]] *[[បញ្ជីទនានុប្បវត្តិ និង ទស្សនាវដ្ដីជីវវិទ្យា]] *តារាងសម័យកាលនៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិតក្នុង[[សំណួរទាំងបួនទីនបឺរជេន]] {{ប្រធានបទជីវវិទ្យា}} == == <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> == កំណត់សំគាល់ និង ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == អំនានបន្ថែម == *{{cite book|last =Alberts|first=Bruce|coauthors=Johnson, A, Lewis, J, Raff, M, Roberts, K & Walter, P|title=Molecular Biology of the Cell|url =https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|edition=4th|publisher=Garland|location=|year=2002|isbn=978-0815332183|series=|oclc =145080076 48122761 57023651 69932405}} *{{cite book|last=Begon|first=Michael|coauthors= Townsend, CR & Harper, JL|title=[[បរិស្ថានវិទ្យា:ពីម្នាក់ៗទៅបរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]|edition=4th|publisher=Blackwell Publishing Limited|year=2005|isbn=978-1405111171|oclc=57639896 57675855 62131207}} *{{cite book|last=ខាំផ៍បេល្ល|first=ណេល|authorlink=ណេល ខាំផ៍បេល (អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ)|title=Biology|edition=7th|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|location=|year=2004|isbn=0-8053-7146-X|series=|oclc=71890442}} *{{cite book|last=ខូលីនវោច្ស|first=ផូល|authorlink=ផូល ខូលីនវោច្ស |title=Why Big Fierce Animals are Rare: An Ecologist's Perspective|edition=reissue|publisher=Princeton University Press|year=1979|isbn=0691023646|oclc=10081738 24132192}} *{{cite book|last=ហូហ្គលែនដ៍|first=ម៉ាហ្លូន|authorlink=|title=The Way Life Works|url=https://archive.org/details/exploringwaylife0000hoag|edition=reprint|publisher=Jones and Bartlett Publishers inc|location=|year=2001|isbn=076371688X|series=|oclc=223090105 45487537}} *{{cite book|last=Janovy|first=John Jr.|title=On Becoming a Biologist|url=https://archive.org/details/onbecomingbiolog0000jano|edition=2nd|publisher=Bison Books|location=|year=2004|isbn=0803276206|series=|oclc=55138571 56964280}} *{{cite book|last=ចនសុន|first=ចច ប៊ី|authorlink=ចនសុន ចច ប៊ី|title=Biology, Visualizing Life|url=https://archive.org/details/holtbiologyvisua00john|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=|year=2005|isbn=0-03-016723-X|series=|oclc=36306648}} *{{cite book|last =Tobin|first=Allan|coauthors=Dusheck, Jennie|title=Asking About Life|url =https://archive.org/details/askingaboutlife0000tobi|edition=3rd|publisher=Wadsworth|location=Belmont, CA|year=2005|isbn=0-534-40653X}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks}} {{Wiktionary}} {{wikiversity|ជីវវិទ្យា|at-link=School:Biology|at=សាលាជីវវិទ្យា}} *{{dmoz|Science/Biology}} *[http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html OSU's Phylocode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114093618/http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html |date=2007-11-14 }} *[http://www.biology-online.org/dictionary/Main_Page Biology Online - Wiki Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917162850/http://biology-online.org/dictionary/Main_Page |date=2008-09-17 }} *[http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ ខ្សែវីដេអូមេរៀនជីវវិទ្យានៅ MIT] *[http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ Biology and Bioethics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626143439/http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ |date=2007-06-26 }}. *[https://inlportal.inl.gov/portal/server.pt?open=514&objID=2622&parentname=CommunityPage&parentid=7&mode=2&in_hi_userid=200&cached=true Biological Systems] - Idaho National Laboratory *[http://tolweb.org/tree/phylogeny.html ''ដើមឈើនៃជីវិត'']: A multi-authored, distributed Internet project containing information about phylogeny and biodiversity. *[http://www.library.illinois.edu/bix/biologicalliterature/ បំរើបំរាស់ប្រភពឯកសារលើអ៊ីនធើណិតរបស់អក្សរសាស្ត្រជីវវិទ្យា] ;តំណភ្ជាប់ទនានុប្បវត្តិ *[http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 PLos Biology] ទនានុប្បវត្តិត្រួតពិនិត្យ ចូលរួមយ៉ាងទូលាយបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយ [[បណ្ណាល័យវិទ្យាសាស្ត្រសាធារណៈ]] *[http://www.cell.com/current-biology/ Current Biology] ទនានុប្បវត្តិទូទៅបោះពុម្ព[[ការស្រាវជ្រាវដើម]]អំពីគ្រប់វិស័យទាំងអស់នៃជីវវិទ្យា *[http://rsbl.royalsocietypublishing.org/ Biology Letters] ទនានុប្បវត្តិ[[សង្គមរាជា]][[កត្តាប៉ះទង្គិច|ដែលប៉ះទង្គិចខ្ពស់]]បោះពុម្ពអត្ថបទនិពន្ធជីវវិទ្យាដែលបាន[[ត្រួតពិនិត្យ]]នូវចំណាប់អារម្មណ៍ទូទៅសាមញ្ញ *[http://www.sciencemag.org/collections/subject/ Science Magazine] ការបោះពុម្ពផ្សាយវិទ្យាសាស្ត្រ[[សមាគមអាមេរិកដើម្បីការរីកចំរើននៃវិទ្យាសាស្ត្រ|ស.អ.រ.វ.]]ដែលមានកេរ្ត៍ឈ្មោះនៅក្នុងអន្តរជាតិ - សូមមើលផ្នែកនៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត *[http://www.biolsci.org International Journal of Biological Sciences] ទស្សនាវដ្ដីជីវវិទ្យាដែលបោះផ្សាយសារណាវិទ្យាសាស្ត្រសំខាន់ៗដែលមានការត្រួតពិនិត្យច្បាស់លាស់ពីអ្នកជំនាញ *[http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031110160426/http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html |date=2003-11-10 }} គឺជាទនានុប្បវត្តិ[[ក្បួនអ្នកប្រាជ្ញ|អ្នកប្រាជ្ញ]][[អន្តរវិជ្ជាសិក្សា]]បោះពុម្ពនូវ[[សំណេរ]]ជាច្រើនអំពីភាពទាក់ទងគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយ *[http://www.lifesciencelog.com/ កំណត់ត្រាវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត] {{Natural sciences-footer}} {{Nature nav}} {{Biology nav}} {{អត្ថបទពិសេស}} <!----> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជីវវិទ្យា| ]] 4f2y5ituiz6d5wcrsp0rm6890wv1zti 0 18697 339129 312365 2026-08-19T09:24:31Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339129 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} {{refimprove|date=ខែវិច្ឆិកា ២០១២}} {{Infobox Former Country |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |native_name = ''Royaume du Cambodge'' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]) |common_name = កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = '''[[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]]''' |image_coat = Royal arms of Cambodia.svg |symbol = ព្រះលញ្ឆករកម្ពុជា |symbol_type = '''[[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះរាជសង្ហារ]]'''<ref>{{Cite web|url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~205622~3002518|title=Vietnam, Laos, Cambodia. India, Pakistan, Nepal, Ceylon. Pergamon World Atlas. – David Rumsey Historical Map Collection|website=davidrumsey.com}}</ref> |national_motto =<br>ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ |national_anthem = <br>''[[បទនគររាជ]]''<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]}}</div> |image_map = Cambodia Cold War (orthographic projection).svg |era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]), [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្ដសាសនា]], [[សាសនាឥស្លាមនៅកម្ពុជា|ឥស្លាមសាសនា]] និង[[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនា]]ផ្សេងៗទៀត |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]<br />(១៩៥៣–១៩៥៥)<br />[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ប្រកាន់[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]<br />(១៩៥៥–១៩៧០) |title_leader = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader1 = [[នរោត្តម សីហនុ]] |year_leader1 = ១៩៥៣–១៩៥៥ |leader2 = [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] |year_leader2 = ១៩៥៥–១៩៦០ |leader3 = [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] |year_leader3 = ១៩៦០–១៩៧០ |title_representative = [[ប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា|ប្រមុខរដ្ឋ]] |representative1 = [[នរោត្តម សីហនុ]] |year_representative1 = ១៩៦០–១៩៧០ |representative2 = [[ចេង ហេង]] (ស្ដីទី) |year_representative2 = ១៩៧០ |title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] |deputy1 = [[ប៉ែន នុត]] (ដំបូង) |year_deputy1 = ១៩៥៣ |deputy2 = [[លន់ នល់]] (ចុងក្រោយ) |year_deputy2 = ១៩៦៩–១៩៧០ |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |event_start = [[បុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]] |date_start = ៩ វិច្ឆិកា |year_start = ១៩៥៣ | date_event1 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event1 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]] | date_event2 = ២២ មីនា ១៩៥៥ | event2 = [[សង្គមរាស្រ្តនិយម]]ត្រូវបានស្ថាបនាឡើង | date_event3 = ១៤ ធ្នូ ១៩៥៥ | event3 = [[សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១០៩ នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ទទួលស្គាល់]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |event_end = [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|រដ្ឋប្រហារ]] |date_end = ១៨ មីនា |year_end = ១៩៧០ |event_post = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណរដ្ឋ]] |date_post = ៩ តុលា ១៩៧០ |year_post = | stat_area1 = 181033 | stat_year1 = ១៩៥៣ | drives_on = ស្តាំ | stat_area2 = 181035 | stat_year2 = ១៩៦២ | stat_pop2 = ៥,៧២៨,៧៧១<ref>{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national/114m-cambodians-counted-census|title=11.4m Cambodians counted by census &#124; Phnom Penh Post|first=Beth|last=Moorthy|website=www.phnompenhpost.com}}</ref> | utc_offset = +០៧:០០ | time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ICT]] | currency = [[រៀល (រូបិយវត្ថុ)|រៀល]] | calling_code = ៨៥៥ |iso3166code = KH |p1 = សហភាពឥណ្ឌូចិន |flag_p1 = Flag of France (1794-1815).svg | p2 = សម័យអាណានិគមបារាំង{{!}}កម្ពុជាក្រោមអាណានិគមបារាំង | flag_p2 = Flag of Cambodia under French protection.svg |flag_s1 = Flag of the Khmer Republic.svg |s1 = សាធារណរដ្ឋខ្មែរ |today = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] |footnotes = |recognized_national_languages=[[ភាសាចាម]], [[ភាសាបារាំង]]}} '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Royaume du Cambodge'') ឬអាចហៅបានថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១'''<ref name=":02">{{cite web |date=1 November 2017 |title=សៀវភៅប្រវត្តិវិទ្យា (សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង–ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២ |url=http://krou.moeys.gov.kh/kh/article/item/1766-1766.html#.XwfqQSgzbIU |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729102601/http://krou.moeys.gov.kh/kh/article/item/1766-1766.html#.XwfqQSgzbIU |archivedate=29 កក្កដា 2020 |access-date=13 សីហា 2020 |publisher=ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា}}</ref> ឬខ្មែរយើងតែងនិយមហៅថា'''របប[[សង្គមរាស្រ្តនិយម]]''' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Communauté socialiste populaire'') គឺជាសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]ពីឆ្នាំ១៩៥៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧០។ នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ ប្រទេសកម្ពុជាបានក្លាយជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលធំធេងមួយនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងប៉ុន្មាននៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ក្នុងសម័យនេះ សង្គមរាស្ត្រនិយមគឺជាគណបក្សនយោបាយស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2a/entry-2847.html|title=Cambodia under Sihanouk (1954-70)}}</ref> ==សន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវ និងការលុកលុយរបស់វៀតមិញ== ទោះជាកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យពេញលេញនៅចុងឆ្នាំ១៩៥៣ ក្តី ប៉ុន្តែស្ថានការណ៍យោធានៅក្នុងប្រទេសគឺនូវតែមានភាពច្របូកច្របល់ដដែល។ ក្រុមបក្សពួកមិនមែនកុម្មុយនិស្តរបស់ខ្មែរឥស្សរៈបានសម្រេចចុះចូលជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាថ្មីរួចទៅហើយ តែពួក[[សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ]]និងពួកគាំទ្រវៀតមិញនូវតែបន្តបង្កជម្លោះនៅតាមតំបន់ជនបទដដែល។ កងកម្លាំងខេមរភូមិន្ទបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ជាច្រើនលើកដែរប៉ុន្តែនូវតែមិនអាចបំបែកពួកកុម្មុយនិស្តនោះបាន។ ក្រុមកុម្មុយនិស្តទាំងនោះក៏បានបង្វែរក្បាលមកខំប្រឹងព្យាយាមពង្រឹងគោលជំហរចរចារបស់ពួកគេវិញនៅឯសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវដែលគ្រោងនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅចុងខែមេសា។ សន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវគឺត្រូវបានចូលរួមដោយអ្នកតំណាងមកពីប្រទេសដូចជា៖ កម្ពុជា [[វៀតណាមខាងជើង]] សមាគម[[រដ្ឋវៀតណាម]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] សហភាពសូវៀត ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅមួយដ៏សំខាន់នៃសន្និសីទនេះគឺដើម្បីស្តារសន្តិភាពដ៏យូរអង្វែងនៅ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន|តំបន់ឥណ្ឌូចិន]]។ ការពិភាក្សាអំពីតំបន់ឥណ្ឌូចិនបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅថ្ងៃទី៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។ ពួកវៀតណាមខាងជើងបានខំប្រឹងយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីធ្វើជាតំណាងឱ្យចលនាតស៊ូរបស់ខ្លួននៅទឹកដីភាគខាងត្បូងប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤ សន្និសីទហ្សឺណេវក៏បានឈានមកដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលអំពាវនាវឱ្យបញ្ឈប់រាល់ជម្លោះទាំងឡាយណាដែលមានវត្តមាននៅឥណ្ឌូចិន។ ទាក់ទងនឹងប្រទេសកម្ពុជាវិញ កិច្ចព្រមព្រៀងនោះបានទុករយៈពេលចំនួន ៩០ ថ្ងៃសម្រាប់ឱ្យកងកម្លាំងវៀតមិញទាំងអស់ដកខ្លួនចេញពីកម្ពុជាហើយចំណែកឯកងកម្លាំងប្រឆាំងរបស់កម្ពុជាវិញនឹងតម្រូវឱ្យរំសាយចេញក្នុងរយៈពេលត្រឹម ៣០ ថ្ងៃ។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងដាច់ដោយឡែកមួយទៀតដែលបានចុះដោយក្រុមអ្នកតំណាងកម្ពុជា បារាំង និងវៀតមិញបានតម្រូវឱ្យកងកម្លាំងភាគីទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីដែនដីប្រទេសកម្ពុជាត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៤។ ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពរបស់វៀតមិញ ក្រុមអ្នកតំណាងកុម្មុយនិស្តក៏បានស្នើសំណើមួយនៅហ្សឺណេវថាសូមឱ្យកម្ពុជានិងឡាវចូលប្រកាន់នូវអព្យាក្រឹតភាពដាច់ខាត។ ការធ្វើបែបនេះ វានឹងជួយរារាំងកុំឱ្យមានការឈរជើងរបស់ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសទាំងពីរ។<ref>{{Cite journal|last=Young|first=Kenneth Ray|date=June 1970|title=Neutralism in Laos and Cambodia|url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_1970-06_14_2/page/219|journal=International Studies Quarterly|volume=14|issue=2|pages=219–226|doi=10.2307/3013517|issn=0020-8833|jstor=3013517}}</ref> ប៉ុន្តែ មុនថ្ងៃបញ្ចប់នៃសន្និសីទនេះ អ្នកតំណាងប្រទេសកម្ពុជាម្នាក់ឈ្មោះ[[សម សារី]]បានទទូចប្រាប់ថា ប្រសិនបើប្រទេសកម្ពុជាមានឯករាជ្យពេញលេញពិតប្រាកដមែននោះ គ្មានរដ្ឋប្រទេសណាអាចមានសិទ្ធិមកហាមឃាត់កម្ពុជាមិនឱ្យរកជំនួយយោធាពីប្រទេសផ្សេងបានទេ។ សន្និសីទក៏បានទទួលយល់ព្រមនូវចំណុចដែលលើកឡើងដោយសារីហើយរុញច្រានសំណើរបស់វៀតណាមខាងជើងចោល។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ប្រទេសកម្ពុជាបានសម្រេចទទួលយកនូវអព្យាក្រឹតភាពខ្លួនដោយប្តេជ្ញាថានឹងមិនចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធភាពយោធាណាមួយឡើយ ជាពិសេសបើ"មិនស្របទៅនឹងគោលការណ៍ធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ" ហើយនឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានមូលដ្ឋានទ័ពបរទេសណានៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនឡើយ លុះត្រាតែ"មានការគំរាមកំហែងរំលោភបំពានពីភាគីណាមួយ"។ កិច្ចព្រមព្រៀងនៃសន្និសីទក្រុងហ្សឺណេវបានបង្កើតចេញនូវ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (ហៅជាផ្លូវការថា គណៈកម្មការអន្តរជាតិសម្រាប់ការឃ្លាំមើលនិងត្រួតពិនិត្យ) ទៅគ្រប់ប្រទេសនៅឥណ្ឌូចិន។ អ្នកតំណាងនៃគណៈកម្មការនេះមានជនជាតិដូចជា ឥណ្ឌា កាណាដា និងប៉ូឡូញ ហើយពួកគេមានតួនាទីត្រួតត្រាបទឈប់បាញ់ បញ្ជាឱ្យពួកបរទេសដកទ័ពខ្លួនចេញ ដោះលែងរាល់ឈ្លើយសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិន និងអនុលោមតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀង។ កងកម្លាំងទាហានបារាំងនិងវៀតមិញត្រូវបានដកថយចេញពីទឹកដីកម្ពុជាទៅតាមអ្វីដែលបានកំណត់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងអស់។<ref>{{Cite journal|last=Szaz|first=Zoltan M.|date=October 1955|title=Cambodia's Foreign Policy|url=https://archive.org/details/sim_far-eastern-survey_1955-10_24_10/page/151|journal=Far Eastern Survey|volume=24|issue=10|pages=151–158|doi=10.1525/as.1955.24.10.01p09872|issn=0362-8949}}</ref> ==ការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងប្រទេស== កិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណេវក៏បានចែងផងដែរថាការបោះឆ្នោតសកលកម្ពុជាគួរតែប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៥ ហើយគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិគួរតែតាមដានការបោះឆ្នោតនេះឱ្យបានជាប់។ ព្រះបាទសីហនុមានការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការយកឈ្នះលើ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (កម្ពុជា)|ពួកប្រជាធិបតេយ្យ]] (ដោយផ្អែកតាមការបោះឆ្នោតកន្លងៗមក គេបានរំពឹងថាបក្សប្រជាធិបតេយ្យនឹងអាចឈ្នះការបោះឆ្នោតលើកនេះដែរ)។ ព្រះបាទសីហនុក៏បានព្យាយាមកែកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ ព្រះអង្គបានប្រកាសដាក់រាជ្យទៅឱ្យព្រះបិតារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[នរោត្តម សុរាម្រិត]]។ ដោយទទួលបាននូវងារជា"សម្តេច" សីហនុបានពន្យល់ប្រាប់ថា សកម្មភាពនេះគឺជាការដ៏ចាំបាច់ដើម្បីឱ្យខ្លួនទ្រង់អាចលូកដៃចូលទៅក្នុងកិច្ចការរឿងនយោបាយដោយសេរី។ ដើម្បីចូលប្រកួតប្រជែងជាមួយនឹងក្រុមប្រជាធិបតេយ្យបាន សម្តេចសីហនុបានបង្កើតអង្គការនយោបាយមួយផ្ទាល់គឺ[[សង្គមរាស្រ្តនិយម]] (អាចហៅខ្លីបានថា''សង្គម'')។ មានពាក្យ"សង្គម"និង"និយម"នៅក្នុងឈ្មោះមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្រួបបញ្ចូលនូវក្រុមស្តាំនិយមជាច្រើនចូលក្នុងអង្គការខ្លួនដែលសុទ្ធតែជាពួកប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តដាច់ខាត។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតនាខែកញ្ញា សង្គមរាស្រ្តនិយមបានយកឈ្នះលើបក្សប្រជាធិបតេយ្យ បក្សឯករាជ្យខ្មែររបស់លោក[[សឺង ង៉ុកថាញ]] និងពួកឆ្វេងនិយម[[ក្រុមប្រជាជន|ប្រជាជន]] ដោយទទួលបានសម្លេងឆ្នោតប្រមាណ ៨៣% និងអាសនៈទាំងអស់នៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិ។ លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៥៥ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានការបន្លំសន្លឹកឆ្នោតនិងការបំភិតបំភ័យ។ អ្នកកាសែតឈ្មោះ[[ហ្វីលីព ចន]]បានលើកយកសេចក្តីថ្លែងការណ៍ឆ្នាំ១៩៥៧ របស់សីហនុជាភស្តុតាងដោយនៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍នោះ សម្តេចសីហនុបានសារភាពថាមណ្ឌលបោះឆ្នោតចំនួន ៣៦ បានបោះឆ្នោតជ្រើសយកក្រុមប្រជាជន ឬប្រជាធិបតេយ្យភាគច្រើនរីឯលទ្ធផលផ្លូវការមិនបានបង្ហាញថាបក្សទាំងពីរត្រូវឈ្នះឆ្នោតអ្វីទេ។ នៅកំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៧ សម្តេចសីហនុបានកោះហៅថ្នាក់ដឹកនាំនៃគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យឱ្យមក"ពិភាក្សា"គ្នានៅឯព្រះបរមរាជវាំង។ ប៉ុន្តែតាមការពិត អ្នកទាំងនោះត្រូវរងនូវការជេរប្រមាថអស់រយៈពេល ៥ ម៉ោងទៅវិញ។ ក្រោយពីព្រឹត្តិការណ៍នោះបានបញ្ចប់ហើយគ្រោងនឹងចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំង អ្នកដែលសីហនុកោះហៅនុះក៏ត្រូវប៉ូលីសនិងទាហានសីហនុទាញចេញពីឡានហើយវាយតប់ដោយស្វាយកាំភ្លើង។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានោះដែរ បក្សប្រជាជនបានលើកយកបុគ្គលចំនួន ៥ នាក់ឡើងឈរឈ្មោះជាបេក្ខជនបោះឆ្នោត។ សម្តេចសីហនុបានធ្វើដំណើរទៅតាមស្រុកនីមួយៗ ហើយក៏ចាត់យុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងបក្សប្រជាជនទាំងមូល។ វិទ្យុជាតិកម្ពុជាបានផ្សព្វផ្សាយចោទទៅកាន់បក្សប្រជាជនថាជាអាយ៉ងរបស់យួន។ ជាចុងក្រោយ បេក្ខជនឈរឈ្មោះចំនួន ៤ នាក់របស់បក្សប្រជាជនត្រូវបានគេបំភិតបំភ័យឱ្យលះបង់ចោលនូវការឈរឈ្មោះរបស់ខ្លួន។ បេក្ខជនតែម្នាក់គត់ដែលនៅសល់បានទទួលសម្លេងគាំទ្រតែ ៣៩៦ ប៉ុណ្ណោះក្នុងចំណោមអ្នកបោះឆ្នោតចំនួន ៣០,០០០ នាក់នៅក្នុងតំបន់ដែលបក្សប្រជាជនត្រូវបានគេដឹងថាមានការគាំទ្រយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ ពេលទស្សវត្ត ១៩៦០ ចាប់ផ្តើម រាល់ក្រុមបក្សពួកឬគណបក្សនយោបាយទាំងប៉ុន្មានដែលប្រឆាំងនឹងសីហនុនិងសង្គមរាស្រ្តនិយមត្រូវបង្ខំបន្តចលនាតស៊ូប្រឆាំងរបស់គេជាសម្ងាត់។ យោងទៅតាមវិឃឺរី គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យបានបែកបាក់នៅកំឡុងឆ្នាំ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីថ្នាក់ដឹកនាំរបស់វាបានស្នើសុំដោយឯកសិទ្ធិក្នុងការចូលរួមជាមួយសង្គមរាស្ត្រនិយម។ ទោះជាមានសមាជិកស្តាំនិយមច្រើនមែនតែសង្គមរាស្រ្តនិយមមិនបានចាត់ទុកខ្លួនជាគណបក្សនយោបាយស្លាបស្តាំនោះទេ។ សម្តេចសីហនុបានអញ្ជើញពួកឆ្វេងនិយមមួយចំនួនឱ្យមកចូលរួមជាមួយបក្សនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ដើម្បីឱ្យមានតុល្យភាពក្នុងជួរបក្ស។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ បុគ្គលសំខាន់ៗមានចំនួនបីនាក់គឺលោក[[ហ៊ូ យន់]] និង[[ហូ នឹម]], ដែលបានបម្រើការឱ្យក្រសួងមួយចំនួននៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៨ និងឆ្នាំ១៩៦៣ ចំណែកឯបុគ្គលម្នាក់ទៀតគឺលោក[[ខៀវ សំផន]]ដែលបម្រើការជារដ្ឋលេខាធិការក្រសួងពាណិជ្ជកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីមួយនៅកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ គណបក្សឯករាជ្យស្លាបឆ្វេងទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលសីហនុកម្ចាត់ចេញទាំងអស់។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ អ្នកនិពន្ធកាសែតប្រចាំសប្តាហ៍របស់បក្សប្រជាជនឈ្មោះ[[ណុប បូផាន់]] ត្រូវបានប៉ូលីសសន្តិសុខរដ្ឋបាញ់សម្លាប់នៅខាងក្រៅការិយាល័យរបស់លោកផ្ទាល់តែម្តង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ មនុស្សប្រមាណ ២,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចាប់ឃុំខ្លួនដោយសារហេតុផលនយោបាយនៅឯជំរុំឃុំឃាំងមួយកន្លែងក្រៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ករណីសន្តិសុខរដ្ឋត្រូវបានដោះស្រាយដោយតុលាការយោធាដែលមិនមានបណ្តឹងឧទ្ធរណ៍ឡើយ។ តុលាការនោះគឺទទួលខុសត្រូវលើក្រឹត្យមរណភាពចំនួន ៣៩ ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែ ៦ ខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះហើយគេដឹងជាទូទៅថាសាលក្រមខ្លះគឺត្រូវបានសម្រេចដោយសម្តេចសីហនុផ្ទាល់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} *{{loc}} - [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html Cambodia] {{DEFAULTSORT:Cambodia Under Sihanouk (1954–1970)}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] i2dasol2sgcydqmcpkx1xbe8et5l3ky 0 19995 339164 337411 2026-08-19T10:04:06Z InternetArchiveBot 32568 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339164 wikitext text/x-wiki {{Infobox |name = អ៊ីសាក់ ញូតុន |bodystyle = |title = អ៊ីសាក់ ញូតុន |titlestyle = |image = [[File:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg |200px]] |imagestyle = |caption = រូបគំនូរ លោក អ៊ីសាក់ ញូតុន គូរដោយលោក [[ហ្កតហ្វ្រ៊ី ណេលលើ]] នៅឆ្នាំ១៦៨៩ |captionstyle = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |datastyle = | data1 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង កំណើត | data1 = ៤ មករា ១៦៤៣ នៅ វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស, លីនខូនសៀ, អង់គ្លេស }} | data2 = {{Infobox | child = yes | label1= កាលបរិច្ឆេទនិងទីកន្លែង មរណភាព | data1 = ៣១ មីនា ១៧២៧ (អាយុ ៨៤ឆ្នាំ) នៅ ខេនស៊ីងតុន, មីដដលសេក្ស, ចក្រភព អង់គ្លេស }} | data3 ={{Infobox | child = yes | label1 = កន្លែងសម្រាកចុងក្រោយ | data1 = យេស្ទមីនស្ទើ អាបប៊ី | label2 = ការអប់រំ | data2 = [[មហាវិទ្យាល័យ ទ្រីនីធី]], [[ខេមប្រ៊ីជ]] (M.A., 1668)<ref>Kevin C. Knox, Richard Noakes (eds.), ''From Newton to Hawking: A History of Cambridge University's Lucasian Professors of Mathematics'', Cambridge University Press, 2003, p. 61.</ref> | label3 = ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារ | data3 = {{collapsible list|[[Classical mechanics|Newtonian mechanics]]| [[Universal gravitation]]| [[Calculus]]| [[Newton's laws of motion]]| [[Optics]]| [[Binomial series]]| ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]''| [[Newton's method]] | [[Newton's Law of Cooling]]| [[Newton's identities]]| [[Newton's metal]]| [[Newton line]]| [[Newton-Gauss line]]| [[Newtonian fluid]]| [[Newton's rings]]| [[List of things named after Isaac Newton|List of all other works and concepts]]|}} | label4 = ពានរង្វាន់ | data4 = {{unbulleted list | [[Fellow of the Royal Society|FRS]]&nbsp;(1672)<ref name=frs>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|archive-date=16 March 2015|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}</ref> | [[Knight Bachelor]]&nbsp;(1705)}} }} | data4 = {{Infobox | child = yes | header1 = អាជីពផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ }} | data5 = {{Infobox | child = yes | label1 = ផ្នែក | data1 = {{hlist| [[រូបវិទ្យា]]| [[ទស្សនវិទ្យាធម្មជាតិ]]| [[អាល់គីមី]]| [[ទេវវិទ្យា]]| [[គណិតវិទ្យា]]| [[តារាវិទ្យា]]| [[សេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា]]}} | label2 = ស្ថាប័ន | data2 = {{unbulleted list| [[សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ]]| [[Royal Society]]| [[Royal Mint]]}} }} | data6 = {{Infobox | child = yes | headerstyle = background:#ccf; | header1 = ព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួន }} | data7 = {{Infobox | child = yes | header1 = ហត្ថលេខា }} | data8 = {{Infobox | child = yes | image = [[File:Isaac Newton signature ws.svg|200px]] }} }} '''អ៊ីសាក់ ញូតុន''' ឬ អាយស្សាក់ ញូតុន (Isaac Newton)(គិតតាមប្រតិទិនជូល្យុស៖ ២៥ ធ្នូ ១៦៤២ – ២០ មិនា ១៧២៧) (គិតតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរាន៖ ៤ មករា ១៩៦៣ – ៣១ មិនា ១៧២៧) គឺជារូបវិទូ គណិតវិទូ តារាវិទូ ទស្សនវិទូធម្មជាតិ អាល់គីមីវិទូ សញ្ញាតិអង់គ្លេស។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា«អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ខារ្យនិងមានឥទ្ធិពលបំផុត ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក»។ សៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (គោលការណ៍គណិតវិទ្យាស្ដីអំពីទស្សនវិជ្ជាធម្មជាតិ) ដែលបោះពុម្ភផ្សាយនៅឆ្នាំ១៦៨៧ បានក្លាយជាគោលគ្រឺះរបស់មេកានិចក្លាស់សិច។ ក្នុងសៀវភៅនេះ ញូតុនបានបកស្រាយអំពី កំលាំងទំនាញសាកល និង ច្បាប់ចលនាទាំង៣ ដែលច្បាប់ទាំងអស់នេះគ្រោបដណ្ដប់លើទស្សនវិស័យបែបវិទ្យាសាស្ត្រដែលយើងមើលលើសាកលរូបវិទ្យា នារយៈពេល៣សតវត្សរ៍។ ញូតុនបានបង្ហាញថារាល់ចលនារបស់អង្គធាតុទាំងអស់​នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាអង្គធាតុអណ្ដែតក្នុងលំហអវកាសទាំងអស់ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយចង្កោមច្បាប់ធម្មជាតិដូចគ្នា ដោយបានស្រាយបញ្ជាក់ថាច្បាប់ចលនាភពរបស់កេព្លែត្រូវគ្នានឹងច្បា់ទំនាញសាកលរបស់គាត់។ ជាលទ្ធផល គេបានស្រាយចំងល់អំពីទ្រឹស្ដីអេល្យូសង់ទ្រិច (ទ្រឹស្ដីដែលចែងថាផែនដីនិងភពដទៃទៀតវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ) អោយបានជំរុញចូលទៅក្នុងសម័យកាលនៃការបដិវត្ដន៍វិទ្យាសាស្ត។ សៀវភៅ ''Principia'' នេះត្រូវបានគេអោយតំលៃជាទូទៅថាជាសៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលមិនធ្លាប់មាននរណាសរសេរពីមុនមក ដោយសារតែវាបរិយាយ​យ៉ាងជោគជ័យនូវច្បាប់រូបវិទ្យាបានច្បាស់លាស់ ប្រកបដោយបែបផែនត្រឹមត្រូវ ដែលបានក្លាយជាស្តង់ដារសំរាប់ឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រនានារហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ញូតុនជាអ្នកធ្វើតេលេទស្សន៍ចំនាំងផ្លាតបានជោគជ័យដំបូងគេ និងបានចងក្រងទ្រឹស្ដីអំពីពណ៌ពន្លឺ នៅពេលដែលគាត់សង្កេតឃើញព្រីសបំបែកពន្លឺពណ៌សជាពណ៌ជាច្រើន ក្នុងទំរង់ជាស៊្បិចមើលឃើញ។ ញូតុនក៏បានសរសេររូបមន្តស្ដីពីអង្គធាតុចុះត្រជាក់(ក្នុងទែរម៉ូឌីណាមិច) និងសិក្សាអំពីល្បឿនសំលេងផងដែរ។ ក្នុងគណិតវិទ្យា ញូតុនរួមស្នាដៃជាមួយ ឡៃបនីហ ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍គណិតវិទ្យាវិភាគផ្នែកឌីផេរ៉ង់ស្យែលនិងអាំងតេក្រាល។ គាត់ក៏បានស្រាយបញ្ជាក់ទ្រឹស្ដីទ្វេធាទូទៅ បង្កើតវិធីញូតុនក្នុងការគណនាឫសអនុគមន៍ និងចូលរួមចំនែកស្រាវជ្រាវពីស៊េរីស្វ័យគុណ។ == កុមារភាព == អ៊ីសាក់ ញូតុនបានកើត (យោងតាម ប្រតិទិនជូល្យុស ដែលកំពុងប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសនាពេលនោះ) នៅថ្ងៃបុណ្យណូអែល ថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៦៤២ ( NS ៤ ខែមករា ឆ្នាំ ១៦៤៣ {{Efn|name=OSNS}} ) នៅភូមិគ្រឺះវូលស្ថប ក្នុង វូលស្ថប-បាយ-ខូលស្ទើវស ដែលជាភូមិតូចមួយនៅលីនខូនសៀ ។ <ref>{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |date=1988 |title=Sir Isaac Newton |url=http://users.clas.ufl.edu//ufhatch/pages/01-courses/current-courses/08sr-newton.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105011958/http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/01-Courses/current-courses/08sr-newton.htm |archive-date=5 November 2022 |access-date=13 June 2023 |website=The Scientific Revolution Homepage}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាគឺ អ៊ីសាក់ ញូតុន បានទទួលមរណភាពបីខែមុន។ ដោយសារកើតមិនគ្រប់ខែ​ ញូតុនជាក្មេងមានរូបរាងតូចល្អិត។ ម្តាយរបស់គាត់គឺ ហាណា អេស្កូ បាននិយាយថា អ៉ីសាក់អាចដាក់់ចូលក្នុងកែវចំណុះមួយ ក្វាតបាន។ <ref>{{Cite journal|last=Storr|first=Anthony|author-link=Anthony Storr|date=December 1985|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_december-21-28-1985_291_6511/page/1779|journal=British Medical Journal (Clinical Research Edition)|volume=291|issue=6511|pages=1779–84|doi=10.1136/bmj.291.6511.1779|jstor=29521701|pmc=1419183|pmid=3936583}}</ref> នៅអាយុបីឆ្នាំ ម្តាយរបស់គាត់បានរៀបការម្តងទៀត ហើយទៅរស់នៅជាមួយស្វាមីថ្មីរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល បាណាបាស ស្មុីធ (Reverend Barnabas Smith) ដោយទុកកូនប្រុសឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការថែទាំរបស់ជីដូនខាងម្តាយគឺ ម៉ាហ្សឺរី អេស្កូ (Margery Ayscough)។ ញូតុនមិនចូលចិត្តឪពុកចុងរបស់គាត់ទេ ហើយនៅតែស្អប់ម្តាយរបស់គាត់ចំពោះការរៀបការជាមួយគាត់ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយក៉ណត់ត្រានៅក្នុងបញ្ជីនៃអំពើបាបដែលបានប្រព្រឹត្តរហូតដល់អាយុ ១៩ ឆ្នាំ៖ "បានគំរាមកំហែងឪពុក និងម្តាយរបស់ខ្ញុំថានឹងដុតពួកគេ ព្រមទាំងផ្ទះឲ្យឆេះគ្របពីលើពួកគេ"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=20 September 2008|title=Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|jstor=20462679|pmid=19244857|doi-access=free}}</ref> ម្តាយរបស់ញូតុនមានកូនបីនាក់ (ម៉ារី បេនយ៉ាមីន និងហាណា) ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ទីពីររបស់គាត់។ {{Sfn|Westfall|1980}} === សាលា​ដឺឃីង === ចាប់ពីអាយុប្រហែលដប់ពីរឆ្នាំ រហូតដល់អាយុដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ញូតុនបានទទួលការអប់រំនៅសាលាដឺឃីង ក្នុងហ្ក្រានថាម ដែលបង្រៀន[[ភាសាឡាតាំង]] និងក្រិកបុរាណ ហើយប្រហែលជាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់នៃគណិតវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|last=Whiteside|first=D. T.|author-link=Tom Whiteside|title=Contemporary Newtonian Research|date=1982|publisher=Springer|isbn=978-94-009-7717-4|editor-last=Bechler|editor-first=Zev|series=Studies in the History of Modern Science|location=Dordrecht|pages=110–111|chapter=Newton the Mathematician|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LP3nCAAAQBAJ&pg=110}}</ref> គាត់ត្រូវបានម្តាយរបស់គាត់ដកចេញពីសាលារៀន ហើយបានត្រឡប់ទៅវូលស្ថបវិញនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥៩។ ម្តាយរបស់គាត់ ដែលជាស្ត្រីមេម៉ាយជាលើកទីពីរ បានព្យាយាមធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាកសិករ ដែលជាមុខរបរដែលគាត់ស្អប់។ {{Sfn|Westfall|1994|pages=16–19}} ហេនរី ស្តូក (Henry Stokes) នាយកនៅសាលាដឺឃីង និងគ្រូគង្វាល វិល្លៀម អេស្កូ (Reverend William Ayscough) (ពូរបស់ញូតុន) បានបញ្ចុះបញ្ចូលម្តាយឱ្យបញ្ជូនគាត់ទៅសាលារៀនវិញ។ {{Sfn|Westfall|1994}} បំណងចង់សងសឹកប្រឆាំងនឹងក្មេងអន្ធពាលនៅសាលា ដែលញូតុនបានវាយឈ្នះក្នុងការប្រយុទ្ធ និងធ្វើឱ្យអាម៉ាស់មុខបានលើកទឹកចិត្តឲ្យគាត់ក្លាយជាសិស្សពូកែប្រកបចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ {{Sfn|White|1997}} ដែលសម្គាល់ខ្លួនឯងតាមរយៈការសាងសង់នាឡិកាព្រះអាទិត្យ និងគំរូនៃរហាត់ខ្យល់។ {{Sfn|Westfall|1980|pages=60–62}} === សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ === នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៦១ ញូតុនត្រូវបានទទួលឲ្យចូលរៀនក្នុងមហាវិទ្យាល័យទ្រីនីធី នៅ សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ។ ពូរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល វីល្លៀម អេស្កូដែលធ្លាប់សិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ បានណែនាំគាត់ឱ្យចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យនោះ។ នៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ញូតុនបានចាប់ផ្តើមប្រកបការងារជាអ្នកបម្រើ សម្រាប់ប្រាក់ចិញ្ចឹមជីវិតរហូតដល់គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ដែលគ្របដណ្តប់លើការចំណាយនៅសាកលវិទ្យាល័យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំទៀតរហូតដល់បញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ។ {{Sfn|Westfall|1980}} នៅសម័យនោះ ការបង្រៀនរបស់ខេមប្រ៊ីជផ្អែកលើការបង្រៀនរបស់[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូថូល]] ដែលញូតុនបានអានរួមជាមួយទស្សនវិទូសម័យទំនើប រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត]] និងតារាវិទូដូចជាកាលីឡេអូ កាលីឡៃ និងថូម៉ាស់ ស្ទ្រីត ។ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់គាត់នូវ "<nowiki><i id="mw_g">សំណួរ<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Quaestiones_quaedam_philosophicae" rel="mw:ExtLink" title="Quaestiones quaedam philosophicae" class="cx-link" data-linkid="494">Quaestiones</a></nowiki><nowiki></i></nowiki> " មួយចំនួនអំពីទស្សនវិជ្ជាមេកានិច ដែលគាត់បានរកឃើញ។ <ref>{{Cite journal|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|date=1962|title=The Foundations of Newton's Philosophy of Nature|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-for-the-history-of-science_1962-12_1_2/page/171|journal=The British Journal for the History of Science|volume=1|issue=2|pages=171–182|doi=10.1017/S0007087400001345|jstor=4025131}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៦៥ គាត់បានរកឃើញ[[ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា|ទ្រឹស្តីបទប៊ីណូមៀ]] ទូទៅហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទ្រឹស្តីគណិតវិទ្យាដែលក្រោយមកបានក្លាយជា កាល់គុល ។ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីញូតុនទទួលបានសញ្ញាបត្របនៅខេមប្រ៊ីជក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦៥ សាកលវិទ្យាល័យបានបិទជាបណ្តោះអាសន្នជាការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏ធំ ។ ទោះបីជាគាត់មិនត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជានិស្សិតខេមប្រ៊ីជក៏ដោយ ស្វ័យសិក្សារបស់គាត់ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្ររបស់គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "ការសិក្សាដែលប្រកបដោយផលិតភាព និងសម្បូរបែបបំផុតដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់ជួបប្រទះ"។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Connor|first=Elizabeth|date=1 January 1942|title=Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics|journal=Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific|volume=4|issue=158|page=55|bibcode=1942ASPL....4...55C}}</ref> ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ដែលនៅតែម្នាក់ឯង បានឃើញការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីលើកាល់គុល <ref name="Waste Book">{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Waste Book |url=http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108205159/http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-04004/ |archive-date=8 January 2012 |access-date=10 January 2012 |publisher=Cambridge University Digital Library}}</ref> អុបទិក និងច្បាប់ទំនាញ នៅផ្ទះរបស់គាត់នៅវូលស្ថប ។ រូបវិទូ ល្វីស៍ ត្រេនឆាត ម័រ (Louis Trenchard More) សរសេរថា "មិនមានឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀតនៃសមិទ្ធផលក្នុងប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយសមិទ្ធផលរបស់ញូតុនក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំពីរនោះទេ"។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29977800/page/41|title=Isaac Newton: A Biography|year=1934|page=41}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាមនុស្សម្នាក់ដែលមាន "របៀបរៀបរយខ្ពស់" ជាពិសេសនៅពេលកត់ត្រា ថែមទាំងបត់ចុងទំព័រដែលគាត់យល់ថាមានសារៈសំខាន់។ លើសពីនេះ "លិបិក្រមរបស់ញូតុនមើលទៅដូចលិបិក្រមសម័យបច្ចុប្បន្ន៖ រៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម តាមប្រធានបទ"។ សៀវភៅរបស់គាត់បានបង្ហាញពីចំណង់ចំណូលចិត្ត ថាមានភាពទូលំទូលាយ ដោយញូតុនបានពិពណ៌នាខ្លួនឯងថាជា "អ្នកគិតបែបបដិបក្ខនិយម (Janusian) បុគ្គលដែលអាចបញ្ចុល និងផ្សារភ្ជាប់នូវវិស័យដែលហាក់ដូចជាខុសគ្នា ដើម្បីជំរុញការច្នៃប្រឌិត"។ <ref>{{Cite news|last=Mochari|first=Ilan|date=19 October 2015|title=Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library.|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|url=https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|url-status=live|access-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004085538/https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|archive-date=4 October 2025}}</ref> វិល្លៀម ស្តុកលីបានសរសេរថា ញូតុន "មិនត្រឹមតែជាអ្នកជំនាញខាងឧបករណ៍មេកានិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានភាពបុិនប្រសប់ដូចគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ប៊ិចរបស់គាត់" ហើយបានបង្ហាញបន្ថែមទៀតអំពីជញ្ជាំងបន្ទប់របស់ញូតុននៅហ្ក្រានថាម គ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងគំនូរនៃ "សត្វស្លាប សត្វសាហាវ មនុស្ស កប៉ាល់ និងគ្រោងការណ៍គណិតវិទ្យា ហើយបានរចនាឡើងយ៉ាងល្អ"។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ពី "ជំនាញដ៏វិសេសវិសាល និងភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមមិនធម្មតារបស់ក្នុងការងារមេកានិច"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=2008-09-20|title=Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|pmid=19244857}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៦៦៧ ញូតុនបានត្រឡប់ទៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជវិញ ហើយនៅខែតុលា ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃទ្រីនិធី។ {{Sfn|Westfall|1980|p=178}} សមាជិកទាំងអស់តម្រូវឱ្យទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធ និងត្រូវបានតែងតាំងជាបូជាចារ្យ អង់គ្លីកង់ ទោះបីជារឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងឆ្នាំស្តារឡើងរាជានិយមឡើងវិញ ក៏ដោយ ហើយការអះអាងពីការអនុលោមតាមសាសនាចក្រអង់គ្លេស គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកបានធ្វើការប្តេជ្ញាចិត្តថា "ខ្ញុំនឹងកំណត់ទេវវិទ្យាជាគោលបំណងនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ ហើយនឹងទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធនៅពេលដែលពេលវេលាដែលបានកំណត់ដោយច្បាប់ទាំងនេះ [៧]&nbsp;ឆ្នាំ] មកដល់ ឬខ្ញុំនឹងលាលែងពីមហាវិទ្យាល័យ។" {{Sfn|Westfall|1980|p=179}} រហូតមកដល់ចំណុចនេះ គាត់មិនទាន់គិតច្រើនអំពីសាសនានៅឡើយទេ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ចំនួនពីរដងចំពោះមាត្រាសាមសិបប្រាំបួន ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគោលលទ្ធិសាសនានៃចក្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ 1675 បញ្ហានេះមិនអាចជៀសវាងបានទេ ហើយទស្សនៈមិនធម្មតារបស់គាត់បានឈរនៅក្នុងផ្លូវ។ {{Sfn|Westfall|1980}} ការងារសិក្សារបស់លោកបានធ្វើឱ្យសាស្ត្រាចារ្យ អ៊ីសាក់ បារ៉ូ មកពីលូកាស៊ីអាន មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដែលមានចិត្តចង់អភិវឌ្ឍសក្តានុពលសាសនា និងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ខ្លួន (លោកបានក្លាយជានាយកនៃមហាវិទ្យាល័យទ្រីនិធីពីរឆ្នាំក្រោយមក)។ នៅឆ្នាំ 1669 ញូតុនបានឡើងស្នងតំណែងពីលោក ត្រឹមតែមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលបានការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ ញូតុនបានអះអាងថា រឿងនេះគួរតែលើកលែងលោកពីតម្រូវការតែងតាំង ហើយព្រះបាទសាលទី២ ដែលត្រូវការការអនុញ្ញាត បានទទួលយកអំណះអំណាងនេះ។ ដូច្នេះ ជម្លោះរវាងទស្សនៈសាសនារបស់លោកញូតុន និងគោលលទ្ធិអង់គ្លីកង់ត្រូវបានជៀសវាង។ {{Sfn|White|1997|p=151}} លោកត្រូវបានតែងតាំងនៅអាយុ 26 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000ackr/page/39|title=Isaac Newton|date=2007|isbn=978-0-09-928738-4|location=London|pages=39–40}}</ref> ទោះបីជាលោកញូតុនមានស្នាដៃជាអ្នកទ្រឹស្តីក៏ដោយ លោកមិនសូវមានសមត្ថភាពក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទេ។ ថ្នាក់រៀនរបស់លោកតែងតែទទេស្អាត។ ហាំហ្វ្រី ញូតុន ជំនួយការរបស់លោក បានកត់សម្គាល់ថា ញូតុននឹងមកដល់ទាន់ពេលវេលា ហើយប្រសិនបើបន្ទប់ទទេ គាត់នឹងកាត់បន្ថយពេលវេលាបង្រៀនរបស់លោកពាក់កណ្តាលពី 30 នាទីមកត្រឹម 15 នាទី និយាយទៅកាន់ជញ្ជាំង បន្ទាប់មកដកថយទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោក ដោយហេតុនេះបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចសន្យារបស់លោក។ ចំពោះលោកញូតុនវិញ មិនចូលចិត្តការបង្រៀន ឬសិស្សទេ។ ពេញមួយអាជីពរបស់លោក លោកត្រូវបានចាត់តាំងសិស្សតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះឱ្យបង្រៀន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់គួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ។ {{Sfn|White|1997}} ញូតុនត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកនៃសមាគមរាជវង្ស (FRS) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧២។ === ការពិនិត្យឡើងវិញនៃ ''ភូមិសាស្ត្រទូទៅ'' === [[ឯកសារ:Geographia_Generalis_1733_Figures_43,_44,_45,_46,_47,_48,_and_49.jpg|រូបភាពតូច|តួលេខមួយចំនួនបានបន្ថែមដោយអ៊ីសាក់ ញូតុន នៅក្នុងឆ្នាំ 1672 និង 1681 នៃ ''Geographia Generalis'' ។ តួលេខទាំងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref>]] តំណែង​សាស្ត្រាចារ្យ​គណិតវិទ្យាលូកាស៊ីអាន នៅខេមប្រ៊ីជ រួមមាន​ការទទួលខុសត្រូវ​ក្នុងការបង្រៀន [[ភូមិសាស្ត្រ|​ភូមិវិទ្យា]] ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWarntz1989">Warntz, William (June 1989). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x "Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii"]</span>. ''Annals of the Association of American Geographers''. '''79''' (2): <span class="nowrap">165–</span>191. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-5608 0004-5608].</cite></ref> នៅឆ្នាំ ១៦៧២ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៦៨១ ញូតុន​បានបោះពុម្ព​សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ដែលបានកែសម្រួល កែតម្រូវ និងធ្វើវិសោធនកម្ម ជាសៀវភៅភូមិវិទ្យាដែលបានបោះពុម្ពលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៦៥០ ដោយ ប៊ែរណាឌូស វ៉ារីញូស ដែលបានទទួលមរណភាពនៅពេលនោះ។ {{Sfn|Westfall|1994}} <ref name="Baker1955">{{Cite journal|last=Baker|first=J. N. L.|date=1955|title=The Geography of Bernhard Varenius|journal=Transactions and Papers (Institute of British Geographers)|volume=21|issue=21|pages=51–60|doi=10.2307/621272|jstor=621272}}</ref> នៅក្នុងសៀវភៅ ''Geographia Generalis'' លោកវ៉ារីញូស បានព្យាយាមបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះទ្រឹស្តីដែលភ្ជាប់គោលការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងគោលគំនិតបុរាណក្នុងភូមិវិទ្យា ហើយបានចាត់ទុកភូមិវិទ្យាថាជាល្បាយរវាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាសុទ្ធដែលអនុវត្តចំពោះការវាស់វែងលក្ខណៈពិសេសនៃផែនដី។ <ref name="Warntz1989" /> <ref name="Schuchard2008">{{Cite book|title=Bernhard Varenius (1622–1650)|date=2008|isbn=978-90-04-16363-8|pages=227–237}}</ref> ខណៈពេលដែលវាមិនច្បាស់ថាតើញូតុនធ្លាប់បានបង្រៀនផ្នែកភូមិសាស្ត្រដែរឬទេ ការបកប្រែសៀវភៅជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ដាកឌែល (Dugdale) និងហ្ស័រ (Shaw) ឆ្នាំ ១៧៣៣ បានបញ្ជាក់ថា ញូតុនបានបោះពុម្ពសៀវភៅនេះដើម្បីឱ្យសិស្សអាន ពេលដែលគាត់បង្រៀនលើប្រធានបទនេះ។ <ref name="Warntz1989" /> សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ត្រូវបានអ្នកខ្លះមើលឃើញថាជាខ្សែបែងចែករវាងប្រពៃណីបុរាណ និងសម័យទំនើបនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិវិទ្យា ហើយការចូលរួមរបស់ញូតុននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកធំមួយនៃហេតុផលសម្រាប់មរតកដ៏យូរអង្វែងនេះ។ <ref name="Mayhew2011">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Geographical Knowledge|date=2011|isbn=978-1-4129-1081-1}}</ref> == បុគ្គលិកលក្ខណៈ == អ៊ីសាក ញូតុន បានកើត (យោងតាម ប្រតិទិនជូល្យុស ដែលប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសនាសម័យនោះ) នៅថ្ងៃបុណ្យណូអែល ថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1642 ( NS 4 ខែមករា ឆ្នាំ 1643 {{Efn|name=OSNS}} ) នៅ Woolsthorpe Manor ក្នុង Woolsthorpe-by-Colsterworth ដែលជាភូមិតូចមួយនៅ លីនខូនសៀ ។ <ref>{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |date=1988 |title=Sir Isaac Newton |url=http://users.clas.ufl.edu//ufhatch/pages/01-courses/current-courses/08sr-newton.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105011958/http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/01-Courses/current-courses/08sr-newton.htm |archive-date=5 November 2022 |access-date=13 June 2023 |website=The Scientific Revolution Homepage}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាថា អ៊ីសាក ញូតុន បានទទួលមរណភាពបីខែមុន។ ញូតុនកើតមិនគ្រប់ខែនៅក្មេង។ ម្តាយរបស់គាត់ គឺ Hannah Ayscough បាននិយាយថា គាត់អាចដាក់កែវមួយ ក្វាត បាន។ <ref>{{Cite journal|last=Storr|first=Anthony|author-link=Anthony Storr|date=December 1985|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_december-21-28-1985_291_6511/page/1779|journal=British Medical Journal (Clinical Research Edition)|volume=291|issue=6511|pages=1779–84|doi=10.1136/bmj.291.6511.1779|jstor=29521701|pmc=1419183|pmid=3936583}}</ref> នៅពេលដែលញូតុនមានអាយុបីឆ្នាំ ម្តាយរបស់គាត់បានរៀបការម្តងទៀត ហើយបានទៅរស់នៅជាមួយស្វាមីថ្មីរបស់គាត់ គឺ Reverend Barnabas Smith ដោយទុកកូនប្រុសរបស់គាត់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការថែទាំរបស់ជីដូនខាងម្តាយរបស់គាត់ គឺ Margery Ayscough (née Blythe)។ ញូតុនមិនចូលចិត្តឪពុកចុងរបស់គាត់ទេ ហើយនៅតែស្អប់ម្តាយរបស់គាត់ចំពោះការរៀបការជាមួយគាត់ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយធាតុនេះនៅក្នុងបញ្ជីនៃអំពើបាបដែលបានប្រព្រឹត្តរហូតដល់អាយុ 19 ឆ្នាំ៖ "គំរាមឪពុក និងម្តាយរបស់ខ្ញុំឈ្មោះ Smith ឱ្យដុតពួកគេ និងផ្ទះពីលើពួកគេ"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=20 September 2008|title=Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|jstor=20462679|pmid=19244857|doi-access=free}}</ref> ម្តាយរបស់ញូតុនមានកូនបីនាក់ (ម៉ារី បេនយ៉ាមីន និងហាណា) ពីអាពាហ៍ពិពាហ៍លើកទីពីររបស់គាត់។ {{Sfn|Westfall|1980}} === សាលា​ដឺឃីង === ចាប់ពីអាយុប្រហែលដប់ពីរឆ្នាំ រហូតដល់អាយុដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ញូតុនបានទទួលការអប់រំនៅសាលាដឺឃីង ក្នុងហ្ក្រានថាម ដែលបង្រៀន[[ភាសាឡាតាំង]] និងក្រិកបុរាណ ហើយប្រហែលជាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់នៃគណិតវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|last=Whiteside|first=D. T.|author-link=Tom Whiteside|title=Contemporary Newtonian Research|date=1982|publisher=Springer|isbn=978-94-009-7717-4|editor-last=Bechler|editor-first=Zev|series=Studies in the History of Modern Science|location=Dordrecht|pages=110–111|chapter=Newton the Mathematician|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LP3nCAAAQBAJ&pg=110}}</ref> គាត់ត្រូវបានម្តាយរបស់គាត់ដកចេញពីសាលារៀន ហើយបានត្រឡប់ទៅវូលស្ថបវិញនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥៩។ ម្តាយរបស់គាត់ ដែលជាស្ត្រីមេម៉ាយជាលើកទីពីរ បានព្យាយាមធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាកសិករ ដែលជាមុខរបរដែលគាត់ស្អប់។ {{Sfn|Westfall|1994|pages=16–19}} ហេនរី ស្តូក (Henry Stokes) នាយកនៅសាលាដឺឃីង និងគ្រូគង្វាល វិល្លៀម អេស្កូ (Reverend William Ayscough) (ពូរបស់ញូតុន) បានបញ្ចុះបញ្ចូលម្តាយឱ្យបញ្ជូនគាត់ទៅសាលារៀនវិញ។ {{Sfn|Westfall|1994}} បំណងចង់សងសឹកប្រឆាំងនឹងក្មេងអន្ធពាលនៅសាលា ដែលញូតុនបានវាយឈ្នះក្នុងការប្រយុទ្ធ និងធ្វើឱ្យអាម៉ាស់មុខបានលើកទឹកចិត្តឲ្យគាត់ក្លាយជាសិស្សពូកែប្រកបចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ {{Sfn|White|1997}} ដែលសម្គាល់ខ្លួនឯងតាមរយៈការសាងសង់នាឡិកាព្រះអាទិត្យ និងគំរូនៃរហាត់ខ្យល់។ {{Sfn|Westfall|1980|pages=60–62}} === សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ === នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៦១ ញូតុនត្រូវបានទទួលឲ្យចូលរៀនក្នុងមហាវិទ្យាល័យទ្រីនីធី នៅ សាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ។ ពូរបស់គាត់គឺគ្រូគង្វាល វីល្លៀម អេស្កូដែលធ្លាប់សិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ បានណែនាំគាត់ឱ្យចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យនោះ។ នៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជ ញូតុនបានចាប់ផ្តើមប្រកបការងារជាអ្នកបម្រើ សម្រាប់ប្រាក់ចិញ្ចឹមជីវិតរហូតដល់គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ដែលគ្របដណ្តប់លើការចំណាយនៅសាកលវិទ្យាល័យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំទៀតរហូតដល់បញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ។ {{Sfn|Westfall|1980}} នៅសម័យនោះ ការបង្រៀនរបស់ខេមប្រ៊ីជផ្អែកលើការបង្រៀនរបស់[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូថូល]] ដែលញូតុនបានអានរួមជាមួយទស្សនវិទូសម័យទំនើប រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត]] និងតារាវិទូដូចជាកាលីឡេអូ កាលីឡៃ និងថូម៉ាស់ ស្ទ្រីត ។ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់គាត់នូវ "<nowiki><i id="mw_g">សំណួរ</i></nowiki>''[[:en:Quaestiones_quaedam_philosophicae|Quaestiones]]'' " មួយចំនួនអំពីទស្សនវិជ្ជាមេកានិច ដែលគាត់បានរកឃើញ។ <ref>{{Cite journal|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|date=1962|title=The Foundations of Newton's Philosophy of Nature|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-for-the-history-of-science_1962-12_1_2/page/171|journal=The British Journal for the History of Science|volume=1|issue=2|pages=171–182|doi=10.1017/S0007087400001345|jstor=4025131}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៦៥ គាត់បានរកឃើញ[[ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា|ទ្រឹស្តីបទប៊ីណូមៀ]] ទូទៅហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទ្រឹស្តីគណិតវិទ្យាដែលក្រោយមកបានក្លាយជា កាល់គុល ។ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីញូតុនទទួលបានសញ្ញាបត្របនៅខេមប្រ៊ីជក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦៥ សាកលវិទ្យាល័យបានបិទជាបណ្តោះអាសន្នជាការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏ធំ ។ ទោះបីជាគាត់មិនត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជានិស្សិតខេមប្រ៊ីជក៏ដោយ ស្វ័យសិក្សារបស់គាត់ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្ររបស់គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជា "ការសិក្សាដែលប្រកបដោយផលិតភាព និងសម្បូរបែបបំផុតដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់ជួបប្រទះ"។ <ref name=":0"/> ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ដែលនៅតែម្នាក់ឯង បានឃើញការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីលើកាល់គុល <ref name="Waste Book"/> អុបទិក និងច្បាប់ទំនាញ នៅផ្ទះរបស់គាត់នៅវូលស្ថប ។ រូបវិទូ ល្វីស៍ ត្រេនឆាត ម័រ (Louis Trenchard More) សរសេរថា "មិនមានឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀតនៃសមិទ្ធផលក្នុងប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយសមិទ្ធផលរបស់ញូតុនក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំពីរនោះទេ"។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29977800/page/41|title=Isaac Newton: A Biography|year=1934|page=41}}</ref> ញូតុនត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាមនុស្សម្នាក់ដែលមាន "របៀបរៀបរយខ្ពស់" ជាពិសេសនៅពេលកត់ត្រា ថែមទាំងបត់ចុងទំព័រដែលគាត់យល់ថាមានសារៈសំខាន់។ លើសពីនេះ "លិបិក្រមរបស់ញូតុនមើលទៅដូចលិបិក្រមសម័យបច្ចុប្បន្ន៖ រៀបតាមលំដាប់អក្ខរក្រម តាមប្រធានបទ"។ សៀវភៅរបស់គាត់បានបង្ហាញពីចំណង់ចំណូលចិត្ត ថាមានភាពទូលំទូលាយ ដោយញូតុនបានពិពណ៌នាខ្លួនឯងថាជា "អ្នកគិតបែបបដិបក្ខនិយម (Janusian) បុគ្គលដែលអាចបញ្ចុល និងផ្សារភ្ជាប់នូវវិស័យដែលហាក់ដូចជាខុសគ្នា ដើម្បីជំរុញការច្នៃប្រឌិត"។ <ref>{{Cite news|last=Mochari|first=Ilan|date=19 October 2015|title=Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library.|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|url=https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|url-status=live|access-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004085538/https://www.inc.com/ilan-mochari/how-isaac-newton-remembered-everything-he-read.html|archive-date=4 October 2025}}</ref> វិល្លៀម ស្តុកលីបានសរសេរថា ញូតុន "មិនត្រឹមតែជាអ្នកជំនាញខាងឧបករណ៍មេកានិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានភាពបុិនប្រសប់ដូចគ្នាក្នុងការប្រើប្រាស់ប៊ិចរបស់គាត់" ហើយបានបង្ហាញបន្ថែមទៀតអំពីជញ្ជាំងបន្ទប់របស់ញូតុននៅហ្ក្រានថាម គ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងគំនូរនៃ "សត្វស្លាប សត្វសាហាវ មនុស្ស កប៉ាល់ និងគ្រោងការណ៍គណិតវិទ្យា ហើយបានរចនាឡើងយ៉ាងល្អ"។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ពី "ជំនាញដ៏វិសេសវិសាល និងភាពឧស្សាហ៍ព្យាយាមមិនធម្មតារបស់ក្នុងការងារមេកានិច"។ <ref>{{Cite journal|last=Keynes|first=Milo|date=2008-09-20|title=Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=62|issue=3|pages=289–300|doi=10.1098/rsnr.2007.0025|pmid=19244857}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៦៦៧ ញូតុនបានត្រឡប់ទៅសាកលវិទ្យាល័យខេមប្រ៊ីជវិញ ហើយនៅខែតុលា ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃទ្រីនិធី។ {{Sfn|Westfall|1980|p=178}} សមាជិកទាំងអស់តម្រូវឱ្យទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធ និងត្រូវបានតែងតាំងជាបូជាចារ្យ អង់គ្លីកង់ ទោះបីជារឿងនេះមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងឆ្នាំស្តារឡើងរាជានិយមឡើងវិញ ក៏ដោយ ហើយការអះអាងពីការអនុលោមតាមសាសនាចក្រអង់គ្លេស គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកបានធ្វើការប្តេជ្ញាចិត្តថា "ខ្ញុំនឹងកំណត់ទេវវិទ្យាជាគោលបំណងនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ ហើយនឹងទទួលយកបទបញ្ជាបរិសុទ្ធនៅពេលដែលពេលវេលាដែលបានកំណត់ដោយច្បាប់ទាំងនេះ [៧]&nbsp;ឆ្នាំ] មកដល់ ឬខ្ញុំនឹងលាលែងពីមហាវិទ្យាល័យ។" {{Sfn|Westfall|1980|p=179}} រហូតមកដល់ចំណុចនេះ គាត់មិនទាន់គិតច្រើនអំពីសាសនានៅឡើយទេ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់គាត់ចំនួនពីរដងចំពោះមាត្រាសាមសិបប្រាំបួន ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគោលលទ្ធិសាសនានៃចក្រអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ 1675 បញ្ហានេះមិនអាចជៀសវាងបានទេ ហើយទស្សនៈមិនធម្មតារបស់គាត់បានឈរនៅក្នុងផ្លូវ។ {{Sfn|Westfall|1980}} ការងារសិក្សារបស់លោកបានធ្វើឱ្យសាស្ត្រាចារ្យ អ៊ីសាក់ បារ៉ូ មកពីលូកាស៊ីអាន មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដែលមានចិត្តចង់អភិវឌ្ឍសក្តានុពលសាសនា និងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ខ្លួន (លោកបានក្លាយជានាយកនៃមហាវិទ្យាល័យទ្រីនិធីពីរឆ្នាំក្រោយមក)។ នៅឆ្នាំ 1669 ញូតុនបានឡើងស្នងតំណែងពីលោក ត្រឹមតែមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលបានការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ ញូតុនបានអះអាងថា រឿងនេះគួរតែលើកលែងលោកពីតម្រូវការតែងតាំង ហើយព្រះបាទសាលទី២ ដែលត្រូវការការអនុញ្ញាត បានទទួលយកអំណះអំណាងនេះ។ ដូច្នេះ ជម្លោះរវាងទស្សនៈសាសនារបស់លោកញូតុន និងគោលលទ្ធិអង់គ្លីកង់ត្រូវបានជៀសវាង។ {{Sfn|White|1997|p=151}} លោកត្រូវបានតែងតាំងនៅអាយុ 26 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000ackr/page/39|title=Isaac Newton|date=2007|isbn=978-0-09-928738-4|location=London|pages=39–40}}</ref> ទោះបីជាលោកញូតុនមានស្នាដៃជាអ្នកទ្រឹស្តីក៏ដោយ លោកមិនសូវមានសមត្ថភាពក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទេ។ ថ្នាក់រៀនរបស់លោកតែងតែទទេស្អាត។ ហាំហ្វ្រី ញូតុន ជំនួយការរបស់លោក បានកត់សម្គាល់ថា ញូតុននឹងមកដល់ទាន់ពេលវេលា ហើយប្រសិនបើបន្ទប់ទទេ គាត់នឹងកាត់បន្ថយពេលវេលាបង្រៀនរបស់លោកពាក់កណ្តាលពី 30 នាទីមកត្រឹម 15 នាទី និយាយទៅកាន់ជញ្ជាំង បន្ទាប់មកដកថយទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោក ដោយហេតុនេះបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចសន្យារបស់លោក។ ចំពោះលោកញូតុនវិញ មិនចូលចិត្តការបង្រៀន ឬសិស្សទេ។ ពេញមួយអាជីពរបស់លោក លោកត្រូវបានចាត់តាំងសិស្សតែបីនាក់ប៉ុណ្ណោះឱ្យបង្រៀន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់គួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ។ {{Sfn|White|1997}} ញូតុនត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកនៃសមាគមរាជវង្ស (FRS) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧២។ === ការពិនិត្យឡើងវិញនៃ ''ភូមិសាស្ត្រទូទៅ'' === [[ឯកសារ:Geographia_Generalis_1733_Figures_43,_44,_45,_46,_47,_48,_and_49.jpg|រូបភាពតូច|តួលេខមួយចំនួនបានបន្ថែមដោយអ៊ីសាក់ ញូតុន នៅក្នុងឆ្នាំ 1672 និង 1681 នៃ ''Geographia Generalis'' ។ តួលេខទាំងនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ <ref name="Warntz1989">{{Cite journal|last=Warntz|first=William|date=June 1989|title=Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|journal=Annals of the Association of American Geographers|language=en|volume=79|issue=2|pages=165–191|doi=10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x|issn=0004-5608|url-access=subscription}}</ref>]] តំណែង​សាស្ត្រាចារ្យ​គណិតវិទ្យាលូកាស៊ីអាន នៅខេមប្រ៊ីជ រួមមាន​ការទទួលខុសត្រូវ​ក្នុងការបង្រៀន [[ភូមិសាស្ត្រ|​ភូមិវិទ្យា]] ។ <ref name="Warntz1989"/> នៅឆ្នាំ ១៦៧២ និងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៦៨១ ញូតុន​បានបោះពុម្ព​សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ដែលបានកែសម្រួល កែតម្រូវ និងធ្វើវិសោធនកម្ម ជាសៀវភៅភូមិវិទ្យាដែលបានបោះពុម្ពលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៦៥០ ដោយ ប៊ែរណាឌូស វ៉ារីញូស ដែលបានទទួលមរណភាពនៅពេលនោះ។ {{Sfn|Westfall|1994}} <ref name="Baker1955"/> នៅក្នុងសៀវភៅ ''Geographia Generalis'' លោកវ៉ារីញូស បានព្យាយាមបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះទ្រឹស្តីដែលភ្ជាប់គោលការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទៅនឹងគោលគំនិតបុរាណក្នុងភូមិវិទ្យា ហើយបានចាត់ទុកភូមិវិទ្យាថាជាល្បាយរវាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាសុទ្ធដែលអនុវត្តចំពោះការវាស់វែងលក្ខណៈពិសេសនៃផែនដី។ <ref name="Warntz1989" /> <ref name="Schuchard2008"/> ខណៈពេលដែលវាមិនច្បាស់ថាតើញូតុនធ្លាប់បានបង្រៀនផ្នែកភូមិសាស្ត្រដែរឬទេ ការបកប្រែសៀវភៅជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ដាកឌែល (Dugdale) និងហ្ស័រ (Shaw) ឆ្នាំ ១៧៣៣ បានបញ្ជាក់ថា ញូតុនបានបោះពុម្ពសៀវភៅនេះដើម្បីឱ្យសិស្សអាន ពេលដែលគាត់បង្រៀនលើប្រធានបទនេះ។ <ref name="Warntz1989" /> សៀវភៅ ''Geographia Generalis'' ត្រូវបានអ្នកខ្លះមើលឃើញថាជាខ្សែបែងចែករវាងប្រពៃណីបុរាណ និងសម័យទំនើបនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រភូមិវិទ្យា ហើយការចូលរួមរបស់ញូតុននៅក្នុងការបោះពុម្ពជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកធំមួយនៃហេតុផលសម្រាប់មរតកដ៏យូរអង្វែងនេះ។ <ref name="Mayhew2011"/> ញូតុនត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាបុរសម្នាក់ដែលមានការខិតខំប្រឹងប្រែង និងមានវិន័យខ្ពស់ ដែលបានលះបង់ជីវិតចំពោះការងារ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានចំណង់ចំណូលចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការងារ ដែលគាត់ផ្តល់អាទិភាពលើសពីសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនថែមទៀតផង។ ញូតុនក៏បានគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើចំណង់អាហាររបស់គាត់ ដោយសន្សំសំចៃអាហារ និងភេសជ្ជៈ ហើយក្លាយជាអ្នកបរិភោគបួស នៅដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃជីវិត។ ខណៈពេលដែលញូតុន ជាមនុស្សសម្ងាត់ និងមានអារម្មណ៍ភ័យកង្វល់ច្រើន គាត់មិនត្រូវបានចាត់ទុកថាមានជំងឺ[[Psychotic|វិកលចរិត]] ឬជំងឺ[[Bipolar|បាយប៉ូឡា]]ទេ។ គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា «បុគ្គលពហុជំនាញដ៏អស្ចារ្យ» ដែល «មានសមត្ថភាពចម្រុះច្រើនផ្នែក» ហើយការសិក្សាដំបូងៗរបស់គាត់មួយចំនួនពាក់ព័ន្ធនឹង[[Phonetic Alphabet|អក្សរសាស្ត្រសំឡេង]] និង[[Universal language|ភាសាសកល]]ដែលអាចប្រើបានទូទាំងពិភពលោក។<ref name="Rowlands2017b">{{Cite book|last=Rowlands|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=CRM0DwAAQBAJ&pg=PA50|title=Newton And Modern Physics|publisher=[[World Scientific Publishing]]|year=2017|isbn=978-1-78634-332-1|pages=50–55}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍ចម្រុះរបស់លោកញូតុនត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងបណ្ណាល័យរបស់គាត់ ដែលមានសៀវភៅចំនួន ១៧៥២ ក្បាលដែលអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណបាន។ មួយផ្នែកធំមានស្នាដៃលើទេវវិទ្យា (27.2% ឬ ៤៧៧ ក្បាល) បន្ទាប់មកគឺអាល់គីមី (9.6%, ១៦៩ ក្បាល) គណិតវិទ្យា (7.2%, ១២៦ ក្បាល) រូបវិទ្យា (3.0%, ៥២ ក្បាល) និងចុងក្រោយគឺតារាសាស្ត្រ (1.9%, ៣៣ ក្បាល)។ នៅទីបំផុត សៀវភៅដែលទាក់ទងនឹងស្នាដៃវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញរបស់គាត់មានចំនួនតិចជាង 12% នៃការឈុតសរុប។ <ref>{{Cite journal|last=van Gent|first=Robert H.|date=1993|title=Isaac Newton and Astrology: Witness for the Defence or for the Prosecution?|url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/astrology/newton.htm|journal=Correlation: J. Research Astrology|volume=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210015001/https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/astrology/newton.htm|archive-date=10 December 2025|accessdate=9 December 2025}}</ref> ទោះបីជាមានការអះអាងថាគាត់ធ្លាប់ភ្ជាប់ពាក្យក៏ដោយ {{Efn|This claim was made by William Stukeley in 1727, in a letter about Newton written to [[Richard Mead]]. [[Charles Hutton]], who in the late eighteenth century collected oral traditions about earlier scientists, declared that there "do not appear to be any sufficient reason for his never marrying, if he had an inclination so to do. It is much more likely that he had a constitutional indifference to the state, and even to the sex in general."<ref>Hutton, Charles (1795/6). ''A Mathematical and Philosophical Dictionary''. vol.&nbsp;2. p.&nbsp;100.</ref>|name=claim}} ញូតុនមិនដែលរៀបការទេ។ [[វ៉ុលទែរ]] ដែលនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៅពេលពិធីបុណ្យសពរបស់ញូតុន បាននិយាយថាគាត់ "មិនដែលមានអារម្មណ៍ទាក់ទាញចំពោះតណ្ហាណាមួយឡើយ មិនទទួលរងនូវភាពទន់ខ្សោយទូទៅរបស់មនុស្សជាតិ ហើយក៏មិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយស្ត្រីដែរ - ជាស្ថានភាពមួយ ត្រូវបានធានាដោយវេជ្ជបណ្ឌិត និងគ្រូពេទ្យវះកាត់ដែលបានទៅជួបគាត់នៅវេលាចុងក្រោយរបស់គាត់" <ref>{{Cite book|last=Voltaire|title=Letters on England|date=1894|publisher=Cassell|page=100|chapter=14|chapter-url=https://archive.org/stream/lettersonenglan00voltgoog#page/n102}}</ref> ញូតុនមានមិត្តភាពជិតស្និទ្ធជាមួយគណិតវិទូជនជាតិស្វីស នីកូឡា ហ្វាទីយ៉ូ ដឺ ឌុយលីយេ ដែលបានជួបនៅទីក្រុងឡុងដ៍ប្រហែលក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៩; <ref name="Hatch">{{Cite web |last=Hatch |first=Robert&nbsp;A. |title=Newton Timeline |url=http://web.clas.ufl.edu/users/ufhatch/pages/13-NDFE/newton/05-newton-timeline-m.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120802071026/http://web.clas.ufl.edu/users/ufhatch/pages/13-NDFE/newton/05-newton-timeline-m.htm |archive-date=2 August 2012 |access-date=13 August 2012 |website=The Scientific Revolution}}</ref> ការឆ្លើយឆ្លងមួយចំនួនរបស់ពួកគេនៅសេសសល់។ <ref>{{Cite web |title=Duillier, Nicholas Fatio de (1664–1753) mathematician and natural philosopher |url=http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=CV%2FPers%2FDuillier%2C%20Nicholas%20Fatio%20de%20%281664-1753%29%20mathematician%20and%20natural%20philosopher |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701114749/http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=CV%2FPers%2FDuillier%2C%20Nicholas%20Fatio%20de%20%281664-1753%29%20mathematician%20and%20natural%20philosopher |archive-date=1 July 2013 |access-date=22 March 2013 |publisher=Janus database |archivedate=1 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701114749/http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=CV%2FPers%2FDuillier%2C%20Nicholas%20Fatio%20de%20%281664-1753%29%20mathematician%20and%20natural%20philosopher }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Collection Guide: Fatio de Duillier, Nicolas [Letters to Isaac Newton] |url=http://www.oac.cdlib.org/search?style=oac4;Institution=UCLA::Clark%20%28William%20Andrews%29%20Memorial%20Library;idT=4859632 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531055908/http://www.oac.cdlib.org/search?style=oac4;Institution=UCLA::Clark%20%28William%20Andrews%29%20Memorial%20Library;idT=4859632 |archive-date=31 May 2013 |access-date=22 March 2013 |publisher=Online Archive of California}}</ref> ទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេបានឈានដល់ទីបញ្ចប់ភ្លាមៗ និងពិបាកពន្យល់នៅឆ្នាំ ១៦៩៣ ហើយក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ញូតុនបានទទួលរងនូវ[[រោគសរសៃប្រសាទ|ជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត]] រួមមានការផ្ញើសំបុត្រចោទប្រកាន់យ៉ាងព្រៃផ្សៃទៅកាន់មិត្តភក្តិគឺ សាមុយអែល ភីបស៍ និង[[ចន ឡុក]] ។ កំណត់ត្រារបស់គាត់ទៅកាន់ឡុក រួមមានការចោទប្រកាន់ថាឡុក ធ្វើឲ្យគាត់ជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងបញ្ហាជាមួយស្ត្រី តាមវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗទៀត"។ {{Sfn|Manuel|1968}} ញូតុនហាក់ដូចជាមានចិត្តរាបទាបចំពោះសមិទ្ធផលរបស់គាត់ ដោយបានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅអនុស្សាវរីយ៍ក្រោយៗទៀតថា "ខ្ញុំមិនដឹងថាខ្ញុំមើលដូចអ្វីចំពោះពិភពលោកទេ ប៉ុន្តែចំពោះខ្លួនខ្ញុំផ្ទាល់ វាហាក់ដូចជាក្មេងប្រុសម្នាក់កំពុងលេងនៅលើឆ្នេរសមុទ្រ ហើយពេលខ្លះតែងតែស្វែងរកគ្រួសរលោងជាង ឬសំបកខ្យងស្រស់ស្អាតជាងធម្មតា ខណៈពេលដែលមហាសមុទ្រនៃសេចក្តីពិតមិនទាន់រកឃើញនៅចំពោះមុខខ្ញុំនៅឡើយ" យ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់អាចមានចិត្តប្រកួតប្រជែងខ្លាំង ហើយពេលខ្លះគាត់មានការចងកំហឹងចំពោះគូប្រជែងខាងបញ្ញា ហើយមិនស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការវាយប្រហារដោយផ្ទាល់ រាល់ពេលដែលសមស្រប - លក្ខណៈទូទៅដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសម័យរបស់គាត់ជាច្រើន។ <ref name="Rowlands2017b"/> ជាភស្តុតាង នៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់រូប៊ីត ហុក ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៦៧៥ គាត់បានសារភាពថា "បើខ្ញុំបានមើលឃើញឆ្ងាយជាងនេះ នោះគឺដោយសារខ្ញុំបាន[[Standing on the shoulders of giants|ឈរលើស្មារបស់យក្ស]]"។ <ref>{{Cite web |last=Newton |first=Isaac |title=Letter from Sir Isaac Newton to Robert Hooke |url=https://discover.hsp.org/Record/dc-9792/Description#tabnav |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804215356/https://discover.hsp.org/Record/dc-9792/Description#tabnav |archive-date=4 August 2020 |access-date=7 June 2018 |website=Historical Society of Pennsylvania |archivedate=4 សីហា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804215356/https://discover.hsp.org/Record/dc-9792/Description#tabnav |url-status=dead }}</ref> ប្រវត្តិវិទូខ្លះបានអះអាងថា រឿងនេះ ដែលសរសេរនៅពេលដែលញូតុន និងហុកកំពុងឈ្លោះប្រកែកគ្នាលើការរកឃើញអុបទិក គឺជាការវាយប្រហារដោយចេតនាទៅលើហុក ដែលទំនងជាមានកម្ពស់ទាប និងខ្នងកោង ជាជាង(ឬបន្ថែមលើ)សេចក្តីថ្លែងការណ៍នៃភាពថ្លៃថ្នូរ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780713997316/page/164|title=Science: A History; 1543–2001|year=2002|isbn=978-0-7139-9503-9|location=London|page=241}}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត សុភាសិតដែលគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយអំពីការឈរលើស្មារបស់យក្ស រកឃើញនៅក្នុង {{Lang|la|Jacula Prudentum}} របស់កវី ចច ហឺបឺត នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ (១៦៥១) ក្នុងចំណោមរបស់ផ្សេងទៀត មានចំណុចសំខាន់របស់ខ្លួនថា "មនុស្សតឿនៅលើស្មារបស់យក្សមើលឃើញឆ្ងាយជាងក្នុងចំណោមអ្នកទាំងពីរ" ដូច្នេះ តាមពិតដាក់ញូតុនខ្លួនឯងជំនួសហុកថាជា 'មនុស្សតឿ' ដែលមើលឃើញវែងឆ្ងាយជាង។ {{Sfn|White|1997}} ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូអង់គ្លេស]] nne67sgrnoh3iuae267x1rkvw4y2y8t 0 21625 339073 337419 2026-08-19T07:53:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339073 wikitext text/x-wiki {{Politics of Cambodia}} {{Politics of Cambodia}} '''នយោបាយប្រទេសកម្ពុជា''' 'ត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលក្នុងនោះ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]មានតួនាទីជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ហើយ[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]បានវាយចូលទឹកដីកម្ពុជា រួចបានផ្តួលរំលំ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយបន្ទាប់មក ក៏បានបន្តឈរជើងក្នុងប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩|ការដួលរលំនៃរបបកុម្មុយនីស្ត]]នៅជុំវិញពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ ទីបំផុតវៀតណាមក៏បានសម្រេចដក[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំង]]របស់ខ្លួនចេញពីដែនដីកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|title=Lessons from Cambodia's Paris Peace Accords for Political Unrest Today|website=United States Institute of Peace|language=en|access-date=2018-06-14|archivedate=2022-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221021130106/https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|url-status=dead}}</ref> [[សភាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] ត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើបន្ទាប់ពីភាគីជម្លោះបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១]] និងបន្ទាប់ពីមាន[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោត]]ដែលបានរៀបចំឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានប្រកាសអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សនៅប្រទេសកម្ពុជាហើយមានអំណាចធំៗបីគឺ [[នីតិប្រតិបត្តិ (រដ្ឋាភិបាល)|អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] អំណាច[[តុលាការ]] និងអំណាច[[នីតិប្បញ្ញត្តិ]]។ ក៏ប៉ុន្តែ តាំងពីបានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញមក កម្ពុជាគឺមិនដែលមានបក្សប្រឆាំងណាដែលមានសក្តានុភាពអាចយកឈ្នះលើបក្សកាន់អំណាចនោះឡើយ ដោយហេតុនេះហើយទើបសម្តេច[[ហ៊ុន សែន]]អាចបន្តកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្រ្តីគិតចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៥ មក។ គណបក្សសម្តេចគឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]ដែលដណ្តើមអាសនៈបានទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភាក្នុងឆ្នាំ២០១៨ បន្ទាប់ពីបានរំលាយ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]]ចោល ដែលពេលនោះត្រូវជាបក្សប្រឆាំងធំបំផុតនឹងបក្សប្រជាជន។ តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានប្រកាសដែរថាប្រទេសកម្ពុជាគឺជា "រដ្ឋឯករាជ្យ អធិបតេយ្យ សន្តិភាព អព្យាក្រឹត និងរដ្ឋមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ"។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xXQ6Od8xVMsC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=independent,+sovereign,+peaceful,+permanently+neutral+and+non-aligned+State+cambodia#v=onepage&q=independent,%20sovereign,%20peaceful,%20permanently%20neutral%20and%20non-aligned%20State%20cambodia&f=false|title=Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making|last=Miller|first=Laurel E.|last2=Aucoin|first2=Louis|date=2010|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=9781601270559|location=|pages=210|language=en}}</ref> អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវបានអនុវត្តដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងនាមនិងដោយឯកច្ឆ័ន្ធពីសំណាក់ព្រះមហាក្សត្រ។ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីត្រូវបានជួយ ឬគាំទ្រដោយសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានោះមានដូចជា ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី រដ្ឋមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ និងរដ្ឋមន្រ្តីផ្សេងៗ។ អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិត្រូវបានផ្ទេរទៅ[[ទ្វេសភានិយម|នីតិបញ្ញត្តិទ្វេភាគី]] ដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]ដែលមានសិទ្ធិអំណាចបោះឆ្នោតលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់ ហើយ[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]វិញមានសិទ្ធិអំណាចពិនិត្យមើលឡើងវិញ។ នៅពេលអនុម័តច្បាប់តាមរយៈស្ថាប័នសភាទាំងពីរ សេចក្តីព្រាងច្បាប់នោះនឹងត្រូវដាក់ជូនព្រះមហាក្សត្រដើម្បីឡាយព្រះហត្ថលេខា និងប្រកាសឱ្យប្រើ។ អំណាចតុលាការមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនិងដោះស្រាយជម្លោះវិវាទដោយមិនលម្អៀង។ តុលាការកំពូលគឺជាតុលាការខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយមានអំណាចវិនិច្ឆ័យលើសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការជាន់ទាប។ ស្ថាប័នដាច់ដោយឡែកមួយទៀតហៅថា ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់ការបកស្រាយអំពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ ហើយដើម្បីដោះស្រាយវិវាទទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកសភា។<ref>{{Cite web|url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Cambodia.html|title=Overview of the Cambodian History, Governance and Legal Sources - GlobaLex|website=www.nyulawglobal.org|language=en|access-date=2018-06-14}}</ref> [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]បានគ្របដណ្តប់លើទិដ្ឋភាពនយោបាយកម្ពុជាចាប់តាំងពី[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៃឆ្នាំ១៩៩៧]] នៅឯទីក្រុងភ្នំពេញបានបញ្ចប់មកម្លេះ។ គណបក្សផ្សេងៗដែលជាគូប្រជែងនឹងបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ដែលជាគណបក្សរាជានិយម និងអតីត[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]ដែលត្រូវបានរំលាយចោលដោយតុលាការកំពូលនៅឆ្នាំ២០១៧។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយឈ្មោះ[[ស្ទីវិន ឡេវីតស្គី]] និងលូកាន-វេ បានពណ៌នាពីប្រទេសកម្ពុជាថាជា"របបផ្តាច់ការប្រកួតប្រជែង" ដែលជាប្រភេទ[[របបចម្រុះ]] មានលក្ខណៈជាប្រជាធិបតេយ្យផងនិងបែបផ្តាច់ការផង។<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/competitive-authoritarianism/20A51BE2EBAB59B8AAEFD91B8FA3C9D6|title=Competitive Authoritarianism by Steven Levitsky|last=Way|first=Lucan A.|last2=Levitsky|first2=Steven|date=2010|website=Cambridge Core|page=3|access-date=2019-04-01}}</ref> ==ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់== កម្ពុជាគឺជាប្រទេសប្រកាន់យករបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]<ref>{{Cite book|url=https://www.adb.org/publications/deconcentration-and-decentralization-reforms-cambodia-recommendations-institutional|title=Deconcentration and Decentralization Reforms in Cambodia: Recommendations for an Institutional Framework|last=Niazi|first=Tariq H.|date=2011-06-01|publisher=Asian Development Bank|isbn=9789290922650|location=|pages=74|language=en}}</ref> និងមានទម្រង់ជារដ្ឋាភិបាល[[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|សភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186476.pdf|title=Country Reports for Human Rights Practices for 2011|last=US State Department|date=2011|website=state.gov|access-date=}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលចែងអំពីក្របខ័ណ្ឌគ្រប់គ្រងត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយ[[សភាធម្មនុញ្ញកម្ពុជា|សភាធម្មនុញ្ញ]]ក្រោយពី[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៣]] ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ សភាធម្មនុញ្ញបានអនុម័តគោលការណ៍និងវិធានជាមូលដ្ឋានដែលកំណត់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្លាយជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេស ដោយប្រកាសថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ឯករាជ្យ និងអព្យាក្រឹត ប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សដោយមានការបោះឆ្នោតប្រកបដោយយុត្តិធម៌និងតាមការកំណត់ ហើយធានាការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនិងផ្តល់នូវប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យ។<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|title=1991 Paris Peace Agreements - Government, Constitution, National Anthem and Facts of Cambodia|last=|first=|date=|website=Cambodia Information Center|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|archive-date=2014-09-23|url-status=dead|archivedate=2014-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements}}</ref> ភាពឃោរឃៅនៃរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានតម្រូវឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលបទប្បញ្ញត្តិទាក់ទងនឹងសិទ្ធិមនុស្សជាចាំបាច់<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ratner|first=Steven R.|date=1993|title=The Cambodia Settlement Agreements|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1993-01_87_1/page/25|journal=The American Journal of International Law|volume=87|issue=1|pages=25–28|doi=10.2307/2203851|issn=0002-9300|jstor=2203851}}</ref>ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវិលត្រឡប់ទៅរកគោលនយោបាយនិងការអនុវត្តដ៏ព្រៃផ្សៃដូចមុនទៀត។<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/Cambodia-20yearsonfromtheParisPeace.aspx|title=OHCHR {{!}} Cambodia - 20 years on from the Paris Peace Agreements|website=www.ohchr.org|access-date=2019-04-01}}</ref> លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះត្រូវបានដកចេញពីដំណើរការរៀបចំសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសណាមីប៊ីដែលបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។<ref name=":1" /> វិជ្ជាករច្បាប់រដ្ឋធម្មនញ្ញអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[W:de:Jörg Menzel|ហ្ស៊ក មិនហ្សែល]]បានសម្គាល់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះថាជា"ស្នូលចាំបាច់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសម័យទំនើប។"<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' pp. 16-17</ref> តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពនៃច្បាប់អន្តរជាតិក្នុងបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សបានកាន់តែប្រសើរឡើងដោយចងភ្ជាប់ប្រទេសកម្ពុជាឱ្យ"គោរព"បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សដែលត្រូវបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite web|url=https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|title=Cambodian Constitutional Provisions on Treaties: A Story of Constitutional Evolution Beyond Rhetoric|last=Kuong|first=Teilee|date=|website=Harvard Yenching Institute|access-date=2019-04-01|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401214602/https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្មចំនួនប្រាំបួនដងចាប់តាំងពីការអនុម័តមក – ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤, ១៩៩៩, ២០០១, ២០០៥, ២០០៦, ២០០៨, ២០១៤<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 47</ref> និងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national-politics/lese-majeste-law-now-effect|title=Lèse majesté law now in effect, National, Politics, Phnom Penh Post|last=Chheng|first=Niem|last2=Nachemson|first2=Andrew|date=5 March 2018|website=www.phnompenhpost.com|language=en|access-date=2019-04-02}}</ref> === ការបែងចែកអំណាច === អំណាចរដ្ឋត្រូវបានបែងចែកជាបីគឺ៖ [[សភាតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា|អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ]] អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ។ អធិបតេយ្យភាពនយោបាយគឺស្ថិតនៅលើប្រជាជនកម្ពុជាដែលអាចប្រើអំណាចរបស់ពួកគេតាមរយៈអំណាចរដ្ឋទាំងបី។ រាជរដ្ឋាភិបាលដែលកាន់អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះ[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ ប្រព័ន្ធតុលាការដែលជាអំណាចឯករាជ្យមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិនិងសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋ។<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 45</ref> ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានប្រកាសជាសាសនារបស់រដ្ឋ។<ref>Kong Phallack. Freedom of Religion in Cambodia. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 393</ref> === ឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធច្បាប់ === ប្រព័ន្ធច្បាប់នៃប្រទេសកម្ពុជាគឺ [[ច្បាប់ស៊ីវិល (ប្រព័ន្ធច្បាប់)|ច្បាប់ស៊ីវិល]] ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពី[[ច្បាប់នៃបារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមនិយម។<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' p. 31<br /></ref>[[ច្បាប់សង្គមនិយម|ប្រព័ន្ធច្បាប់សូវៀត-វៀតណាម]]បានគ្របដណ្តប់លើប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាដើមពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩, យុត្តិវិទូជាតិស្រីលង្កាម្នាក់ឈ្មោះ[[បាសែល ហ៊្វែណានដូ]]បានអះអាងថាធាតុខ្លះដែលមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គមនិយមគឺនៅតែបន្តមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃដដែរ។<ref>{{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/461500|title=Problems facing the Cambodian legal system|last=Fernando|first=Basil|last2=Kirby|first2=M. D.|date=1998|publisher=Asian Human Rights Commission|others=Asian Human Rights Commission|isbn=9789628314027|location=Hong Kong, China|pages=vi}}</ref> ជាទូទៅ ច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់ដែលផ្អែកលើព្រះពុទ្ធសាសនានិងច្បាប់ដែលបន្សល់ទុកពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ក៏នៅតែមានអនុវត្តខ្លះដែរ។<ref>Kong Phallack. Overview of the Cambodian Legal and Judicial System and Recent Efforts at Legal and Judicial Reform. Hor Peng et al. ''Introduction to Cambodian Law''. pp. 7-8</ref><ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. pp. 44-45</ref> === សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានប្តេជ្ញាចំពោះ"ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ" រួមជាមួយបទប្បញ្ញត្តិដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងតួនាទីរបស់រដ្ឋពីអតីតកាល។<ref name=":2">{{Cite journal|last=St John|first=Ronald Bruce|date=1995|title=The Political Economy of the Royal Government of Cambodia|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-southeast-asia_1995-12_17_3/page/266|journal=Contemporary Southeast Asia|volume=17|issue=3|pages=266–269|issn=0129-797X|jstor=25798289}}</ref> សន្តិសុខទ្រពសម្បត្តិឯកជន និងសិទ្ធិលក់ដូរដោយសេរីដែលមានលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ដំណើរនៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ<ref>{{Cite journal|last=Ear|first=Sophal|date=1995|title=Cambodia's Economic Development in Historical Perspective: A Contribution to the Study of Cambodia's Economy|url=https://www.academia.edu/2336758|journal=|language=en|volume=|page=82|via=}}</ref> ត្រូវបានផ្តល់ជូន។ អំណាចអស្សាមិករណ៍របស់រដ្ឋបានកំណត់ដល់វិសាលភាពនៃការបម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈហើយត្រូវអនុវត្តតែនៅពេលដែលសំណង"ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៍"ត្រូវធ្វើឡើងជាមុន។<ref>Kuong Teilee. Economic Rights and the National Economic System. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 498</ref> ដោយដំណើរការនៅក្រោមពាក្យស្លោកមួយថា "''Le Cambodge s'aide lui-même''" ដែលប្រែថា "កម្ពុជានឹងជួយខ្លួនឯង"។ សកម្មភាពដំបូងបំផុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលគឺអនុវត្តកម្មវិធីដែលធានាការស្តារឡើងវិញនូវសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា និងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចូលទៅក្នុងទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចតំបន់និងពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ រាជរដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសពីការផ្លាស់ប្តូរដែល"មិនអាចនឹងត្រឡប់វិញបាននិងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរវិញបាន"ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលទៅរកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារទិសដៅ។<ref name=":2" /> == ព្រះមហាក្សត្រ == [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|right|thumb|[[នរោត្តម សីហនុ]], [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]]] ប្រទេសកម្ពុជាគឺជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពោលគឺព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែគ្មានអំណាចនយោបាយ) ដែលមានទម្រង់ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងមហាក្សត្រិយានី[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២ នៃអង់គ្លេស]]ដែរ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាបានចែងថា ព្រះមហាក្សត្រគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] និងជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តភាពជាតិ។<ref>{{cite web|title=Cambodia 1993 (rev. 2008)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cambodia_2008?lang=en#26|website=Constitute|accessdate=17 April 2015}}</ref> ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម សីហនុ]]បានសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា (រជ្ជកាលទី២) ចាប់ពីថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ទ្រង់ក៏ធ្លាប់បានកាន់តំណែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតផងដែរ ដូចជា នាយករដ្ឋមន្រ្តី និងព្រះមហាក្សត្រ (រជ្ជកាលទី១) តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ មក។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ស្តេចឬព្រះមហាក្សត្រគឺមិនមានអំណាចនយោបាយនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែការគោរពស្រឡាញ់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុពីសំណាក់ប្រជាជនកម្ពុជា ពាក្យវាចារបស់ព្រះអង្គតែងផ្តល់ឥទ្ធិពលជាច្រើនមកលើរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ធ្លាប់កើតព្រះទ័យខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំងលើរឿងជម្លោះនយោបាយនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសជាតិរហូតជួនកាលព្រះអង្គបានគំរាមកំហែងដាក់រាជ្យបើបក្សពួកនយោបាយមិនព្រមចុះសម្រុងយោគយល់នឹងគ្នា។ ទង្វើបែបនេះបានដាក់សម្ពាធមកលើរដ្ឋាភិបាលឱ្យគិតពិចារណា រិះរករាល់ដំណោះស្រាយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីសម្តេចនរោត្តម សីហនុបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤ បុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[នរោត្តម សីហមុនី]]ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ បន្ទាប់ពីប្រគល់រាជ្យទៅឱ្យបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានចំណាយពេលវេលារបស់ទ្រង់ចុះសួរសុខទុក្ខប្រជាជនកម្ពុជាដែលជាកត្តាបណ្តាលឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាឥស្សរជនដែលមានការគោរពស្រឡាញ់ខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេស ខណៈពេលដែលសីហមុនី ដែលជាព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជាបានចំណាយពេលវេលាភាគច្រើនរបស់ទ្រង់នៅឯ[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។{{citation needed}} ក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]មានពាក្យជាច្រើនដែលមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា"ស្តេច", ពាក្យដែលនិយមប្រើជាងគេ (រកឃើញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣) គឺ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaksat-2.svg]] (''preahmâhaksat'') ដែលមានន័យថា ''ព្រះ''- ("ប្រសើរ ខ្ពង់ខ្ពស់", ពាក្យមកពី[[ភាសាបាលី]]<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87&service=dictionary|title=Native orthography for "ព្រះ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>) -''មហា''- ([[សំស្ក្រឹត]],មានន័យថា៖"អស្ចារ្យ") -''ក្សត្រ'' ("អ្នកចម្បាំង, អ្នកគ្រប់គ្រង", មកពីសំស្ក្រឹត<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A&service=dictionary|title=Native orthography for "ក្សត្រ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>)។ ក្នុងឱកាសដែលសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុបានចូលនិវត្តន៍នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ រដ្ឋសភាកម្ពុជាបានបង្កើតពាក្យថ្មីសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដែលចូលនិវត្តន៍ ឬដាក់រាជ្យ៖ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaviraksat-2.svg]] (''preahmâhaviraksat''), ''វីរ'' ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតគឺមានន័យថា អង់អាចក្លាហាន អ្នកដែលឧត្តុងឧត្តម វីរជន ឬជាប្រមុខ។ ក្នុងនាមជាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះនរោត្តម សីហនុទ្រង់បានរក្សានូវបុព្វសិទ្ធិជាច្រើនដែលព្រះអង្គបានធ្លាប់កាន់កាលនៅជាព្រះមហាក្សត្រហើយព្រះអង្គត្រូវជាឥស្សរជនដែលគេគោរពស្រឡាញ់ និងយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ ដូច្នេះហើយ កម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាប្រទេសមួយដែលមានស្តេចពីរអង្គ៖ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ និងព្រះមហាវីរក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលមិនមែនជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។{{Citation needed|date=March 2019}} សម្តេចសីហនុបានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ដោយជរាពាធ។ ===ការឡើងស្នងរាជ្យ=== មិនដូចរបបរាជានិយមភាគនៅលើពិភពលោក រាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺមិនចាំបាច់ត្រូវការស្នងរាជ្យបន្តតាមពូជពង្សរាជវង្សឡើយហើយព្រះមហាក្សត្រគឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យជ្រើសរើសអ្នកស្នងរាជ្យសម្បត្តិ (រជ្ជទាយាទ) បន្តនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះរាជាថ្មីនឹងត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក]]ដែលមានសមាជិកដូចជា ប្រធានរដ្ឋសភា នាយករដ្ឋមន្រ្តី ប្រធានព្រឹទ្ធសភា អនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃព្រឹទ្ធសភា សម្តេចសង្ឃរាជ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|គណៈមហានិកាយ និងគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ]] និងអនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃរដ្ឋសភា។ បន្ទាប់ពីអតីតព្រះមហាក្សត្របានចូលទិវង្គតឬដាក់រាជ្យ ក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិនឹងបើកការប្រជុំដើម្បីជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មីដែលជាសមាជិកនៃរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ។ មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា សម្បទារបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការចាត់តែងតាំងព្រះមហាក្សត្រប្រកបទៅដោយសន្តិវិធីបានបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ខុសផ្លែកពីកម្ពុជាកាលពីអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ (សូមមើល[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]])។ ==អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ== {{Further|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} [[File:훈 마넷 캄보디아 총리 (2024년 5월 17일).jpg|thumb|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]]] [[File:Seal of the Cabinet of Cambodia.svg|thumb|ត្រានៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]គឺជាអ្នកតំណាងមកពីគណបក្សកាន់អំណាចនៃរដ្ឋសភា។ លោក/នាងនឹងត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រតាមអនុសាសន៍របស់ប្រធាននិងអនុប្រធានរដ្ឋសភា។ ដើម្បីឱ្យបុគ្គលម្នាក់ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី លោក/នាងត្រូវទទួលឆ្លងកាត់តាមការបោះឆ្នោតទុកចិត្តពីរដ្ឋសភាជាមុនសិន។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ជាផ្លូវការនៅប្រទេសកម្ពុជា។ នៅពេលឡើងកាន់តំណែង លោក/នាងត្រូវតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ភារកិច្ចផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្រ្តីរួមមាន ធ្វើជាប្រធាននៃកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្រ្តី តែងតាំង និងដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងនឹងបង្កើតបានជាស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្នគឺសម្តេចតេជោហ៊ុន សែន ដែលជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គបក)។ លោកបានកាន់តំណែងនេះតាំងពីការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ គឺមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីគណបក្សប្រជាជនបានធ្វើ"[[រដ្ឋប្រហារ]]"<ref>{{cite web |url=http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |title=Archived copy |accessdate=2007-06-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |archivedate=2007-06-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-03-09 |archivedate=2005-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910091417/http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |url-status=dead }}</ref> ទម្លាក់ប្រធានគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ==អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ== [[នីតិបញ្ញត្តិ|ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិ]]របស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគួបផ្សំឡើងដោយសភាចំនួនពីរថ្នាក់គឺ៖ *'''[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]]''' (''Assemblée nationale'') មានសមាជិកចំនួន ១២៥ រូប ដែលជ្រើសតាំងសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំដោយ[[តំណាងសមាមាត្រ]]។ *'''[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]''' (''Sénat'') មានសមាជិកចំនួន ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់ត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយសមាជិកនៅសល់ចំនួន ៥៧ រូបទៀតត្រូវបានបោះឆ្នោតជា"អសកល"។ សមាជិកសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ ករណីយកិច្ចផ្លូវការរបស់សភាគឺត្រូវធ្វើនីតិកម្មនិងបង្កើតច្បាប់។ បញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយសភាត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រដើម្បីស្នើសុំការយល់ព្រមពីទ្រង់។ ព្រះមហាក្សត្រគឺគ្មានសិទ្ធិវេតូលើបញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយរដ្ឋសភានោះទេដូច្នេះហើយទ្រង់មិនអាចដកការយល់ព្រមរបស់ទ្រង់បានឡើយ។ រដ្ឋសភាមានអំណាចបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងបានដោយការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តសម្លេង ២ ភាគ ៣។ ===ព្រឹទ្ធសភា=== {{Main|ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ខ្ពស់នៃកម្ពុជាគឺហៅថា''ព្រឹទ្ធសភា''។ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិកសរុប ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងនេះត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ឯពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិក ៥៧ រូបទៀតនឹងត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយតំណាងខេត្តឬស្រុក ហើយសភានេះគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង[[ព្រឹទ្ធសភាបារាំង|ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបារាំង]]ដែរ។ សមាជិកនៃសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ មុនឆ្នាំ២០០៦ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាចុងក្រោយបង្អស់គឺត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាបន្ទាប់គឺបានកំណត់ធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារទៅដល់ឆ្នាំ២០០៦ វិញ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ អ្នកបោះឆ្នោតប្រមាណ ១១,៣៥២ នាក់បានទៅបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះដែលពួកគេពេញចិត្ត។ ការបោះឆ្នោតនេះត្រូវបានរិះគុណដោយអង្គការមួយចំនួនក្នុងប្រទេសថាជាសកម្មភាពគ្មានប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4638406.stm|title=Ruling party wins Cambodia poll|author=|date=19 May 2018|via=news.bbc.co.uk}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមបាន ៤៣ អាសនៈនៅក្នុងស្ថាប័នព្រឹទ្ធសភា ពោលគឺបក្សប្រជាជនបានដណ្តើមបានកៅអីភាគច្រើន។ បក្សផ្សេងៗទៀតដែលដណ្តើមបានអាសនៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមាន[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] (១២ អាសនៈ) និង[[គណបក្សសម រង្ស៊ី]] (២ អាសនៈ)។ ===រដ្ឋសភាជាតិ=== {{Main|រដ្ឋសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ទាបនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺហៅថា''រដ្ឋសភាជាតិ''។ រដ្ឋសភាមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២៥ រូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកលហើយបម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។ ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាចុងក្រោយបង្អស់បានធ្វើឡើងកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨។ បើមានបុគ្គលណាចង់ចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិចត្រឹម ១៨ ឆ្នាំឡើង។ ហើយបើបុគ្គលណាចង់ចុះឈ្មោះជ្រើសរើសក្លាយជាសមាជិកសភា បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិច ២៥ ឆ្នាំ។ រដ្ឋសភាដឹកនាំដោយប្រធានមួយរូបនិងអនុប្រធានពីររូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជិកសភាមុនសម័យប្រជុំនីមួយៗ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមអាសនៈទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភា។ ==គណបក្សនយោបាយ និងការបោះឆ្នោត== [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|170px|thumb|right|[[សម រង្ស៊ី]], អតីតប្រធានបក្សប្រឆាំងនិងជាប្រធាននៃ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គសជក]]]] [[File:Norodom Ranariddh (2014).jpg|170px|thumb|right|[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]], អតីតនាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយ និងប្រធាននៃគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] {{elect|បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា|ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា}} ===លទ្ធផលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៨=== <onlyinclude>{| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[File:Assemblee cambodge 2018.svg|center|300px]] |- ! colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !កៅអី/អាសនៈ !+/– |- |style="background-color:#1E90FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||៤,៨៨៩,១១៣||៧៦.៨៥||១២៥||+៥៧ |- |style="background-color:#FDD017;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||៣៧៤,៥១០||៥.៨៩||០||០ |- |style="background-color:#3BB9FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៣០៩,៣៦៤||៤.៨៦||០||០ |- |style="background-color:#FF0000;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិ]]||២១២,៨៦៩||៣.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEE8AA;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]]||៩៩,៣៧៧||១.៥៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#006400;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន]]||៧០,៥៦៧||១.១១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFA500;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសំបុកឃ្មុំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]||៥៦,០២៤||០.៨៨||០||ថ្មី |- |style="background-color:#40E0D0;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៥៥,២៩៨||០.៨៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរតែមួយ||៤៨,៧៨៥||០.៧៧||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា||៤៥,៣៧០||០.៧១||០||០ |- |style="background-color:#770C05| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋ]]||៤១,៦៣១||០.៦៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFFFFF| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សយុវជនកម្ពុជា]]||៣៩,៣៣៣||០.៦២||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សធម្មាធិបតេយ្យ||២៩,០៦០||០.៤៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច||២៣,២៥៥||០.៣៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរក្រោក||២២,០០២||០.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សពន្លឺថ្មី||១៣,៥០៩||០.២១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា||១០,១៩៧||០.១៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សមាតុភូមិយើង||៩,១៧៤||០.១៤||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ||៨,៥៩១||០.១៤||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សរស្មីខេមរា||៤,២១២||០.០៧||០||ថ្មី |- |colspan=2 style="text-align:left;"|សម្លេងទុព្វលភាព/មិនបានការ||៥៩៤,៦៥៩||–||–||– |- |colspan=2 style="text-align:left;"|'''សរុប'''||'''៦,៩៥៦,៩០០'''||'''១០០'''||'''១២៥'''||'''+២''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|អ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោត||៨,៣៨០,២១៧||៨៣.០២||–||– |- |colspan=6 style="text-align:left;"|ប្រភព: [https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815200753/https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg |date=2018-08-15 }} |}</onlyinclude> ==អំណាចតុលាការ== តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា [[តុលាការ|ស្ថាប័នតុលាការ]]គឺជាអំណាចដែលឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល។ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រមគឺជាតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងស្ថាប័នតុលាការ។ មុនឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានស្ថាប័នតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលនោះទេ បើទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាមានក៏ដោយ។ ភារកិច្ចចម្បងរបស់តុលាការគឺកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជន ដោះស្រាយបណ្តឹង និងសំខាន់បំផុតនោះគឺការពារសេរីភាពនិងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជា។ ក៏ប៉ុន្តែ បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួនបានអះអាងថា ស្ថាប័នតុលាការនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺសម្បូរទៅដោយភាពពុករលួយហើយច្រើនតែដើរតួជាឧបករណ៍របស់ស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិដើម្បីបំបិទមាត់សង្គមស៊ីវិលនិងមេដឹកនាំរបស់ក្រុមនោះផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cambod12269.htm|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cambodia |website=Human Rights Watch|date=31 December 2005}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាតុលាការមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៧ រូប។ ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== {{Further|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃកម្ពុជា}} ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌និងបច្ចេកទេស]](ACCT), [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]](AsDB), [[អាស៊ាន]], [[គណៈកម្មការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់អាស៊ីនិងប៉ាស៊ីហ្វិក]](ESCAP), [[អង្គការស្បៀង និងកសិកម្ម]](FAO), [[ក្រុមប្រទេស ៧៧]](G-77), [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]](IAEA), [[ធនាគារអន្តរជាតិសម្រាប់ការកសាង និងអភិវឌ្ឍន៍]](IBRD), [[អង្គការអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលអន្តរជាតិ]](ICAO), [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](ICC), [[ចលនាកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ]](ICRM), [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]](IDA), [[មូលនិធិអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម]](IFAD), IFC, [[សហព័ន្ធកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ|IFRCS]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាត]](ILO), [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]](IMF), IMO, [[Intelsat]](មិនទាន់ចុះហត្ថលេខា), [[អង្គការនគរបាលឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](Interpol), [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]](IOC), [[អង្គការអន្តរជាតិសម្រាប់ស្តង់ដារនីយកម្ម]](ISO), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]](ITU), NAM, [[អង្គការសម្រាប់ការហាមឃាត់អាវុធគីមី]](OPCW), [[តុលាការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យអចិន្ត្រៃយ៍]](PCA), [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UN), [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីពាណិជ្ជកម្ម និងការអភិវឌ្ឍន៍]](UNCTAD), [[យូណេស្កូ]] [[អង្គការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UNIDO), [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]](UPU), [[ធនាគារពិភពលោក]](WBl), WFTU, [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]](WHO), [[អង្គការកម្មសិទ្ធិបញ្ញាពិភពលោក]](WIPO), [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]](WMO), [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]](WTO), [[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]](WToO)។ល។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទង់មតិ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍ការយល់ឃើញអំពីអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ នៃ ១៨៤|| ៨៩.១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ នៃ ១៨៤|| ៧៥.៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សារ៉ែមាសពិភពលោក]]|| [[រ៉ែមាសបម្រុង]] (២០១០)|| ៦៥ នៃ ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នកសារព័ត៌មានគ្មានព្រំដែន]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ នៃ ១៧៩|| ៦៥.៣% |- | [[មូលនិធិបេតិកភណ្ឌ]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ នៃ ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ នៃ ១៤២|| ៦៨.៣% |- |} ==រដ្ឋបាលថ្នាក់ខេត្ត និងមូលដ្ឋាន== {{see also|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា}} ក្រោមរដ្ឋាភិបាល (ការិយាល័យ) កណ្តាលគឺមានរដ្ឋបាលខេត្តក្រុងសរុប ២៤។<ref name="wb">''Private Solutions for Infrastructure in Cambodia: A Country Framework Report''. [[World Bank]] (2002), [https://books.google.com/books?id=ktRy_5sKrGEC&pg=PA65 p65]. {{ISBN|0-8213-5076-5}}.</ref> (នៅតំបន់ជនបទ ការបែងចែករដ្ឋបាលកម្រិត (ឬថ្នាក់) ទីមួយត្រូវបានគេហៅថាខេត្ត ឯនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុងគេហៅថា ក្រុង) រដ្ឋបាលគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ក្រសួងមហាផ្ទៃ]]ហើយសមាជិករបស់ពួកគេត្រូវបានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។<ref name=wb/> រដ្ឋបាលខេត្តក្រុងបានចូលរួមក្នុងការបង្កើតថវិកាជាតិ ពួកគេក៏ចេញប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីនិងអាជ្ញាប័ណ្ណធ្វើអាជីវកម្មផងដែរ។<ref name=wb/> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០២ រដ្ឋបាលថ្នាក់ឃុំសង្កាត់ ([[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំសង្កាត់]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានសមាជិកជ្រើសតាំងដោយការបោះឆ្នោតតាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមឃុំសង្កាត់រៀងរាល់ ៥ ឆ្នាំម្តង។<ref>{{cite web|url=http://www.embassyofcambodia.org.nz/March2007/March2007-3.htm|title=Account Suspended|author=|date=|website=www.embassyofcambodia.org.nz}}</ref> ជាក់ស្តែង ការបែងចែកទំនួលខុសត្រូវរវាងកម្រិតផ្សេងៗនៃរដ្ឋាភិបាលគឺមិនប្រាកដប្រជាទេ។<ref name=wb/> ភាពមិនច្បាស់លាស់នេះបានបង្កឱ្យកើតមានអំពើពុករលួយនិងបង្កើនការចំណាយសម្រាប់វិនិយោគិន។<ref name=wb/> ==អាគតដ្ឋាន== {{reflist}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin|60em}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Introduction to Cambodian Law|url=https://www.kas.de/single-title/-/content/einfuehrung-in-das-kambodschanische-recht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=21 May 2012}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Cambodian Constitutional Law|url=https://www.kas.de/web/kambodscha/single-title/-/content/kambodschanisches-verfassungsrecht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=July 2016}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://report.globalintegrity.org/cambodia Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130414213804/http://report.globalintegrity.org/cambodia |date=2013-04-14 }} របាយការណ៍ស្តីពីអំពើពុករលួយនិងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយនៅកម្ពុជា ===ព្រះមហាក្សត្រ=== *[http://www.norodomsihamoni.org នរោត្តម សីហមុនី, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ស្តេចនរោត្តម សីហមុនី *[http://www.norodomsihanouk.info នរោត្តម សីហនុ, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ===ក្រសួងនានា=== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html Cambodia.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |date=2006-10-05 }} គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា (អង់គ្លេស) ([http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html Cambodia.gov.kh ជាភាសាខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207102921/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html |date=2005-12-07 }}) *[http://www.cdc-crdb.gov.kh CDC] ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា *[http://www.ccc.gov.kh/ Conseil Constitutionnel du Cambodge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216084725/http://www.ccc.gov.kh/ |date=2008-12-16 }} ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា *[http://www.maff.gov.kh/ ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.foodsecurity.gov.kh/ ប្រព័ន្ធព័ត៌មានសន្តិសុខស្បៀង និងអាហារូបត្ថម្ភនៅកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111004/http://www.foodsecurity.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moc.gov.kh/ ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម] *[http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125210221/http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ |date=2005-11-25 }} *[http://www.mef.gov.kh/ ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308113343/http://www.mef.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moeys.gov.kh ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123150233/http://moeys.gov.kh/ |date=2022-11-23 }} *[https://www.moe.gov.kh/ ក្រសួងបរិស្ថាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513051914/https://www.moe.gov.kh/ |date=2020-05-13 }} *[http://www.mptc.gov.kh/ ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208105401/http://www.mptc.gov.kh/ |date=2014-02-08 }} *[http://www.mpwt.gov.kh/ ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូន] *[http://www.mot.gov.kh ក្រសួងទេសចរណ៍] *[http://www.nida.gov.kh/ NiDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525141512/http://www.nida.gov.kh/ |date=2009-05-25 }} អាជ្ញាធរអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាគមនាគមន៍ព័ត៌មានវិទ្យា *[http://www.mop.gov.kh/ ក្រសួងផែនការ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308115145/http://www.mop.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.nis.gov.kh/ NIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ *[http://www.interior.gov.kh/ ក្រសួងមហាផ្ទៃ] *[http://www.ncct.gov.kh/ N.C.C.T] គណៈកម្មាធិការជាតិប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើជួញដូរមនុស្ស ===ផ្សេងៗ=== * [http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034713/http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm |date=2011-07-22 }} {{Asia topic|Politics of}} {{DEFAULTSORT:Politics Of Cambodia}} <!--Categories--> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅកម្ពុជា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|កម្ពុជា]] hgq3j8p9wu7fmvclszhlqj2bmeepog9 0 23155 339115 338072 2026-08-19T09:08:23Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339115 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Nycticebus pygmaeus 004.jpg | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN_N._pygmaeus/> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=CITES/> | trend = down | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primate]]s | subordo = [[Strepsirrhini]] | familia = [[Lorisidae]] | genus = ''[[Slow loris|Nycticebus]]'' | species = '''''N. pygmaeus''''' | binomial = ''Nycticebus pygmaeus'' | binomial_authority = [[J. Lewis Bonhote|Bonhote]], 1907 | synonyms_ref = <ref name=CITES/> | synonyms = *''Nycticebus intermedius'' <small>Dao Van Tien, 1960</small> | range_map = Pygmy Slow Loris area.png | range_map_caption = Pygmy slow loris range }} The '''pygmy slow loris''' (''Nycticebus pygmaeus'') is a species of [[slow loris]] found east of the [[Mekong|Mekong River]] in [[Vietnam]], [[Laos]], eastern [[Cambodia]], and [[China]]. It occurs in a variety of forest habitats, including [[Tropical and subtropical dry broadleaf forests|tropical dry forest]]s, semi-[[evergreen forest|evergreen]], and evergreen forests. The animal is [[Nocturnality|nocturnal]] and [[arboreal]], crawling along branches using slow movements in search of prey. Unlike other primates, it does not leap. It lives together in small groups usually with one or two offspring. An adult can grow to around {{convert|19|to|23|cm|in|abbr=on}} long and has a very short tail. It weighs about {{Convert|450|g|lb|1|abbr=on}}. Its diet consists of fruits, insects, small fauna, tree sap, and floral nectar. The animal has a toxic bite, which it gets by licking a toxic secretion from [[Scent glands|glands]] on the inside of its elbows. The teeth in its [[lower jaw]] form a comb-like structure called a [[toothcomb]] that is used for scraping [[resin]] from tree bark. ==References== {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="CITES">{{cite web | title = CITES species database: ''Nycticebus pygmaeus'' | author = [[World Conservation Monitoring Centre|UNEP-WCMC]] | publisher = UNEP-WCMC Species Database | url = http://www.unep-wcmc-apps.org/isdb/CITES/Taxonomy/tax-common-result.cfm/isdb/CITES/Taxonomy/tax-common-result.cfm?source=animals&displaylanguage=eng&Common=17399 | accessdate = 11 April 2011 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6ElypQTHQ | archivedate = 28 February 2013 | deadurl = no}}</ref> <ref name=DLC2005>{{cite web | url = http://lemur.duke.edu/pygmy-slow-loris-overview/ | title = Pygmy Slow Loris – Overview | publisher = Duke Lemur Center | accessdate = 28 February 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130308232445/http://lemur.duke.edu/pygmy-slow-loris-overview/ | archivedate = 8 មីនា 2013 | deadurl = no | url-status = dead }}</ref> <ref name=IUCN_N._bengalensis>{{IUCN | id = 39758 |taxon = ''Nycticebus bengalensis'' | assessors = Streicher, U.; Singh, M.; Timmins, R. J.; Brockelman, W. | assessment_year = 2008 | version = 2010.4 |accessdate = 9 January 2011}}</ref> <ref name=IUCN_N._pygmaeus>{{IUCN | id = 14941 | taxon = ''Nycticebus pygmaeus'' | assessors = Streicher, U.; Vu Ngoc Thanh; Nadler, T.; Timmins, R. J.; Nekaris, K. A. I. | assessment_year = 2008 | version = 2010.4 | accessdate = 9 January 2011}}</ref> <ref name=LorisConservationDB2006>{{cite web | title = Lorises and pottos: species, subspecies, local populations. Table 14 b: Threat due to predation, poaching and similar causes | work = Conservation database for lorises (''Loris'', ''Nycticebus'') and pottos (''Arctocebus'', ''Perodicticus''), prosimian primates | date = 4 February 2003 | publisher = www.loris-conservation.org | url = http://www.loris-conservation.org/database/population_database/tables/14b-threat.pdf | format = PDF | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004100847/http://www.loris-conservation.org/database/population_database/tables/14b-threat.pdf | archivedate = 4 តុលា 2011 | deadurl = no | access-date = 3 មេសា 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name=2007Sakamoto>{{cite web | last = Sakamoto | first = M. | title = Slow lorises fly so fast into Japan | year = 2007 | publisher = Japan Wildlife Conservation Society | url = http://www.jwcs.org/english/07.5.26%20Cop14%20Slow%20lorise%20report.pdf | format = PDF | accessdate = 26 January 2011 | archiveurl = http://www.webcitation.org/5w15o41GF | archivedate = 26 January 2011 | deadurl = yes}}</ref> }} ===Literature cited=== {{Refbegin}} * <!-- Ankel-Simons|2007 -->{{cite book | last = Ankel-Simons | first = F. | title= Primate Anatomy | edition = 3rd | publisher = Academic Press | location = Boston, Massachusetts | year = 2007 | isbn = 0-12-372576-3 | ref = harv}} * <!-- Baker|1999 -->{{cite journal | last = Baker | first = L. | year = 1999 | title = The plight of Vietnam's primates | journal = IPPL News | volume = 26 | issue = 3 | pages = 15–20 | url = http://www.ippl.org/newsletter/1990s/079_v26_n3_1999-11.pdf#page=15 | format = PDF | ref = harv }} * <!-- Bonhote|1907 -->{{cite doi | 10.1111/j.1096-3642.1907.tb01797.x}} * <!-- Chen|Crow|Narushima|Zhang|2004 -->{{cite journal | last1 = Chen | first1 = J. -H. | last2 = Crow | first2 = P. | last3 = Narushima | first3 = E. | last4 = Zhang | first4 = H. -W. | last5 = Zhang | first5 = Y. -P. | title = Molecular phylogeny of slow lorises (''Nycticebus'') revealed by D-loop sequences and complete cytochrome ''b'' gene sequences of mitochondrial DNA | journal = Zoological Research | year = 2004 | volume = 25 | issue = 4 | pages = 292–297 | url = http://159.226.149.45/zhang/achievements/publications/2004/Chen%20JH-Zool%20Res2004.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111001024320/http://159.226.149.45/zhang/achievements/publications/2004/Chen%20JH-Zool%20Res2004.pdf | archivedate = 1 តុលា 2011 | deadurl = yes | language = Chinese | issn = 0254-5853 | ref = harv | accessdate = 3 មេសា 2013 }} * <!-- Chen|Pan|Groves|Wang|2006 -->{{cite doi |10.1007/s10764-006-9032-5}} * <!-- Chen|Zhang|Shi|Liu|1993 -->{{cite doi | 10.1007/BF02381279}} * <!-- CITES MAoC|2007 -->{{cite conference | author = CITES Management Authority of Cambodia | title = Notification to Parties: Consideration of Proposals for Amendment of Appendices I and II | date = 3–15 June 2007 | publisher = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]) | location = Netherlands | pages = 31 | url = http://www.cites.org/eng/notif/2006/E052.pdf | format = PDF | accessdate = 9 January 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110228000912/http://www.cites.org/eng/notif/2006/E052.pdf | archivedate = 28 កុម្ភៈ 2011 | deadurl = no | ref = {{harvid|CITES MAoC|2007}} }} * <!-- Dang|1998 -->{{cite doi | 10.1159/000052702}} * <!-- Dao|1960 -->{{cite journal | last1 = Dao | first2 = V. T. | title = Sur une nouvelle espèce de ''Nycticebus'' au Vietnam | journal = Zoologischer Anzeiger | year = 1960 | volume = 164 | pages = 240–243 | language = French | ref = harv}} * <!-- Duckworth|Salter|Khounboline|1999 -->{{cite web | last1 = Duckworth | first1 = J. | last2 = Salter | first2 = R. E. | last3 = Khounboline | first3 = K. | year = 1999 | title = Wildlife in Lao PDR, 1999 Status Report | url = http://cmsdata.iucn.org/downloads/lao_wildlife_status_report_1999.pdf | format = PDF | location = Vientiane | publisher = IUCN-The World Conservation Union, Wildlife Conservation Society, Centre for Protected Areas and Watershed Management | ref = harv | access-date = 2013-04-03 | archivedate = 2011-10-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004230630/http://cmsdata.iucn.org/downloads/lao_wildlife_status_report_1999.pdf | url-status = dead }} * <!-- Elliot|1912 -->{{cite book | last = Elliot | first = D. G. | title = A Review of the Primates | year = 1912 | publisher = American Museum of Natural History | location = New York, New York | url = http://biodiversitylibrary.org/page/10287462 | ref = harv }} * <!-- Eudey|1995 -->{{cite book | last1 = Eudey | first1 = A. A. | year = 1995 | editor1-last = Nadler | editor1-first = R. D | contribution = The impact of socioeconomic decisions on the status of the orangutan and other east Asian fauna | pages = 25–28 | title = The Neglected Ape | location = New York, New York | publisher = Plenum Press | isbn = 978-0-306-45213-0 | url = http://books.google.com/books?id=_Snkb14U-CoC&pg=PA25 | ref = harv }} * <!-- Fisher|Swaisgood|Fitch-Snyder|2003a -->{{cite journal | last1 = Fisher | first1 = H. S. | last2 = Swaisgood | first2 = R. R. | last3 = Fitch-Snyder | first3 = H. | title = Countermarking by male pygmy lorises (''Nycticebus pygmaeus''): Do females use odor cues to select mates with high competitive ability? | url = https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_2003-01_53_2/page/123 | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | jstor = 4602191 | doi = 10.1007/s00265-002-0552-5 | volume = 53 | issue = 2 | pages = 123–130 | year = 2003a | ref = harv}} * <!-- Fisher|Swaisgood|Fitch-Snyder|2003b -->{{cite journal | last1 = Fisher | first1 = H. S. | last2 = Swaisgood | first2 = R. R. | last3 = Fitch-Snyder | first3 = H. | doi = 10.1007/s00114-003-0465-9 | title = Odor familiarity and female preferences for males in a threatened primate, the pygmy loris ''Nycticebus pygmaeus'': Applications for genetic management of small populations | journal = Naturwissenschaften | volume = 90 | issue = 11 | pages = 509–512 | year = 2003b | pmid = 14610648 | ref = harv}}<!-- was Fisher2003 --> * <!-- Fitch-Snyder|Livingstone|2008 -->{{cite journal | last1 = Fitch-Snyder | first1 = H. | last2 = Livingstone | first2 = K. | title = Lorises: The surprise primate | journal = ZooNooz | year = 2008 | publisher = San Diego Zoo | issn = 0044-5282 | pages = 10–14 | ref = harv}} * <!-- Fitch-Snyder|Schulze|2001a -->{{cite book | editor1-last = Fitch-Snyder | editor1-first = H. | editor2-last = Schulze | editor2-first = H. | year = 2001a | contribution = Distribution and status | title = Management of Lorises in Captivity. A Husbandry Manual for Asian Lorisines | publisher = Center for Reproduction of Endangered Species (CRES), Zoological Society of San Diego | url = http://www.loris-conservation.org/database/captive_care/manual/PDF/2a_Distribution.pdf | accessdate = 22 February 2013 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6ElzuOEzP | archivedate = 28 February 2013 | deadurl = no | pages = 7–13 | ref = harv }} * <!-- Fitch-Snyder|Schulze|2001b -->{{cite book | editor1-last = Fitch-Snyder | editor1-first = H. | editor2-last = Schulze | editor2-first = H. | year = 2001b | contribution = Reproduction | title = Management of Lorises in Captivity. A Husbandry Manual for Asian Lorisines | publisher = Center for Reproduction of Endangered Species (CRES), Zoological Society of San Diego | url = http://www.loris-conservation.org/database/captive_care/manual/PDF/4_Reproduction.pdf | accessdate = 22 February 2013 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6Elzx1B5D | archivedate = 28 February 2013 | deadurl = no | pages = 28–44 | ref = harv }} * <!-- Fitch-Snyder|Schulze|Streicher|2003 -->{{cite book | last1 = Fitch-Snyder | first1 = H. | last2 = Schulze | first2 = H. | last3 = Streicher | first3 = U. | chapter = Enclosure design for captive slow and pygmy lorises | editor1-last = Shekelle | editor1-first = M. | editor2-last = Maryanto | editor2-first = I. | editor3-last = Groves | editor3-first = C. P. | editor4-last = Schulze | editor-first4 = H. | editor-last5 = Fitch-Snyder | editor-first5 = H. | year = 2003 | publisher = LIPI Press | location = Cibinong, Indonesia | isbn = 978-979-799-263-7 | title = Primates of the Oriental Night. Proceedings of the Indonesian Workshop: Taxonomy, Husbandry, and Conservation of Tarsiers and Lorises | pages = 123–135 | url = http://www.tarsier.org/products_files/2008-POTON-p123-FitchSnyderetal-LorisEnclosure.pdf | format = PDF | archiveurl = http://www.webcitation.org/6ElyOKciE | archivedate = 28 February 2013 | ref = harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230636/http://www.tarsier.org/products_files/2008-POTON-p123-FitchSnyderetal-LorisEnclosure.pdf |date=3 មីនា 2016 }} * <!-- Fitch-Snyder|Jurke|2003 -->{{cite doi | 10.1002/zoo.10072}} * <!-- Fitch-Snyder|Ehrlich|2003 -->{{cite doi | 10.1159/000073313}} * <!-- Fooden|1996 -->{{cite doi | 10.1007/BF02735268}} * <!-- Fuller|Kuhar|Dennis|Lukas|2013 -->{{cite journal | last1 = Fuller | first1 = G. | last2 = Kuhar | first2 = C. W. | last3 = Dennis | first3 = P. M. | last4 = Lukas | first4 = K. E. | title = A survey of husbandry practices for lorisid primates in North American zoos and related facilities | journal = Zoo Biology | year = 2013 | volume = 32 | issue = 1 | pages = 88–100 | doi = 10.1002/zoo.21049 | ref = harv }} * <!-- Gosling|1982 -->{{cite doi | 10.1111/j.1439-0310.1982.tb00492.x}} * <!-- Groves|1971 -->{{cite conference | title = Systematics of the genus ''Nycticebus'' | last1 = Groves | first1 = C. P. | year = 1971 | publisher = S Karger | booktitle = Proceedings of the Third International Congress of Primatology. Volume 1. Taxonomy, Anatomy, Reproduction | editor1-last = Biegert | editor1-first = J. | editor2-last = Leutenegger | editor2-first = W | pages = 44–53 | location = Zürich, Switzerland | ref = harv}} * <!-- Groves|1998 -->{{cite doi | 10.1007/BF02557740}} * <!-- Groves|2001 -->{{cite book | last = Groves | first = C. P. | title = Primate Taxonomy | url = https://archive.org/details/primatetaxonomy0000grov | publisher = Smithsonian Institution Press | location = Washington, DC | year = 2001 | isbn = 978-1-56098-872-4 | ref = harv}} * <!-- Hagey|Fry|Fitch-Snyder|2007 -->{{cite book | last1 = Hagey | first1 = L. R. | last2 = Fry | first2 = B. G. | last3 = Fitch-Snyder | first3 = H. | title = Primate Anti-Predator Strategies | url = https://archive.org/details/primateantipreda0000unse | series = Developments in Primatology: Progress and Prospects | editor1-last = Gursky | editor1-first = S. L. | editor2-last = Nekaris | editor2-first = K. A. I | year = 2007 | contribution = Talking defensively, a dual use for the brachial gland exudate of slow and pygmy lorises | publisher = Springer | location = New York, New York | isbn = 978-0-387-34807-0 | doi = 10.1007/978-0-387-34810-0 | ref = harv}} * <!-- Jurke|Czekala|Fitch-Snyder|1997 -->{{cite doi | 10.1002/(SICI)1098-2345(1997)41:2<103::AID-AJP3>3.0.CO;2-0}} * <!-- Kalimullah|Schmidt|Schmidt|Lu|2008 -->{{cite journal | last1 = Kalimullah | first1 = E. A. | last2 = Schmidt | first2 = S. M. | last3 = Schmidt | first3 = M. J. | last4 = Lu | first4 = J. J. | title = Beware the pygmy slow loris? | journal = Clinical Toxicology | year = 2008 | volume = 46 | issue = 78 | pages = 591–645 | url = http://www.eapcct.org/publicfile.php?folder=congress&file=Abstracts_Toronto.pdf | ref = harv | accessdate = 2013-04-03 | archive-date = 2013-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130606012734/http://www.eapcct.org/publicfile.php?folder=congress&file=Abstracts_Toronto.pdf | dead-url = yes }} <!-- figure out how to cite this conference abstract properly, particularly in the Sfn template (currently using "loc=abstract"); abstract is on page 602. --> * <!-- Li|Wang|1999 -->{{cite journal | last1 = Li | first1 = W. | last2 = Wang | first2 = H. | title = Wildlife trade in Yunnan Province, China, at the Border with Vietnam | journal = Traffic Bulletin | year = 1999 | volume = 18 | issue = 1 | pages = 21–30 | url = http://www.traffic.org/traffic-bulletin/traffic_pub_bulletin_18_1.pdf | format = PDF | ref = harv }} * {{cite book | editor-last = Liu | editor-first = D. | title = Rehabilitation of Degraded Forests to Improve Livelihoods of Poor Farmers in South China | year = 2003 | publisher = Center for International Forestry Research | location = Bogor, Indonesia | isbn = 979-8764-98-6 | url = http://books.google.com/books?id=YvVjStI1n-oC&printsec=frontcover }} ** <!-- Cai|Liu|Turnbull|2003 -->{{cite book | last1 = Cai | first1 = M. | last2 = Liu | first2 = D. | last3 = Turnbull | first3 = J. W. | year = 2003 | chapter = Rehabilitation of degraded forests to improve the livelihoods of poor farmers: A synthesis of four case studies in South China | ref = harv}} ** <!-- Lai|Liao|Liu|Liu|2003 -->{{cite book | last1 = Lai | first1 = Y. | last2 = Liao | first2 = S. | last3 = Liu | first3 = D. | last4 = Liu | first4 = J. | last5 = Su | first5 = J. | first6 = Y. | last6 = Zhang | year = 2003 | chapter = Reclaiming degraded forest lands in the dry, hot climate of Yuanmou County, Yunnan | ref = harv}} * <!-- MacKinnon|1987 -->{{cite journal | last1 = MacKinnon | first1 = K. | year = 1987 | title = Conservation status of primates in Malesia, with special reference to Indonesia | journal = Primate Conservation | volume = 8 | pages = 175–183 | url = http://www.primate-sg.org/PDF/PC8.pdf | format = PDF | ref = harv | accessdate = 2013-04-03 | archive-date = 2012-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120401092933/http://www.primate-sg.org/PDF/PC8.pdf | dead-url = yes }} * <!-- MacKinnon|MacKinnon|1987 -->{{cite journal | last1 = MacKinnon | first1 = J. | last2 = MacKinnon | first2 = K. | year = 1987 | title = Conservation status of the primates of the Indo-Chinese sub-region | journal = Primate Conservation | volume = 8 | pages = 187–195 | url = http://www.primate-sg.org/PDF/PC8.pdf | format = PDF | ref = harv | accessdate = 2013-04-03 | archive-date = 2012-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120401092933/http://www.primate-sg.org/PDF/PC8.pdf | dead-url = yes }} * <!-- Nadler|Thanh|Streicher|2007 -->{{cite journal | last1 = Nadler | first1 = T. | last2 = Thanh | first2 = V. N. | last3 = Streicher | first3 = U. | year = 2007 | title = Conservation status of Vietnamese primates | volume = 1 | pages = 7–26 | journal = Vietnamese Journal of Primatology | url = http://primates.squarespace.com/storage/PDF/VJP1.1.conservation.status.pdf | format = PDF | ref = harv }} * <!-- Navarro-Montes|Nekaris|Parish|2009 -->{{cite journal | last1 = Navarro-Montes | first1 = A. | last2 = Nekaris | first2 = K. A. I. | last3 = Parish | first3 = T. J. | title = Trade in Asian slow lorises (''Nycticebus''): using education workshops to counter an increase in illegal trade | journal = Living Forests | year = 2009 | issue = 15 | url = http://www.kfbglivingforests.org/content/issue15/feature1.php | accessdate = 28 February 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130730034015/http://www.kfbglivingforests.org/content/issue15/feature1.php | archivedate = 30 កក្កដា 2013 | deadurl = yes | ref = harv }} * <!-- Nekaris|Nijman|2007 -->{{cite journal | last = Nekaris | first = K. A. I. | last2 = Nijman | first2 = V. | title = CITES proposal highlights rarity of Asian nocturnal primates (Lorisidae: ''Nycticebus'') | journal = Folia Primatologia | year = 2007 | volume = 78 | pages = 211–214 | doi = 10.1159/000102316 | ref = harv}} * <!-- Nekaris|Shepherd|Starr|Nijman|2010 -->{{cite doi | 10.1002/ajp.20842}} * <!-- Nekaris|Starr|Collins|Wilson|2010 -->{{cite doi | 10.1007/978-1-4419-6661-2_8}} * <!-- Nguyen|Nguyen|Ngo|Nguyen|2003 -->{{cite journal | last1 = Nguyen | first1 = Q. T. | last2 = Nguyen | first2 = V. S. | last3 = Ngo | first3 = X. T. | last4 = Nguyen | first4 = T. S. | year = 2003 | title = Evaluation of the wildlife trade in Na Hang District | url = http://www.insua-cao.org/PARC/docs/bn13-wildlife-trade-nh.pdf | format = PDF | publisher = Government of Viet Nam (FPD) /UNOPS/UNDP/Scott Wilson Asia-Pacific Ltd. | accessdate = 11 July 2011 | journal = PARC Project VIE/95/G31&031 | ref = harv}}<!-- using {{cite journal}} because {{cite report}} doesn't appear to use the core citation template --> * <!-- Nguyen|2003 -->{{cite journal | last1 = Nguyen | first1 = V. S. | title = Wildlife trading in Vietnam: why it flourishes | journal = 2003-RR6 | year = 2003 | url = http://www.idrc.ca/uploads/user-S/10705050241SongRRlayout.doc | format = Word document | publisher = Economy and Environment Program for Southeast Asia (EEPSEA) | ref = harv}}<!-- using {{cite journal}} because {{cite report}} doesn't appear to use the core citation template --> * <!-- Osman Hill|1953 -->{{cite book | last1 = Osman Hill | first1 = W. C. | year = 1953 | title = Primates Comparative Anatomy and Taxonomy I—Strepsirhini | publisher = Edinburgh University Press | series = Edinburgh Univ Pubs Science & Maths, No 3 | oclc = 500576914 | ref = harv}} * <!-- Pan|Chen|Groves|Wang|2007 -->{{cite doi | 10.1007/s10764-007-9157-1}} * <!-- Pocock|1939 -->{{cite book | last1 = Pocock | first1 = R. I. | year = 1939 | publisher = Taylor and Francis | location = London | pages = 463 | title = The fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia, vol. 1 | ref = harv}} * <!-- Polet|Ling|2004 -->{{cite doi | 10.1017/S003060530400033X}} * <!-- Ratajszczak|1998 -->{{cite doi | 10.1159/000052710}} * <!-- Schulze|Groves|2004 -->{{cite book | last1 = Schulze | first1 = H. | last2 = Groves | first2 = C. P. | year = 2004 | chapter = Asian Lorises: taxonomic problems caused by illegal trade | editor1-last = Nadler | editor1-first = T. | editor2-last = Streicher | editor2-first = U. | editor3-last = Hà | editor3-first = T. L | title = Conservation of Primates in Vietnam | publisher = Frankfurt Zoological Society | location = Hanoi, Vietnam | oclc = 60527537 | ref = harv}} * <!-- Schulze|Meier|1996 -->{{cite book | last1 = Schulze | first1 = H. | last2 = Meier | first2 = B. | year = 1996 | chapter = Behavior of captive ''Loris tardigradus nordicus'': a qualitative description, including some information about morphological bases of behavior | pages = [https://archive.org/details/creaturesofdarkn0000unse_l0u4/page/221 221]–250 | title = Creatures of the Dark. The Nocturnal Prosimians | url = https://archive.org/details/creaturesofdarkn0000unse_l0u4 | editor1-last = Alterman | editor1-first = L. | editor2-last = Doyle | editor2-first = G. A. | editor3-last = Izard | editor3-first = M. K | publisher = Plenum Press | location = New York, New York | isbn = 978-0-306-45183-6 | ref = harv}} * <!-- Starr|Nekaris|Leung|2012 -->{{cite doi | 10.1371/journal.pone.0036396}} * <!-- Starr|Nekaris|Streicher|Leung|2010 -->{{cite doi | 10.3354/esr00285}} * <!-- Starr|Nekaris|Streicher|Leung|2011 -->{{cite doi | 10.1017/S0030605310001316}} * <!-- Streicher|Nadler|2003 -->{{cite journal | last1 = Streicher | first1 = U. | last2 = Nadler | first2 = T. | year = 2003 | title = Re-introduction of pygmy lorises in Vietnam | journal = Reintroduction News, Newsletter of the IUCN Reintroduction Specialist Group | volume = 23 | pages = 37–40 | url = http://www.iucnsscrsg.org/download/newsletter23_pdf.pdf | format = PDF | issn = 1560-3709 | ref = harv }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * <!-- Streicher|2004 -->{{cite thesis | last1 = Streicher | first1 = U. | title = Aspects of ecology and conservation of the pygmy loris ''Nycticebus pygmaeus'' in Vietnam | degree = PhD. | publisher = Ludwig-Maximilians Universität | location = Munich | year = 2004 | url = http://www.loris-conservation.org/database/Coauthors/Uli/Streicher_2004.pdf | format = PDF | ref = harv }} * <!-- Streicher|2005 -->{{cite journal | last1 = Streicher | first1 = U. | title = Seasonal body weight changes in pygmy lorises (''Nycticebus pygmaeus'') | journal = Verhandlungsbericht der Erkrankungen der Zootiere | year = 2005 | volume = 42 | pages = 292–298 | url = http://library.vetmed.fu-berlin.de/resources/global/contents/VET164623/IZW/Praha%20PDF/Streicher_U.pdf | format = PDF | ref = harv }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * <!-- Streicher|2007 -->{{cite journal | last1 = Streicher | first1 = U. | title = Morphological data of pygmy lorises (''Nycticebus pygmaeus'') | journal = Vietnamese Journal of Primatology | year = 2007 | volume = 1 | pages = 67–74 | url = http://www.primate-sg.org/storage/PDF/VJP1.1.nycticebus.morphometrics.pdf | format = PDF | ref = harv }} * <!-- Streicher|2009 -->{{cite journal | last1 = Streicher | first1 = U. | title = Diet and feeding behaviour of pygmy lorises (''Nycticebus pygmaeus'') in Vietnam | journal = Vietnamese Journal of Primatology | year = 2009 | volume = 3 | pages = 37–44 | url = http://www.zgf.de/download/886/Vietnamese+Journal+of+Primatology+3.pdf#page=39 | format = PDF | ref = harv | accessdate = 2013-04-03 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508213428/http://www.zgf.de/download/886/Vietnamese+Journal+of+Primatology+3.pdf#page=39 | dead-url = yes }} * <!-- Su|Wang|Zhang|1998 -->{{cite doi | 10.1007/BF02557745}} * <!-- Swapna|2008 -->{{cite thesis | degree = M.Sc. | chapter = | title = Assessing the feeding ecology of the Bengal slow loris (''Nycticebus bengalensis'') in Trishna Wildlife Sanctuary, Tripura | url = http://msc.wcsindia.org/PDF/14_Swapna%20N.pdf | last = Swapna | first = N. | year = 2008 | publisher = Post-Graduate Program in Wildlife Biology & Conservation Centre for Wildlife Studies and National Centre for Biological Sciences UAS-GKVK Campus Bangalore | accessdate = 2013-02-22 | ref = harv | archive-date = 2012-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120317104722/http://msc.wcsindia.org/PDF/14_Swapna%20N.pdf | url-status = dead }} * <!-- Tan|Drake|2001 -->{{cite doi | 10.1159/000049918}} * <!-- Wang|Su|Lan|Liu|1996 -->{{cite journal | last1 = Wang | first1 = W. | last2 = Su | first2 = B. | last3 = Lan | first3 = H. | last4 = Liu | first4 = R. | last5 = Zhu | first5 = C. | last6 = Nie | first6 = W. | last7 = Chen | first7 = Y. | last8 = Zhang | first8 = Y. -P. | title = Interspecific differentiation of the slow lorises (genus ''Nycticebus'') inferred from ribosomal DNA restriction maps | journal = Zoological Research | year = 1996 | volume = 17 | issue = 1 | pages = 89–93 | xdoi = CNKI:SUN:DWXY.0.1996-01-015 | url = http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-DWXY601.015.htm | format = subscription required | ref = harv | accessdate = 2013-04-03 | archive-date = 2016-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303232149/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-DWXY601.015.htm | dead-url = yes }} * <!-- Weisenseel|Izard|Nash|Ange|1998 -->{{cite doi | 10.1159/000052720}} * <!-- Zhang|Chen|Shi|1993 -->{{cite doi | 10.1007/BF02196510}} {{Refend}} {{Lorisidae nav}} 51utb1yqz5wcd531m9fglv3ba31pp6n 0 23174 339080 316823 2026-08-19T08:04:39Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339080 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = សត្វឆ្អឹងកង (Vertebrates) | fossil_range = [[Cambrian]]-បច្ចុប្បនុ្ន, <!-- <ref name = "Shu et al. 1999"/> --> {{fossil range|525|0}} | image = Vertebrates.png | image_width = 220 px | image_caption = អតិសុខុមប្រាណដោយឡែកៗតំណាងអោយគ្រប់ក្រុមរបស់សត្វឆ្អឹងកង។ តាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិការាប់ពីខាងឆ្វេង​ទៅ [[Fire Salamander]], [[ក្រពើទឹកប្រៃ]], [[Southern Cassowary]], [[Rhynchocyon petersi|Black-and-rufous Giant Elephant Shrew]], [[Ocean Sunfish]] | taxon = Vertebrata | authority = [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1812 | subdivision_ranks = Simplified grouping (see text) | subdivision = *[[Fish]]es *[[Tetrapod]]s }} '''សត្វឆ្អឹងកង''' (Vertebrates) {{IPAc-en|ˈ|v|ɜr|t|ɨ|b|r|ə|t|s}} គីជាសត្វដែលជាសមាជិកនៃ [[អនុក្រុម]] ([[chordates]] ដែលមាន [[ឆ្អឹងខ្នង]])។​ សត្វឆ្អឹងកង មានរួមបញ្ចូលនូវចំនួនដ៏ច្រើននៃពួក[[ក្រុមសត្វ]] [[Chordata]]​ ដែលមកទល់ពេលនេះមាន អំបូរចំនួន ៦៤​ ០០០ អំបូរ។<ref>{{cite web |url=http://data.iucn.org/dbtw-wpd/html/Red%20List%202004/completed/table2.1.html |title=A Global Species Assessment |publisher=World Conservation Union |author=Jonathan E.M. Baillie, et al. |year=2004 |access-date=2013-04-03 |archivedate=2014-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140309082117/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/html/Red%20List%202004/completed/table2.1.html |url-status=dead }}</ref> ​ សត្វឆ្អឹងកង មានរួមបញ្ចូលដូចជា [[សត្វត្រីឥតថ្គាម]] [[សត្វត្រីសំបូរឆ្អឹង]] [[ត្រីឆ្លាម]] និង ប្រភេទត្រី[[Batoidea|rays]] [[អំបូរសត្វដែលអាចនៅលើគោកផង ក្នុងទឹកផង]] [[អំបូរល្មូន]] និង [[អំបូរសត្វស្លាប]]។​ សត្វឆ្អឹងកងដែលនៅមានសព្វថ្ងៃ មានតាំង​ពី​ទំហំតូច​ដល់​ធំ ពី​[[សត្វកង្កែប​]] ដល់​សត្វ​ ''[[Paedophryne amauensis]] ​ ''ដែលមានទំហំតូចគឺ ៧.៧ មម​ (០.៣ អ៊ិញ) ដល់[[សត្វបាឡែនខ្នាតធំ]] ([[blue whale]]) ដែលមានទំហំដល់ទៅ ៣៣ ម៉ (១១០ ហ្វ៊ីត)។ ក្នុងចំនោមសត្វទាំងឡាយដែលត្រូវបានគេកត់ចុះក្នុងបញ្ជី សត្វឆ្អឹងកងមានចំនួនប្រមានជា​ ៤ ភាគរយ រី៑ឯចំនួនសត្វនៅសេសសល់សុទ្ធតែជា [[សត្វឥតឆ្អឹងកង]]។ សត្វឆ្អឹងកង ដំបូងឡើយក៏បានរាប់បញ្ចូលទាំងសត្វ [[hagfish]] ដែលមិនមានឆ្អឹងខ្នងទេ។ ក៏ប៉ុន្តែ សត្វដែលជាប់ជាញាតិសន្តានរបស់វា ពោលគឺ សត្វ [[lamprey]]s​ មានឆ្អឹងកងខ្នង។<ref name=hagfish>{{cite journal|title=Monophyly of Lampreys and Hagfishes Supported by Nuclear DNA–Coded Genes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-12_49_6/page/729 | author=Kuraku et al. |date=December 1999|journal=Journal of Molecular Evolution | volume = 49 | pages = 729–35|doi=10.1007/PL00006595|pmid=10594174|last2=Hoshiyama|first2=D|last3=Katoh|first3=K|last4=Suga|first4=H|last5=Miyata|first5=T|issue=6}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ​ សត្វ​ hagfish មាន[[គ្រោងឆ្អឹងក្បាល]]។ ដោយហេតុនេះហើយ បានជាពេលខ្លះ អនុក្រុមសត្វឆ្អឹងកង ត្រូវបានគេហៅថា « [[Craniata]]​ »​ នៅពេលដែលគេជជែកវែកញែកអំពី [[រូបសាស្ត្រ]]។​ ការស្រាវជ្រាវវែកញែកម៉ូលេគុល តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២​ បានធ្វើសំណើរថា សត្វhagfish មានសន្តាននៅជិត សត្វlampreys ជាងគេ ដែលជាហេតុធ្វើអោយពួកវាស្ថិតនៅក្នុងក្រុម​សត្វ​ឆ្អឹងកង​ បើសិនជា​យើង​និយាយ​អំពី​រូបសាស្រ្ត។<ref>{{cite journal|last=Stock|first=David|coauthors=Whitt GS|title=Evidence from 18S ribosomal RNA sequences that lampreys and hagfish form a natural group|journal=Science|date=7|year=1992|month=August|volume=257|issue=5071|doi=10.1126/science.1496398|url=http://www.sciencemag.org/content/257/5071/787.short|accessdate=22 November 2011|pages=787–9|pmid=1496398|bibcode = 1992Sci...257..787S }}</ref> អ្នកខ្លះទៀតក៏ ចាត់ទុកពួកវាជា ក្រុមបងប្អូនទៅនឹងសត្វឆ្អឹងកង ដែលស្ថិតនៅក្រោម វាក្យស័ព្ទ Craniata។<ref>{{cite journal|last=Nicholls|first=Henry|title=Mouth to Mouth|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-09-10_461_7261/page/164|date=10 September 2009|journal=Nature|volume=461|issue=7261|pages=164–166|doi=10.1038/461164a|pmid=19741680}}</ref> == មើលផងដែរ == * [[សត្វឥតឆ្អឹងកង]] * [[សត្វឆ្អឹងកងក្នុងទឹក​]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|2}} ==គន្ថនិទ្ទេស== <div class="references-small"> * {{cite book | last =Kardong | first =Kenneth V. | authorlink =Kenneth Kardong | title =Vertebrates: Comparative Anatomy, Function, Evolution | edition = second | publisher =[[McGraw-Hill]] | year= 1998 | location =USA | pages =747 pp. | url =http://www.amazon.com/Vertebrates-Comparative-Anatomy-Function-Evolution/dp/0072909560 | doi = | id = | isbn =0-07-115356-X/0-697-28654-1 }} * {{ITIS |id=331030 |taxon=Vertebrata |accessdate=6 August 2007}} </div> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Wikispecies|Vertebrata}} * [http://tolweb.org/Vertebrata/14829 Tree of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422054842/http://tolweb.org/Vertebrata/14829 |date=2021-04-22 }} * [http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7079/abs/nature04336.html Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates] *[http://entomology.ifas.ufl.edu/fasulo/vector/chapter_07.htm Vertebrate Pests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131053456/http://entomology.ifas.ufl.edu/fasulo/vector/chapter_07.htm |date=2010-01-31 }} chapter in [[United States Environmental Protection Agency]] and [[University of Florida]]/[[Institute of Food and Agricultural Sciences]] National Public Health Pesticide Applicator Training Manual {{Animalia}} {{Chordata}} 89yuwbiphjk2q47mbdnvn7rhkuqka25 0 23271 339094 338140 2026-08-19T08:36:04Z InternetArchiveBot 32568 Add 13 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339094 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|url=https://archive.org/details/mercenarieslyndo0000blac|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |url=https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=[https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal/page/171 171]}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1995-12_21_4/page/783 |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |url=https://archive.org/details/dirtylittlesecre0000dunn_t0y9 |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-06-28_336_7659/page/1482 |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |url=https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0 |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=[https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0/page/102 102]–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022">{{Cite journal |first=Giovanni |last=Chiarini |date=1 April 2022 |title=Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law |ssrn=4072727 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4072727 |journal=Cork Online Law Review}}</ref> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។<ref name="Tran2022">{{Cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=9780824887865}}</ref><ref name="Goscha2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1972-09_59_2/page/353 |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។<ref name="Goscha2016"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=2022-05-22 }}</ref><ref name="Kort2017">{{Cite book |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199 }}</ref><ref name="Tran2022"/><ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha2016"/>{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។<ref name="Kort2017"/><ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់<ref name="Kort2017"/><ref name="Tran2022"/> ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។<ref name="Goscha2016"/><ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Goscha2016"/> ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។<ref name="Goscha2016"/> ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/340 340]}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |url=https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=[https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu/page/103 103] }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |publisher=Beacon Press |year=1971 |location=Boston |at=Section 3, pp. 314–346 |chapter=Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=19 October 2017 |url-status=dead |via=International Relations Department, Mount Holyoke College }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=19 តុលា 2017 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/174 174]–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |url=https://archive.org/details/bloodroadhochimi0000prad |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |url=https://archive.org/details/rainoffire00time |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_summer-1994_24_3/page/515 |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug/page/119 119]}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |url=https://archive.org/details/unitedstatesinvi00kahi |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/83 83]–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9/page/193 193]}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |url=https://archive.org/details/vietnamwarintima0000ward |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |url=https://archive.org/details/hanoiswarinterna0000nguy |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name="Ankony">{{Cite book |last=Ankony |first=Robert C. |title=Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group |isbn=978-0-7618-3281-2}}</ref>{{Rp|១០៤}}<ref name="Villard">{{Cite book |last=Villard |first=Erik B. |url=https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |title=The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue |date=2008 |publisher=U.S. Army Center of Military History |isbn=978-1-5142-8522-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1987-03_109/page/135 |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |url=https://archive.org/details/pentagonpapersas00sheerich |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |url=https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=[https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john/page/198 198] }}</ref> ==វៀតណាមូបនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-2003_27_4/page/150 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមូបនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមូបនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |url=https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0 |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=[https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0/page/27 26]|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1958-07_36_4/page/582 |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាមូបនីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6/page/193 193]–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|វាយចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តហ្វឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=[https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli/page/301 301]–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |url=https://archive.org/details/americantorturef0000otte |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=[https://archive.org/details/americantorturef0000otte/page/62 62]}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |url=https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=[https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco/page/68 68]}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |url=https://archive.org/details/warwithoutfronts0000grei_l9e5 |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |url=https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=[https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies/page/318 318]–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_m7d1 |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1988_61_2/page/303 |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_fall-1985_8_4/page/169 |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/585 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |url=https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=[https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi/page/127 127]}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian">{{Cite book |last=Hagopain |first=Patrick |title=The Vietnam War in American Memory |url=https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago |publisher=University of Massachusetts Press |year=2009 |isbn=978-1-55849-693-4 |pages=[https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago/page/13 13]–4}}</ref>{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026 |archive-date=5 ឧសភា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505054557/https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |url-status=dead }}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |url=https://archive.org/details/vietnamsonsforso0000kuet |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |url=https://archive.org/details/inventionofecoci0000zier |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-08-25_177_4050/page/710 |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-10_35_5/page/1220 |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី]] *[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (១៩៥០–១៩៥៣) *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣]] (១៩៧៨–១៩៩១) *[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៧៩–១៩៨៩) ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last1=Bowden |first1=Mark |title=Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam |url=https://archive.org/details/hue1968turningpo0000bowd_r9z6 |date=2017 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-8021-8924-0 }} * {{Cite book |last=Demma |first=Vincent H. |url=http://www.history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |title=American Military History |publisher=US Army Center of Military History |year=1989 |location=Washington, DC |pages=619–694 |chapter=The U.S. Army in Vietnam |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |archive-date=20 January 2020 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |date=20 មករា 2020 }} * {{Cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |url=https://archive.org/details/mandateforchange00eise |title=Mandate for Change |publisher=Doubleday & Company |year=1963 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=HarperCollins |year=2018 |isbn=978-0-06-240566-1}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |edition=2nd |location=New York }} * {{Cite book |last=Nalty |first=Bernard |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar00bern |publisher=Barnes and Noble |year=1998 |isbn=978-0-7607-1697-7 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Olson |first1=James S. |title=Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 |url=https://archive.org/details/wheredominofella0000olso_t4n0 |last2=Roberts |first2=Randy |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1-4051-8222-5 |edition=5th |location=Malden, MA}} * {{Cite journal |last=Palmer |first=Michael G. |year=2007 |title=The Case of Agent Orange |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=29 |pages=172–195 |jstor=25798819 |number=1 }} * {{Cite journal |last=Stone |first=Richard |year=2007 |title=Agent Orange's Bitter Harvest |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-01-12_315_5809/page/176 |journal=Science |volume=315 |issue=5809 |pages=176–179 |doi=10.1126/science.315.5809.176 |jstor=20035179 |pmid=17218503 }} * {{Cite book |last=Westheider |first=James E. |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar0000west_i5w5 |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33755-0 |location=Westport, CN}} * {{Cite book |last=Willbanks |first=James H. |url=https://muse.jhu.edu/book/28613 |title=A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos |publisher=Texas A&M University Press |year=2014 |isbn=978-1-62349-117-8}} ==អានបន្ថែម== {{Main|[[:en:Bibliography of the Vietnam War|គន្ថនិទ្ទេសន៍នៃសង្គ្រាមវៀតណាម]] (ជាភាសាអង់គ្លេស)}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|d=Q8740|n=no|species=no|voy=no|s=no|b=Modern History/Vietnam War}} * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813005227/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm |date=13 August 2012}} ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20230405190739/http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម] ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20050403230616/http://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/timeline/ ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម] ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រពត្តិនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] ndoi01by04jw7hhcvqtuew30qm0jwga 0 23369 339154 329551 2026-08-19T09:50:46Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339154 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អង្គការ | formation = ១៨៣៣ | image = File:Old dhammayut seal.jpg | abbreviation = ធម្មយុត | founder = វជិរញាណោ ភិក្ខុ (ក្រោយមក [[Mongkut|ស្ដេចមង្គុត]]) | type = លំដាប់ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា | headquarters = [[វត្តបវនិវេសវិហារ]],<br />[[ខណ្ឌព្រះនគរ]], [[រាជធានីបាងកក]], ប្រទេសថៃ | leader_title = សង្ឃជាន់ខ្ពស់ | leader_name = [[Ariyavongsagatanana (Amborn Ambaro)|សម្ដេចព្រះអរិយ៌វង្សាគតននាទី៩]] (កាន់តំណែងតាំងពីឆ្នាំ ២០១៧) | key_people = }} [[ឯកសារ:Mongkut_in_the_Sangha.jpeg|រូបភាពតូច|301x301ភីកសែល|វជិរញាណោភិក្ខុ ក្រោយមកជា [[មង្កុដ|ព្រះមហាក្សត្រ]] នៃ [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រ រតនកោសិន្ទ]] ស្ថាបនិកនៃ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ]] '''ធម្មយុត្តិកនិកាយ''' ( ថៃ : ธรรมยุติกนิกาย ឬ '''ធម្មយុត''' ជា ​លំដាប់ ​របស់ ''​ភិក្ខុ'' ​ពុទ្ធសាសនា [[ថេរវាទ|​ថេរវាទ]] (ព្រះសង្ឃ) នៅ​ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ភូមា|​ភូមា]] ដែល​មាន​សាខា​សំខាន់ៗ​នៅ ​បស្ចិមលោក ។ ឈ្មោះ​នេះ​បាន​មក​ពី​បាលី ''[[ព្រះធម៌|​ធម៌]]'' (ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ) + ''យុត្តិ'' (តាម) + ''ក'' (ក្រុម)។ បទបញ្ជានេះបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសថៃជាចលនាកំណែទម្រង់ដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ដែលក្រោយមកក្លាយជា [[មង្កុដ|ស្តេច មង្គុត នៃសៀម]] មុនពេលក៏បានរីករាលដាលដល់ប្រទេសកម្ពុជា និងភូមា។ ដំបូងឡើយ ព្រះបាទមង្កុតមានព្រះទ័យតានតឹង ដោយព្រះអង្គមិនអាចស្វែងរកព្រះសង្ឃដែលយល់បាននូវពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ និងពិតជាបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ វិន័យរបស់ព្រះសង្ឃ ។ រឿង​នេះ​បាន​កើត​ឡើង​ដោយ​សារ​តែ ​ការ​ស៊ីសង្វាក់​គ្នា ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជាមួយ​នឹង [[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|​សាសនា​ប្រជាជន​ថៃ]] ។ អាស្រ័យហេតុនេះ ព្រះបាទមង្គុត បានសង្កត់ធ្ងន់លើការប្រើប្រាស់ [[ព្រះត្រៃបិដក|បាលី]] ជាសិទ្ធិអំណាចចម្បងសម្រាប់ការអនុវត្តព្រះសង្ឃ ហើយបានស្វែងរកការលុបបំបាត់ធាតុស៊ីសង្វាក់ទាំងអស់។ ចលនានេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាសណ្តាប់ធ្នាប់របស់ព្រះសង្ឃផ្ទាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០២ ដោយ ''ព្រះសង្ឃ'' ថេរវាទរបស់ថៃណាមួយដែលមិនស្ថិតក្នុងលំដាប់ត្រូវបានហៅថាជាផ្នែកនៃ [[មហានិកាយ]] ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ធម្មយុត្តិកនិកាយ (ថៃ៖ ''ថាម៉ាយ៉ុត'' ) បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៣ ជាចលនាកំណែទម្រង់ដែលដឹកនាំដោយ [[មង្កុដ|មង្គុត]] (ក្រោយមកជាស្តេចរាមាទី ៤) ជាកូនប្រុសរបស់ស្តេច [[ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ|រាមាទី ២ នៃសៀម]] ។ វានៅតែជាចលនាកំណែទម្រង់រហូតដល់ការអនុម័តច្បាប់ Sangha of 1902 ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជានិកាយថេរវាទពីររបស់ប្រទេសថៃ មួយទៀតគឺ [[មហានិកាយ]] ។ <ref>[http://www.dhammathai.org/e/thailand/contemperary.php Buddhism in Contemporary Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401214429/http://www.dhammathai.org/e/thailand/contemperary.php|date=2015-04-01}}, Prof. Phra Thepsophon, Rector of Mahachulalongkorn Buddhist University. Speech at the International Conference on Buddhasasana in Theravada Buddhist countries: Issue and The Way Forward in Colombo, Sri Lanka, January 15, 2003, Buddhism in Thailand, Dhammathai – Buddhist Information Network</ref> ព្រះអង្គម្ចាស់ នង្គុត គឺជា ''ភិក្ខុ'' ( ឈ្មោះសាសនា ៖ វជិញាណោ) អស់រយៈពេល ២៧ ឆ្នាំ (១៨២៤-១៨៥១) មុនពេលក្លាយជាស្តេចនៃប្រទេសថៃ (១៨៥១-១៨៦៨) ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានព្រះជន្ម ២០ ឆ្នាំបានចូលបួសក្នុងឆ្នាំ ១៨២៤ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការបណ្តុះបណ្តាលសមាធិដំបូងរបស់គាត់ មង្គុតមានការខកចិត្តដែលគ្រូរបស់គាត់មិនអាចទាក់ទងនឹងបច្ចេកទេសសមាធិដែលពួកគេកំពុងបង្រៀនទៅនឹងការបង្រៀនដើមរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​ពណ៌នា​អំពី​អ្វី​ដែល​លោក​បាន​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​ខុស​គ្នា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​រវាង​ច្បាប់​វិន័យ ​ព្រះសង្ឃ និង​ការអនុវត្ត​ជាក់ស្តែង​របស់ ''​ព្រះសង្ឃ'' ​ថៃ។ មង្គុត ខ្វល់ខ្វាយ​ថា​ខ្សែ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​ត្រូវ​ខូច​ដោយ​ការ​មិន​គោរព​តាម​ក្រម​សង្ឃ​នេះ​បាន​ស្វែង​រក​ត្រកូល​ផ្សេង​ពី ''​ភិក្ខុ'' ​ដោយ​ការ​ប្រតិបត្តិ​ដែល​ត្រូវ​នឹង ''​វិន័យ'' ​ច្រើន​ជាង។ មានក្បួនមួយចំនួននៅក្នុងក្រមព្រះសង្ឃថេរវាទដែល ''ភិក្ខុ'' ត្រូវ "ចាញ់" - គាត់មិនមែនជា ''ភិក្ខុ'' ទៀតទេ បើទោះជាគាត់នៅតែពាក់ស្បង់ និងត្រូវបានចាត់ទុកជាភិក្ខុមួយរូបក៏ដោយ។ រាល់​ពិធី​បួស​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ​គឺ​ធ្វើ​ដោយ ''​ភិក្ខុ'' ​ដប់​រូប​ដើម្បី​ការពារ​លទ្ធភាព​នៃ​ការ​បួស​ដែល​មិន​ត្រឹមត្រូវ​ដោយ​មាន " ''ភិក្ខុ'' ​ចាញ់ <nowiki>"</nowiki> ជា​សិក្ខាបទ។ ទោះ​បី​ជា​បែប​នេះ​ក្ដី មង្គុត​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ថា​ពូជពង្ស​នៃ​ប្រពៃណី​ក្នុង​តំបន់​ត្រូវ​បាន​ខូច។ ព្រះអង្គបានខិតខំគ្រប់បែបយ៉ាង ដើម្បីបូជា ''ព្រះសង្ឃ'' ក្នុងប្រទេសថៃ ប្រកបដោយសមិទ្ធិផលខ្ពស់បំផុតនៃពូជពង្សដែលមិនបែកខ្ញែក ដែលអាចតាមដានបានចំពោះព្រះពុទ្ធវិញ។ {{Sfn|Buswell|Lopez|2013|p=696}} មង្គុត នៅទីបំផុតបានរកឃើញត្រកូលមួយក្នុងចំនោម [[ជនជាតិមន]] ក្នុងប្រទេសថៃដែលមានទំនៀមទម្លាប់ខ្លាំងជាង។ គាត់បានតែងតាំងឡើងវិញនៅក្នុងក្រុមនេះហើយបានចាប់ផ្តើមចលនាកំណែទម្រង់ដែលនឹងក្លាយជាលំដាប់ ធម្មយុត ។ ក្នុង​ការ​បង្កើត​លំដាប់ ធម្មយុត មង្គុត បាន​ប្រឹងប្រែង​ដើម្បី​ដក​ធាតុ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ព្រះពុទ្ធ [[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|​សាសនា សាសនា​ប្រជាប្រិយ]] និង​អបិយជំនឿ ដែល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មក​នេះ​បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្នែក​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថៃ។ លោក​បាន​សង្កត់​ធ្ងន់​លើ​ការ​ប្រើ [[ព្រះត្រៃបិដក|​បាលី]]​ ​ជា​សិទ្ធិ​អំណាច​ចម្បង​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​ការ​ប្រតិបត្តិ​ព្រះសង្ឃ។ ម្យ៉ាងទៀត ''ភិក្ខុ'' ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវ​បរិភោគ​អាហារ​តែមួយ​ពេលប៉ុណ្ណោះ (មិនមែន​ពីរពេល) ហើយ​អាហារ​ត្រូវ​ប្រជុំ​គ្នា​ក្នុង​ពេល​បិណ្ឌបាត​តាម​ប្រពៃណី។ <ref>[http://www.dhammathai.org/e/thailand/ratanakosin.php Ratanakosin Period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521235806/http://www.dhammathai.org/e/thailand/ratanakosin.php|date=2015-05-21}}, Buddhism in Thailand, Dhammathai – Buddhist Information Network</ref> នៅឆ្នាំ១៨៣៦ មងឃុតបានក្លាយជាអាចារ្យទី១នៃ [[វត្តបវរនិវេសវិហារ|វត្តបវនិវេសវិហារ]] ហើយវានឹងក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃធម្មយុតហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ {{Sfn|Buswell|Lopez|2013|p=696}} វាមិនទាន់ដល់ពេលដែល វជិញាណវរោវស បានគ្រប់គ្រងដំណាក់កាលថ្មីនៃកំណែទម្រង់ព្រះសង្ឃនៅឆ្នាំ ១៨៩២ ដែលឋានានុក្រមរដ្ឋបាល ធម្មយុត នឹងចាប់ផ្តើមបង្កើតចក្ខុវិស័យដ៏ស្អិតរមួតមួយ។ ជាផ្លូវការ Pusso Saa គឺជា [[សង្ឃរាជ]] ; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់គ្រាន់តែជាតួរអង្គប៉ុណ្ណោះ។ {{Sfn|Taylor|1993}} {{Sfn|Taylor|1993}} ថាន់សារ៉ូ ដែល ជា <nowiki><i id="mwgA">ព្រះសង្ឃ</i></nowiki> ព្រៃដែលបង្កើតដោយជនជាតិថៃ បានកត់សម្គាល់ថា នៅដើមសតវត្សទី ២០ អំបូរ កម្មដ្ឋាន របស់ អជញមុន បានបង្កើតជំរុំដាច់ដោយឡែកមួយនៅក្នុងលំដាប់ ធម្មយុត ដែលផ្ទុយនឹងកំណែទម្រង់របស់ វជិរញាណវរោរ។ <ref name="nobleones">{{Cite web |last=Thanissaro Bhikkhu |author-link=Thanissaro Bhikkhu |title=The Traditions of the Noble Ones: An Essay on the Thai Forest Tradition and its Relationship with the Dhammayut Hierarchy |url=http://www.dhammatalks.org/Archive/Writings/CrossIndexed/Uncollected/MiscEssays/The%20Traditions%20of%20the%20Noble%20Ones.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806214534/http://www.dhammatalks.org/Archive/Writings/CrossIndexed/Uncollected/MiscEssays/The%20Traditions%20of%20the%20Noble%20Ones.pdf |archive-date=2015-08-06 |access-date=2015-07-25 |publisher=Dhammatalks.org}}</ref> == តួនាទីនយោបាយនៅប្រទេសថៃ == ខណៈពេលដែលធម្មយុត្តិកនិកាយដើមឡើយបានចាប់ផ្តើមជា [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|ចលនាកំណែទម្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសថៃ]] ក្រោយមកបានឈានទៅដល់ការអភិវឌ្ឈន៍នៃ ទំនៀមទំលាប់ព្រៃថៃ បទបញ្ជានេះបានដើរតួនាទីនយោបាយយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងប្រទេសថៃផងដែរ។ តាំងពីដើមកំណើតមក ធម្មយុត្តិកនិកាយ ជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាជម្រើសដ៏ពេញចិត្តរបស់រដ្ឋាភិបាលថៃ និងរបបរាជានិយម។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=McCargo|first=Duncan|date=2012-12-01|title=The Changing Politics of Thailand's Buddhist Order|url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2012-12_44_4/page/627|journal=Critical Asian Studies|volume=44|issue=4|pages=627–642|doi=10.1080/14672715.2012.738544|issn=1467-2715}}</ref> <ref name="Economist 160402">{{Cite news|date=2 April 2016|title=Men-at-alms|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/news/asia/21695901-squabble-clergy-widens-thailands-dangerous-divides-men-alms?fsrc=scn%2Fle%2Fte%2Fpe%2Fed%2Fmenatalms|url-status=live|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820111307/http://www.economist.com/news/asia/21695901-squabble-clergy-widens-thailands-dangerous-divides-men-alms?fsrc=scn%2Fle%2Fte%2Fpe%2Fed%2Fmenatalms|archive-date=2016-08-20}}</ref> ដោយត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ថៃ បទបញ្ជាតែងតែមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរាជាធិបតេយ្យ ហើយបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងការធានានូវការគាំទ្រជាសាធារណៈចំពោះរាជវាំង។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការស៊ើបអង្កេតការក្លែងបន្លំប្រាសាទថៃឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ អ្នកជំនាញផ្នែកនរវិទ្យាលោក Jim Taylor បានពណ៌នាការចាប់ខ្លួនដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងពេលស៊ើបអង្កេតថាជា "របបរាជវាំងដែលកំពុងកាន់អំណាច" ដែលកំពុងព្យាយាមបង្រួបបង្រួមអំណាចរាជានិយមកណ្តាលតាមបែបប្រពៃណី ដោយលុបបំបាត់ ''ព្រះសង្ឃមហានិកាយ'' ជាន់ខ្ពស់មួយចំនួន និងសមាជិកនៃ ក្រុមប្រឹក្សាសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ។ Taylor អះអាងថា នេះត្រូវបានធ្វើក្នុងគោលបំណងដើម្បីធានាថា ឧត្តមបុព្វបុរសបន្ទាប់ក៏មកពី ធម្មយុត្តិកនិកាយ ដោយចង្អុលទៅ ការជ្រៀតជ្រែកពីមុនរបស់របបយោធាក្នុងតំណែង ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ហើយថាជនសង្ស័យទាំងអស់សុទ្ធតែជា ''ព្រះសង្ឃ'' ដែលមិនមែនជារាជានិយម។ <ref>{{Cite news|last=Taylor|first=Jim|date=8 June 2018|title=What's behind the 'purging' of the Thai sangha?|work=New Mandala|url=http://www.newmandala.org/whats-behind-purging-thai-sangha/|url-status=live|access-date=10 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141827/http://www.newmandala.org/whats-behind-purging-thai-sangha/|archive-date=2018-06-12}}</ref> ជាការពិតនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៨ របបយោធាបានអនុម័តច្បាប់មួយដែលផ្តល់ឱ្យព្រះមហាក្សត្រថៃនូវសមត្ថភាពក្នុងការជ្រើសរើសសមាជិកនៃ ក្រុមប្រឹក្សាសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ជំនួសព្រះសង្ឃ។ ការ​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​អំពើ​ពុក​រលួយ​ក្នុង​ក្រុម​សង្ឃ​ពី​ការ​ស៊ើប​អង្កេត​ទាំង​នេះ ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​ថា​ជា​មូលហេតុ​នៃ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ។ <ref>{{Cite news|title=King to appoint, oversee new Sangha council|language=en|work=The Nation|url=https://www.nationthailand.com/detail/national/30349413|url-status=live|access-date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725063351/http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30349413|archive-date=2018-07-25}}</ref> == នៅកម្ពុជា == [[ឯកសារ:Bour_kry.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|266x266ភីកសែល|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] នៅឆ្នាំ១៨៥៥ ព្រះបាទ [[នរោត្តម|នរោត្តម នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បាននិមន្តព្រះសៅគន្ឋប៉ាន ដែលហៅម្យ៉ាងទៀតថា មហាប៉ាន ដែលជាភិក្ខុ [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] បានសិក្សានៅធម្មយុត្តិកនិកាយ មកបង្កើតសាខានៃធម្មយុត្តិកនិកាយក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ {{Sfn|Harris|2001|p=83}} {{Sfn|Keyes|1994}} មហាប៉ានបានក្លាយជា [[សង្ឃរាជ|សង្ឃ]] ដំបូងនៃធម្មយុត្តិកនិកាយ គង់នៅ [[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុម]] ជាអារាមថ្មីដែលស្តេចកសាងឡើងជាពិសេសសម្រាប់ ''ភិក្ខុ'' ធម្មយុត្តិកនិកាយ។ {{Sfn|Harris|2001|p=83}} សណ្តាប់ធ្នាប់កម្ពុជាបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីព្រះរាជវង្សានុវង្ស ប៉ុន្តែពេលខ្លះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានការសង្ស័យផងដែរ ដោយសារតែវាមានទំនាក់ទំនងជាមួយរបបរាជានិយមថៃ។ {{Sfn|Harris|2001|p=83}} សណ្តាប់ធ្នាប់ ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៅកម្ពុជាបានរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោម [[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]] ដែលត្រូវបានកំណត់គោលដៅជាពិសេសដោយសារតែការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងរាជាធិបតេយ្យ និងបរទេស បន្ថែមពីលើការគាបសង្កត់ទូទៅរបស់ខ្មែរក្រហមចំពោះឋានានុក្រមព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា។ {{Sfn|Harris|2001}} ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨១ និង ១៩៩១ ធម្មយុត្តិកនិកាយត្រូវបានរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយព្រះមហានិកាយកម្ពុជានៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្ឃបង្រួបបង្រួមមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការគ្រប់គ្រង [[វៀតណាម|របស់វៀតណាម]] ។ {{Sfn|Harris|2001}} នៅឆ្នាំ ១៩៩១ ព្រះបាទ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ]] បានត្រឡប់មកពីនិរទេសវិញ ហើយបានតែងតាំង សង្ឃរាជធម្មយុត្តិកនិកាយ ថ្មីដំបូងក្នុងរយៈពេលដប់ឆ្នាំ ដោយបញ្ចប់គោលនយោបាយបង្រួបបង្រួមជាផ្លូវការ។ {{Sfn|Harris|2001}} ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៅតែកើតមានក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ទោះបី ''ភិក្ខុ'' នោះជាជនជាតិភាគតិចក៏ដោយ។ ចំពោះបញ្ហាដូចជាតួនាទីរបស់ភិក្ខុក្នុងការព្យាបាល និងអប់រំ [[ជំងឺអេដស៍|មេរោគHIV/ជំងឺអេដស៍]] ព្រះសង្ឃបច្ចុប្បន្ន [[បួរ គ្រី]] បានប្រកាន់ជំហរសេរីជាងព្រះមហានិកាយ [[ទេព វង្ស]] ប៉ុន្តែមានឥរិយាបទតិចជាងអង្គ បដិបក្ខរបស់ពុទ្ធសាសនា នៃមហានិកាយ។ {{Sfn|Harris|2001}} == នៅប្រទេសឡាវ == == នៅមីយ៉ាន់ម៉ា == '''ធម្មយុត្តិកនិកាយ មហាយិនគួង''' ក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា មានដើមកំណើតជា "ប្រពៃណីកំណែទម្រង់មននៅសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន [ដែល] តាមដានពីតំណពូជរបស់វាទៅនឹងថៃ ធម្មយុត{{Sic}} បញ្ជា។" {{Sfn|Buswell|Lopez|2013}} វាគឺជាបទបញ្ជាមួយក្នុង ចំនោមបទបញ្ជាព្រះសង្ឃចំនួនប្រាំបួនដែលត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្មស្របច្បាប់ នៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ក្រោមច្បាប់ឆ្នាំ ១៩៩០ ទាក់ទងនឹងអង្គការព្រះសង្ឃ។ <ref>{{Cite journal|last=Gutter|first=Peter|year=2001|title=Law and Religion in Burma|url=http://www.blc-burma.org/pdf/liob/liob8.pdf|journal=Legal Issues on Burma Journal|publisher=Burma Legal Council|issue=8|page=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314215506/http://www.blc-burma.org/pdf/liob/liob8.pdf|archive-date=2012-03-14}}</ref>   យោងតាមស្ថិតិឆ្នាំ ២០១៦ ដែលចេញផ្សាយដោយ គណៈកម្មាធិការរដ្ឋ សង្ឃមហានាយក ព្រះសង្ឃ ៨២៣ អង្គជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះសង្ឃនេះតំណាងឱ្យ ០.១៥% នៃព្រះសង្ឃទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាលំដាប់ព្រះសង្ឃតូចបំផុតទីពីរ។ <ref name="mahana">{{Cite web |title=The Account of Wazo Samgha of All Sect, M.E 1377 (2016) |url=http://www.mahana.org.mm/en/religious-affairs/the-account-of-wazo-samgha-of-all-sect-m-e-1377-2016/ |access-date=2020-05-19 |website=The State Samgha Maha Nayaka Committee |language=en-US |archivedate=2020-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212151602/http://www.mahana.org.mm/en/religious-affairs/the-account-of-wazo-samgha-of-all-sect-m-e-1377-2016/ |url-status=dead }}</ref> ទាក់ទងទៅនឹងតំណាងភូមិសាស្រ្ត ព្រះសង្ឃ មហាយីន ភាគច្រើនមានមូលដ្ឋាននៅក្នុង [[រដ្ឋមន|រដ្ឋ មន]] (៧៦.៩១%) បន្ទាប់មកដោយ [[រដ្ឋកាយីន|រដ្ឋ កាយីន]] ដែលនៅជិតខាង (១៣.៦១%)។ <ref name="mahana" /> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ បទបញ្ជានេះមាន វត្តចំនួន ៧៩ ដែលភាគច្រើននៅក្នុងរដ្ឋមន និង កាយីន ដែលតំណាងឱ្យ ០.១% នៃវត្តអារាមរបស់ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |date=2016 |title=The Account Monasteries of All-Sect in 1377 (2016) |url=http://www.mahana.org.mm/en/religious-affairs/the-account-monasteries-of-all-sect-in-1377-2016/ |access-date=2025-05-06 |website=The State Samgha Maha Nayaka Committee |language=en-US |archivedate=2025-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250509020512/http://www.mahana.org.mm/en/religious-affairs/the-account-monasteries-of-all-sect-in-1377-2016/ |url-status=dead }}</ref> == នៅឥណ្ឌូនេស៊ី == នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៦៧ សង្ឃថេរវាទឥណ្ឌូណេស៊ី ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ Mahā Dhammaloka Vihāra (ឥឡូវនេះ Tanah Putih Vihāra), Semarang, ជ្វាកណ្ដាល ។ ឥណ្ឌូណេស៊ីថេរវាទត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះសង្ឃដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃសង្ឃដែលមានរួចហើយនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅពេលនោះ។ អង្គការព្រះសង្ឃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះសង្ឃឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួនប្រាំអង្គដែលមកពីការតែងតាំងរបស់ ថៃ [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]], Bhikkhu Aggabalo, Bhikkhu Khemasarano, Bhikkhu Sudhammo, Bhikkhu Khemiyo និង Bhikkhu Ñaṇavutto។ <ref>{{Cite web |last=Wowor |first=Cornelis |title=Awal Sangha Theravada Indonesia |url=https://samaggi-phala.or.id/sangha-theravada-indonesia/sekilas-sti/awal-sangha-theravada-indonesia-2/ |access-date=2024-02-18 |website=Samaggi Phala}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះក៏ត្រូវបានឃើញដោយព្រះធម្មវិជ្ជាថៃពីររូបគឺ Bhante Suvirayan (ឥឡូវ Phra Dhamchetiyachan) និង Bhante Sombat Pavitto (ឥឡូវ Phra Vidhurdhammabhorn) ដែលបានបួសនៅ [[វត្តបវរនិវេសវិហារ|វត្ត Bowonniwet]] ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃធម្មយុត្តកនិកាយ។ <ref>{{Cite web |last=Sangha Theravada Indonesia |title=Sejarah STI |url=https://sanghatheravadaindonesia.or.id/sejarah-sti/ |access-date=2024-02-18 |website=Sangha Theravada Indonesia}}</ref> == កំណត់ចំណាំ == ij0vwhu25wcufl5ou8d0veiftbgk5es 0 24096 339142 338231 2026-08-19T09:36:32Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339142 wikitext text/x-wiki {{Public finance}} '''គោលនយោបាយឧស្សាហកម្ម''' ({{lang-en|Industrial Policy}} អក្សរកាត់ '''IP''') គឺជាគម្រោងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាយុទ្ធសាស្រ្តជាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយ ដើម្បីជំរុញការអភិវឌ្ឍនិងការរីកលូតលាស់នៃ វិស័យ[[កម្មន្តសាល|កម្មន្តសាល (manufacturing)]] នៃសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។{{sfn|Graham|1994|p=[http://books.google.com/books?id=My9sL1iKQm8C&pg=PA3 3]}}{{sfn|Bingham|1998|p=[http://books.google.com/books?id=nyF0zNh68ooC&pg=PA21 21]}}{{sfn|Rodrik|2004|p=2. Rodrik uses the term in a more extended fashion, such as to encompass "non-traditional activities in agriculture or services. There is no evidence that the types of market failures that call for industrial policy are located predominantly in industry" }} The government takes measures "aimed at improving the competitiveness and capabilities of domestic firms and promoting structural transformation."{{sfn|UNCTAD|UNIDO|2011|p=34}} A country's [[infrastructure]] (transportation, telecommunications and [[energy industry]]) is a major part of the manufacturing sector that usually has a key role in IP.{{cn|date=August 2012}} == មើលផងដែរ== * [[Chaebol]] * [[Developmental state]] * [[Import substitution industrialization]] * [[Infant industry argument]] * [[Ministry of International Trade and Industry]] == Footnotes == {{reflist|3}} == Bibliography == {{refbegin}} * {{Cite book |last= Altenburg |first= Tilman |year= 2011 |title= Industrial Policy in Developing Countries: Overview and lessons from seven country cases |url= http://www.die-gdi.de/CMS-Homepage/openwebcms3.nsf/%28ynDK_contentByKey%29/ANES-8EAHQ3/$FILE/DP%204.2011.pdf |location= Bonn |publisher= [[German Development Institute]] |isbn= 978-3-889-85533-6 |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{cite book |last= Amsden |first= Alice H. |authorlink= Alice Amsden |year= 1992 |title= Asia's Next Giant: South Korea and Late Industrialization |location= Oxford |publisher= [[Oxford University Press]] |isbn= 978-0-195-07603-5 |ref= harv }} * {{cite book |last= Bingham |first= Richard D. |year= 1998 |title= Industrial Policy American Style: From Hamilton to HDTV |url= https://archive.org/details/industrialpolicy0000bing |location= Armonk,&nbsp;NY |publisher= [[M. E. Sharpe|M.E. Sharpe]] |isbn= 978-1-563-24596-1 |ref= harv }} * {{cite book |last= Carey |first= Matthew |year= 1826 |title= Cursory View of the Liberal and Restrictive Systems of Political Economy |url= http://archive.org/details/cursoryviewsofli00care |location= Philadelphia,&nbsp;PA |publisher= J.&nbsp;R.&nbsp;A.&nbsp;Skerrett |ref= harv }} * {{cite book |last= Chang |first= Ha-Joon |authorlink= Ha-Joon Chang |year= 2002 |title= Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective: Policies and Institutions for Economic Development in Historical Perspective |location= London |publisher= Anthem Press |isbn= 978-1-843-31027-3 |ref= harv }} * {{cite book |editor1-last= Cimoli |editor1-first= Mario |editor2-last= Dosi |editor2-first= Giovanni |editor2-link= Giovanni Dosi |editor3-last= Stiglitz |editor3-first= Joseph E. |editor3-link= Joseph Stiglitz |year= 2009 |title= Industrial Policy and Development: The Political Economy of Capabilities Accumulation |location= Oxford |publisher= [[Oxford University Press]] |isbn= 978-0-199-23526-1 }} * {{cite book |last1= Gereffi |first1= Gary |last2= Wyman |first2= Donald L. |year= 1990 |title= Manufacturing Miracles: Paths of Industrialization in Latin America and East Asia |url= https://archive.org/details/manufacturingmir0000unse |location= Princeton,&nbsp;NJ |publisher= [[Princeton University Press]] |isbn= 978-0-691-02297-0|ref= harv }} * {{cite book |last= Graham |first= Otis L. |year= 1994 |title= Losing Time: The Industrial Policy Debate |location= Cambridge,&nbsp;MA |publisher= [[Harvard University Press]] |isbn= 978-0-674-53935-8 |ref= harv }} * {{Cite document |last= Hamilton |first= Alexander|year= 1827 |origyear= 1791 |title= Report on the Subject of Manufactures |url= http://www.scribd.com/doc/103924841/Hamilton-Alexander-1791-Report-on-the-Subject-of-Manufactures-Sixth-edition |location= Philadelphia,&nbsp;PA |publisher= William Brown |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{Cite book |last1= Humphrey |first1= John |last2= Schmitz |first2= Hubert |year= 2000 |chapter= Governance and upgrading: Linking industrial cluster and global value chain research |url= http://www.clas.ufl.edu/users/reneemarie/Removable%20Disk/LIT/VALUE%20CHAINs/humphrey%20and%20Scmhitz%202004%20Governance%20and%20upgrading.pdf |publisher= [[Institute of Development Studies]] |isbn= 1-8586-4334-1 |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last= Johnson |first= Chalmers |authorlink= Chalmers Johnson |year= 1982 |title= MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industrial Policy, 1925–1975 |url= https://archive.org/details/mitijapanesemira0000john |location= Stanford,&nbsp;CA |publisher= [[Stanford University Press]] |isbn= 0-8047-1128-3 |ref= harv }} * {{Cite document |last1= Kaufmann |first1= Friedrich |last2= Krause |first2= Matthias |year= 2009 |title= Industrial Policy in Mozambique |url= http://www.die-gdi.de/CMS-Homepage/openwebcms3_e.nsf/%28ynDK_contentByKey%29/MPHG-7T3AZN/%24FILE/Industrial%20Policy%20in%20Mozambique_Krause%20%26%20Kaufmann.pdf |publisher= [[German Development Institute]] |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} |archive-date= 18 តុលា 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121018135755/http://www.die-gdi.de/CMS-Homepage/openwebcms3_e.nsf/%28ynDK_contentByKey%29/MPHG-7T3AZN/%24FILE/Industrial%20Policy%20in%20Mozambique_Krause%20%26%20Kaufmann.pdf |dead-url= yes }} * {{Cite book |last= Khan |first= Mushtaq H. |authorlink= Mushtaq Khan (economist) |year= 2003 |chapter= State Failure in Developing Countries and Strategies of Institutional Reform |chapterurl= http://eprints.soas.ac.uk/3683/1/State_Failure.pdf |editor1= B. Tungodden |editor2= N. Stern |editor3= I. Kolstad |title= Toward Pro-Poor Policies: Aid, Institutions, and Globalization |url= http://documents.worldbank.org/curated/en/2004/04/3521340/annual-world-bank-conference-development-economics-europe-2003-toward-pro-poor-policies-aid-institutions-globalization |publisher= [[Oxford University Press]] and [[World Bank]] |pages= 165–195 |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{cite book |last= Kohli |first= Atul |year= 2004 |title= State-Directed Development: Political Power and Industrialization in the Global Periphery |url= https://archive.org/details/statedirecteddev0000atul |location= Cambridge |publisher= [[Cambridge University Press]] |isbn= 978-0-521-54525-9 |ref= harv }} * {{cite journal |last= Krugman |first= Paul |authorlink= Paul Krugman |year= 1987 |title= The narrow moving band, the Dutch disease, and the competitive consequences of Mrs. Thatcher |url= http://www.eco.uc3m.es/~desmet/trade/KrugmanJDE1987.pdf |journal= [[Journal of Development Economics]] |volume= 27 |issue= 1–2 |pages= 41–55 |ref= harv |doi= 10.1016/0304-3878(87)90005-8 |accessdate= 2013-09-04 |archive-date= 2012-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120911202113/http://www.eco.uc3m.es/~desmet/trade/KrugmanJDE1987.pdf |dead-url= yes }} * {{cite journal |last1= Lin |first1= Justin |author1-link= Justin Yifu Lin |last2= Chang |first2= Ha-Joon |author2-link= Ha-Joon Chang |year= 2009 |title= Should Industrial Policy in Developing Countries Conform to Comparative Advantage or Defy it? A Debate Between Justin Lin and Ha-Joon Chang |url= http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Internal-Training/287823-1256848879189/LinChangeDPRDebateIndustrialPolicy.pdf |journal= Development Policy Review |volume= 27 |issue= 5 |pages= 483–502 |accessdate= 25 August 2012 |ref= harv |doi= 10.1111/j.1467-7679.2009.00456.x }} * {{cite book |last= List |first= Friedrich |authorlink= Friedrich List |year= 1909 |origyear= 1841 |title= The National System of Political Economy |url= http://www.econlib.org/library/YPDBooks/List/lstNPE.html |location= London |publisher= Longmans, Green, and Co |ref= harv }} * {{cite encyclopedia |last1=McKenzie |first1=Richard B. |editor= [[David R. Henderson]] (ed.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Industrial Policy |url=http://www.econlib.org/library/Enc1/IndustrialPolicy.html |year=2002 |edition= 1st |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] }} {{OCLC|317650570|50016270|163149563}} * {{cite book |last= Okuno-Fujiwara |first= Masahiro |year= 1991 |chapter= Industrial Policy in Japan: A Political Economy View |chapterurl= http://www.nber.org/chapters/c8667.pdf |editor= Paul Krugman |editor-link= Paul Krugman |title= Trade with Japan: Has the Door Opened Wider? |url= http://www.nber.org/books/krug91-1 |location= Chicago,&nbsp;IL |publisher= [[University of Chicago Press]] |pages= 271–304 |isbn= 0-226-45458-4 |accessdate= 25 August 2012 |ref= harv }} * {{Cite book |last1= Pack |first1= Howard |last2= Saggi |first2= Kamal |year= 2006 |chapter= The case for industrial policy: a critical survey |url= http://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/8782/wps3839.pdf |publisher= [[World Bank]] |accessdate= 25 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{cite journal |last1= Prince |first1= Carl E. |last2= Taylor |first2= Seth |year= 1982 |title= Daniel Webster, the Boston Associates, and the U.S. Government's Role in the Industrializing Process, 1815–1830 |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-the-early-republic_fall-1982_2_3/page/283 |journal= Journal of the Early Republic |volume= 2 |issue= 3 |pages= 283–299 |jstor= 3122975 |ref= harv |doi= 10.2307/3122975 }} * {{Cite book |last= Rodrik |first= Dani |authorlink= Dani Rodrik |year= 2004 |chapter= Industrial Policy for the Twenty-First Century |url= http://www.scribd.com/doc/4930237/Industrial-Policy-for-the-21st-Century |publisher= [[UNIDO]] |accessdate= 24 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{cite journal |last= Rodrik |first= Dani |year= 2009 |title= Industrial Policy: Don't Ask Why, Ask How |journal= Middle East Development Journal |volume= 1 |issue= 1 |pages= 1–29 |doi= 10.1142/S1793812009000024 |ref= harv }} * {{cite book |last= Smith |first= Adam |authorlink= Adam Smith |year= 1904 |origyear= 1776 |title= An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations |url= http://www.econlib.org/library/Smith/smWN.html |location= London |publisher= Methuen & Co |ref= harv }} * {{Cite document |author1= UNCTAD |author1-link= UNCTAD |author2= UNIDO |author2-link= UNCTAD |year= 2011 |title= Economic Development in Africa Report 2011: Fostering Industrial Development in Africa in the New Global Environment |url= http://unctad.org/en/docs/aldcafrica2011_en.pdf |publisher= [[United Nations]] |accessdate= 27 August 2012 |separator= . |postscript= <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{cite book |last= Wade |first= Robert |authorlink= Robert Wade (development scholar) |year= 2003 |title= Governing the Market: Economic Theory and the Role of Government in East Asian Industrialization |url= https://archive.org/details/governingmarkete0000wade |location= Princeton,&nbsp;NJ |publisher= [[Princeton University Press]] |isbn= 978-0-691-11729-4 |ref= harv }} {{refend}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/WBI/WBIPROGRAMS/KFDLP/0,,contentMDK:20750656~pagePK:64156158~piPK:64152884~theSitePK:461198,00.html New Industrial and Innovation Policy, The World Bank Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009130031/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/WBI/WBIPROGRAMS/KFDLP/0,,contentMDK:20750656~pagePK:64156158~piPK:64152884~theSitePK:461198,00.html |date=2012-10-09 }} * [http://www.enterprise-development.org/page/industrial-policy Industrial Policy Knowledge Page of the Donor Committee for Enterprise Development] * [http://www.mckinsey.com/mgi/publications/competitiveness/index.asp McKinsey Global Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108201115/http://www.mckinsey.com/mgi/publications/competitiveness/index.asp |date=2011-11-08 }} * [http://www.industrialproperty.in/industrial-incentives.html Industrial Policy of Indian States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917213816/http://industrialproperty.in/industrial-incentives.html |date=2013-09-17 }} {{Public policy}} {{DEFAULTSORT:គោលនយោបាយឧស្សាហកម្ម}} [[Category:ឧស្សាហកម្ម|គោលនយោបាយ]] qjisio5mkoy5ze67l00wd6c2wyok21s 0 24430 339132 292689 2026-08-19T09:28:22Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339132 wikitext text/x-wiki {{Notkhmer}} {{Chinese tones}} '''សូវ''' គឺ​ជា​ការប្រើប្រាស់​នៃ​ការលើកដាក់សំឡេង​ក្នុង​ភាសា​មួយ​ដើម្បី​ប្តូរ​ន័យ​ពាក្យ​ឬ​វេយ្យករណ៍​។ <ref name="Yip-p1-3,12-14">{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=1–3, 12–14}}</ref> គ្រប់​ភាសា​មាត់​ប្រើប្រាស់​ការលើកដាក់សំឡេង​ដើម្បី​បង្ហាញ​ព័ត៌មាន​ខាង​អារម្មណ៍​និង​ភាសាសាស្ត្រ ហើយបង្ហាញ​ការសង្កត់​ភាពផ្ទុយគ្នា និង​លក្ខណៈ​ដទៃ​ក៏​ហៅ​ថា [[តានា]] ប៉ុន្តែ​មិន​មែន​គ្រប់​ភាសា ប្រើ​តានា​នេះ​ប្តូរ​នៃ​ពាក្យ​ឬ​ការផ្លាស់ប្ដូរ​របស់ ដូច​ជា​ព្យញ្ជនៈ​និង​ស្រៈ​ទេ​។ [[មូលសទ្ទ]]​បែប​នេះ​ក៏​ហៅ​ថា '''មូលតានា''' (​ជា​ភាសាបារាំង​៖ '''tonèmes''' [tɔ'nɛm])​<ref>{{cite journal|last=Chen|first=CJ|coauthors=et al|title=New Methods in Continuous Mandarin Speech Recognition|journal=Proc. Eurospeech|date=1997|volume=3|url=http://www.research.ibm.com/people/r/rameshg/chen-eurospeech97.pdf|accessdate=2013-10-14|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113004/http://www.research.ibm.com/people/r/rameshg/chen-eurospeech97.pdf|dead-url=yes}}</ref> នៅ​ដែល​ មូលតានា មួយ​ខុស​ពី​មូលសទ្ទ​ដូចគ្នា​តាម​សទ្ទានុក្រម​ និយាយ​អញ្ចឹង មាន​សម្លេង​ខុស​ពី​មូលតានា​ដទៃ គ្រាន់តែ​ដោយ​ការលើកដាក់សំឡេង​នៃ​ស្រៈ​។ ភាសា​សូរសំឡេង មាន​ច្រើន​នៅ​ទ្វីប​អាហ្វ្រិក ទ្វីប​អាស៊ី​ខាង​កើត ហើយ​​[[ប្រទេសម៉ិចស៊ិក]]​និង​អាមេរិក​កណ្តាល <ref name="Yip-p1-3,12-14" /> ប៉ុន្តែ​មិន​សូវ​មាន​នៅ​តំបន់ដទៃ ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​និង​ទ្វីប​អឺរ៉ុប។ យ៉ាង​ធំ ភាសា ៧០ ភាគ​រយ អាចជា​ភាសា​សូវ​សំឡេង​។​<ref name="Yip-p1-3,12-14" /> In many tonal African languages, such as most [[Bantu languages]], tones are distinguished by their pitch level relative to each other, known as a '''register''' tone system.<ref>{{cite book|last=Odden|first=David|title=Tone: African languages in "Handbook of Phonological Theory"|year=1995|publisher=Oxford: Basil Blackwell}}</ref> In multisyllable words, a single tone may be carried by the entire word, rather than a different tone on each syllable. Often grammatical information, such as past versus present, "I" versus "you", or positive versus negative, is conveyed solely by tone. In the most widely-spoken tonal language, [[Mandarin Chinese]], tones are distinguished by their distinctive shape, known as '''contour''', with each tone having a different internal pattern of rising and falling pitch.<ref>{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=178–184}}</ref> Words are often monosyllabic, and many words are differentiated solely by tone; in a multisyllabic word each syllable often carries its own tone. Unlike in Bantu systems, tone plays little role in modern Chinese grammar, though the tones descend from features in [[Old Chinese]] that did have [[morphology (linguistics)|morphological]] significance (e.g. changing a verb to a noun or vice-versa). Contour systems are typical of languages of the [[Mainland Southeast Asia linguistic area]], including [[Tai–Kadai languages|Tai–Kadai]], [[Vietic languages|Vietic]] and [[Sino-Tibetan]] languages, while the Afroasiatic, Nilo-Saharan, Khoi-San and Niger-Congo languages of Africa are dominated by register systems.<ref name="Maddieson">{{cite web|last=Maddieson|first=Ian|title=Tone in "Dryer, Matthew S. & Haspelmath, Martin (eds.) The World Atlas of Language Structures Online."|url=http://wals.info/chapter/13|publisher=Munich: Max Planck Digital Library}}</ref> Some languages combine both systems, such as Cantonese, which produces three varieties of contour tone at three different pitch levels,<ref>{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=174–178}}</ref> or the Omotic (Afroasiatic) language [[Bench language|Bench]], which employs five level tones and one or two rising tones across levels.<ref>{{cite book|last=Wedeking|first=Karl|title=Why Bench' (Ethiopia) has five level tones today in "Studia Linguistica Diachronica et Sinchronica"|year=1985|publisher=Mouton de Gruyter|location=Berlin|pages=881–902}}</ref> Many languages use tone in a more limited way. [[Somali phonology|Somali]], for example, may only have one high tone per word. In [[Japanese pitch accent|Japanese]], fewer than half of the words have [[downstep|drop in pitch]]; words contrast according to which syllable this drop follows. Such minimal systems are sometimes called [[pitch accent]], since they are reminiscent of [[stress accent]] languages which typically allow one principal stressed syllable per word. However, there is debate over the definition of pitch accent, and whether a coherent definition is even possible.<ref>{{cite journal|last=Hyman|first=Larry|title=How (not) to do Phonological Typology: the Case of Pitch Accent|journal=Language Sciences (in press)|year=2007}}</ref> ==Tonal languages== Most languages of [[sub-Saharan Africa]] are members of the Niger-Congo family which is predominately tonal, notably excepting [[Swahili language|Swahili]] (in the Southeast), most languages spoken in the [[Senegambia]] (among them [[Wolof language|Wolof]], [[Serer language|Serer]] and [[Cangin languages]]), [[Koyra Chiini]] and [[Fula language|Fulani]]. The Afroasiatic languages of Northeastern sub-Saharan Africa include both tonal ([[Chadic languages|Chadic]], [[Omotic languages|Omotic]], and to some extent [[Cushitic languages|Cushitic]]) and nontonal ([[Semitic languages|Semitic]], [[Berber languages|Berber]], and [[Egyptian language|Egyptian]]) branches.<ref>{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=131}}</ref> There are numerous [[tonal languages]] in [[East Asia]] and [[South East Asia]]. Most Sino-Tibetan languages including all the [[Chinese languages]] (though some such as [[Shanghainese]] are only marginally tonal), [[Lhasa Tibetan]] and [[Burmese language|Burmese]] are tonal, as are Austroasiatic languages such as, [[Vietnamese Language|Vietnamese]], Tai-Kadai languages including [[Thai language|Thai]], and [[Lao language|Lao]], and Austronesian languages [[Cemuhi]]. However, some members of these families are also nontonal including [[Amdo Tibetan]], [[Khmer language|Khmer]] and [[Malay language|Malay]].<ref>{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=172–173}}</ref> Other languages represented in the region, such as [[Mongolian language|Mongolian]], [[Uyghur language|Uyghur]] and [[Japanese language|Japanese]] belong to language families that do not contain any tonality as defined here. A few languages outside these major groups have tonality, including [[Lahnda]], [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Ancient Greek]], which are Indo-European languages.<ref>Barbara Lust, James Gair. ''Lexical Anaphors and Pronouns in Selected South Asian Languages''. Page 637. Walter de Gruyter, 1999. ISBN 978-3-11-014388-1.</ref><ref>http://www.omniglot.com/writing/gurmuki.htm</ref><ref>[http://www.crulp.org/Publication/Crulp_report/CR02_21E.pdf Phonemic Inventory of Punjabi]</ref><ref>Geeti Sen. ''Crossing Boundaries''. Orient Blackswan, 1997. ISBN 978-81-250-1341-9. Page 132. Quote: "Possibly, Punjabi is the only major South Asian language that has this kind of tonal character. There does seem to have been some speculation among scholars about the possible origin of Punjabi's tone-language character but without any final and convincing answer."</ref> Although the Austronesian language family has some tonal members, no tonal languages have been discovered in Australia. A large number of North, South and Central American languages are tonal, including many of the [[Athabaskan languages]] of [[Alaska]] and the [[Southwestern United States|American Southwest]] (including [[Navajo language|Navajo]]),<ref>{{cite book|last=Kingston|first=John|title=he phonetics of Athabaskan tonogenesis in "Athabaskan Prosody"|year=2005|pages=137–184}}</ref> and the [[Oto-Manguean languages]] of Mexico. Among the [[Mayan languages]], which are mostly non-tonal, [[Yucatec Maya language|Yucatec]] (with the largest number of speakers), [[Uspantek language|Uspantek]], and one dialect of [[Tzotzil language|Tzotzil]] have developed tone systems. However, although tone systems have been recorded for many American languages, little theoretical work has been completed for the characterization of their tone systems. In different cases, Central American tone languages have been found to possess tone systems similar to both Asian and African tone languages.<ref>{{cite book|last=Yip|first=Moira|title=Tone|year=2002|publisher=Cambridge University Press|pages=212–214}}</ref> Languages that are tonal include: *Some of the [[Sino-Tibetan languages]]. Most forms of Chinese, some [[Tibetic languages|Tibetan languages]], including the standard languages of [[Lhasa]] and [[Bhutan]] and [[Burmese language|Burmese]]. *In the [[Austroasiatic languages|Austro-Asiatic]] family, [[Vietnamese language|Vietnamese]] and other members of the [[Vietic]] family are strongly tonal. Other branches of this family, such as [[Mon language|Mon]], [[Khmer language|Khmer]], and the [[Munda languages]], are entirely non-tonal. *The entire [[Tai-Kadai]] family, spoken mainly in China, Vietnam, Thailand, and Laos, and including [[Thai language|Thai]] and [[Lao language|Lao]] is tonal. *The entire [[Hmong–Mien languages|Hmong–Mien]] family is tonal. *Many [[Afroasiatic languages]] in the Chadic, Cushitic and Omotic families have register tone systems, including [[Hausa language|Hausa]]. Omotic languages are an exception in this family in having both contour and register tones; most have only two to three register tones, like [[Somali language|Somali]]. *The vast majority of [[Niger–Congo languages]], such as [[Ewe language|Ewe]], [[Igbo language|Igbo]], [[Lingala language|Lingala]], [[Maninka language|Maninka]], [[Yoruba language|Yoruba]], and the [[Zulu language|Zulu]], have register tone systems. The [[Kru languages]] have contour tones. Notable non-tonal Niger–Congo languages are [[Swahili language|Swahili]], [[Fula language|Fula]], and [[Wolof language|Wolof]]. *Most [[Nilo-Saharan languages]] including [[Dinka]] and [[Luo language|Luo]] have register tone systems. *All [[Khoisan languages]] in southern Africa have contour tone systems; some languages like [[Sandawe language|Sandawe]] have mixed tone systems like that of Cantonese. *Slightly more than half of the [[Athabaskan languages]], such as [[Navajo language|Navajo]], have register tone systems (languages in California, Oregon and a few in Alaska excluded). The Athabaskan tone languages fall into two "mirror image" groups. That is, a word which has a high tone in one language will have a cognate with a low tone in another, and ''vice versa.'' *[[Iroquoian languages]] like [[Mohawk language|Mohawk]] have register tone. *All [[Oto-Manguean languages]] are tonal. Most have register tone, though some have contour tones as well. In some cases, as with [[Mixtec]], tone system variations between dialects are sufficiently great to cause mutual unintelligibility. *Many Papuan languages of [[New Guinea]] like [[Siane language|Siane]] possess register tone systems. *Some Indo-European languages as well as others possess what is termed ''pitch accent,'' where changes in pitch (as opposed to [[amplitude]]) mark the stressed syllable in an utterance; these are not always considered to be cases of tone language. *Some European-based [[creole language]]s, such as [[Saramaccan]] and [[Papiamentu]], have tone from their African [[substratum]] languages. In some cases it is difficult to determine whether a language is tonal. For example, the [[Ket language]] has been described as having up to eight tones by some investigators, as having four tones by others, but by some as having no tone at all. In cases such as these, the classification of a language as tonal may depend on the researcher's interpretation of what tone is. For instance, the Burmese language has phonetic tone, but each of its three tones is accompanied by a distinctive [[phonation]] (creaky, murmured or plain vowels). It could be argued either that the tone is incidental to the phonation, in which case Burmese would not be [[phoneme|phonemically]] tonal, or that the phonation is incidental to the tone, in which case it would be considered tonal. Something similar appears to be the case with Ket. The 19th-century [[constructed language]] [[Solresol]], attempts to convey information using only tone. ==Mechanics== Most languages use pitch as [[Intonation (linguistics)|intonation]] to convey [[prosody (linguistics)|prosody]] and [[pragmatics]], but this does not make them tonal languages. In tonal languages, each syllable has an inherent pitch contour, and thus [[minimal pair]]s (or larger minimal sets) exist between syllables with the same segmental features but different tones. Here is a minimal tone set from [[Mandarin Chinese]], which has five tones, here transcribed by diacritics over the vowels: [[File:Pinyin Tone Chart.svg|right|thumb|150px|The tone contours of Standard Chinese. In the convention for Chinese, 1 is low and 5 is high. The corresponding [[tone letter]]s are {{IPA|˥ ˧˥ ˨˩˦ ˥˩}}.]] # A high level tone: /á/ ([[pinyin]] ⟨ā⟩) # A tone starting with mid pitch and rising to a high pitch: /ǎ/ (pinyin ⟨á⟩) # A low tone with a slight fall (if there is no following syllable, it may start with a dip then rise to a high pitch): /à/ (pinyin ⟨ǎ⟩) # A short, sharply falling tone, starting high and falling to the bottom of the speaker's vocal range: /â/ (pinyin ⟨à⟩) # A very short, neutral tone, sometimes indicated by a dot (·) in Pinyin, has no specific contour; its pitch depends on the tones of the preceding and following syllables. Mandarin speakers refer to this tone as the "light tone" ({{zh|s=轻声|t=輕聲|p=qīng shēng}}), also called the "fifth tone", "zeroth tone", or "neutral tone". This tone occurs only on unstressed syllables. Its occurrence on single syllable words is marginal, only with a small number of grammatical particles. There is a strong tendency in modern Mandarin for the second syllable of disyllabic words to be pronounced with a light tone. <!-- Someone had a parenthetical reference here to "Norman", but no such source is listed in the article --> These tones combine with a syllable such as "ma" to produce different words. A minimal set based on "ma" are, in pinyin transcription, #''mā''(媽/妈) "mum/mom" #''má''(麻/麻) "hemp" #''mǎ''(馬/马) "horse" #''mà''(罵/骂) "scold" #''ma''(嗎/吗) (an interrogative particle) These may be combined into the rather contrived sentence, :{{lang|zh-Hans|妈妈骂马的麻吗?}}/{{lang|zh-Hant|媽媽罵馬的麻嗎?}} :Pinyin: ''māma mà mǎ de má ma?'' :IPA /má ma mâ ma᷉ tɤ mǎ ma/ :English: "Is mom scolding the horse's hemp?" A well-known [[tongue-twister]] in the Thai language is: :{{lang|th|ไหมใหม่ไหม้มั้ย}} :IPA: {{IPA|/mǎi mài mâi mái/}} :"Does new silk burn?"<ref>Tones change over time, but may retain their original spelling. The Thai spelling of the final word in the tongue-twister, ⟨{{lang|th|ไหม}}⟩, indicates a rising tone, but the word is now commonly pronounced with a high tone. Therefore a new spelling, {{lang|th|มั้ย}}, is occasionally seen.</ref> Vietnamese has its version: {{lang|vi|bấy nay bây bầy bẩy bẫy bậy}} :IPA: /bʌ̌j naj bʌj bʌ̂j bʌ᷉j bʌ̌ˀj bʌ̂ˀj/ :"All along you've set up the seven traps incorrectly!" Tone is most frequently manifested on vowels, but in most tonal languages where [[voiced]] [[syllabic consonant]]s occur they will bear tone as well. This is especially common with syllabic nasals, for example in many [[Bantu languages|Bantu]] and [[Kru languages]], but also occurs in [[Serbo-Croatian language|Serbo-Croatian]]. Tones can interact in complex ways through a process known as tone sandhi. ==Register tones and contour tones==<!-- This section is linked from [[Register]] --> ប្រព័ន្ធសម្លេងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងលំនាំធំទូលាយពីរ យោងទៅតាមថាតើមានសម្លេងវណ្ឌវង្កដែរឬទេ។ Most [[Chinese languages]] use contour tone systems, where the distinguishing feature of the tones are their shifts in pitch (that is, the pitch is a [[contour (linguistics)|contour]]), such as rising, falling, dipping, or level. Most Bantu languages, on the other hand, have non-contour tone (or ''register tone'') systems where the distinguishing feature is the relative difference between the pitches, such as high, mid, or low, rather than their shapes. In such systems there is a default tone, usually low in a two-tone system or mid in a three-tone system, that is more common and less salient than other tones. There are also languages that combine relative-pitch and contour tones, such as many [[Kru languages]], where nouns are distinguished by contour tones and verbs by pitch. Others, such as [[Yoruba language|Yoruba]], have phonetic contours, but these can easily be analysed as sequences of single-pitch tones, with for example sequences of high–low {{IPA|/áà/}} becoming falling {{IPA|[âː]}}, and sequences of low–high {{IPA|/àá/}} becoming rising {{IPA|[ǎː]}}. Falling tones tend to fall further than rising tones rise; high–low tones are common, whereas low–high tones are quite rare. A language with contour tones will also generally have as many or more falling tones than rising tones. However, exceptions are not unheard of; [[Mpi language|Mpi]], for example, has three level and three rising tones, but no falling tones. Lexical tones more complex than dipping (falling–rising) or peaking (rising–falling) are quite rare, perhaps nonexistent, though prosody may produce such effects. However, the [[Old Xiang]] dialect of [[Qiyang dialect|Qiyang]] is reported to have two "double contour" lexical tones, high and low fall–rise–fall, or perhaps high falling – low falling and low falling – high falling: {{IPA|˦˨˧˨}} and {{IPA|˨˩˦˨}} (4232 and 2142). ===Register phonation=== In a number of East Asian languages, tonal differences are closely intertwined with [[phonation]] differences. In [[Vietnamese language|Vietnamese]], for example, the ''ngã'' and ''sắc'' tones are both high-rising but the former is distinguished by having a [[glottal stop]] in the middle. Similarly, the ''nặng'' and ''huyền'' tones are both low-falling, but the ''nặng'' tone is shorter and pronounced with [[creaky voice]] at the end, while the ''huyền'' tone is longer and often has [[breathy voice]]. In some languages, such as [[Burmese language|Burmese]], pitch and phonation are so closely intertwined that the two are combined in a single phonological system, where neither can be considered without the other. Confusingly, such systems are termed ''[[register (phonology)|register]]'', which is unrelated to "register tone" as described above. ==Tone terracing and tone sandhi== ===Tone terracing=== {{main|Tone terracing}} Tones are realized as pitch only in a relative sense. 'High tone' and 'low tone' are only meaningful relative to the speaker's vocal range and in comparing one syllable to the next, rather than as a contrast of absolute pitch such as one finds in music. As a result, when one combines tone with sentence prosody, the absolute pitch of a ''high tone'' at the end of a [[prosodic unit]] may be lower than that of a ''low tone'' at the beginning of the unit, because of the universal tendency (in both tonal and non-tonal languages) for pitch to decrease with time in a process called [[downdrift]]. Tones may affect each other just as consonants and vowels do. In many register-tone languages, low tones may cause a [[downstep]] in following high or mid tones; the effect is such that even while the low tones remain at the lower end of the speaker's vocal range (which is itself descending due to downdrift), the high tones drop incrementally like steps in a stairway or [[Terrace (agriculture)|terraced]] rice fields, until finally the tones merge and the system has to be reset. This effect is called [[tone terracing]]. Sometimes a tone may remain as the sole realization of a grammatical particle after the original consonant and vowel disappear, so it can only be heard by its effect on other tones. It may cause downstep, or it may combine with other tones to form contours. These are called [[floating tone]]s. ===Tone sandhi=== {{Main|tone sandhi}} In many contour-tone languages, one tone may affect the shape of an adjacent tone. The affected tone may become something new, a tone that only occurs in such situations, or it may be changed into a different existing tone. This is called tone sandhi. In Mandarin Chinese, for example, a dipping tone between two other tones is reduced to a simple low tone, which otherwise does not occur in Mandarin, whereas if two dipping tones occur in a row, the first becomes a rising tone, indistinguishable from other rising tones in the language. For example, the words 很 {{IPA|[xɤn˨˩˦]}} 'very' and 好 {{IPA|[xaʊ˨˩˦]}} 'good' produce the phrase 很好 {{IPA|[xɤn˧˥ xaʊ˨˩˦]}} 'very good'. ==Word tones and syllable tones== Another difference between tonal languages is whether the tones apply independently to each syllable or to the word as a whole. In [[Standard Cantonese|Cantonese]], [[Thai language|Thai]], and to some extent the [[Kru languages]], each syllable may have a tone, whereas in [[Shanghainese]],{{Citation needed|date=May 2010}} the [[Scandinavian languages]], and many [[Bantu languages]], the contour of each tone operates at the word level. That is, a trisyllabic word in a three-tone syllable-tone language has many more tonal possibilities (3 × 3 × 3 = 27) than a monosyllabic word (3), but there is no such difference in a word-tone language. For example, Shanghainese has two contrastive tones no matter how many syllables are in a word.{{Citation needed|date=May 2010}} Many languages described as having [[pitch accent]] are word-tone languages. Tone sandhi is an intermediate situation, as tones are carried by individual syllables, but affect each other so that they are not independent of each other. For example, a number of Mandarin suffixes and grammatical particles have what is called (when describing Mandarin) a "neutral" tone, which has no independent existence. If a syllable with a neutral tone is added to a syllable with a full tone, the pitch contour of the resulting word is entirely determined by that other syllable: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto" |+ Realization of neutral tones in Mandarin ! Tone in isolation ! Tone pattern with<br>added 'neutral tone' ! Example ! Pinyin ! English meaning |- | high {{IPA|˥}} | {{IPA|˥.˨}} | {{lang|zh|玻璃}} | bōli | glass |- | rising {{IPA|˧˥}} | {{IPA|˧˥.˧}} | {{lang|zh|伯伯}} | bóbo | elder uncle |- | dipping {{IPA|˨˩˦}} | {{IPA|˨˩.˦}} | {{lang|zh|喇叭}} | lǎba | horn |- | falling {{IPA|˥˩}} | {{IPA|˥˩.˩}} | {{lang|zh|兔子}} | tùzi | rabbit |} After high level and high rising tones, the neutral syllable has an independent pitch that looks like a mid-register tone{{spaced ndash}}the default tone in most register-tone languages. However, after a falling tone it takes on a low pitch; the contour tone remains on the first syllable, but the pitch of the second syllable matches where the contour leaves off. And after a low-dipping tone, the contour spreads to the second syllable: the contour remains the same ({{IPA|˨˩˦}}) whether the word has one syllable or two. In other words, the tone is now the property of the word, not the syllable. Shanghainese has taken this pattern to its extreme, as the pitches of all syllables are determined by the tone before them, so that only the tone of the initial syllable of a word is distinctive. ==Tonal polarity== Languages with simple tone systems or [[pitch accent]] may have one or two syllables specified for tone, with the rest of the word taking a default tone. Such languages differ in which tone is marked and which is the default. In [[Navajo language|Navajo]], for example, syllables have a low tone by default, while marked syllables have high tone. In the related language [[Sekani language|Sekani]], however, the default is high tone, and marked syllables have low tone.<ref>{{cite web|url=http://people.umass.edu/jkingstn/web%20page/research/athabaskan%20tonogenesis%20camera%20ready%20final%2021%20october%2004.pdf|title=The Phonetics of Athabaskan Tonogenesis|last=Kingston|first=John|year=2004|work=Athabaskan Prosody|publisher=John Benjamins Press|pages=131–179|accessdate=2008-11-14|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501025451/http://people.umass.edu/jkingstn/web%20page/research/athabaskan%20tonogenesis%20camera%20ready%20final%2021%20october%2004.pdf|url-status=dead}}</ref> There are parallels with stress: English stressed syllables have a higher pitch than unstressed syllables, whereas in [[Russian language|Russian]], stressed syllables have a lower pitch. ==Uses of tone== In East Asia, tone is typically lexical. This is characteristic of heavily tonal languages such as Chinese, Vietnamese, Thai, and [[Hmong language|Hmong]]. That is, tone is used to distinguish words which would otherwise be homonyms, rather than in the grammar, though some [[Yue Chinese]] dialects have minimal grammatical use of tone. (In [[Old Chinese]], tones may have grammatical functions.) However, in many African languages, especially in the [[Niger–Congo]] family, tone is crucial to the grammar, with relatively little lexical use. In the [[Kru languages]], a combination of these patterns is found: nouns tend to have complex tone systems reminiscent of East Asia, but are not much affected by grammatical inflections, whereas verbs tend to have simple tone systems of the type more typical of Africa, which are inflected to indicate [[grammatical tense|tense and mood]], [[grammatical person|person]], and [[Grammatical polarity|polarity]], so that tone may be the only distinguishing feature between 'you went' and 'I won't go'. In colloquial [[Yoruba language|Yoruba]], especially when spoken quickly, vowels may [[Assimilation (linguistics)|assimilate]] to each other, and consonants [[Elision|elide]], so that much of the lexical and grammatical information is carried by tone. In languages of West Africa such as Yoruba, people may even communicate with so-called "[[talking drum]]s", which are modulated to imitate the tones of the language, or by [[Whistled language|whistling]] the tones of speech. Tone as a linguistic feature may be less binary than it is typically conceived to be; the first image at right shows the distribution of all languages possessing more than two tones ('complex' tone), regardless of whether they are register or contour (or mixed) systems. Note that tonal languages are not distributed evenly across the same range as non-tonal languages.<ref name="Maddieson" /> Instead, the majority of tone languages belong to the Niger-Congo, Sino-Tibetan and Austroasiatic groups, which are then composed by a large majority of tone languages and dominate a single region. Only in limited locations—South Africa, New Guinea, Mexico, Brazil and a few others do tone languages seem to occur as individual members or small clusters within a non-tone dominated area. In some locations, like Central America, this may represent no more than an incidental effect of which languages were included when examining distribution; for groups like Khoi-San in Southern Africa and Papuan languages, whole families of languages possess tonality, but simply have relatively few members, while for some North American tone languages multiple independent origins are suspected. If generally considering only complex-tone vs. no-tone it might be concluded that tone is almost always an ancient feature within a language family that is highly conserved among members. However, when considered in addition to 'simple' tone systems that include only two tones, tone as a whole appears to be more labile, appearing several times within Indo-European, several times in American languages, and several times in Papuan families.<ref name="Maddieson" /> This may indicate that rather than a trait unique to some language families, tone is a latent feature of most language families that may more easily arise and disappear as languages change over time.<ref>{{cite journal|last=Hombert|first=Jean-Marie|coauthors=Ohala, JJ and Ewan, WG|title=Phonetic Explanations for the D3evelopment of Tones|url=https://archive.org/details/sim_language_1979-03_55_1/page/37|journal=Language|year=1979|volume=55|pages=37–58}}</ref> ==Phonetic notation== {{main|Phonetic transcription}} There are three main approaches to notating tones in phonetic descriptions of a language. *The easiest from a typological perspective is a numbering system, with the pitch levels assigned numerals, and each tone transcribed as a numeral or sequence of numerals. Such systems tend to be idiosyncratic, for example with high tone being assigned the numeral 1, 3, or 5, and so have not been adopted for the [[International Phonetic Alphabet]]. *Also simple for simple tone systems is a series of diacritics, such as ⟨ó⟩ for high tone and ⟨ò⟩ for low tone. This has been adopted by the IPA, but is not easy to adapt to complex contour tone systems (see under Chinese below for one work-around). The five IPA diacritics for level tones are {{IPA|⟨ő ó ō ò ȍ⟩}}. These may be combined to form contour tones, {{IPA|⟨ô ǒ o᷄ o᷅ o᷆ o᷇ o᷈ o᷉⟩}}, though font support is sparse. Sometimes a non-IPA vertical diacritic for a second, higher, mid tone is seen, {{IPA|⟨o̍⟩}}, so that in a language with four (or six) level tones, they may be transcribed {{IPA|⟨ó o̍ ō ò⟩}}. *The most flexible system is that of [[tone letter]]s, which are iconic schematics of the pitch trace of the tone in question. They are most commonly used for complex contour systems, as in Liberia and southern China. {| class=wikitable |- style="vertical-align:top; text-align:center;" ! Name |style="width: 6em;"| Top tone |style="width: 6em;"| High tone |style="width: 6em;"| Mid tone |style="width: 6em;"| Low tone |style="width: 6em;"| Bottom tone |style="width: 6em;"| Falling tone |style="width: 6em;"| High falling tone |style="width: 6em;"| Low falling tone |style="width: 6em;"| Rising tone |style="width: 6em;"| High rising tone |style="width: 6em;"| Low rising tone |style="width: 6em;"| Dipping tone <br/><small>(falling–rising)</small> |style="width: 6em;"| Peaking tone <br/><small>(rising–falling)</small> |- ! Register<br/>tone letter | {{IPA symbol2|◌̋ }} | {{IPA symbol2|◌́ }} | {{IPA symbol2|◌̄ }} | {{IPA symbol2|◌̀ }} | {{IPA symbol2|◌̏ }} | {{IPA symbol2|◌̂ }} | {{IPA symbol2|◌᷇ }} | {{IPA symbol2|◌᷆ }} | {{IPA symbol2|◌̌ }} | {{IPA symbol2|◌᷄ }} | {{IPA symbol2|◌᷅ }} | {{IPA symbol2|◌᷉ }} | {{IPA symbol2|◌᷈ }} |- ! Contour<br/>tone letter | {{IPA symbol2|˥}} | {{IPA symbol2|˦}} | {{IPA symbol2|˧}} | {{IPA symbol2|˨}} | {{IPA symbol2|˩}} | {{IPA symbol2|˥˩}} | {{IPA symbol2|˥˧}} | {{IPA symbol2|˧˩}} | {{IPA symbol2|˨˦}} | {{IPA symbol2|˧˥}} | {{IPA symbol2|˩˧}} | {{IPA symbol2|˦˨˧}} | {{IPA symbol2|˧˦˨}} |} ===អាហ្រ្វិក=== In African linguistics (as well as in many African orthographies), usually a set of accent marks is used to mark tone. The most common phonetic set (which is also included in the [[International Phonetic Alphabet]]) is found below: {| class="wikitable" |- |High tone |acute |á |- |Mid tone |macron |ā |- |Low tone |grave |à |} Several variations are found. In many three-tone languages, it is common to mark High and Low tone as indicated above, but to omit marking of the Mid tone, e.g., ''má'' (High), ''ma'' (Mid), ''mà'' (Low). Similarly, in some two-tone languages, only one tone is marked explicitly. With more complex tonal systems, such as in the [[Kru languages|Kru]] and [[Omotic languages]], it is usual to indicate tone with numbers, with 1 for HIGH and 4 or 5 for LOW in Kru, but 1 for LOW and 5 for HIGH in Omotic. Contour tones are then indicated 14, 21, etc. ===អាស៊ី=== In the Chinese tradition, numerals are assigned to various tones (see [[Tone number]]). For instance, [[Standard Mandarin]], the official language of China has four lexically contrastive tones, and the numerals 1, 2, 3, and 4 are assigned to four tones. Syllables can sometimes be toneless and are described as having a neutral tone, typically indicated by omitting tone markings. Chinese dialects are traditionally described in terms of four tonal categories ''ping'' 'level', ''shang'' 'rising', ''qu'' 'exiting', ''ru'' 'entering', based on the traditional analysis of [[Middle Chinese]] (see [[Four tones]]); note that these are not at all the same as the four tones of modern standard Mandarin.<ref>Specifically, words that had the Middle Chinese ''ping'' (level) tone are now distributed over tones 1 and 2 in Mandarin, while the Middle Chinese ''shang'' (rising) and ''qu'' (exiting) tones have become Mandarin tones 3 and 4, respectively. Words with the former ''ru'' (entering) tone, meanwhile, have been distributed over all four tones.</ref> Depending on the dialect, each of these categories may then be divided into two tones, typically called ''yin'' and ''yang.'' Syllables carrying the ''ru'' tones are closed by voiceless stops in all Chinese dialects, so that ''ru'' is not a tonal category in the sense used by Western linguistics, but rather a category of syllable structures. Chinese phonologists perceived these [[checked syllable]]s as having concomitant short tones, justifying them as a tonal category. During the period of Middle Chinese, when the tonal categories were established, the ''shang'' and ''qu'' tones also had characteristic final obstruents with concomitant tonic differences, whereas syllables bearing the ''ping'' tone ended in a simple sonorant. An alternate to using the Chinese category names is to assign to each category a numeral ranging from 1–8, or sometimes higher for some Southern Chinese languages with additional tone splits. It should be noted that syllables belonging to the same tone category differ drastically in actual phonetic tone across the Chinese languages even amongst sub-dialects of the same language/dialect group. For example, the ''yin ping'' tone is a high level tone in Beijing Mandarin, but a low level tone in Tianjin Mandarin. More iconic systems use tone numbers, or an equivalent set of graphic pictograms known as '[[Y. R. Chao|Chao]] [[tone letter]]s'. These divide the pitch into five levels, with the lowest being assigned the value 1, and the highest the value 5. (This is the opposite of equivalent systems in Africa and the Americas.) The variation in pitch of a [[tone contour]] is notated as a string of two or three numbers. For instance, the four Mandarin tones are transcribed as follows (note that the tone letters will not display properly unless you have a [[International Phonetic Alphabet#Free IPA font downloads|compatible font]] installed): {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto" |+Tones of Standard Chinese |High tone |55 | {{IPA|˥}} |(Tone 1) |- |Mid rising tone |35 | {{IPA|˧˥}} |(Tone 2) |- |Low dipping tone |214 | {{IPA|˨˩˦}} |(Tone 3) |- |High falling tone |51 | {{IPA|˥˩}} |(Tone 4) |} A mid-level tone would be indicated by /33/, a low level tone /11/, etc. The doubling of the number is commonly used with level tones to distinguish them from tone numbers; tone 3 in Mandarin, for example, is not mid /3/. However, this is not necessary with tone letters, so /33/ = simple {{IPA|/˧/}}. IPA diacritic notation is also sometimes seen for Chinese. One reason it is not more widespread is that only two contour tones, rising {{IPA|/ɔ̌/}} and falling {{IPA|/ɔ̂/}}, are widely supported by IPA fonts, while several Chinese languages have more than one rising or falling tone. One common work-around is to retain standard IPA {{IPA|/ɔ̌/}} and {{IPA|/ɔ̂/}} for high-rising (/35/) and high-falling (/53/) tones, and to use the subscript diacritics {{IPA|/ɔ̗/}} and {{IPA|/ɔ̖/}} for low-rising (/13/) and low-falling (/31/) tones. The [[Thai language]] has five tones: high, mid, low, rising and falling. The [[Thai alphabet|Thai written script]] is an [[abugida|alphasyllabary]] which specifies the tone unambiguously. Tone is indicated by an interaction of the initial consonant of a syllable, the vowel, the final consonant (if present), and sometimes a tone mark. A particular tone mark may denote different tones depending on the initial consonant. [[Vietnamese language|Vietnamese]] uses the Latin alphabet, and the 6 tones are marked by [[diacritic]]s above or below a certain vowel of each syllable. In many words that end in [[diphthong]]s, however, exactly which vowel is marked depends on the writer's style. Notation for Vietnamese tones are as follows: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto" |+ Tones of northern Vietnamese ! align="center" | '''Name''' ! align="center" | '''Contour''' ! align="center" | '''Diacritic''' ! align="center" | '''Example''' |- |ngang | mid level, {{IPA|˧}} |not marked |a |- |huyền | low falling, {{IPA|˨˩}} |[[grave accent]] |à |- |sắc | high rising, {{IPA|˧˥}} |[[acute accent]] |á |- |hỏi | dipping, {{IPA|˧˩˧}} |[[hook above]] |ả |- |ngã | creaky rising, {{IPA|˧˥ˀ}} |[[tilde]] |ã |- |nặng | creaky falling, {{IPA|˧ˀ}} |[[dot (diacritic)|dot below]] |ạ |} The Latin-based [[Hmong language|Hmong]] and [[Iu Mien language|Iu Mien]] alphabets use full letters for tones. In Hmong, one of the eight tones (the {{IPA|˧}} tone) is left unwritten, while the other seven are indicated by the letters ''b, m, d, j, v, s, g'' at the end of the syllable. Since Hmong has no phonemic syllable-final consonants, there is no ambiguity. This system enables Hmong speakers to type their language with an ordinary Latin-letter keyboard without having to resort to diacritics. In the [[Iu Mien language|Iu Mien]], the letters ''v, c, h, x, z'' indicate tones but, unlike Hmong, it also has final consonants written before the tone. ===អាមេរិក​ខាង​ជើង=== Several North American languages have tone, one of which is [[Cherokee language|Cherokee]], an [[Iroquoian language]]. Oklahoma Cherokee has six tones (1 low, 2 medium, 3 high, 4 very high, 5 rising and 6 falling).{{Citation needed|date=March 2009}} In Mesoamericanist linguistics, /1/ stands for high tone and /5/ stands for low tone, except in [[Oto-Manguean]] languages, where /1/ may be low tone and /3/ high tone. It is also common to see acute accents for high tone and grave accents for low tone and combinations of these for contour tones. Several popular orthographies use ⟨j⟩ or ⟨h⟩ after a vowel to indicate low tone [[Southern Athabascan languages]] that include the [[Navajo language|Navajo]] and [[Apache languages]] are tonal, and are analyzed as having 2 tones, high and low. One variety of [[Hopi language|Hopi]] has developed tone, as has the [[Cheyenne language]]. The Mesoamerican language stock called [[Oto-Manguean]] is famously tonal and is the largest language family in [[Mesoamerica]], containing languages including [[Zapotec language|Zapotec]], [[Mixtecan languages|Mixtec]], and [[Otomi language|Otomí]], some of which have as many as five register tones ([[Trique language|Trique]], [[Usila Chinantec]]) and others only two ([[Matlatzinca language|Matlatzinca]] and [[Chichimeca Jonaz language|Chichimeca Jonaz]]). Other languages in Mesoamerica that have tones are [[Huichol language|Huichol]], [[Yukatek Maya language|Yukatek Maya]], [[Tzotzil language|the Tzotzil of San Bartolo]], [[Uspantek language|Uspanteko]], and one variety of [[Huave language|Huave]]. ===អា​មេ​រិ​ច​ខាងត្បូង=== A number of languages of South America are tonal. For example, various analyses of the [[Pirahã language]] describe either two or three tones. The [[Ticuna language]] isolate is exceptional for having five register tones (the only other languages in America to have such a system are Trique and Usila, mentioned above). {{Expand section|date=June 2008}} ===អឺរ៉ុប=== Both [[Swedish language|Swedish]] and [[Norwegian language|Norwegian]] have simple word tone systems, often called [[pitch accent]], that only appears in words of two or more syllables. Each word has a mandatory tone, which varies by dialect. Words whose pronunciation differs only in tone are frequently [[morphology (linguistics)|morphologically]] unrelated, and may be spelled differently, as in the Norwegian 'cider' ("sweet cider") and 'sider' ("pages"). The two word tones are called ''toneme 1'' and ''toneme 2'' in Norway and [[acute accent]] and [[grave accent]] in Sweden. In [[Limburgish language|Limburgish]] tones can also occur in words of one syllable: dáág (one day), dààg (several days). ==Practical orthographies== In practical alphabetic orthographies, a number of approaches are used. Diacritics are common, as in [[pinyin]], though these tend to be omitted.<ref name=Dungan/> [[Thai alphabet|Thai]] uses a combination of redundant consonants and diacritics. Tone letters may also be used, for example in [[Hmong RPA]] and several minority languages in China. Or tone may simply be ignored. This is possible even for highly tonal languages: for example, the Chinese navy has successfully used toneless pinyin in government telegraph communications for decades, and likewise Chinese reporters abroad may file their stories in toneless pinyin. [[Dungan language|Dungan]], a variety of Mandarin spoken in Central Asia, has, since 1927, been written in orthographies that do not indicate tone.<ref name=Dungan>[http://www.pinyin.info/readings/texts/dungan.html ''Implications of the Soviet Dungan Script for Chinese Language Reform'']</ref> [[Ndyuka language|Ndjuka]], where tone is less important, ignores tone except for a negative marker. However, the reverse is also true: in the Congo, there have been complaints from readers that newspapers written in orthographies without tone marking are insufficiently legible. ==Number of tones== Languages may distinguish up to five levels of pitch, though the [[Chori language]] of Nigeria is described as distinguishing six surface tone registers. Since tone contours may involve up to two shifts in pitch, there are theoretically 5 x 5 x 5 = 125 distinct tones for a language with five registers. However, the most that are actually used in a language is a tenth of that number. Several [[Kam–Sui languages]] of southern China have nine contrastive tones, including contour tones. For example, the [[Kam language]] has 9 tones: 3 more-or-less fixed tones (high, mid and low); 4 unidirectional tones (high and low rising, high and low falling); and 2 bidirectional tones (dipping and peaking). This assumes that [[checked syllable]]s are not counted as having additional tones, as they traditionally are in China: For example, in the traditional reckoning, the [[Kam language]] has 15 tones, but 6 occur only in syllables closed with /p/, /t/ or /k/ while the other 9 occur in syllables not ending in one of these sounds. Preliminary work on the [[Wobe language]] of Liberia and Côte d'Ivoire, and the [[Chatino language]]s of southern Mexico suggests that some dialects may distinguish as many as fourteen tones, but many linguists have expressed doubts, believing that many of these will turn out to be sequences of tones or prosodic effects. ==Origin {{anchor|Origin}}== {{Sound change}} [[André-Georges Haudricourt]] established that Vietnamese tone originated in earlier consonantal contrasts, and suggested similar mechanisms for Chinese.<ref>The seminal references are two Haudricourt articles published in 1954 and 1961</ref> It is now widely held that Old Chinese did not have phonemically contrastive tone.{{citation needed|date=October 2011}} The historical origin of tone is called ''tonogenesis,'' a term coined by [[James Matisoff]]. Tone is frequently an [[areal feature (linguistics)|areal]] rather than a genealogical feature. That is, a language may acquire tones through bilingualism if influential neighboring languages are tonal, or if speakers of a tonal language shift to the language in question, and bring their tones with them. In other cases, tone may arise spontaneously, and surprisingly quickly: the dialect of [[Cherokee language|Cherokee]] in Oklahoma has tone, but the dialect in North Carolina does not, although they were only separated in 1838. Very often, tone arises as an effect of the loss or [[phonemic merger|merger]] of consonants. (Such trace effects of disappeared tones or other sounds have been nicknamed [[Cheshirisation]], after the lingering smile of the disappearing Cheshire Cat in ''[[Alice in Wonderland]].'') In a non-tonal language, [[voiced consonant]]s commonly cause following vowels to be pronounced at a lower pitch than other consonants do. This is usually a minor phonetic detail of voicing. However, if consonant voicing is subsequently lost, that incidental pitch difference may be left over to carry the distinction that the voicing had carried, and thus becomes meaningful (phonemic). This is seen historically in [[Punjabi language|Panjabi]]: the Panjabi [[breathy voice|murmured]] (voiced aspirate) consonants have disappeared, and left tone in their wake. If the murmured consonant was at the beginning of a word, it left behind a low tone; if at the end, a high tone. If there was no such consonant, the pitch was unaffected; however, the unaffected words are limited in pitch so as not to interfere with the low and high tones, and so has become a tone of its own: mid tone. The historical connection is so regular that Panjabi is still written as if it had murmured consonants, and tone is not marked: the written consonants tell the reader which tone to use. Similarly, final [[fricative]]s or other consonants may phonetically affect the pitch of preceding vowels, and if they then [[lenition|weaken]] to /h/ and finally disappear completely, the difference in pitch, now a true difference in tone, carries on in their stead. This was the case with the Chinese languages: Two of the three tones of [[Middle Chinese]], the "rising" and "departing" tones, arose as the [[Old Chinese]] final consonants {{IPA|/ʔ/}} and {{IPA|/s/ → /h/}} disappeared, while syllables that ended with neither of these consonants were interpreted as carrying the third tone, "even". Most dialects descending from Middle Chinese were further affected by a [[tone split]], where each tone divided in two depending on whether the initial consonant was voiced: Vowels following a voiced consonant ([[depressor consonant]]) acquired a lower tone as the voicing lost its distinctiveness. The same changes affected many other languages in the same area, and at around the same time (AD 1000–1500). The tone split, for example, also occurred in [[Thai language|Thai]], [[Vietnamese language|Vietnamese]], and the [[Lhasa]] dialect of [[Central Tibetan language|Tibetan]]. In general, voiced initial consonants lead to low tones, while vowels after aspirated consonants acquire a high tone. When final consonants are lost, a glottal stop tends to leave a preceding vowel with a high or rising tone (although glottalized vowels tend to be low tone, so if the glottal stop causes vowel glottalization, that will tend to leave behind a low vowel), whereas a final fricative tends to leave a preceding vowel with a low or falling tone. Vowel phonation also frequently develops into tone, as can be seen in the case of Burmese. Tone arose in the [[Athabascan languages]] at least twice, in a patchwork of two systems. In some languages, such as [[Navajo language|Navajo]], syllables with glottalized consonants (including glottal stops) in the [[syllable coda]] developed low tones, whereas in others, such as [[Slavey language|Slavey]], they developed high tones, so that the two tonal systems are almost mirror images of each other. Syllables without glottalized codas developed the opposite tone—for example, high tone in Navajo and low tone in Slavey, due to contrast with the tone triggered by the glottalization. Other Athabascan languages, namely those in western Alaska (such as [[Koyukon language|Koyukon]]) and the Pacific coast (such as [[Hupa language|Hupa]]), did not develop tone. Thus, the Proto-Athabascan word for "water" ''{{IPA|*tuː}}'' is toneless ''{{IPA|toː}}'' in Hupa, high-tone ''{{IPA|tó}}'' in Navajo, and low-tone ''tù'' in Slavey; while Proto-Athabascan ''{{IPA|*-ɢʊtʼ}}'' "knee" is toneless ''{{IPA|-ɢotʼ}}'' in Hupa, low-tone ''{{IPA|-ɡòd}}'' in Navajo, and high-tone ''{{IPA|-ɡóʔ}}'' in Slavey. Kingston (2005) provides a phonetic explanation for the opposite development of tone based on the two different ways of producing glottalized consonants with either (a) [[tense voice]] on the preceding vowel, which tends to produce a high F0, or (b) [[creaky voice]], which tends to produce a low F0. Languages with "stiff" glottalized consonants and tense voice developed high tone on the preceding vowel and those with "slack" glottalized consonants with creaky voice developed low tone. The [[Bantu languages]] also have "mirror" tone systems, where the languages in the northwest corner of the Bantu area have the opposite tones of other Bantu languages. Three [[Algonquian languages]] developed tone independently of each other and of neighboring languages: [[Cheyenne language|Cheyenne]], [[Arapaho language|Arapaho]], and [[Kickapoo language|Kickapoo]]. In Cheyenne, tone arose via vowel contraction; the long vowels of Proto-Algonquian contracted into high-pitched vowels in Cheyenne, while the short vowels became low-pitched. In Kickapoo, a vowel with a following [h] acquired a low tone, and this tone later extended to all vowels followed by a fricative. In [[Mohawk language|Mohawk]], a glottal stop can disappear in a combination of [[morpheme]]s, leaving behind a long falling tone. Note that this has the reverse effect of the postulated rising tone in Mandarin derived from a lost final glottal stop. ==See also== * [[Meeussen's rule]] * [[Tone name]] * [[Tone number]] * [[Tone pattern]] * [[Musical language]] * [[Lion-Eating Poet in the Stone Den]] ==References== {{Reflist}} ==Bibliography== * Bao, Zhiming. (1999). ''The structure of tone''. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511880-4. *Chen, Matthew Y. 2000. ''Tone Sandhi: patterns across Chinese dialects''. Cambridge, England: CUP ISBN 0-521-65272-3 *[[George N. Clements|Clements, George N.]]; [[John Goldsmith|Goldsmith, John]] (eds.) (1984) ''Autosegmental Studies in Bantu Tone''. Berlin: Mouton de Gruyer. * [[Victoria Fromkin|Fromkin, Victoria A.]] (ed.). (1978). ''Tone: A linguistic survey''. New York: Academic Press. * [[Halle, Morris]]; & [[Kenneth N. Stevens|Stevens, Kenneth]]. (1971). A note on laryngeal features. ''Quarterly progress report 101''. MIT. * [[André-Georges Haudricourt|Haudricourt, André-Georges]]. (1954). "De l'origine des tons en vietnamien". ''Journal Asiatique'', 242: 69–82. * [[André-Georges Haudricourt|Haudricourt, André-Georges]]. (1961). "Bipartition et tripartition des systèmes de tons dans quelques langues d'Extrême-Orient". ''Bulletin de la Société de Linguistique de Paris'', 56: 163–180. * {{Cite journal | doi = 10.2307/412518 | last1 = Hombert | first1 = Jean-Marie | authorlink2 = John Ohala | last2 = Ohala | first2 = John J. | last3 = Ewan | first3 = William G. | year = 1979 | title = Phonetic explanations for the development of tones| url = https://archive.org/details/sim_language_1979-03_55_1/page/37 | journal = Language | volume = 55 | issue = 1| pages = 37–58 | jstor = 412518 }} * [[Larry M. Hyman|Hyman, Larry]]. 2007. There is no pitch-accent prototype. Paper presented at the 2007 LSA Meeting. Anaheim, CA. * [[Larry M. Hyman|Hyman, Larry]]. 2007. How (not) to do phonological typology: the case of pitch-accent. Berkeley, UC Berkeley. UC Berkeley Phonology Lab Annual Report: 654–685. [http://linguistics.berkeley.edu/phonlab/annual_report/documents/2007/Hyman_Pitch-Accent.pdf Available online.] * Kingston, John. (2005). The phonetics of Athabaskan tonogenesis. In S. Hargus & K. Rice (Eds.), ''Athabaskan prosody'' (pp.&nbsp;137–184). Amsterdam: John Benjamins Publishing. * [[Ian Maddieson|Maddieson, Ian]]. (1978). Universals of tone. In J. H. Greenberg (Ed.), ''Universals of human language: Phonology'' (Vol. 2). Stanford: Stanford University Press. * Michaud, Alexis. (2008). Tones and intonation: some current challenges. Proc. of 8th Int. Seminar on Speech Production (ISSP'08), Strasbourg, pp.&nbsp;13–18. (Keynote lecture.) [http://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00325982/ Available online.] * [[Odden, David]]. (1995). Tone: African languages. In J. Goldsmith (Ed.), ''Handbook of phonological theory''. Oxford: Basil Blackwell. * [[Pike, Kenneth L.]] (1948). ''Tone languages: A technique for determining the number and type of pitch contrasts in a language, with studies in tonemic substitution and fusion''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. (Reprinted 1972, ISBN 0-472-08734-7). * {{Cite journal | doi = 10.1111/j.1467-971X.2008.00580.x | last1 = Wee | first1 = Lian-Hee | year = 2008 | title = Phonological Patterns in the Englishes of Singapore and Hong Kong | url = | journal = World Englishes | volume = 27 | issue = 3/4| pages = 480–501 }} * Yip, Moira. (2002). ''Tone''. Cambridge textbooks in linguistics. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-77314-8 (hbk), ISBN 0-521-77445-4 (pbk). ==External links== {{commonscat|Tones}} * [http://wals.info/feature/13?tg_format=map World map of tone languages] The World Atlas of Language Structures Online {{Suprasegmentals}} {{DEFAULTSORT:Tone (Linguistics)}} 3zv6lkvdw5zcrnlzuzr2k0sdyeqz9bo 0 25394 339068 338003 2026-08-19T07:46:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339068 wikitext text/x-wiki <!---IMPORTANT NOTICE: NEW SEVEN WONDERS OF THE WORLD is discussed in the TOURISM section. Per consensus DO ''not'' ADD New Seven Wonders to the lead! See Discussion.---> {{Infobox Historic Site | name = តេជមហាល់<br>{{Nastaliq|تاج محل}}<br>ताज महल | native_language = ហិណ្ឌី | image = Taj Mahal 2012.jpg | image_size = 280px | caption = ទិដ្ឋភាព​ខាង​ត្បូង​នៃ តេជមហាល់ ។ | designation1 = WHS | designation1_date = [[List of World Heritage Sites by year of inscription#1983 (7th session)|1983]] <small>(7th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/252 252] | designation1_criteria = i | designation1_type = ប្រពៃណី | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = [[ឥណ្ឌា]] | designation1_free2name = តំបន់ | designation1_free2value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | location = [[អាក្រាស]], [[ឧត្តរប្រទេស]], ឥណ្ឌា | height = ៧៣ ម (២៤០ ហ្វីត) | built = 1632–1653<ref>{{cite book | last =Dutemple | first =Lesley A | authorlink = | coauthors = | title =The Taj Mahal | publisher = Lerner Publications Co | year =2003 | location = | page =32 | url =http://books.google.co.in/books?id=J--NBIJ55AMC&printsec=frontcover | doi = | isbn =0-8225-4694-9}}</ref> | architect = [[Ustad Ahmad Lahauri]] | architecture = [[Mughal architecture]] | lat_degrees = 27 | lat_minutes = 10 | lat_seconds = 30 | lat_direction = N | long_degrees = 78 | long_minutes = 02 | long_seconds = 31 | long_direction = E | locmapin = ឥណ្ឌា | map_caption = ទីតាំងនៅភាគខាងលិចរដ្ឋ ឧតារ ប្រាដេស ប្រទេសឥណ្ឌា | coord_display = inline, title | visitation_num = ច្រើន​ជាង ៣លាននាក់ | visitation_year = ២០០៣ }} វិមាន '''តេជមហាល់''' ({{IPAc-en|ˈ|t|ɑː|dʒ|_|m|ə|ˈ|h|ɑː|l}} ទូទៅ {{IPAc-en|ˈ|t|ɑː|ʒ}};<ref>{{Cite book |title=Longman pronunciation dictionary |first=John C. |last= Wells |publisher=Longman |location=Harlow, England |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |page=704 }} entry "Taj Mahal".</ref> {{lang-hi|ताज महल}}, ពី [[Persian language|Persian]]/{{lang-ur|{{Nastaliq|تاج محل}}}}, ពី​អារ៉ាប់​សុទ្ធ,<ref>[http://books.google.nl/books?id=mYgGAQAAQBAJ&pg=PA77&dq=mahal+arabic+meaning&hl=nl&sa=X&ei=BM6sUtPLD4eW0QWp1oDQCA&ved=0CDEQ6AEwAA]. Pakistan: Legacy of the Indian Khilafat movement</ref><ref>[http://books.google.nl/books?id=iK1i2qtYBTIC&pg=PA178&dq=taj+mahal+arabic&hl=nl&sa=X&ei=c86sUp-1AeH50gWBxoDgBw&ved=0CDEQ6AEwAA] The Word</ref> "មកុដនៃវិមាន", {{IPA-hns|ˈt̪aːdʒ mɛˈɦɛl<!--/ə/ becomes [ɛ] when surrounding /h/-->|pron}}; ផងដែរ "តេជ"<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/taj-mahal Taj Mahal]. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary – Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved November 07, 2012.</ref>) គឺ​ជាចេតិយធ្វើ​ពី​ថ្មម៉ាប​ស ស្ថិត​នៅ [[អាក្រាស]] ភាគឧត្តរ​ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]។ ចេតិយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ដោយ​អធិរាជ​មូខាល់ ([[Mughal Empire|Mughal]] [[list of Mughal emperors|emperor]]) សាស់ ចាហាន់ ([[Shah Jahan]]) ទុក​ជា​ការ​ឧទ្ទិស​ដល់​ភរិយា​ទី​បី​របស់​គាត់ គឺ មូមតះ ម៉ាហាល់ ([[Arjumand Banu|Mumtaz Mahal]]) ។ វិមាន តេជមហាល់ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា​ជា "រតនភណ្ឌ​នៃ​សិល្បៈ​មូស្លីម​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា និង​ជា​បេតិកភណ្ឌ​ពិភព​លោក​មួយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​សរសើរ​មិន​ដាច់​ពី​មាត់"។<ref>{{cite web|author=UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal – UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2013-06-15}}</ref> តេជមហាល់ ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ជា​ឧទាហរណ៍​ដ៏​ប្រសើរ​មួយ​នៃ​'''ស្ថាបត្យកម្ម​មូខាល់''' (Mughal architecture) ដោយ​សារ​មាន​ការ​ផ្សំ​ចូល​គ្នា​ពី​លក្ខណៈ​ស្ថាបត្យកម្ម​ដទៃ​ទៀត​ដូច​ជា៖ អ៊ីស្លាម, ភើសៀន, អូតូម៉ាន ទួរគី និង​ឥណ្ឌា។<ref>{{Cite journal|title=Review of Mughal Architecture: Its outline and its history|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1994-11_53_4/page/1301|journal=[[The Journal of Asian Studies]]|first=Parween|last=Hasan|volume=53|date=November 1994|page=1301|issue=4|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>Lesley A. DuTemple, "The Taj Mahal", Lerner Publishing Group (March 2003). pg 26: "The Taj Mahal, a spectacular example of Moghul architecture, blends Islamic, Hindu and Persian styles"</ref> ==ការ​ចម្លង== មាន​ស្ថាបត្យកម្ម​មួយ​ចំនួន​បាន​ចម្លង​យក​គំរូ​ពី​វិមាន Taj Mahal មាន​ដូច​ជា៖ [[Taj Mahal Bangladesh]], [[Bibi Ka Maqbara]] នៅ [[Aurangabad, Maharashtra]], [[Trump Taj Mahal]] នៅ [[Atlantic City]], NJ និង [[Tripoli Shrine Temple]] នៅ [[Milwaukee]], Wisconsin ។ <center> <gallery> File:Banglar TajMahal.jpg|Taj Mahal បង់ក្លាដែស File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2006).jpg|Bibi Ka Maqbara File:Tripoli Shrine Temple.jpg|ប្រាសាទ Tripoli File:9.28.06TrumpTajMahalByLuigiNovi.jpg|Trump Taj Mahal </gallery> </center> ==វិចិត្រសាល== <center> <gallery caption="Taj Mahal Gallery" widths="125px" heights="100px" perrow="4"> File:Taj 08.jpg|The tomb framed by the gateway entrance File:Taj 12.jpg|Great gate (Darwaza-i rauza), the main entrance to the tomb. File:TajMahalbyAmalMongia.jpg|Typical postcard image File:Taj Mahal-11.jpg|មើល​ពី​ទន្លេ [[យ៉ានុម៉ា]] File:Agra-Taj-Mahal-Mausoleum-architecture-Apr-2008-04.JPG|The Taj Mahal at dusk turns yellow File:Taj Mahal in India.jpg|Taj Mahal File:Taj Mahal top of finial.jpg|កំពូល Taj Mahal File:Edwin Lord Weeks - The Taj Mahal - Walters 37316.jpg|Depiction of Taj Mahal by orientalist painter Edwin Lord Weeks. [[The Walters Art Museum]]. </gallery> </center> ==មើលផងដែរ== <!-- {{Portalbar|Uttar Pradesh|Architecture}} --> * [[Architecture of India]] * [[Fatehpur Sikri]] * ''[[Inside (Paul Horn album)|Inside]]'', a 1968 album by [[Paul Horn (musician)|Paul Horn]] recorded within the building, a seminal [[New Age music]] recording ==កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង== {{Reflist|colwidth=30em}} ===ប្រភព=== {{Refbegin}} * Asher, Catherine B. ''Architecture of Mughal India'' New Cambridge History of India I.4, [[Cambridge University Press]] 1992 ISBN 0-521-26728-5. * Bernier, Françoi' ''Travels in the Moghul Empire A.D. 1657–1668'' (Westminster: Archibald Constable & Co.) 1891. * Carroll, David (1971). ''The Taj Mahal'', Newsweek Books ISBN 0-88225-024-8. * Chaghtai, Muhammad Abdullah ''Le Tadj Mahal d'Agra (Inde). Histoire et description'' (Brussels: Editions de la Connaissance) 1938. * Copplestone, Trewin. (ed). (1963). ''World architecture&nbsp;— An illustrated history.'' Hamlyn, London. * Gascoigne, Bamber (1971). ''The Great Moguls'', Harper & Row. * Havel, E.B. (1913). ''Indian Architecture: Its Psychology, Structure and History'', John Murray. * Kambo, Muhammad Salih ''Amal-i-Salih or Shah Jahan Namah'' Ed. Ghulam Yazdani (Calcutta: Baptist Mission Press) Vol.I 1923. Vol. II 1927. * {{Cite book| last = Koch | first = Ebba | title = The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra| edition = First| publisher=Thames & Hudson Ltd., 288 pages | isbn = 0-500-34209-1| year = 2006 | origyear = Aug 2006 }} * Lahawri, 'Abd al-Hamid ''Badshah Namah'' Ed. Maulawis Kabir al-Din Ahmad and 'Abd al-Rahim under the superintendence of Major W.N. Lees. (Calcutta: College Press) Vol. I 1867 Vol. II 1868. * Lall, John (1992). ''Taj Mahal'', Tiger International Press. * {{Cite book| last = Preston | first = Diana & Michael | title = A Teardrop on the Cheek of Time| url = https://archive.org/details/teardroponcheeko0000pres | edition = First| publisher=Doubleday, 354 pages | location = London | isbn = 978-0-385-60947-0| year = 2007 | origyear = 2007 }} * Rothfarb, Ed (1998). ''In the Land of the Taj Mahal'', Henry Holt ISBN 0-8050-5299-2. * Saksena, Banarsi Prasad ''History of Shahjahan of Dihli'' (Allahabad: The Indian Press Ltd.) 1932. * Spiller, R (1994). "Agricultural Sites of the Taj Mahal', Chronicle Books. * Stall, B (1995). ''Agra and Fathepur Sikri'', Millennium. * Stierlin, Henri [editor] & Volwahsen, Andreas (1990). ''Architecture of the World: Islamic India, Taschen''. * Tillitson, G.H.R. (1990). ''Architectural Guide to Mughal India'', Chronicle Books. {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Commons category|Taj Mahal}} {{wikivoyage}} <!---DO ''not'' ADD COMMERCIAL WEBSITE LINKS HERE&nbsp;— THEY ARE LIKELY TO BE REVERTED IN ACCORDANCE WITH WIKIPEDIA:EXTERNAL LINKS POLICY.---> * [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_agratajmahal.asp Archeological Survey of India description] * [http://www.indohistory.com/taj_mahal.html Government of India – Description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128220932/http://www.indohistory.com/taj_mahal.html |date=2010-01-28 }} * [http://www.tajmahal.gov.in/ Information from the Department of Tourism, Uttar Pradesh] * [http://europeana.eu/portal/search.html?query=taj+mahal&tab=image&qf=TYPE:IMAGE Historical images on Europeana.eu] * [http://daily.bhaskar.com/article/JM-the-shocking-secret-of-taj-mahal-that-no-one-knows-4226059-PHO.html?seq=7&RHS-religion= The shocking secret of Taj Mahal that no one knows!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531111838/http://daily.bhaskar.com/article/JM-the-shocking-secret-of-taj-mahal-that-no-one-knows-4226059-PHO.html?seq=7&RHS-religion= |date=2014-05-31 }} * The [http://indiatourism.ws/uttar_pradesh/agra/taj_mahal/ plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717080219/http://indiatourism.ws/uttar_pradesh/agra/taj_mahal/ |date=2017-07-17 }} growing throughout the Taj Mahal complex {{Tourist attractions in Agra}} {{World Heritage Sites in India}} {{Mughal Empire|state=collapsed}} {{New Seven Wonders of the World}} 0p2k66podgj4y7spelcnnyudmtng5jb 0 25567 339182 331876 2026-08-19T10:22:41Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339182 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = ''Homo sapiens'' | status = LC | status_system = iucn3.1 | fossil_range = [[Pleistocene]] - Recent | taxon = Homo sapiens | authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = †''[[Homo sapiens idaltu]]''<br> ''[[Homo sapiens sapiens]]'' }} '''''អូម៉ូសាព្យាង''''' ([[Latin|ភាសាឡាតាំង]]: Homo sapiens "'''មនុស្ស​ ឆ្លាត'''") គឺជា​​[[scientific name|ឈ្មោះ​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ]] សម្រាប់ អំបូរ​[[human|មនុស្ស]] . ''[[Homo (genus)|អូម៉ូ]]'' ជាអំបូរ​មនុស្ស​ដែល​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ [[Neanderthal]]s និងប្រភេទដែលបាន​ផុត​ពូជ​ដទៃ​ទៀ​ត​នៃ​ [[Hominidae|hominid]]។ '''''អូម៉ូសាព្យាង''''' ​ជាអំបូរឬ​ប្រភេទ​Homoដែល​នៅ​សេសសល់​ងតែមួយ​គត់។ មនុស្ស​បច្ចុប្បន្ន​ជា​អនុប្រភេទ​​'' អូម៉ូសាព្យាង​ សាព្យាង​''''' ('''''''[[Homo sapiens sapiens]])'' អ្វី​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​គេ​ខុស​ប្លែក​នោះ​ត្រូវ​បា​នគេ​ជជែក​តវ៉ា​ថា​មក​ពីបុព្វបុរស​ផ្ទាល់​របស់​គេ​នោះគឺ​អូម៉ូសាព្យាង​ អ៊ីដាល់ទូ( ''[[Homo sapiens idaltu]]'')។ ==អនុប្រភេទ== [[Subspecies|អនុប្រភេទ]]​ របស់​​អូម៉ូសាព្យាង​រួមមានអូម៉ូ​សាព្យាង​ អ៊ីដាល់ទូ( ''[[Homo sapiens idaltu]])'' និង​អនុប្រភេទ​ដ៏​ចំណាស់​គឺ អូម៉ូសាព្យាង​ សាព្យាង​(''[[Anatomically-modern humans|Homo sapiens sapiens]])។'' ប្រភពខ្លះ​បាន​បង្ហាញ​ថា ''[[Neanderthal|Homo sapiens neanderthalensis]] ''ជាអនុប្រភេទ​របស់​ អូម៉ូសាព្យាង។ ស្រដៀង​គ្នា​នោះ​ដែរ​គឺ​ ការ​រក​ឃើញនូវ​ប្រភេទ​ ''[[Homo rhodesiensis]]'' ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ចូល​ជា​អនុ​ប្រភេទ​​​ប៉ុន្តែ​ការ​ចាត់​ចូល​នេះ​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់ទូលំទូលាយ​នោះ​ទេ។ ==ការ​វិវត្តន៍== {{Main|Human evolution}} {{See|Anthropology|Homo (genus)|Timeline of human evolution}} ការសិក្សា​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ​នៃ​ [[human evolution|ការវិរត្តន៍​របស់​មនុស្ស]] ត្រូវបាន​គេ​ព្រួយ​បារម្ភ​ យ៉ាង​ខ្លាំង​ ពិសេស​ គឺ​​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​នៃ​អំបូរ​ ''[[Homo (genus)|អូម៉ូ]]'' តែ​ជាធម្មតា​តែង​តែ​មាន​សិក្សា​ពាក់ព័ន្ធ​និង​ប្រភេទ [[hominidae|hominids]] និង [[homininae|hominines]] ផ្សេង​ទៀត​ផង​ដែររូមទាំង​ ''[[Australopithecus]]។''"មនុស្ស​បច្ចុប្បន្ន" ត្រូវ​បានគេ​ចាត់​ទុក​ថាជាប្រភេទអូម៉ូ​សាព្យាង​,ដែល​ជា​អនុប្រភេទ​ចំណាស់​តែ​មួយគត់​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ អូម៉ូសាព្យាង​ សាព្យាង​។. អូម៉ូ​សាព្យាង​ អ៊ីដាល់(''[[Homo sapiens idaltu]])'' (បក​ប្រែ​ថា​: "មនុស្ស​មាន​ប្រាជ្ច"ទូ​ដែល​ជាអនុ​ប្រភេទដទៃ​ទៀត​នោះ​បាន​ផុត​ពូជ​ទៅ​ហើយ​។<ref>[http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/# Human evolution: the fossil evidence in 3D], by Philip L. Walker and Edward H. Hagen, Dept. of Anthropology, University of California, Santa Barbara. Retrieved April 5, 2005.</ref> ''[[Neanderthal|Homo neanderthalensis]]'', ដែល​បាន​ផុត​ពូជ កាល​ពី ៣០០០០ឆ្នាំ​មុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទិក​ថា​ជា​អនុ​ប្រភេទ។ការ​សិក្សា​ពី​សែន​បាន​បង្ហាញ​ថា​មុខងារ​សែន​របស់​មនុស្សបច្ចុប្បន្ននិង​ពពួក​ Neanderthals បានផ្ដាច់​ចេញពី​គ្នា​កាល​ពី​៥០០០០០ឆ្នាំ​មុន។<ref>{{cite book |author=Green, R. E., Krause, J, Ptak, S. E., Briggs, A. W., Ronan, M. T., Simons, J. F., et al. |year=2006 |title=Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA |publisher=Nature |pages= 16, 330–336 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v444/n7117/abs/nature05336.html}}</ref> ស្រដៀង​គ្ន​និង​នេះ​ដែរ​ ការ​រក​ឃើញ​នៃ ប្រភេទ ''[[Homo rhodesiensis]]'' ត្រូ​វ​បាន​អ្នក​ខ្លះ​ចាត់​ទុក​ជា​អនុប្រភេទ។ មនុស្ស​បច្ចុប្បន្ន​ លេច​ឡើង​លើក​ដំបូង​ក្នុង​ការ​កត់​ត្រា​ផូស៊ីល​នៅ​ទ្វីប​អាហ្វ្រិច​ កាល​ពី​១៩៥០០០ឆ្នាំ​មុន​។ការ​សិក្សា​ជីវវិទ្យា​ម៉ូលេគុល​ក៏​បាន​ផ្ដល់ភស្តុតាង​ដែរ​ថា​​ពេល​នៃ​ការ​ផ្ដាច់​ចេញ​ពី​គ្នា​ពី​បុព្វ​បុរស​តែ​មួយ​នៃ​មនុស្ស​បច្ចុប្បន្ន​គឺ​ប្រហែល​កាល​ពី​២០០០០០​ឆ្នាំ​មុន<ref>{{Cite web |url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102968 |title=nsf.gov - National Science Foundation (NSF) News - New Clues Add 40,000 Years to Age of Human Species - US National Science Foundation (NSF)<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-02-08 |archivedate=2009-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091210041439/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102968 |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4269299.stm | work=BBC News | title=Age of ancient humans reassessed | date=February 16, 2005 | accessdate=April 10, 2010}}</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2005/02/050223122209.htm The Oldest Homo Sapiens:] – URL retrieved May 15, 2009</ref><ref>{{cite journal |author=Alemseged, Z., Coppens, Y., Geraads, D. |title=Hominid cranium from Homo: Description and taxonomy of Homo-323-1976-896 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2002-02_117_2/page/103 |journal=Am J Phys Anthropol |volume=117 |issue=2 |pages=103–12 |year=2002 |pmid=11815945 |doi=10.1002/ajpa.10032}}</ref><ref>{{cite journal |author=Stoneking, Mark; Soodyall, Himla |title=Human evolution and the mitochondrial genome |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=6 |issue=6 |pages=731–6 |year=1996 |doi=10.1016/S0959-437X(96)80028-1}}</ref> ការ​សិក្សា​នៃ​ភាព​ចម្រុះ​គ្នា​នៃសែន​អាហ្វ្រិចបាន​រក​ឃើញ[[San people]]{{which|date=February 2014}}{{fix|text=The San are not a distinct population}} ដើម្បី​បង្ហាញ​ពី​ភាព​ចម្រុះ​គ្នា​នៃ​សែន​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក្នុង​ចំណោម​គម្រូ​ខុសគ្នា​១១៣​យ៉ាង​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យពួក​គេជា​ម្រង​បុព្វបុរស​១​ក្នុ​ង​ចំណោម​១៤​​ ។ការស្រាវជ្រាវ​ក៏​បាន​រក​ឃើញ​ប្រភព​ដើម​នៃ​ការ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​មនុស្ស្​បច្ចុប្បន្ន​នៅ​​​ ភាគ​ខាង​ត្បូង​ឈាង​ខាង​លិច​នៅ​ទ្វីប​អាហ្វ្រិច​ ជិត​ព្រំ​ប្រទល់ឈូង​សមុទ្រ​រវាង​ [[Namibia]]និង [[Angola]]។<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stm | work=BBC News | first=Victoria | last=Gill | title=Africa's genetic secrets unlocked | date=May 1, 2009}}; the results were published in the online edition of the journal ''Science''.</ref> ===ប្រវត្តិ​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​របស់​ស្វាឪ=== ប្រវត្តិ​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​របស់​ស្វាឪអាច​ឲ្យ​គេ​ដឹងថា​វា​កើត​ឡើង​កាលពី​៦៥​លាន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref name="2010Williams">{{cite journal | last1 = Williams | first1 = B.A. | last2 = Kay | first2 = R.F. | last3 = Kirk | first3 = E.C. | title = New perspectives on anthropoid origins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-03-16_107_11/page/4797 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 107 | pages = 4797–4804 | doi = 10.1073/pnas.0908320107 | issue = 11 | pmid = 20212104 | year = 2010 | pmc = 2841917 | bibcode=2010PNAS..107.4797W}}</ref> សត្វស្វាឪ​ជា​ប្រភេទ​សត្វចិញ្ចឹម​កូន​ដោយ​ទឹកដោះ​ចំណាស់​មួយដែល​នៅ​រស់​រាន​មាន​ជីវិត។​​ប្រភេទ​សត្វចិញ្ចឹម​កូន​ដោយ​ទឹកដោះ​ដែល​មាន​លក្ខណៈស្រដៀង​គ្នា​និង​ស្វាឪ មក​ពី​អាមេរិក​ខាង​ជើង​តែមក​រស់​នៅ អឺរ៉ាស៊ី​និង​អាហ្វ្រិចអំឡុង​ពេល​លក្ខណៈ​ត្រូពិច​នៃ [[Paleocene]] និង [[Eocene]]។ភស្តុតាង​ម៉ូលេគុល​សន្និដ្ឋាន​ថា​បុព្វបុរស​ចុងក្រោយ​របស់​រវាង​មនុស្ស​និង​ស្វាឪ​បាន​ផ្ថដាច់​ចេញ​ពី​គ្នា​កាល​ពី​៤-៨​លាន​ឆ្នាំ​មុន។ ស្វា​កូរីឡា​( [[gorilla]]s )ជា​ក្រុម​ទី​១​ដែល​ចាក​ចេញ​បន្ទាប់​មក​​គឺស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់។​DNA របស់​មនុស្ស​គឺ មាន​ភាព​ស្រដៀងគ្នា​ទៅ និង​ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់ប្រហែល​៩៨.៤%។ dដូច្នេះ​ សាច់ញាតិ​ជិត​ស្និទ្ធិ​របស់​មនុស្ស​ជា​ង​គេគឺ ស្វាឪនិង​ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់​ ព្រោះ​ពួកគេ​មាននបុព្វបុរស​ដូចគ្នា។<ref name=Wood>{{cite journal |author=Wood B, Richmond BG |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=J. Anat. |volume=197 ( Pt. 1) |issue= |pages=19–60 |date=July 2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> មនុស្ស​ប្រហែល​ជា​ពាក់​ព័ន្ធ​ជាមួយ​ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់២​ប្រភេទ​ [[Common Chimpanzee|ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់ធម្មតា]]និង [[Bonobo]].<ref name=Wood/> ការ​សន្និដ្ឋាន​បច្ចុប្បន្ន​នៃ​ការ​ផ្ដល់​យោបល់នៃ​ភាពស្របគ្នា​រវាង​លំដាប់​មុខងារ​DNAរបស់​មនុស្សនិង​ស្វាអ៊ូរ៉ង់អ៊ូតង់​គឺ​មាន​ពី​៩៥%ទៅ៩៩%។<ref>[[Frans de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | author=Britten RJ | title=Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci USA | year=2002 | pages=13633–5 | volume=99 | issue=21 | pmid=12368483 | doi=10.1073/pnas.172510699 | pmc=129726 | accessdate=2014-02-08 | archive-date=2008-05-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080504094001/http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/21/13633 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite journal | author = Wildman, D., Uddin, M., Liu, G., Grossman, L., Goodman, M. | title = Implications of natural selection in shaping 99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo | url = http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 100 | issue = 12 | pages = 7181–8 | year = 2003 | pmid = 12766228 | doi = 10.1073/pnas.1232172100 | pmc = 165850 | accessdate = 2014-02-08 | archive-date = 2008-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515215618/http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/12/7181 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite journal | author = Ruvolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Evol | volume = 14 | issue = 3 | pages = 248–65 | date=1 March 1997| pmid = 9066793 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> ការ​ប៉ាន់ស្មាន​ដំបូង​បាន​បង្ហាញ​ថា​ពូជពង្ស​មនុស្ស​ប្រហែល​ត្រូវ​បាន​បែក​ចេញ​ពី​ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់ប្រហែល​កាល​ពី៥លាន​ឆ្នាំ​មុននិង​បែក​ចេញ​ពី​ស្វា​កូរីឡាប្រហែឡ​៨​លាន​ឆ្នាំ​មុន។ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​លលាដ៏​ក្បាល​ដែល​មា​ន​លក្ខណៈស្រដៀង​និង​លលាដ៏​ក្បាល​មនុស្ស​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅប្រទេស [[Chad|ឆែត]] ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០១ ដែល​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ជា''[[Sahelanthropus tchadensis]]​​ ''ដែល​មាន​អាយុ​ប្រហែល​៧​លាន​ឆ្នាំហើយ​ក៏​ប្រហែល​ជា​ភស្តុតាង​នៃ​ការ​បែក​ចេញ​ដំបូង​ដែរ។<ref>{{cite journal | author = Brunet, M., Guy, F., Pilbeam, D., Mackaye, H., Likius, A., Ahounta, D., Beauvilain, A., Blondel, C., Bocherens, H., Boisserie, J., De Bonis, L., Coppens, Y., Dejax, J., Denys, C., Duringer, P., Eisenmann, V., Fanone, G., Fronty, P., Geraads, D., Lehmann, T., Lihoreau, F., Louchart, A., Mahamat, A., Merceron, G., Mouchelin, G., Otero, O., Pelaez Campomanes, P., Ponce De Leon, M., Rage, J., Sapanet, M., Schuster, M., Sudre, J., Tassy, P., Valentin, X., Vignaud, P., Viriot, L., Zazzo, A., Zollikofer, C. | title = A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa | url=http://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/full/nature00879.html | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6894 | pages = 145–51 | year = 2002 | pmid = 12110880 | doi = 10.1038/nature00879}}</ref> ការ​វិត្តរបស់​មនុស្ស​ត្រូវបាន​បង្ហាញ​លក្ខណៈដោយ​ការ​ផ្លាស់​ប្ដូរ​សំខាន់ៗ​មួយ​ចំនួន​ដូចដែល​ទាក់​ទង​និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ រូបរាង​ ឥរិយាបថ និង​ទម្រង់ឆ្អឹង​​​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​តាំងពី​ការ​បែកចេញ​នៃបុព្វបុរស​ចុងក្រោយ​រួម​គ្នា​របស់​មនុស្ស​និង​ស្វា​អ៊ូរ៉ង់អ៊ូ​តង់។ មនុស្ស​បាន​អភិវឌ្ឍ​ខួរ​ក្បាល​ដែល​មាន​ទំហំ​ធំ​ជាង​សត្វ​ស្វា​ផ្សេងៗ​ពោល​គឺ​មាន​ទំហំ​ធំ​ជា​ង​២​ដង។ គីរូ​ការ​លូតលាស់​របស់​ខួរ​ក្បាលមនុស្ស​គឺ​មាន​ភាព​ខុសពី​ស្វាឪ​ហើយ​អនុញ្ញាតនូ​វ​ការ​សិក្សា​ពី​សង្គម​និង​ភាសា​កាន់​តែ​ច្រើន​។ជាតិពន្ធុវិទូបាន​ជជែក​តវ៉ា​ថា​ភាព​ខុស​គ្ន​រវាង​រចនា​សម្ព័ន្ធ [[human brain|ខួរក្បាល​របស់​មនុស្ស]] ហើយ​និង​ស្វាឪ​ គឺ​មាន​ភាព​សំខានើ​មិន​មែន​ត្រឹម​តែ​ទំហំ​ខុស​គញនា​ទេ។ ភាព​ខុស​គ្នា​ដ៏​សំខាន់​ផ្សេង​ទៀត​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ការ​វិវត្ត​នៃ​ថាមពល​និង​ភាព​ជាក់​លាក់​​​ ការ​កាត់​បន្ថយ​នៃ​ប្រព័ន្ធនៃ​ការ​ទំពារ​ ការ​ថយ​ចុះ​នៃធ្មេញ​ចង្កូម​​និង​ខ្សែស្រលាយ​នៃ​ឆ្អឹង​ឃោសិត​និង​ឆ្អឹង​កញ្ចឹង​ក​ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​អាច​និយាយ​បាន​។ ការ​ប្រែប្រួល​ខាង​រូបរាង​ដ៏​សំខាន់​មួយទៀត​គី​ការ​វិវត្ត​នៃអូវុល​តាម​ដំណាក់ៗ ដែល​ប្រហែល​ជា​មាន​ភាព​ទាក់​ទង​និង​ការ​វិវត្ត​នៃ​ការ​ផ្លាស់​ប្ដូរឥរិយាបថ​សំខាន់ៗ​ដូច​ជា​ការ​ចាប់​ដៃ​គូជាដើម។ ការ​ផ្លាស់​ម្ដូរ​ឥរិយាបថ​សំខាន់ផ្សេង​ទៀត​គឺ​ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ​វប្បធម៌​សម្ភារៈ ជាមួយ​និង​ឧបករណ៍​ធ្វើ​ដោយ​មនុស្សដែល​កាន់​តែ​មាន​ភាពទូទៅ​និង​សម្បូរ​បែប​។ ទំនាក់​ទំនង​រវាង​ការ​ផ្លាស់ប្ដូរទាំង​នេះ​គឺជា​ប្រធាន​នៃ​ការ​ជជែក​ពិភាក្សា​ជាបន្តបន្ទាប់។<ref>Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). ''How Humans Evolved''. New York: Norton & Company. ISBN 0-393-97854-0.</ref><ref>Dobzhansky, Theodosius (1963). ''Anthropology and the natural sciences-The problem of human evolution'', ''Current Anthropology '4'' (2): 138–148.</ref> កម្លាំង​នៃ​[[natural selection|ការ​ជ្រើស​រើស​ដោយ​ធម្មជាតិ​]]បាន​បន្ត​ប្រត្តិបត្តិ​លើចំនួន​ប្រជាជន ជាមួយ​នឹ​ង​ភស្តុតាង​ថា​តំបន់​ជាក់លាក់នៃបណ្ដុំ​ពន្ធុ​បាន​បង្ហាញ​[[directional selection|ការជ្រើស​រើស​ទិសដៅ]] កាលពី​១​៥០០០​ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html | title = Still Evolving, Human Genes Tell New Story | last =Wade | first = N | date = 2006-03-07 | accessdate = 2008-07-10 | publisher = The New York Times }}</ref> == ឯកសារយោង== {{reflist}} b2m9apkw3jb2u8qrx41pmswb64osehv 0 25852 339130 338209 2026-08-19T09:26:04Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339130 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:C_Hello_World_Program.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|342px|ឧទាហរណ៍នៃ[[ក្រមដើម]]បានសរសេរក្នុង[[ភាសាកម្មវិធីជ្វា]] ដែលនឹងចារឹកសារថា "Hello World!" (សួស្ដី ពិភពលោក!) ទៅកាន់[[ឆ្នេញបមាណីយ]]នៅពេលវាត្រូវ[[សំរាយ|បានបកស្រាយ]] និងដើរដោយ[[យន្តសិប្បនិម្មិត្តជ្វា]]។]] '''ភាសាកម្មវិធី'''មួយគឺជាភាសាសាងឡើងមួយបែបដែលរចនាឡើងដើម្បីធ្វើទំនាក់ទំនង[[លំណែនាំ]]មួយចំនួនទៅកាន់គ្រឿង[[យន្ត]] ជាពិសេស[[គណនូបករណ៍]]។ ភាសាកម្មវិធីត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបង្កើត[[កម្មវិធី (យន្តូបករណ៍)|កម្មវិធី]]គ្រប់គ្រងទង្វើនៃយន្តមួយគ្រឿង រឺក៏ដើម្បីកំណត់បញ្ជាក់[[នព្វន្តវិធាន]]នានា។ ភាសាកម្មវិធីដំបូងឡើយបានកើតមានឡើងមុន[[ប្រវត្តិគ្រឿងរឹងគណនូបករណ៍|ការបង្កើតគណនូបករណ៍តួលេខ]]ទៅទៀត ហើយត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់ដៅនូវទង្វើរបស់គ្រឿងយន្តដូចជា[[កីតំបាញយន្ត]] និង [[ព្យែណូលេងឯង]]។<ref>Ettinger, James (2004) ''Jacquard's Web'', Oxford University Press</ref> ភាសាកម្មវិធីផ្សេងៗរាប់ពាន់ភាសាត្រូវបានគេបង្កើតឡើង ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគណនូបករណ៍ និងនៅតែមានការបង្កើតឡើងជាច្រើនភាសារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ភាសាកម្មវិធីភាគច្រើនតំរូវឱ្យមានគណនាកម្មកំណត់ក្នុងទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីបញ្ជា|បញ្ជា]] (ឧ. ដំណើរនៃប្រតិបត្តិកម្មជាច្រើនស្ដែងឡើង) គ្រាដែលភាសាដទៃទៀតប្រើទំរង់ផ្សេងៗនៃយថាប្រភេទកម្មរបស់កម្មវិធីដូចជា ទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីប្រកាស|ប្រកាស]] (ឧ. លទ្ធផលដែលចង់បានត្រូវបានកំណត់ជាក់លាក់ មិនមែនឱ្យវាសំរេចត្រូវធ្វើយ៉ាងណានោះទេ)។ ការពិពណ៌នាអំពីភាសាកម្មវិធីមួយជាធម្មតាត្រូវបានគេបំបែកទៅជាសមាសភាគពីរយ៉ាងតាមរយៈ[[វាក្យសម្ព័ន្ធ (ភាសាកម្មវិធី)|វាក្យសម្ព័ន្ធ]] (ទំរង់) និង [[សញ្ញាន័យវិទ្យា]] (អត្ថន័យ)។ ភាសាខ្លះត្រូវបានកំណត់ដោយឯកសារយថាប្រភេទកម្ម (ជាឧទាហរណ៍ ភាសាកម្មវិធី [[ស៊ី (ភាសាកម្មវិធី)|C]] ត្រូវបានគេកំណត់ដោយបមាណីយ[[អង្គការបមាណីយកម្មអន្តរជាតិ|អ.ប.អ.]]) ខណៈដែលបណ្ដាភាសាដទៃទៀត (ដូចជា [[ផឺល|Perl]]) មានបូរណកម្មលប់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជា[[បូរណកម្មលំយោង|លំយោង]]។ == និយមន័យ == ភាសាកម្មវិធីមួយជាខ្នត់មួយសំរាប់សរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍|កម្មវិធី]]នានា ដែលគឺជាបណ្ដាយថាប្រភេទកម្មនៃគណនាកម្ម រឺ [[នព្វន្តវិធាន]]មួយ។<ref name="Aaby 2004">{{cite book|last=Aaby|first=Anthony|title=Introduction to Programming Languages|year=2004|url=http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108043216/http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm |date=2012-11-08 }}</ref> ភាគខ្លះ តែមិនទាំងអស់ ពួកអ្នកប្រឌិតសង្កត់ធ្ងន់លើបច្ចេកសព្ទ "ភាសាកម្មវិធី" ចំពោះតែភាសាទាំងឡាយណានោះ ដែលអាចកំណត់បញ្ជាក់នព្វន្តវិធានទាំងឡាយដែលអាចមាន ''ទាំងឡាយ''។<ref name="Aaby 2004"/><ref>In mathematical terms, this means the programming language is [[Turing completeness|Turing-complete]] {{cite book|last=MacLennan|first=Bruce J.|title=Principles of Programming Languages|url=https://archive.org/details/principlesofprog0003macl|page=[https://archive.org/details/principlesofprog0003macl/page/1 1]|publisher=Oxford University Press|year=1987|isbn=0-19-511306-3}}</ref> វិសេសគុណរាល់ដងចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់រាល់អ្វីៗផ្សំឡើងទៅជាភាសាកម្មវិធីមួយរួមមាន: ; អនុគមន៍ និង គោលដៅ : A ''ភាសាកម្មវិធីគណនូបករណ៍'' មួយគឺជា[[ភាសាទំរង់|ភាសា]]មួយប្រើដើម្បីសរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍]]នានា ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[គណនូបករណ៍]] ដំណើរការប្រភេទនៃគណនាកម្ម<ref name=sigplan>{{cite web|author=[[Association for Computing Machinery|ACM]] SIGPLAN|title=Bylaws of the Special Interest Group on Programming Languages of the Association for Computing Machinery|url=http://www.acm.org/sigs/sigplan/sigplan_bylaws.htm|accessdate=19 June 2006|year=2003}}, ''The scope of SIGPLAN is the theory, design, implementation, description, and application of computer programming languages - languages that permit the specification of a variety of different computations, thereby providing the user with significant control (immediate or delayed) over the computer's operation.''</ref> រឺ [[នព្វន្តវិធាន]] ហើយទំនងជាអាចគ្រប់គ្រងឧបករណ៍ខាងក្រៅៗដូចជា[[ផ្នោះពុម្ព (គណនាការ)|ផ្នោះពុម្ព]] [[រង្វិលថាស]] [[រូបយន្ត]]នានា <ref name="robots">{{cite web|url=http://www.cs.brown.edu/people/tld/courses/cs148/02/programming.html |title=Programming Robots |accessdate=23 September 2006 |last=Dean |first=Tom |date= |year=2002 |work=Building Intelligent Robots |publisher=Brown University Department of Computer Science}}</ref> និងនៅមានទៀត។ ឧទាហរណ៍ ពួកកម្មវិធីរបស់[[ផូសថ៍ស្គ្រីបថ៍]] (PostScript) រាល់ដងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយកម្មវិធីផ្សេងមួយទៀតដើម្បីគ្រប់គ្រងផ្នោះពុម្ព រឺ គំហើញរបស់គណនូបករណ៍។ More generally, a programming language may describe computation on some, possibly abstract, machine. It is generally accepted that a complete specification for a programming language includes a description, possibly idealized, of a machine or processor for that language.<ref name=nara2>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.193 : "a complete specification of a programming language must, by definition, include a specification of a processor--idealized, if you will--for that language." [the source cites many references to support this statement]</ref> In most practical contexts, a programming language involves a computer; consequently, programming languages are usually defined and studied this way.<ref>{{cite book|last=Ben Ari|first=Mordechai|title=Understanding Programming Languages|url=https://archive.org/details/understandingpro0000bena_b4f3|publisher=John Wiley and Sons| year=1996|quote=Programs and languages can be defined as purely formal mathematical objects. However, more people are interested in programs than in other mathematical objects such as groups, precisely because it is possible to use the program—the sequence of symbols—to control the execution of a computer. While we highly recommend the study of the theory of programming, this text will generally limit itself to the study of programs as they are executed on a computer.}}</ref> Programming languages differ from [[natural language]]s in that natural languages are only used for interaction between people, while programming languages also allow humans to communicate instructions to machines. ; Abstractions : Programming languages usually contain [[abstraction (computer science)|abstractions]] for defining and manipulating [[data structure]]s or controlling the [[control flow|flow of execution]]. The practical necessity that a programming language support adequate abstractions is expressed by the [[abstraction principle (programming)|abstraction principle]];<ref>David A. Schmidt, ''The structure of typed programming languages'', MIT Press, 1994, ISBN 0-262-19349-3, p. 32</ref> this principle is sometimes formulated as recommendation to the programmer to make proper use of such abstractions.<ref>{{cite book|last=Pierce|first=Benjamin|title=Types and Programming Languages|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=0-262-16209-1|page=339}}</ref> ; Expressive power : The [[theory of computation]] classifies languages by the computations they are capable of expressing. All [[Turing completeness|Turing complete]] languages can implement the same set of [[algorithm]]s. [[SQL-92|ANSI/ISO SQL-92]] and [[Charity (programming language)|Charity]] are examples of languages that are not Turing complete, yet often called programming languages.<ref>{{cite web|author=Digital Equipment Corporation|title=Information Technology - Database Language SQL (Proposed revised text of DIS 9075)|url=http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~shadow/sql/sql1992.txt|work=ISO/IEC 9075:1992, Database Language SQL|accessdate=29 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|author=The Charity Development Group|title=The CHARITY Home Page|url=http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|date=December 1996|accessdate=29 June 2006|archivedate=18 កក្កដា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060718010551/http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|url-status=dead}}, ''Charity is a categorical programming language...'', ''All Charity computations terminate.''</ref> [[Markup languages]] like [[XML]], [[HTML]] or [[troff]], which define [[structured data]], are not usually considered programming languages.<ref>[http://www.w3.org/XML/1999/XML-in-10-points.html XML in 10 points] [[W3C]], 1999, ''XML is not a programming language.''</ref><ref>{{cite book|last=Powell|first=Thomas|title=HTML & XHTML: the complete reference|url=https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe|publisher=McGraw-Hill|year=2003|isbn=0-07-222942-X|page=[https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe/page/25 25]|quote=''HTML is not a programming language.''}}</ref><ref>{{cite book|last1=Dykes|first1=Lucinda|first2=Ed|last2=Tittel|title=XML For Dummies, 4th Edition|url=https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke|publisher=Wiley|year=2005|isbn=0-7645-8845-1|page=[https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke/page/20 20]|quote=''...it's a markup language, not a programming language.''}}</ref> Programming languages may, however, share the syntax with markup languages if a computational semantics is defined. [[XSLT]], for example, is a [[Turing completeness|Turing complete]] XML dialect.<ref>{{cite web|url=http://www.ibm.com/developerworks/library/x-xslt/|title=What kind of language is XSLT?|publisher=IBM.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms767587(VS.85).aspx |title=XSLT is a Programming Language|publisher=Msdn.microsoft.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite book|last=Scott|first=Michael|title=Programming Language Pragmatics|url=https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi|publisher=[[Morgan Kaufmann]]|year=2006|isbn=0-12-633951-1|page=[https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi/page/802 802]|quote=''XSLT, though highly specialized to the transformation of XML, is a Turing-complete programming language.''}}</ref> Moreover, [[LaTeX]], which is mostly used for structuring documents, also contains a Turing complete subset.<ref>http://tobi.oetiker.ch/lshort/lshort.pdf</ref><ref>{{cite book|last=Syropoulos|first=Apostolos|coauthors=Antonis Tsolomitis, Nick Sofroniou|title=Digital typography using LaTeX|url=https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro|publisher=Springer-Verlag|year=2003|isbn=0-387-95217-9|page=[https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro/page/213 213]|quote=''TeX is not only an excellent typesetting engine but also a real programming language.''}}</ref> The term ''computer language'' is sometimes used interchangeably with programming language.<ref>Robert A. Edmunds, The Prentice-Hall standard glossary of computer terminology, Prentice-Hall, 1985, p. 91</ref> However, the usage of both terms varies among authors, including the exact scope of each. One usage describes programming languages as a subset of computer languages.<ref>Pascal Lando, Anne Lapujade, Gilles Kassel, and Frédéric Fürst, ''[http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf Towards a General Ontology of Computer Programs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429185753/http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf |date=2011-04-29 }}'', [http://dblp.uni-trier.de/db/conf/icsoft/icsoft2007-1.html ICSOFT 2007], pp. 163-170</ref> In this vein, languages used in computing that have a different goal than expressing computer programs are generically designated computer languages. For instance, markup languages are sometimes referred to as computer languages to emphasize that they are not meant to be used for programming.<ref>S.K. Bajpai, ''Introduction To Computers And C Programming'', New Age International, 2007, ISBN 81-224-1379-X, p. 346</ref> Another usage regards programming languages as theoretical constructs for programming abstract machines, and computer languages as the subset thereof that runs on physical computers, which have finite hardware resources.<ref>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.215: "[...] the model [...] for computer languages differs from that [...] for programming languages in only two respects. In a computer language, there are only finitely many names--or registers--which can assume only finitely many values--or states--and these states are not further distinguished in terms of any other attributes. [author's footnote:] This may sound like a truism but its implications are far reaching. For example, it would imply that any model for programming languages, by fixing certain of its parameters or features, should be reducible in a natural way to a model for computer languages."</ref> [[John C. Reynolds]] emphasizes that [[formal specification]] languages are just as much programming languages as are the languages intended for execution. He also argues that textual and even graphical input formats that affect the behavior of a computer are programming languages, despite the fact they are commonly not Turing-complete, and remarks that ignorance of programming language concepts is the reason for many flaws in input formats.<ref>John C. Reynolds, ''Some thoughts on teaching programming and programming languages'', [[SIGPLAN]] Notices, Volume 43, Issue 11, November 2008, p.109</ref> == History == {{main|History of programming languages|Programming language generations}} === Early developments === The first programming languages designed to communicate instructions to a computer were written in the 1950s. An early [[high-level programming language]] to be designed for a computer was [[Plankalkül]], developed for the German [[Z3 (computer)|Z3]] by [[Konrad Zuse]] between 1943 and 1945. However, it was not implemented until 1998 and 2000.<ref>[[Raúl Rojas|Rojas, Raúl]], et al. (2000). "Plankalkül: The First High-Level Programming Language and its Implementation". Institut für Informatik, Freie Universität Berlin, Technical Report B-3/2000. [http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm (full text)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018204625/http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm |date=2014-10-18 }}</ref> [[John Mauchly]]'s [[Short Code (computer language)|Short Code]], proposed in 1949, was one of the first high-level languages ever developed for an [[electronic computer]].<ref name="Sebesta">Sebesta, W.S Concepts of Programming languages. 2006;M6 14:18 pp.44. ISBN 0-321-33025-0</ref> Unlike [[machine code]], Short Code statements represented mathematical expressions in understandable form. However, the program had to be translated into [[machine code]] every time it ran, making the process much slower than running the equivalent machine code. [[ឯកសារ:Manchester Mark2.jpg|រូបភាពតូច|300px|The [[Manchester Mark 1]] ran programs written in [[Autocode]] from 1952.]] At the [[University of Manchester]], [[Alick Glennie]] developed [[Autocode]] in the early 1950s. A [[high-level programming language|programming language]], it used a [[compiler]] to automatically convert the language into machine code. The first code and compiler was developed in 1952 for the [[Manchester Mark 1|Mark 1]] computer at the University of Manchester and is considered to be the first [[compiler|compiled]] high-level programming language.<ref>{{Cite journal |last=Knuth|first=Donald E.|last2=Pardo|first2=Luis Trabb|title=Early development of programming languages|journal=Encyclopedia of Computer Science and Technology|volume=7|pages=419–493|publisher=Marcel Dekker |postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=kpYX_lNI0VMC|title=Digitized: The Science of Computers and how it Shapes Our World|author=Peter J. Bentley|year=2012|publisher=Oxford University Press|page=87}}</ref> The second autocode was developed for the Mark 1 by [[Tony Brooker|R. A. Brooker]] in 1954 and was called the "Mark 1 Autocode". Brooker also developed an autocode for the [[Ferranti Mercury]] in the 1950s in conjunction with the University of Manchester. The version for the [[EDSAC|EDSAC 2]] was devised by [[D. F. Hartley]] of [[University of Cambridge Mathematical Laboratory]] in 1961. Known as EDSAC 2 Autocode, it was a straight development from Mercury Autocode adapted for local circumstances, and was noted for its object code optimisation and source-language diagnostics which were advanced for the time. A contemporary but separate thread of development, [[Atlas Autocode]] was developed for the University of Manchester [[Atlas Computer (Manchester)|Atlas 1]] machine. Another early programming language was devised by [[Grace Hopper]] in the US, called [[FLOW-MATIC]]. It was developed for the [[UNIVAC I]] at [[Remington Rand]] during the period from 1955 until 1959. Hopper found that business data processing customers were uncomfortable with mathematical notation, and in early 1955, she and her team wrote a specification for an [[English language|English]] programming language and implemented a prototype.<ref>Hopper (1978) p.&nbsp;16.</ref> The FLOW-MATIC compiler became publicly available in early 1958 and was substantially complete in 1959.<ref>Sammet (1969) p.&nbsp;316</ref> Flow-Matic was a major influence in the design of [[COBOL]], since only it and its direct descendent [[AIMACO]] were in actual use at the time.<ref>Sammet (1978) p.&nbsp;204.</ref> The language [[Fortran]] was developed at IBM in the mid '50s, and became the first widely used high-level general purpose programming language. === Refinement === The period from the 1960s to the late 1970s brought the development of the major language paradigms now in use, though many aspects were refinements of ideas in the very first [[Third-generation programming language]]s: * [[APL (programming language)|APL]] introduced ''[[array programming]]'' and influenced [[functional programming]].<ref>Richard L. Wexelblat: ''History of Programming Languages'', Academic Press, 1981, chapter XIV.</ref> * [[PL/I]], originally called NPL, was designed in the early 1960s to incorporate the best ideas from FORTRAN and COBOL with block structures taken from ALGOL. * In the 1960s, [[Simula]] was the first language designed to support ''[[object-oriented programming]]''; in the mid-1970s, [[Smalltalk]] followed with the first "purely" object-oriented language. * [[C (programming language)|C]] was developed between 1969 and 1973 as a ''[[system programming]]'' language, and remains popular.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.berkeley.edu/~flab/languages.html|author=François Labelle|title=Programming Language Usage Graph|work=[[SourceForge]]|accessdate=21 June 2006}}. This comparison analyzes trends in number of projects hosted by a popular community programming repository. During most years of the comparison, C leads by a considerable margin; in 2006, Java overtakes C, but the combination of C/C++ still leads considerably.</ref> * [[Prolog]], designed in 1972, was the first ''[[logic programming]]'' language. * In 1978, [[ML (programming language)|ML]] built a polymorphic type system on top of Lisp, pioneering ''[[Type system|statically typed]] [[functional programming]]'' languages. Each of these languages spawned an entire family of descendants, and most modern languages count at least one of them in their ancestry. The 1960s and 1970s also saw considerable debate over the merits of ''[[structured programming]]'', and whether programming languages should be designed to support it.<ref>{{cite journal|title=The Semicolon Wars|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_july-august-2006_94_4/page/n12|journal=American Scientist|first1=Brian|last1=Hayes|volume=94|issue=4|year=2006|pages=299–303}}</ref> [[Edsger W. Dijkstra|Edsger Dijkstra]], in a famous 1968 letter published in the [[Communications of the ACM]], argued that [[Goto|GOTO]] statements should be eliminated from all "higher level" programming languages.<ref>{{cite journal|last=Dijkstra|first=Edsger W.|authorlink=Edsger Dijkstra|title=Go To Statement Considered Harmful|journal=Communications of the ACM|volume=11|issue=3|date=March 1968|pages=147–148|url=http://www.acm.org/classics/oct95/|accessdate=29 June 2006|doi=10.1145/362929.362947|archive-date=3 កក្កដា 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703050443/http://www.acm.org/classics/oct95/|dead-url=yes}}</ref> The 1960s and 1970s also saw expansion of techniques that reduced the footprint of a program as well as improved productivity of the programmer and user. The [[Computer programming in the punch card era|card deck]] for an early [[Fourth-generation programming language|4GL]] was a lot smaller for the same functionality expressed in a [[Third-generation programming language|3GL deck]]. === Consolidation and growth === [[ឯកសារ:Bangalore India Tech books for sale IMG 5261.jpg|រូបភាពតូច|240px|ស្តាំ|A selection of textbooks that teach programming, in languages both popular and obscure. These are only a few of the thousands of programming languages and dialects that have been designed in history.]] The 1980s were years of relative consolidation. [[C++]] combined object-oriented and systems programming. The United States government standardized [[Ada (programming language)|Ada]], a systems programming language derived from [[Pascal (programming language)|Pascal]] and intended for use by defense contractors. In Japan and elsewhere, vast sums were spent investigating so-called [[Fifth-generation programming language|"fifth generation" languages]] that incorporated logic programming constructs.<ref>Tetsuro Fujise, Takashi Chikayama, Kazuaki Rokusawa, Akihiko Nakase (December 1994). "KLIC: A Portable Implementation of KL1" ''Proc. of FGCS '94, ICOT'' Tokyo, December 1994. http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925132105/http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html |date=2006-09-25 }} KLIC is a portable implementation of a concurrent logic programming language [[KL1]].</ref> The functional languages community moved to standardize [[ML (programming language)|ML]] and Lisp. Rather than inventing new paradigms, all of these movements elaborated upon the ideas invented in the previous decade. One important trend in language design for programming large-scale systems during the 1980s was an increased focus on the use of ''modules'', or large-scale organizational units of code. [[Modula-2]], Ada, and ML all developed notable module systems in the 1980s, although other languages, such as [[PL/I]], already had extensive support for modular programming. Module systems were often wedded to [[generic programming]] constructs.<ref>{{cite web|author=Jim Bender|url=http://readscheme.org/modules/|title=Mini-Bibliography on Modules for Functional Programming Languages|work=ReadScheme.org|accessdate=27 September 2006|date=15 March 2004|archivedate=24 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060924085057/http://readscheme.org/modules/|url-status=dead}}</ref> The rapid growth of the [[Internet]] in the mid-1990s created opportunities for new languages. [[Perl]], originally a Unix scripting tool first released in 1987, became common in dynamic [[website]]s. [[Java (programming language)|Java]] came to be used for server-side programming, and bytecode virtual machines became popular again in commercial settings with their promise of "[[Write once, run anywhere]]" ([[UCSD Pascal]] had been popular for a time in the early 1980s). These developments were not fundamentally novel, rather they were refinements to existing languages and paradigms, and largely based on the C family of programming languages. Programming language evolution continues, in both industry and research. Current directions include security and reliability verification, new kinds of modularity ([[mixin]]s, [[Delegation (programming)|delegates]], [[aspect-oriented programming|aspects]]), and database integration such as Microsoft's [[Language Integrated Query|LINQ]]. The [[Fourth-generation programming language|4GLs]] are examples of languages which are domain-specific, such as [[SQL]], which manipulates and returns [[set (computer science)|sets]] of data rather than the scalar values which are canonical to most programming languages. [[Perl]], for example, with its '[[here document]]' can hold multiple 4GL programs, as well as multiple JavaScript programs, in part of its own perl code and use variable interpolation in the 'here document' to support multi-language programming.<ref>Wall, ''Programming Perl'' ISBN 0-596-00027-8 p. 66</ref> == Elements == All programming languages have some [[language primitive|primitive]] building blocks for the description of data and the processes or transformations applied to them (like the addition of two numbers or the selection of an item from a collection). These primitives are defined by syntactic and semantic rules which describe their structure and meaning respectively. === Syntax === [[ឯកសារ:Python add5 parse.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|367px|[[Parse tree]] of Python code with inset tokenization]] [[ឯកសារ:Python add5 syntax.svg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|292px|[[Syntax highlighting]] is often used to aid programmers in recognizing elements of source code. The language above is [[Python (programming language)|Python]].]] {{Main|Syntax (programming languages)}} A programming language's surface form is known as its [[syntax (programming languages)|syntax]]. Most programming languages are purely textual; they use sequences of text including words, numbers, and punctuation, much like written natural languages. On the other hand, there are some programming languages which are more [[visual programming language|graphical]] in nature, using visual relationships between symbols to specify a program. The syntax of a language describes the possible combinations of symbols that form a syntactically correct program. The meaning given to a combination of symbols is handled by semantics (either [[Formal semantics of programming languages|formal]] or hard-coded in a [[Reference implementation (computing)|reference implementation]]). Since most languages are textual, this article discusses textual syntax. Programming language syntax is usually defined using a combination of [[regular expression]]s (for [[lexical analysis|lexical]] structure) and [[Backus–Naur Form]] (for [[context-free grammar|grammatical]] structure). Below is a simple grammar, based on [[Lisp (programming language)|Lisp]]: <syntaxhighlight lang="bnf"> expression ::= atom | list atom ::= number | symbol number ::= [+-]?['0'-'9']+ symbol ::= ['A'-'Z''a'-'z'].* list ::= '(' expression* ')' </syntaxhighlight> This grammar specifies the following: * an ''expression'' is either an ''atom'' or a ''list''; * an ''atom'' is either a ''number'' or a ''symbol''; * a ''number'' is an unbroken sequence of one or more decimal digits, optionally preceded by a plus or minus sign; * a ''symbol'' is a letter followed by zero or more of any characters (excluding whitespace); and * a ''list'' is a matched pair of parentheses, with zero or more ''expressions'' inside it. The following are examples of well-formed token sequences in this grammar: <code>12345</code>, <code>()</code> and <code>(a b c232 (1))</code>. Not all syntactically correct programs are semantically correct. Many syntactically correct programs are nonetheless ill-formed, per the language's rules; and may (depending on the language specification and the soundness of the implementation) result in an error on translation or execution. In some cases, such programs may exhibit [[undefined behavior]]. Even when a program is well-defined within a language, it may still have a meaning that is not intended by the person who wrote it. Using [[natural language]] as an example, it may not be possible to assign a meaning to a grammatically correct sentence or the sentence may be false: * "[[Colorless green ideas sleep furiously]]." is grammatically well-formed but has no generally accepted meaning. * "John is a married bachelor." is grammatically well-formed but expresses a meaning that cannot be true. The following C language fragment is syntactically correct, but performs operations that are not semantically defined (the operation <tt>*p >> 4</tt> has no meaning for a value having a complex type and <tt>p->im</tt> is not defined because the value of <tt>p</tt> is the [[pointer (computer programming)|null pointer]]): <syntaxhighlight lang="c"> complex *p = NULL; complex abs_p = sqrt(*p >> 4 + p->im); </syntaxhighlight> If the [[type declaration]] on the first line were omitted, the program would trigger an error on compilation, as the variable "p" would not be defined. But the program would still be syntactically correct, since type declarations provide only semantic information. The grammar needed to specify a programming language can be classified by its position in the [[Chomsky hierarchy]]. The syntax of most programming languages can be specified using a Type-2 grammar, i.e., they are [[context-free grammar]]s.<ref>{{cite book|author=Michael Sipser|year=1996|title=[[Introduction to the Theory of Computation]]|publisher=PWS Publishing|isbn=0-534-94728-X |authorlink=Michael Sipser}} Section 2.2: Pushdown Automata, pp.101–114.</ref> Some languages, including Perl and Lisp, contain constructs that allow execution during the parsing phase. Languages that have constructs that allow the programmer to alter the behavior of the parser make syntax analysis an [[undecidable problem]], and generally blur the distinction between parsing and execution.<ref>Jeffrey Kegler, "[http://www.jeffreykegler.com/Home/perl-and-undecidability Perl and Undecidability]", ''The Perl Review''. Papers 2 and 3 prove, using respectively [[Rice's theorem]] and direct reduction to the [[halting problem]], that the parsing of Perl programs is in general undecidable.</ref> In contrast to [[Lisp macro|Lisp's macro system]] and Perl's <code>BEGIN</code> blocks, which may contain general computations, C macros are merely string replacements, and do not require code execution.<ref>Marty Hall, 1995, [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html Lecture Notes: Macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806054148/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html |date=2013-08-06 }}, [[PostScript]] [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000817211709/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps |date=2000-08-17 }}</ref> === Semantics === The term [[Semantics#Computer science|Semantics]] refers to the meaning of languages, as opposed to their form ([[#Syntax|syntax]]). ==== Static semantics ==== The static semantics defines restrictions on the structure of valid texts that are hard or impossible to express in standard syntactic formalisms.<ref name="Aaby 2004"/> For compiled languages, static semantics essentially include those semantic rules that can be checked at compile time. Examples include checking that every [[identifier]] is declared before it is used (in languages that require such declarations) or that the labels on the arms of a [[case statement]] are distinct.<ref>Michael Lee Scott, ''Programming language pragmatics'', Edition 2, Morgan Kaufmann, 2006, ISBN 0-12-633951-1, p. 18–19</ref> Many important restrictions of this type, like checking that identifiers are used in the appropriate context (e.g. not adding an integer to a function name), or that [[subroutine]] calls have the appropriate number and type of arguments, can be enforced by defining them as rules in a [[logic]] called a [[type system]]. Other forms of [[static code analysis|static analyses]] like [[data flow analysis]] may also be part of static semantics. Newer programming languages like [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] have [[definite assignment analysis]], a form of data flow analysis, as part of their static semantics. ==== Dynamic semantics ==== {{main|Semantics of programming languages}} Once data has been specified, the machine must be instructed to perform operations on the data. For example, the semantics may define the [[evaluation strategy|strategy]] by which expressions are evaluated to values, or the manner in which [[control flow|control structures]] conditionally execute [[Statement (computer science)|statements]]. The ''dynamic semantics'' (also known as ''execution semantics'') of a language defines how and when the various constructs of a language should produce a program behavior. There are many ways of defining execution semantics. Natural language is often used to specify the execution semantics of languages commonly used in practice. A significant amount of academic research went into [[formal semantics of programming languages]], which allow execution semantics to be specified in a formal manner. Results from this field of research have seen limited application to programming language design and implementation outside academia. ==== Type system ==== {{Main|Data type|Type system|Type safety}} A type system defines how a programming language classifies values and expressions into ''types'', how it can manipulate those types and how they interact. The goal of a type system is to verify and usually enforce a certain level of correctness in programs written in that language by detecting certain incorrect operations. Any [[Decidability (logic)|decidable]] type system involves a trade-off: while it rejects many incorrect programs, it can also prohibit some correct, albeit unusual programs. In order to bypass this downside, a number of languages have ''type loopholes'', usually unchecked [[Type conversion#Explicit type conversion|casts]] that may be used by the programmer to explicitly allow a normally disallowed operation between different types. In most typed languages, the type system is used only to [[type checking|type check]] programs, but a number of languages, usually functional ones, [[type inference|infer types]], relieving the programmer from the need to write type annotations. The formal design and study of type systems is known as ''[[type theory]]''. ===== Typed versus untyped languages ===== A language is ''typed'' if the specification of every operation defines types of data to which the operation is applicable, with the implication that it is not applicable to other types.<ref name="typing">{{cite web|url=http://www.acooke.org/comp-lang.html|author=Andrew Cooke|title=Introduction To Computer Languages|accessdate=13 July 2012|archivedate=15 សីហា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815140215/http://www.acooke.org/comp-lang.html|url-status=dead}}</ref> For example, the data represented by "<code>this text between the quotes</code>" is a [[String literal|string]]. In most programming languages, dividing a number by a string has no meaning; most modern programming languages will therefore reject any program attempting to perform such an operation. In some languages the meaningless operation will be detected when the program is compiled ("static" type checking), and rejected by the compiler; while in others, it will be detected when the program is run ("dynamic" type checking), resulting in a run-time [[Exception handling|exception]]. A special case of typed languages are the ''single-type'' languages. These are often scripting or markup languages, such as [[REXX]] or [[Standard Generalized Markup Language|SGML]], and have only one data type—most commonly character strings which are used for both symbolic and numeric data. In contrast, an ''untyped language'', such as most [[assembly language]]s, allows any operation to be performed on any data, which are generally considered to be sequences of bits of various lengths.<ref name="typing"/> High-level languages which are untyped include [[BCPL]] and some varieties of [[Forth (programming language)|Forth]]. In practice, while few languages are considered typed from the point of view of [[type theory]] (verifying or rejecting ''all'' operations), most modern languages offer a degree of typing.<ref name="typing"/> Many production languages provide means to bypass or subvert the type system, trading type-safety for finer control over the program's execution (see [[Type conversion#Explicit type conversion|casting]]). ===== Static versus dynamic typing ===== In ''[[Type system|static typing]]'', all expressions have their types determined prior to when the program is executed, typically at compile-time. For example, 1 and (2+2) are integer expressions; they cannot be passed to a function that expects a string, or stored in a variable that is defined to hold dates.<ref name="typing"/> Statically typed languages can be either ''[[Manifest typing|manifestly typed]]'' or ''[[Type inference|type-inferred]]''. In the first case, the programmer must explicitly write types at certain textual positions (for example, at variable [[declaration (computer science)|declarations]]). In the second case, the compiler ''infers'' the types of expressions and declarations based on context. Most mainstream statically typed languages, such as [[C++]], [[C Sharp (programming language)|C#]] and [[Java (programming language)|Java]], are manifestly typed. Complete type inference has traditionally been associated with less mainstream languages, such as [[Haskell (programming language)|Haskell]] and [[ML (programming language)|ML]]. However, many manifestly typed languages support partial type inference; for example, [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] both infer types in certain limited cases.<ref>Specifically, instantiations of [[generic programming|generic]] types are inferred for certain expression forms. Type inference in Generic Java—the research language that provided the basis for Java 1.5's bounded [[polymorphism in object-oriented programming|parametric polymorphism]] extensions—is discussed in two informal manuscripts from the Types mailing list: [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00849.html Generic Java type inference is unsound] ([[Alan Jeffrey]], 17 December 2001) and [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00921.html Sound Generic Java type inference] ([[Martin Odersky]], 15 January 2002). C#'s type system is similar to Java's, and uses a similar partial type inference scheme.</ref> ''[[Type system|Dynamic typing]]'', also called ''latent typing'', determines the type-safety of operations at run time; in other words, types are associated with ''run-time values'' rather than ''textual expressions''.<ref name="typing"/> As with type-inferred languages, dynamically typed languages do not require the programmer to write explicit type annotations on expressions. Among other things, this may permit a single variable to refer to values of different types at different points in the program execution. However, type [[Software bug|errors]] cannot be automatically detected until a piece of code is actually executed, potentially making [[debugging]] more difficult. [[Lisp (programming language)|Lisp]], [[Perl]], [[Python (programming language)|Python]], [[JavaScript]], and [[Ruby (programming language)|Ruby]] are dynamically typed. ===== Weak and strong typing ===== ''[[Weak typing]]'' allows a value of one type to be treated as another, for example treating a [[String (computer science)|string]] as a number.<ref name="typing"/> This can occasionally be useful, but it can also allow some kinds of program faults to go undetected at [[compile time]] and even at [[Run time (program lifecycle phase)|run time]]. ''[[Strongly typed programming language|Strong typing]]'' prevents the above. An attempt to perform an operation on the wrong type of value raises an error.<ref name="typing"/> Strongly typed languages are often termed ''type-safe'' or ''[[type safety|safe]]''. An alternative definition for "weakly typed" refers to languages, such as [[Perl]] and [[JavaScript]], which permit a large number of implicit type conversions. In JavaScript, for example, the expression <code>2 * x</code> implicitly converts <code>x</code> to a number, and this conversion succeeds even if <code>x</code> is <code>null</code>, <code>undefined</code>, an <code>Array</code>, or a string of letters. Such implicit conversions are often useful, but they can mask programming errors. ''Strong'' and ''static'' are now generally considered orthogonal concepts, but usage in the literature differs. Some use the term ''strongly typed'' to mean ''strongly, statically typed'', or, even more confusingly, to mean simply ''statically typed''. Thus [[C (programming language)|C]] has been called both strongly typed and weakly, statically typed.<ref>{{cite web|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-4.html|title=Revised Report on the Algorithmic Language Scheme|date=20 February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|title=On Understanding Types, Data Abstraction, and Polymorphism|author=[[Luca Cardelli]] and [[Peter Wegner]]|work=Manuscript (1985)|accessdate=9 June 2006|archivedate=19 មិថុនា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060619072646/http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|url-status=dead}}</ref> It may seem odd to some professional programmers that C could be "weakly, statically typed". However, notice that the use of the generic pointer, the '''void*''' pointer, does allow for casting of pointers to other pointers without needing to do an explicit cast. This is extremely similar to somehow casting an array of bytes to any kind of datatype in C without using an explicit cast, such as <code>(int)</code> or <code>(char)</code>. === Standard library and run-time system === {{main|Standard library}} Most programming languages have an associated core [[Library (computing)|library]] (sometimes known as the 'standard library', especially if it is included as part of the published language standard), which is conventionally made available by all implementations of the language. Core libraries typically include definitions for commonly used algorithms, data structures, and mechanisms for input and output. A language's core library is often treated as part of the language by its users, although the designers may have treated it as a separate entity. Many language specifications define a core that must be made available in all implementations, and in the case of standardized languages this core library may be required. The line between a language and its core library therefore differs from language to language. Indeed, some languages are designed so that the meanings of certain syntactic constructs cannot even be described without referring to the core library. For example, in [[Java (programming language)|Java]], a string literal is defined as an instance of the <tt>java.lang.String</tt> class; similarly, in [[Smalltalk]], an [[anonymous function]] expression (a "block") constructs an instance of the library's <tt>BlockContext</tt> class. Conversely, [[Scheme (programming language)|Scheme]] contains multiple coherent subsets that suffice to construct the rest of the language as library macros, and so the language designers do not even bother to say which portions of the language must be implemented as language constructs, and which must be implemented as parts of a library. == Design and implementation == Programming languages share properties with natural languages related to their purpose as vehicles for communication, having a syntactic form separate from its semantics, and showing ''language families'' of related languages branching one from another.<ref name="Fischer">Steven R. Fischer, ''A history of language'', Reaktion Books, 2003, ISBN 1-86189-080-X, p. 205</ref><ref name="levenez">{{cite web|author=Éric Lévénez|title=Computer Languages History|year=2011|url=http://www.levenez.com/lang/}}</ref> But as artificial constructs, they also differ in fundamental ways from languages that have evolved through usage. A significant difference is that a programming language can be fully described and studied in its entirety, since it has a precise and finite definition.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.cornell.edu/info/Projects/Nuprl/cs611/fall94notes/cn2/subsection3_1_3.html|author=Jing Huang|title=Artificial Language vs. Natural Language}}</ref> By contrast, natural languages have changing meanings given by their users in different communities. While [[constructed languages]] are also artificial languages designed from the ground up with a specific purpose, they lack the precise and complete semantic definition that a programming language has. Many programming languages have been designed from scratch, altered to meet new needs, and combined with other languages. Many have eventually fallen into disuse. Although there have been attempts to design one "universal" programming language that serves all purposes, all of them have failed to be generally accepted as filling this role.<ref>IBM in first publishing PL/I, for example, rather ambitiously titled its manual ''The universal programming language PL/I'' (IBM Library; 1966). The title reflected IBM's goals for unlimited subsetting capability: ''PL/I is designed in such a way that one can isolate subsets from it satisfying the requirements of particular applications.'' ({{cite web|url=http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL/I&oldid=19175|title=PL/I|work=Encyclopedia of Mathematics|accessdate=29 June 2006|archivedate=26 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426010947/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL%2FI&oldid=19175|url-status=dead}}). [[Ada (programming language)|Ada]] and [[UNCOL]] had similar early goals.</ref> The need for diverse programming languages arises from the diversity of contexts in which languages are used: * Programs range from tiny scripts written by individual hobbyists to huge systems written by hundreds of [[programmer]]s. * Programmers range in expertise from novices who need simplicity above all else, to experts who may be comfortable with considerable complexity. * Programs must balance speed, size, and simplicity on systems ranging from [[microcontroller]]s to [[supercomputer]]s. * Programs may be written once and not change for generations, or they may undergo continual modification. * Finally, programmers may simply differ in their tastes: they may be accustomed to discussing problems and expressing them in a particular language. One common trend in the development of programming languages has been to add more ability to solve problems using a higher level of [[Abstraction (computer science)|abstraction]]. The earliest programming languages were tied very closely to the underlying hardware of the computer. As new programming languages have developed, features have been added that let programmers express ideas that are more remote from simple translation into underlying hardware instructions. Because programmers are less tied to the complexity of the computer, their programs can do more computing with less effort from the programmer. This lets them write more functionality per time unit.<ref>Frederick P. Brooks, Jr.: ''The Mythical Man-Month,'' Addison-Wesley, 1982, pp. 93-94</ref> [[Natural language processing|Natural language processors]] have been proposed as a way to eliminate the need for a specialized language for programming. However, this goal remains distant and its benefits are open to debate. [[Edsger W. Dijkstra]] took the position that the use of a formal language is essential to prevent the introduction of meaningless constructs, and dismissed natural language programming as "foolish".<ref>Dijkstra, Edsger W. [http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD667.html On the foolishness of "natural language programming."] EWD667.</ref> [[Alan Perlis]] was similarly dismissive of the idea.<ref>{{cite web|last=Perlis|first=Alan|url=http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|title=Epigrams on Programming|work=SIGPLAN Notices Vol. 17, No. 9|date=September 1982|pages=7–13|access-date=2014-03-20|archivedate=1999-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990117034445/http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|url-status=dead}}</ref> Hybrid approaches have been taken in [[Structured English]] and [[SQL]]. A language's designers and users must construct a number of artifacts that govern and enable the practice of programming. The most important of these artifacts are the language ''specification'' and ''implementation''. === Specification === {{Main|Programming language specification}} The '''specification''' of a programming language is intended to provide a definition that the language [[programmer|users]] and the [[programming language implementation|implementors]] can use to determine whether the behavior of a [[computer program|program]] is correct, given its [[source code]]. A programming language specification can take several forms, including the following: * An explicit definition of the syntax, static semantics, and execution semantics of the language. While syntax is commonly specified using a formal grammar, semantic definitions may be written in [[natural language]] (e.g., as in the [[C (programming language)|C language]]), or a [[formal semantics of programming languages|formal semantics]] (e.g., as in [[Standard ML]]<ref>{{cite book|last=Milner|first=R.|authorlink=Robin Milner|coauthors=[[Mads Tofte|M. Tofte]], [[Robert Harper (computer scientist)|R. Harper]] and D. MacQueen.|title=The Definition of Standard ML (Revised)|publisher=MIT Press|year=1997|isbn=0-262-63181-4}}</ref> and [[Scheme (programming language)|Scheme]]<ref>{{cite web|first=Richard |last=Kelsey|coauthors=William Clinger and Jonathan Rees|title=Section 7.2 Formal semantics|work=Revised⁵ Report on the Algorithmic Language Scheme|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-10.html#%_sec_7.2|date=February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref> specifications). * A description of the behavior of a [[compiler|translator]] for the language (e.g., the [[C++]] and [[Fortran]] specifications). The syntax and semantics of the language have to be inferred from this description, which may be written in natural or a formal language. * A [[reference implementation|''reference'' or ''model'' implementation]], sometimes [[Meta-circular evaluator|written in the language being specified]] (e.g., [[Prolog]] or [[REXX|ANSI REXX]]<ref>[[American National Standards Institute|ANSI]] — Programming Language Rexx, X3-274.1996</ref>). The syntax and semantics of the language are explicit in the behavior of the reference implementation. === Implementation === {{Main|Programming language implementation}} An '''implementation''' of a programming language provides a way to execute that program on one or more configurations of hardware and software. There are, broadly, two approaches to programming language implementation: ''[[compiler|compilation]]'' and ''[[interpreter (computing)|interpretation]]''. It is generally possible to implement a language using either technique. The output of a [[compiler]] may be executed by hardware or a program called an interpreter. In some implementations that make use of the interpreter approach there is no distinct boundary between compiling and interpreting. For instance, some implementations of [[BASIC]] compile and then execute the source a line at a time. Programs that are executed directly on the hardware usually run several orders of magnitude faster than those that are interpreted in software.{{Citation needed|date=October 2008}} One technique for improving the performance of interpreted programs is [[just-in-time compilation]]. Here the [[virtual machine]], just before execution, translates the blocks of [[bytecode]] which are going to be used to machine code, for direct execution on the hardware. == Usage == Thousands of different programming languages have been created, mainly in the computing field.<ref>{{cite web|accessdate=1 June 2009|url=http://hopl.murdoch.edu.au/|title=HOPL: an interactive Roster of Programming Languages|publisher=[[Murdoch University]]|location=Australia|quote=This site lists 8512 languages.}}</ref> Programming languages differ from most other forms of human expression in that they require a greater degree of precision and completeness. When using a natural language to communicate with other people, human authors and speakers can be ambiguous and make small errors, and still expect their intent to be understood. However, figuratively speaking, computers "do exactly what they are told to do", and cannot "understand" what code the programmer intended to write. The combination of the language definition, a program, and the program's inputs must fully specify the external behavior that occurs when the program is executed, within the domain of control of that program. On the other hand, ideas about an algorithm can be communicated to humans without the precision required for execution by using [[pseudocode]], which interleaves natural language with code written in a programming language. A programming language provides a structured mechanism for defining pieces of data, and the operations or transformations that may be carried out automatically on that data. A [[programmer]] uses the [[Abstraction (computer science)|abstractions]] present in the language to represent the concepts involved in a computation. These concepts are represented as a collection of the simplest elements available (called [[language primitive|primitives]]).<ref>{{cite web|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|author=Abelson, Sussman, and Sussman|accessdate=3 March 2009|archivedate=26 កុម្ភៈ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226050622/http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|url-status=dead}}</ref> ''[[Computer Programming|Programming]]'' is the process by which programmers combine these primitives to compose new programs, or adapt existing ones to new uses or a changing environment. Programs for a computer might be [[Execution (computing)|executed]] in a [[Batch processing|batch process]] without human interaction, or a user might type [[Command (computing)|commands]] in an [[Session (computer science)|interactive session]] of an [[Interpreter (computing)|interpreter]]. In this case the "commands" are simply programs, whose execution is chained together. When a language is used to give commands to a software application (such as a [[Unix shell]] or other [[command-line interface]]) it is called a [[scripting language]].{{Citation needed|date=March 2009}} === Measuring language usage === {{Main|Measuring programming language popularity}} It is difficult to determine which programming languages are most widely used, and what usage means varies by context. One language may occupy the greater number of programmer hours, a different one have more lines of code, and a third utilize the most CPU time. Some languages are very popular for particular kinds of applications. For example, [[COBOL]] is still strong in the corporate data center, often on large [[Mainframe computer|mainframes]];<ref>{{cite web | url = http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | title = COBOL turns 50 | date = 2009-09-21 | accessdate = 2013-10-19 | author = Georgina Swan | publisher = computerworld.com.au | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019181128/http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | title = 7 Myths of COBOL Debunked | date = 2012-05-03 | accessdate = 2013-10-19 | author = Ed Airey | publisher = developer.com | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019171802/http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | url-status = dead }}</ref> [[Fortran]] in scientific and engineering applications; and [[C (programming language)|C]] in embedded applications and operating systems. Other languages are regularly used to write many different kinds of applications. Various methods of measuring language popularity, each subject to a different bias over what is measured, have been proposed: * counting the number of job advertisements that mention the language<ref>{{cite web|author=Nicholas Enticknap |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2007/09/11/226631/sslcomputer-weekly-it-salary-survey-finance-boom-drives-it-job.htm |title=SSL/Computer Weekly IT salary survey: finance boom drives IT job growth |publisher=Computerweekly.com |date= |accessdate=2013-06-14}}</ref> * the number of books sold that teach or describe the language<ref>{{cite web|url=http://radar.oreilly.com/archives/2006/08/programming_language_trends_1.html|title=Counting programming languages by book sales|publisher=Radar.oreilly.com|date=2 August 2006|accessdate=3 December 2010}}</ref> * estimates of the number of existing lines of code written in the language{{spaced ndash}} which may underestimate languages not often found in public searches<ref>Bieman, J.M.; Murdock, V., Finding code on the World Wide Web: a preliminary investigation, Proceedings First IEEE International Workshop on Source Code Analysis and Manipulation, 2001</ref> * counts of language references (i.e., to the name of the language) found using a web search engine. Combining and averaging information from various internet sites, langpop.com claims that in 2013 the ten most popular programming languages are (in descending order by overall popularity): [[C (programming language)|C]], [[Java (programming language)|Java]], [[PHP]], [[JavaScript]], [[C++]], [[Python (programming language)|Python]], [[Shell script|Shell]], [[Ruby (programming language)|Ruby]], [[Objective-C]] and [[C Sharp (programming language)|C#]].<ref>{{cite web|url=http://www.langpop.com/ |title=Programming Language Popularity |publisher=langpop.com |date=2013-10-25 |accessdate=2014-01-02}}</ref> == Taxonomies == {{details|Categorical list of programming languages}} There is no overarching classification scheme for programming languages. A given programming language does not usually have a single ancestor language. Languages commonly arise by combining the elements of several predecessor languages with new ideas in circulation at the time. Ideas that originate in one language will diffuse throughout a family of related languages, and then leap suddenly across familial gaps to appear in an entirely different family. The task is further complicated by the fact that languages can be classified along multiple axes. For example, Java is both an object-oriented language (because it encourages object-oriented organization) and a concurrent language (because it contains built-in constructs for running multiple [[Thread (computer science)|threads]] in parallel). [[Python (programming language)|Python]] is an object-oriented [[scripting language]]. In broad strokes, programming languages divide into ''[[programming paradigm]]s'' and a classification by ''intended domain of use,'' with [[general-purpose programming language]]s distinguished from [[domain-specific programming language]]s. Traditionally, programming languages have been regarded as describing computation in terms of imperative sentences, i.e. issuing commands. These are generally called [[imperative programming]] languages. A great deal of research in programming languages has been aimed at blurring the distinction between a program as a set of instructions and a program as an assertion about the desired answer, which is the main feature of [[declarative programming]].<ref>Carl A. Gunter, ''Semantics of Programming Languages: Structures and Techniques'', MIT Press, 1992, ISBN 0-262-57095-5, p. 1</ref> More refined paradigms include [[procedural programming]], [[object-oriented programming]], [[functional programming]], and [[logic programming]]; some languages are hybrids of paradigms or multi-paradigmatic. An [[assembly language]] is not so much a paradigm as a direct model of an underlying machine architecture. By purpose, programming languages might be considered general purpose, [[system programming language]]s, scripting languages, domain-specific languages, or concurrent/distributed languages (or a combination of these).<ref>{{cite web|url=http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|title=TUNES: Programming Languages|access-date=2014-03-20|archivedate=2007-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020203251/http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|url-status=dead}}</ref> Some general purpose languages were designed largely with educational goals.<ref>{{cite journal|last=Wirth|first=Niklaus|authorlink=Niklaus Wirth|title=Recollections about the development of Pascal|journal=Proc. 2nd [[SIGPLAN|ACM SIGPLAN]] conference on history of programming languages|pages=333–342|year=1993|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=155378|accessdate=30 June 2006|doi=10.1145/154766.155378|isbn=0-89791-570-4}}</ref> A programming language may also be classified by factors unrelated to programming paradigm. For instance, most programming languages use [[English language]] keywords, while [[Non-English-based programming languages|a minority do not]]. Other languages may be classified as being [[Esoteric programming language|deliberately esoteric]] or not. == See also == {{Div col}} * [[Comparison of programming languages (basic instructions)]] * [[Comparison of programming languages]] * [[Computer programming]] * [[Computer science]] and [[Outline of computer science]] * [[Educational programming language]] * [[Invariant based programming]] * [[Lists of programming languages]] * [[List of programming language researchers]] * [[Literate programming]] * [[Dialect (computing)]] * [[Programming language theory]] * [[Pseudocode]] * [[Scientific language]] * [[Software engineering]] and [[List of software engineering topics]] {{Div col end}} {{portal bar|Computer science|Computer programming}} == References == {{Reflist|30em}} == Further reading == {{see also|History of programming languages#Further reading{{!}}History of programming languages: Further reading}} {{refbegin|2}} * {{cite book|last1=Abelson|first1=Harold|authorlink1=Harold Abelson|last2=Sussman|first2=Gerald Jay|authorlink2=Gerald Jay Sussman|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html|edition=2nd|year=1996|publisher=MIT Press}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309173822/https://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html |date=2018-03-09 }} * [[Raphael Finkel]]: ''[http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ Advanced Programming Language Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022141742/http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ |date=2014-10-22 }}'', Addison Wesley 1995. * [[Daniel P. Friedman]], [[Mitchell Wand]], [[Christopher T. Haynes]]: ''[[Essentials of Programming Languages]]'', The MIT Press 2001. * Maurizio Gabbrielli and Simone Martini: "Programming Languages: Principles and Paradigms", Springer, 2010. * [[David Gelernter]], [[Suresh Jagannathan]]: ''Programming Linguistics'', [[The MIT Press]] 1990. * [[Ellis Horowitz]] (ed.): ''Programming Languages, a Grand Tour'' (3rd ed.), 1987. * Ellis Horowitz: ''Fundamentals of Programming Languages'', 1989. * [[Shriram Krishnamurthi]]: ''[[Programming Languages: Application and Interpretation]]'', [http://www.cs.brown.edu/~sk/Publications/Books/ProgLangs/ online publication]. * [[Bruce J. MacLennan]]: ''Principles of Programming Languages: Design, Evaluation, and Implementation'', [[Oxford University Press]] 1999. * [[John C. Mitchell]]: ''Concepts in Programming Languages'', [[Cambridge University Press]] 2002. * [[Benjamin C. Pierce]]: ''[[Types and Programming Languages]]'', The MIT Press 2002. * [[Terrence W. Pratt]] and [[Marvin V. Zelkowitz]]: ''Programming Languages: Design and Implementation'' (4th ed.), Prentice Hall 2000. * [[Peter H. Salus]]. ''Handbook of Programming Languages'' (4 vols.). Macmillan 1998. * [[Ravi Sethi]]: ''Programming Languages: Concepts and Constructs'', 2nd ed., [[Addison-Wesley]] 1996. * [[Michael L. Scott]]: ''Programming Language Pragmatics'', [[Morgan Kaufmann Publishers]] 2005. * [[Robert W. Sebesta]]: ''Concepts of Programming Languages'', 9th ed., Addison Wesley 2009. * [[Franklyn Turbak]] and [[David Gifford]] with [[Mark Sheldon]]: ''Design Concepts in Programming Languages'', The MIT Press 2009. * [[Peter Van Roy]] and [[Seif Haridi]]. ''[[Concepts, Techniques, and Models of Computer Programming]]'', The MIT Press 2004. * [[David A. Watt]]. ''Programming Language Concepts and Paradigms''. Prentice Hall 1990. * David A. Watt and [[Muffy Thomas]]. ''Programming Language Syntax and Semantics''. Prentice Hall 1991. * David A. Watt. ''Programming Language Processors''. Prentice Hall 1993. * David A. Watt. ''Programming Language Design Concepts''. John Wiley & Sons 2004. {{refend}} == External links == {{Sister project links|wikt=programming language|commons=Category:Programming languages|v=Programming languages|q=Programming languages|s=no|b=Subject:Computer programming languages}} * [http://www.99-bottles-of-beer.net/ 99 Bottles of Beer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209194347/http://99-bottles-of-beer.net/ |date=2010-02-09 }} A collection of implementations in many languages. * {{dmoz|Computers/Programming/Languages|Computer Programming Languages}} {{Programming language}} {{Programming languages}} {{Computer language}} {{DEFAULTSORT:Programming Language}} lhzogyfooh0nf5p6twq6yws33dwq0hr 0 26171 339168 338794 2026-08-19T10:08:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339168 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |image = [[File:American Civil War Montage.jpg|300px]] |caption = Clockwise from top left: [[Battle of Stones River]]; Confederate [[American Civil War prison camps|prisoners of war]]; [[Battle of Arkansas Post|Battle of Fort Hindman]]. |partof= |date=April 12, 1861 – May 10, 1865 (by declaration)<ref name="NYT JD Cap">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1865/05/10/news/important-proclamations-belligerent-rights-rebels-end-all-nations-warned-against.html|title=The Belligerent Rights of the Rebels at an End. All Nations Warned Against Harboring Their Privateers. If They Do Their Ships Will be Excluded from Our Ports. Restoration of Law in the State of Virginia. The Machinery of Government to be Put in Motion There. |work=The New York Times|publisher=[[The New York Times Company]]|agency=[[Associated Press]]|date=1865-05-10|accessdate=2013-12-23}}</ref><br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=12|year1=1861|month2=05|day2=09|year2=1865}})<br>([[CSS Shenandoah|last shot fired]] June 22, 1865) |place=[[Southern United States]], [[Northeastern United States]], [[Western United States]], [[Atlantic Ocean]] |casus=[[Battle of Fort Sumter|Confederate attack on Fort Sumter]] |result=[[Union (American Civil War)|Union]] victory * [[Slavery in the United States|Slavery]] [[Thirteenth Amendment to the United States Constitution|abolished]] * [[Territorial integrity]] preserved * [[Assassination of Abraham Lincoln|Lincoln assassinated]] five days after Lee's surrender * Dissolution of the [[Confederate States of America|Confederacy]] * Beginning of the [[Reconstruction Era of the United States|Reconstruction Era]] |combatant1={{flagcountry|United States|1863}} |combatant2={{flagcountry|CSA|variant=1861}} |commander1=[[Abraham Lincoln]]<br /> [[Edwin M. Stanton]]<br /> [[Ulysses S. Grant]]<br /> [[William T. Sherman]]<br /> [[David Farragut]]<br /> [[David D. Porter]]<br /> ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Union|and others]]'' |commander2=[[Jefferson Davis]]<br /> [[Judah P. Benjamin]]<br /> [[Robert E. Lee]]<br /> [[Joseph E. Johnston]]<br /> [[Raphael Semmes]]<br /> [[Josiah Tattnall]] ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Confederacy|and others]]'' |strength1=2,100,000 |strength2=1,064,000 |casualties1=110,000 Army killed in action/dead of wounds <ref name="civilwarhome.com">Fox, William F. [http://www.civilwarhome.com/foxs.htm Regimental losses in the American Civil War] (1889)</ref> <br /> 25,000 Army dead in Confederate prisons <ref name="civilwarhome.com"/> <br /> 2,260 Navy/Marines killed <ref name="Official DOD data">{{Cite web |url=https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |title=Official DOD data |access-date=2014-05-31 |archivedate=2017-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206010413/https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |url-status=dead }}</ref> <br /> <br />~ 365,000 total dead{{sfn|Chambers|1999|p=849}}<br />275,200 wounded |casualties2=75,000 killed in action/dead of wounds (incomplete data)<ref name="Official DOD data"/> <br /> 26,000–31,000 Army dead in Union prisons <ref name="Official DOD data"/> <br /> <br /> <br /> <br />~260,000 total dead<br />137,000+ wounded }} {{Campaignbox American Civil War}} '''សង្រា្គមស៊ីវិលអាមេរិក''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសង្រ្គាមរវាងរដ្ឋនិងរដ្ឋ ឫក៏គ្រាន់តែជាសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលនៅក្នុងកំឡុងឆ្នាំ (១៨១៦ទៅ១៨៦៥)ចាប់តាំងពីរដ្ឋខាងត្បូងបានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនចេញពីគ្នាគឺ អាមេរិក ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី និង អាមេរិកខាងជើង ដែលក្នុងនោះមានរដ្ឋចំនួន១១ ។សង្គ្រាមនេះប្រភពដើមមកពីរបញ្ហាទាំសភាព និងបញ្ហាឈ្លានពានទឹកដីនៅភាគខាងលិច។ មហាអំណាចបរទេសមិនព្រមជួយធ្វើអន្តរាគម៍។ ក្រោយពីសង្រ្គាមអស់រយៈ៤ឆ្នាំបានធ្វើឲ្យទាហានជាង ៦០០០០០នាក់ស្លាប់ និងបានបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័នជាច្រើន និងបានបំផ្លាញពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីនៅភាគខាងត្បូងជាច្រើន ហើយវាពិតជាពិកបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការកសាងឡើងវិញ និងឯកភាពជាតិបានធានាសិទ្ធពីស៊ីវិលឲ្យដោះលែងទាសករមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦០ ពួកសារធារណៈរដ្ឋនិយមបានធ្វើការបោះឆ្នោតដែលមានមេដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី អប្រាហាំលីនខុន ជំទាស់និងការពង្រីកនៃទាសភាពចូលទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិក លីនខុនបានឈ្នះការបោះឆ្នោត ប៉ុន្តែមុនពេលគាត់សម្ភោធនៅខែ មិនា ៤ ១៨១៦ រដ្ឋតូចៗចំនួន ៧ រួមជាមួយនិងសេដ្ឋកិច្ចកប្បាសដែលត្រូវបង្កើតឡើងដោយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ី។ប្រាំមួយថ្ងៃដំបូងការធ្វើរបបគមន៏នៃទាសករមានសមាត្រខ្ពស់បំផុតចំនួន ៤៨,៨%ប្រជាជនរបស់ពូកគេសម្រាប់ប្រាំមួយថ្ងៃនេះ។ លោកប្រធានាធិបតី ចាម៉ាស បូចានាន់ និងសារណៈរដ្ឋបានផ្តាច់ខ្លួនចេញ នេះជាការខុសច្បាប់។តាមរយៈការអះអាងរបស់លោក លីនខុនជាប្រមុខរដ្ឋបាននិយាយថាគាត់មិនបានផ្តួចផ្តើមនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលនេះទេ ហើយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីបានអះអាងបន្ថែមទៀតថាកងកម្លាំងសហព័ន្ធ ហ្វូត បានរឹបអូសទឹកដីសហព័្នន្ធជាច្រើន។សន្និសិទ្ធសន្តិភាពមួយត្រូវបានបរាជ័យក្នុងគោលបំណងសម្របសម្រួលរវាងភាគីទាំងសងខាង ដូចជាការរៀបចំឡើងនូវសង្រ្គាមទាំងពីរ។ សហព័ន្ធនេះបានសន្មត់ថាបណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបបានសង្ឃឹមទៅលើស្តេច ឃីង ចុតទុន ដែលពួកគេនិងធ្វើអន្តរាគមន៏, គ្មាននណាម្នាក់ហើយក៏គ្មានម្នាក់ព្រមទទួលស្គាល់សហព័ន្ធអាមេរិកថ្មីរបស់អាមេរិកទេ។ អាទិភាពបានចាប់ផ្តើមនៅខែ មេសា ១២១៨៦១ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងសហភាពមកលើ ហ្វរ ស៊មធើ ដែលជាបន្ទាយដ៏ធំមួយដោយធ្វើឡើងដោយកងទ័ពសហភាពនៅក្នុងរដ្ឋ ការ៉ូលីណា ខាងជើង។ ពេលនេះ លីនខុនបានអំពាចនាវឲ្យកងព័ទពង្រឹងឡើងវិញនូវ ហ្វត់នេះ។ ដូចនេះរដ្ឋតូចៗទាំងបួន រួមទាំង ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី សរុបជាង១១រដ្ឋ។ហើយថ្មីៗនេះសហភាពរដ្ឋគ្រប់គ្រងព្រំដែននិងជាការបង្កើតឲ្យមានភាពរាំងស្ទះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចជើងទឹកខាងត្បូង។ ដោយសារតែមានពត៍មានមិនច្បាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ១៨៦១ ថាកាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះឆ្នាំ១៨៦២ យុទ្ធនាកាសហភាពរបស់រដ្ឋ ម៉ារី ឡែន(រដ្ឋសហភាព)បានបញ្ចប់ជាមួយនិងការចាកចេញសហព័ន្ធនៅសមរភូមិ អឺតិតាម ទប់ស្កាត់ការអន្តរាគម៍នៃជនជាតិអង់គ្លេស។ លីនខន់បានចេញសេចក្តីប្រកាសថានឹងរំដោះខ្លួនចេញ បន្ទាប់ពីរការបញ្ឈប់គោលដៅនៃសង្រ្គាមទាសភាព។ ==See also== {{Portal|American Civil War}} {{col-begin}} {{col-2}} '''General reference''' * [[List of American Civil War battles|Battles of the American Civil War]] * [[American Civil War bibliography|Bibliography of the American Civil War]] * [[American Civil War Corps Badges|Corps badges of the American Civil War]] * [[Bibliography of early American naval history#Civil War|Naval bibliography of the American Civil War]] * [[Uniform of the Union Army|Uniforms of the Union]] * [[Uniforms of the Confederate Military|Uniforms of the Confederacy]] * [[List of weapons in the American Civil War|Weapons in the American Civil War]] '''Union''' * [[Union (American Civil War)|United States]] * [[Union Army]] * [[Union Navy]] '''Confederacy''' * [[Confederate States of America|Confederate States]] * [[Confederate States Army|Confederate Army]] * [[Confederate States Navy|Confederate Navy]] '''Ethnic articles''' * [[Military history of African Americans in the American Civil War|African Americans in the American Civil War]] * [[German Americans in the Civil War|German Americans in the American Civil War]] * [[Hispanics in the American Civil War|Hispanic Americans in the American Civil War]] * [[Irish-Americans in the American Civil War|Irish Americans in the American Civil War]] * [[Italian Americans in the Civil War|Italian Americans in the American Civil War]] * [[Native Americans in the American Civil War]] {{col-break}} '''Topical articles''' * [[Blockade runners of the American Civil War]] * [[Union Blockade|Blockade, Union – of the American Civil War]] * [[American Civil War casualties|Casualties in the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War on postage stamps]] * [[Dorthea Dix|Nursing in the American Civil War, Dorothea Dix]] * [[List of ships captured in the 19th century#American Civil War|Ships captured during the American Civil War]] * [[Slaves and the American Civil War]] * [[American Civil War spies|Spies in the American Civil War]] '''National articles''' * [[Foreign enlistment in the American Civil War]] * [[Britain in the American Civil War]] * [[Canada in the American Civil War]] {{col-end}} ==References== ;Notes {{reflist|group=N}} ;Citations {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="Civil War Refugees">{{cite web |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CI013.html| title=Civil War Refugees| work=[[Oklahoma Historical Society]]|publisher=[[Oklahoma State University]] | accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="Forrest McDonald 2002">Forrest McDonald, ''States' Rights and the Union: Imperium in Imperio, 1776–1876'' (2002)</ref> <ref name="Lincoln's Call for Troops">{{cite web |url=http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm |title=Lincoln's Call for Troops}}</ref> <ref name="Lincoln's Call to Arms">{{cite web|last=Bornstein |first=David |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/ |title=Lincoln's Call to Arms |publisher=Opinionator.blogs.nytimes.com |date=April 14, 2011 |accessdate=2011-08-11| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110713131234/http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/| archivedate= 2011-07-13| deadurl= no}}</ref> <ref name="McPhersonExceptionalism">James McPherson, "Antebellum Southern Exceptionalism: A New Look at an Old Question," ''Civil War History'' 29 (September 1983).</ref> <ref name="Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy">{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |title=Abraham Lincoln: Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy |publisher=Presidency.ucsb.edu |accessdate=2011-11-03 |archivedate=2012-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515155504/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |url-status=dead }}</ref> <ref name="StatsWarCost">{{cite web|last=Nofi|first=Al|authorlink=Albert Nofi|title=Statistics on the War's Costs|publisher=Louisiana State University|date=June 13, 2001|url=http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711050249/http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archivedate=2007-07-11|accessdate=2007-10-14}}</ref> <ref name="United States Volunteers – Indian Troops">{{cite web |date=January 28, 2008 |url=http://www.civilwararchive.com/Unreghst/unindtr.htm |title=United States Volunteers – Indian Troops |work=civilwararchive.com |accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="WarLeader">{{cite web|last=Fehrenbacher|first=Don|title=Lincoln's Wartime Leadership: The First Hundred Days|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=jala;view=text;rgn=main;idno=2629860.0009.103|year=2004|publisher=University of Illinois|accessdate=2007-10-16}}</ref> <ref name="american83">David W. Blight, ''Race and Reunion : The Civil War in American Memory'' (2001)</ref> <ref name="appomattox">William Marvel, ''Lee's Last Retreat: The Flight to Appomattox'' (2002) pp. 158–81.</ref> <ref name="approaching">[[Stephen B. Oates]], ''The Approaching Fury: Voices of the Storm 1820–1861'', p.&nbsp;125.</ref> <ref name="census74">Railroad length is from: [[Chauncey Depew]] (ed.), ''One Hundred Years of American Commerce 1795–1895'', p.&nbsp;111; For other data see: [http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860c-01.pdf 1860 US census] and Carter, Susan B., ed. ''The Historical Statistics of the United States: Millennial Edition'' (5 vols), 2006.</ref> <ref name="charleston">Snell, Mark A., ''West Virginia and the Civil War'', History Press, Charleston, SC, 2011, pg. 28</ref> <ref name="clement">Clement Eaton, ''Freedom of Thought in the Old South'' (1940)</ref> <ref name="confederacy">James McPherson, ''Why did the Confederacy Lose?''. p.&nbsp;?.</ref> <ref name="confederacy84">Gaines M. Foster (1988), ''Ghosts of the Confederacy: Defeat, the Lost Cause and the Emergence of the New South, 1865–1913''.</ref> <ref name="confederate36">Mark A. Weitz (2005), ''More Damning than Slaughter: Desertion in the Confederate Army''.</ref> <ref name="controversy">Joan Waugh and Gary W. Gallagher, eds. (2009), ''Wars within a War: Controversy and Conflict over the American Civil War'' (U. of North Carolina Press).</ref> <ref name="copperhead">Curry, Richard Orr (1964), ''A House Divided, A Study of the Statehood Politics & the Copperhead Movement in West Virginia'', Univ. of Pittsburgh Press, map on page 49.</ref> <ref name="counterpoint">C. Vann Woodward (1971), ''American Counterpoint: Slavery and Racism in the North-South Dialogue'', p.281.</ref> <ref name="desertion">Ella Lonn, ''Desertion during the Civil War'' (1928), pp.&nbsp;205–6.</ref> <ref name="desertion37">Robert Fantina, ''Desertion and the American soldier, 1776–2006'' (2006), p.&nbsp;74</ref> <ref name="economist">''[[The Economist]]'', "[http://www.economist.com/node/18486035?story_id=18486035 The Civil War: Finally Passing]", April 2, 2011, pp. 23–25.</ref> <ref name="expansion">Adam Rothman, ''Slave Country: American Expansion and the Origins of the Deep South'' (2005).</ref> <ref name="february">Abraham Lincoln, Cooper Union Address, New York, February 27, 1860.</ref> <ref name="franklin">John Hope Franklin, ''The Militant South 1800–1861'' (1956).</ref> <ref name="gallagher">Gary Gallagher, ''Causes Won, Lost, and Forgotten: How Hollywood and Popular Art Shape What We Know about the Civil War'' (U. of North Carolina Press, 2008)</ref> <ref name="history">Mark E. Neely Jr.; "Was the Civil War a Total War?" ''Civil War History'', Vol. 50, 2004, pp.&nbsp;434+</ref> <ref name="inaugural">Abraham Lincoln, First Inaugural Address, Monday, March 4, 1861.</ref> <ref name="inaugural29">Lincoln, First Inaugural Address, March 4, 1861.</ref> <ref name="infantry">Mark Johnson, ''That body of brave men: the U.S. regular infantry and the Civil War in the West'' (2003) p. 575.</ref> <ref name="murdock">Eugene Murdock, ''One million men: the Civil War draft in the North'' (1971).</ref> <ref name="nationalgeographic">"[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0701_030701_civilwarprisons.html U.S. Civil War Prison Camps Claimed Thousands]". National Geographic News. July 1, 2003.</ref> <ref name="nationalism">Avery Craven, ''The Growth of Southern Nationalism, 1848–1861'' (1953).</ref> <ref name="nationalism19">Susan-Mary Grant, ''North over South: Northern Nationalism and American Identity in the Antebellum Era'' (2000); Melinda Lawson, ''Patriot Fires: Forging a New American Nationalism in the Civil War North'' (2005).</ref> <ref name="nevins">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:119-29.</ref> <ref name="nevins26">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:129-36.</ref> <ref name="nevins73">Allan Nevins, ''War for the Union 1862–1863'', pp. 263–264.</ref> <ref name="proclamation">Frank J. Williams, "Doing Less and Doing More: The President and the Proclamation—Legally, Militarily and Politically," in Harold Holzer, ed. ''The Emancipation Proclamation'' (2006) pp. 74–5.</ref> <ref name="progressive">Kenneth M. Stampp, ''The Imperiled Union: Essays on the Background of the Civil War'' (1981) p. 198; Richard Hofstadter, ''The Progressive Historians: Turner, Beard, Parrington'' (1969).</ref> <ref name="questia">Albert Burton Moore. ''Conscription and Conflict in the Confederacy'' (1924) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10517499 online edition].</ref> <ref name="reconstruct">Barnet Schecter, ''The Devil's Own Work: The Civil War Draft Riots and the Fight to Reconstruct America'' (2007).</ref> <ref name="republican18">"Republican Platform of 1860," in Kirk H. Porter, and Donald Bruce Johnson, eds. ''National Party Platforms, 1840–1956,'' (University of Illinois Press, 1956) p. 32.</ref> <ref name="republican21">Eric Foner, ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party before the Civil War'' (1970).</ref> <ref name="sectionalism">Charles S. Sydnor, ''The Development of Southern Sectionalism 1819–1848'' (1948).</ref> <ref name="sectionalism17">Robert Royal Russel, ''Economic Aspects of Southern Sectionalism, 1840–1861'' (1973).</ref> <ref name="slate">Richard Wightman Fox (2008)."[https://web.archive.org/web/20110716083839/http://www.slate.com/toolbar.aspx?action=read&id=2180856 National Life After Death]". [[Slate.com]].</ref> <ref name="southern">Bertram Wyatt-Brown, ''The Shaping of Southern Culture: Honor, Grace, and War, 1760s–1880s'' (2000).</ref> <ref name="surrender">Unaware of the surrender of Lee, on April 16 the last major battles of the war were fought at the [[Battle of Columbus, Georgia]] and the [[Battle of West Point]].</ref> <ref name="taussig">Frank Taussig, ''The Tariff History of the United States'' (1931), pp.&nbsp;115–61</ref> <ref name="teachinghistory">Hamner, Christopher. "[http://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24413 Great Expectations for the Civil War]." [http://www.teachinghistory.org/ Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}. Retrieved 2011-07-11.</ref> <ref name="terrible">Bruce Catton, Terrible Swift Sword, pp. 263–296.</ref> <ref name="ucsb">[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29501 President James Buchanan, Message of December 8, 1860]. Retrieved 2012-11-28.</ref> <!-- The following references appeared in the reflist but were not used in the prior text. Please return them to the reflist once they have been correctly cited in the main article. <ref name="abolitionists">David Brion Davis, ''Inhuman Bondage'' (2006). p.&nbsp;197, 409; Stanley Harrold, ''The Abolitionists and the South, 1831–1861'' (1995) p. 62; Jane H. and William H. Pease, "Confrontation and Abolition in the 1850s" ''Journal of American History'' (1972) 58(4): 923–937.</ref> <ref name="civil-war">[http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html 1860 Census Results], The Civil War Home Page.</ref> <ref name="abraham">Abraham Lincoln, Speech at New Haven, Conn., March 6, 1860.</ref> <ref name="butterfield">Fox Butterfield; ''All God's Children'' p. 17.</ref> <ref name="trager">The People's Chronology, 1994 by James Trager.</ref> <ref name="secessionists">William W. Freehling, The Road to Disunion: Secessionists Triumphant 1854–1861, pp. 9–24.</ref> <ref name="Freehling">William W. Freehling, The Road to Disunion, Secessionists Triumphant, pp. 269–462, p. 274 (The quote about slave states "encircled by fire" is from the ''New Orleans Delta'', May 13, 1860).</ref> <ref name="representatives">Most of her slave owners are "decent, honorable people, themselves victims" of that institution. Much of her description was based on personal observation, and the descriptions of Southerners; she herself calls them and Legree representatives of different types of masters.;Gerson, ''Harriet Beecher Stowe'', p. 68; Stowe, ''Key to Uncle Tom's Cabin'' (1953) p. 39.</ref> <ref name="american">Quoted in Eric Foner, ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery'' (2010) p. 100</ref> <ref name="Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War">{{cite book |url=http://books.google.com/?id=F20ZsA5ZeeEC&pg=PA184 |title=Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War |author=Glenn M. Linden |year=2001 |publisher=Rowman & Littlefield |place=United States |page=236 |isbn=978-0-8420-2999-5 |quote=Prevent, as far as possible, any of our friends from demoralizing themselves, and our cause, by entertaining propositions for compromise of any sort, on slavery extension. There is no possible compromise upon it, but which puts us under again, and leaves all our work to do over again. Whether it be a Mo. Line, or Eli Thayer's Pop. Sov. It is all the same. Let either be done, & immediately filibustering and extending slavery recommences. On that point hold firm, as with a chain of steel. – Abraham Lincoln to Elihu B. Washburne, December 13, 1860}}</ref> <ref name="AvalonProject">Winkler, E. [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/csa_texsec.asp "A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union"]. ''Journal of the Secession Convention of Texas''. Retrieved 2007-10-16.</ref> <ref name="william">William C. Davis, Look Away, pp. 130–140.</ref> <ref name="townsend">John Townsend, The Doom of Slavery in the Union, its Safety out of it, October 29, 1860.</ref> <ref name="secessionist">Lipset looked at the secessionist vote in each Southern state in 1860–61. In each state he divided the counties into high, medium or low proportion of slaves. He found that in the 181 high-slavery counties, the vote was 72% for secession. In the 205 low-slavery counties. the vote was only 37% for secession. (And in the 153 middle counties, the vote for secession was in the middle at 60%). Seymour Martin Lipset, ''Political Man: The Social Bases of Politics'' (Doubleday, 1960) p. 349.</ref> <ref name="schlesinger">Schlesinger ''Age of Jackson'', p. 190.</ref> <ref name="sandford">Roger B. Taney: Dred Scott v. Sandford (1857).</ref> <ref name="reconstruction">James G. Randall and David Donald, '' Civil War and Reconstruction'' (1961) p. 68.</ref> <ref name="republican">Eric Foner. ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party Before the Civil War'' (1970), p. 9.</ref> <ref name="randall">Randall and Donald, p. 67.</ref> <ref name="mcpherson3">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 88–91.</ref> <ref name="mcpherson10">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 242, 255, 282–83. Maps on p. 101 (The Southern Economy) and p. 236 (The Progress of Secession) are also relevant.</ref> <ref name="mcpherson12">James McPherson, ''Drawn with the Sword,'' p. 15.</ref> <ref name="mcpherson14">McPherson, ''Battle Cry'', p. 195.</ref> <ref name="mcpherson15">McPherson, ''Battle Cry'', p. 243.</ref> <ref name="mcpherson33">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 378–380.</ref> <ref name="mcpherson34">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 373–377.</ref> <ref name="impending">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 201–204, 299–327.</ref> <ref name="impending11">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 503–505.</ref> <ref name="impending13">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 275.</ref> <ref name="impending16">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 461.</ref> <ref name="impending4">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 208.</ref> <ref name="impending5">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 208–209.</ref> <ref name="impending6">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 210–211.</ref> <ref name="impending7">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 212–213.</ref> <ref name="impending8">David Potter, ''The Impending Crisis,'' pp. 356–384.</ref> <ref name="Texas12">A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union, February 2, 1861 – [http://www2.tsl.state.tx.us/ref/abouttx/secession/2feb1861.html A declaration of the causes which impel the State of Texas to secede from the Federal Union.]</ref> <ref name="photography">Kathleen Collins, "The Scourged Back," History of Photography 9 (January 1985): 43–45.</ref> <ref name="secession">Maury Klein, ''Days of Defiance: Sumter, Secession, and the Coming of the Civil War'' (1999).</ref> <ref name="profession">Allan Peskin, ''Winfield Scott and the profession of arms'' (2003) pp. 249–52.</ref> <ref name="international">Dean B. Mahin, ''One war at a time: the international dimensions of the American Civil War''(2000) ch 6</ref> <ref name="heidler">Heidler, 1651–53.</ref> <ref name="MissFacts">{{cite web|title=Civil War in Missouri Facts|url=http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM|year=1998|accessdate=2007-10-16| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016074650/http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM| archivedate= 2007-10-16| deadurl= no}}</ref> --> }} ;Bibliography {{Refbegin}} *{{cite book| ref= harv |last= Ahlstrom|first= Sydney E.|title= A Religious History of the American People |publisher= Yale University Press|year= 1972 |location= New Haven, Connecticut|isbn= 978-0300017625|url=http://books.google.com/books?id=5kFF6a1viGcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false }} *{{cite book|ref= harv|last= Anderson|first= Bern|title= By Sea And By River: The naval history of the Civil War|publisher= Da Capo Press|year= 1989|location= New York, New York|isbn= 978-0306803673|url= http://books.google.com/books?id=hoCK_yzA8xkC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last1= Asante|first1=Molefi Kete |last2= Mazama|first2=Ama|title=Encyclopedia of Black Studies|url=http://books.google.com/?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA82|year=2004|location=Thousand Oaks, California|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0761927624|edition=1}} * Beringer, Richard E., Archer Jones, and Herman Hattaway, ''Why the South Lost the Civil War'' (1986) influential analysis of factors; an abridged version is ''The Elements of Confederate Defeat: Nationalism, War Aims, and Religion'' (1988) * {{cite journal| ref= harv |last=Bestor |first=Arthur |year=1964 |title=The American Civil War as a Constitutional Crisis | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1964-01_69_2/page/327 |journal=[[American Historical Review]] |volume=69 |issue=2 |pages=327–52 |jstor=1844986 }} *{{cite book| ref= harv |last= Bolton|first= Charles C.|title=Poor Whites of the Antebellum South: Tenants and Laborers in Central North Carolina and Northeast Mississippi |publisher=Duke University Press |year= 1993 |location= Durham, North Carolina|isbn= 978-0822314684 |url=http://books.google.com/books?id=uZnssLpum0UC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Poor+Whites+of+the+Antebellum+South:+Tenants+and+Laborers+in+Central+North+Carolina+and+Northeast+Mississippi&source=bl&ots=GaO4CBg-lr&sig=ac7Y0rafVazJzlvTKelKjzf7Ewg&hl=en&sa=X&ei=ugFUU63tG-nesASq0oE4&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=Poor%20Whites%20of%20the%20Antebellum%20South%3A%20Tenants%20and%20Laborers%20in%20Central%20North%20Carolina%20and%20Northeast%20Mississippi&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Brunell |first1= Miriam|last2=Paris |first2= Leslie|title=The Girls' History and Culture Reader: The Nineteenth Century |publisher= University of Illinois Press|year=2011|location= Urbana, Illinois |isbn=978-0252077654|url=http://books.google.com/books?id=bYE0DuIxkHIC&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Canney |first1= Donald L. |title=Lincoln's Navy: The Ships, Men and Organization, 1861–65 |publisher=Naval Institute Press |year=1998 |location= Annapolis, Maryland|isbn=978-1557505194|url=http://books.google.com/books?id=o_fB_SD5QhIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Catton | first= Bruce | title=The Civil War | year= 1960 | publisher= American Heritage Distributed by Houghton Mifflin | location=New York|isbn=978-0-8281-0305-3}} *{{cite book|last1=Chambers|first1= John W.|last2=Anderson|first2=Fred|title=The Oxford Companion to American Military History|url=http://books.google.com/books?id=_Rzy_yNMKbcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999|publisher= Oxford University Press|location=Oxford, New York |isbn=978-0-19-507198-6}} *{{cite book| ref= harv |last= Coffman |first= Edward M.|title=The Old Army: A Portrait of the American Army in Peacetime, 1784–1898 |publisher= Oxford University Press |year= 1988|location= Oxford, New York|isbn= 978-0195045550|url=http://books.google.com/books/about/The_Old_Army.html?id=0uXGuamukc0C}} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Stand in the Day of Battle: The Imperiled Union : 1861–1865 | url= https://archive.org/details/standindayofbatt00davi | year= 1983 | publisher= Doubleday | location= Garden City, New York |isbn= 978-0385148955 }} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Look Away!: A History of the Confederate States of America | year= 2003 | publisher= Free Press | location= New York |isbn=978-0743234993 }} *{{cite book| ref= harv | last1= Donald | first1= David | last2= Baker | first2= Jean H. | last3= Holt | first3= Michael F. | title= The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/civilwarreconstr0000dona | year= 2001 | publisher= W. W. Norton & Company | location= New York |isbn= 978-0393974270}} *{{cite book| ref= harv | last= Eicher | first= David J. | title= The Longest Night: A Military History of the Civil War | url= https://archive.org/details/longestnightmili00eich | year= 2001| publisher= Simon & Schuster | location= New York |isbn=978-0-684-84944-7}} *{{cite book| ref= harv |last= Fehrenbacher|first= Don E.|title= Slavery, Law, and Politics: The Dred Scott Case in Historical Perspective|publisher=Oxford University Press |year= 1981 |location= Oxford, New York |isbn= 978-0195028836|url=http://books.google.com/books?id=3KYFlabs2hQC&pg=PA208&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last1= Fellman| first1= Michael | last2= Gordon | first2= Lesley J. | last3= Sunderland | first3= Daniel E. | title= This Terrible War: The Civil War and its Aftermath | url= https://archive.org/details/thisterriblewarc0000fell_y1x1 | year= 2007 |edition = 2 | publisher= Pearson | location= New York |isbn= 978-0321389602 }} *{{cite book |url=http://books.google.com/?id=rQSYk-LWTxcC |title=Politics and Ideology in the Age of the Civil War |first=Eric |last=Foner |year=1981 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn=978-0-19-502926-0 |accessdate=2012-04-20}} *{{cite book|last1=Foner|first1=Eric|title=The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery|url=http://books.google.com/books?id=earytjxi6pEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher= W. W. Norton & Co. |location= New York |isbn=978-0393340662}} *{{cite book| ref= harv | last= Foote| first= Shelby | title= [[The Civil War: A Narrative|The Civil War: A Narrative: Volume 1: Fort Sumter to Perryville]] | year= 1974 | publisher= Vintage Books | location= New York |isbn= 978-0394746234}} *{{cite book|last1=Frank |first1=Joseph Allan|last2=Reaves |first2=George A.|title=Seeing the Elephant: Raw Recruits at the Battle of Shiloh|url=http://books.google.com/books?id=J_GlcVOb374C&pg=PA170&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2003|location=Urbana, Illinois|publisher= University of Illinois Press|isbn=978-0252071263}} *{{cite book| ref= harv |last=Fuller |first=Howard J. |title=Clad in Iron – The American Civil War and the Challenge of British Naval Power| url= https://archive.org/details/cladiniron0000full |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press| year=2008 |isbn=978-1-59114-297-3}} *{{cite book|last1=Gallagher |first1=Gary W. |title=The Confederate War|url=http://books.google.com/books?id=QHNEtpvEB30C&pg=PA57|year=1999|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674160569}} * Gara, Larry. 1964. ''The Fugitive Slave Law: A Double Paradox'' in Essays on the Civil War and Reconstruction, New York: Holt, Rinehart and Winston, 1970. (originally published in Civil War History, X, No. 3, Sept 1964) *{{cite book| ref= harv |last= Gibson|first= Arrell M.|title= Oklahoma, a History of Five Centuries|publisher=University of Oklahoma Press |year= 1981 |location= Norman, Oklahoma|isbn=978-0806117584 |url= http://books.google.com/books?id=HiP-sWiqYL4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last=Green|first=Fletcher M.|title=Constitutional Development in the South Atlantic States, 1776–1860: A Study in the Evolution of Democracy|url=http://books.google.com/books?id=A5c0LKovqJUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2008|publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina|isbn=978-1584779285}} *{{cite book|last1=Guelzo|first1= Allen C.|title=Lincoln: A Very Short Introduction|url=http://books.google.com/books?id=XcgqWAt1kZUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2009|publisher= Oxford University Press|location= Oxford, New York |isbn=978-0195367805}} *{{cite book| ref= harv | last= Guelzo| first= Allen C.| title= Fateful Lightning: A New History of the Civil War and Reconstruction| url= https://archive.org/details/fatefullightning0000guel | year= 2012 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0199843282}} *{{cite journal |first=J. David |last= Hacker |date=December 2011 | title=A Census-Based Count of the Civil War Dead | journal=Civil War History | volume=57 | issue=4 | pages=307–348 | bibcode= | doi=10.1353/cwh.2011.0061 | url=//muse.jhu.edu/journals/civil_war_history/v057/57.4.hacker.html}} *{{cite book| ref= harv | last1= Heidler| first1= David S. |first2= Jeanne T. |last2= Heidler |first3= David J. |last3= Coles | title=Encyclopedia of the American Civil War: A Political, Social, and Military History | url= https://archive.org/details/isbn_9791576070665_4 | year= 2002 | publisher= ABC-CLIO | location= Santa Barbara, California |isbn=1-57607-382-3}} *{{cite book| ref= harv |last= Herring |first= George C. |title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776 |publisher= Oxford University Press|year=2011 |location= Oxford, New York|isbn= 978-0199765539 |url= http://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite journal| ref= harv |first=Richard |last=Hofstadter |title=The Tariff Issue on the Eve of the Civil War | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1938-10_44_1/page/50 |journal=[[American Historical Review]] |volume=44 |issue=1 |year=1938 |pages=50–55 |jstor=1840850 }} *{{cite book| ref= harv | last= Holt | first= Michael F. | title= The Fate of Their Country: Politicians, Slavery Extension, and the Coming of the Civil War | url= https://archive.org/details/fateoftheircount0000holt | year= 2005 | publisher= Hill and Wang | location= New York |isbn= 978-0809044399}} *{{cite book|last1= Holzer|first1=Harold|last2=Gabbard |first2=Sara Vaughn |title=Lincoln and Freedom: Slavery, Emancipation, and the Thirteenth Amendment|url=http://books.google.com/?id=xLbkXsn6xHAC&pg=PA174|year=2007|location=Carbondale, Illinois|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=978-0809327645}} *{{cite book| ref= harv |last= Huddleston |first= John |title= Killing Ground: The Civil War and the Changing American Landscape| url= https://archive.org/details/killinggroundpho0000hudd |publisher= Johns Hopkins University Press |year= 2002 |location= Baltimore, Maryland |isbn= 978-0801867736}} *{{cite book| ref= harv | last= Johannsen | first= Robert W. | title= Stephen A. Douglas | url= https://archive.org/details/stephenadouglas0000joha_o4n6 | year= 1973 | publisher= Oxford University Press| location= New York |isbn= 9780195016208}} *{{cite book| ref= harv |last= Johnson|first= Timothy D.|title= Winfield Scott: The Quest for Military Glory| url= https://archive.org/details/winfieldscottque0000john |publisher=University Press of Kansas |year= 1998 |location= Lawrence, Kansas|isbn= 978-0700609147}} *{{cite book|last1=Jones|first1=Howard|title=Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=gVvZb5oeVtwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999 |publisher=University of Nebraska Press |location= Lincoln, Nebraska |isbn=978-0803225824}} *{{cite book|last=Jones|first=Howard|title=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913|url=http://books.google.com/?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA225|year=2002|location=Wilmington, Delaware|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0842029162}} *{{cite book| ref= harv | last= Katcher | first= Philip | title= The History of the American Civil War 1861 – 1865 | url= https://archive.org/details/historyofamerica0000katc | year= 2002 | publisher= Hamlyn | location= London |isbn= 978-0600607786}} *{{cite book| ref= harv | last= Keegan | first= John | title= The American Civil War: A Military History | url= https://archive.org/details/americancivilwar00keeg | year= 2009 | publisher= Alfred A. Knopf| location= New York|isbn= 978-0307263438}} *{{cite book| ref= harv | last= Krannawitter| first= Thomas L. | title= Vindicating Lincoln : defending the politics of our greatest president| url= https://archive.org/details/vindicatinglinco00kran | year= 2008 | publisher= Rowman & Littlefield Publishers | location= Lanham, Maryland |isbn= 0742559726}} *{{cite book|last1=Lipset|first1= Seymour Martin |title=Political Man: The Social Bases of Politics|url=https://archive.org/details/politicalmansoci00inlips|year=1960|publisher= Doubleday & Company, Inc.|location= Garden City, New York |isbn=}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= [[Battle Cry of Freedom: The Civil War Era]]| year= 1988 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0-19-503863-7}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= Ordeal By Fire : The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/ordealbyfirecivi00mcph | year= 1992 | publisher= McGraw-Hill | location= New York |isbn= 9780070458420|edition= 2}} *{{cite book|last1=McPherson |first1= James M.|title=For Cause and Comrades: Why Men Fought in the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=1qhEHVki8tEC&pg=PA169|year=1997|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0199741052}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= This Mighty Scourge: Perspectives on the Civil War | url= https://archive.org/details/isbn_9780195313666 | year= 2007 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 978-0195392425}} *{{cite book| ref= harv | last= Miller | first= William L. | title= President Lincoln: The Duty of a Statesman | url= https://archive.org/details/presidentlincoln00mill | year= 2008 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 1400041031}} *{{cite book|last1=Thornton|first1=Mark|last2=Ekelund|first2=‎Robert Burton|title=Tariffs, Blockades, and Inflation: The Economics of the Civil War|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield|location=|isbn=|ref=harv}} *{{cite book|last1= Murray|first1=Williamson|last2= Bernstein |first2=Alvin|last3=Knox |first3=MacGregor |title=The Making of Strategy: Rulers, States, and War|url=http://books.google.com/?id=ld8NPYqqUnMC&pg=PA235|year=1996|location=Cabmbridge, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521566278}} *{{cite book| ref= harv |last= Neely|first= Mark |title= Confederate Bastille: Jefferson Davis and Civil Liberties|publisher=Marquette University Press |year=1993 |location= Milwaukee, Wisconsin |isbn= 978-0874623253|url=http://books.google.com/books/about/Confederate_Bastille.html?id=zPV2AAAAMAAJ}} *{{cite book| ref= harv |last=Nelson |first=James L. |title=Reign of Iron: The Story of the First Battling Ironclads, the Monitor and the Merrimack |publisher=HarperCollins |year=2005 |location=New York |isbn=978-0-06-052404-3 |url=http://books.google.com/?id=d8XD-j--EVsC&pg=PA149&lpg=PA149&dq=Delamater+Iron+works+monitor}} * [[Allan Nevins|Nevins, Allan]]. ''[[Ordeal of the Union]]'', an 8-volume set (1947–1971). the most detailed political, economic and military narrative; by Pulitzer Prize winner ** 1. Fruits of Manifest Destiny, 1847–1852; 2. A House Dividing, 1852–1857; 3. Douglas, Buchanan, and Party Chaos, 1857–1859; 4. Prologue to Civil War, 1859–1861; vol. 5–8 have the series title "War for the Union"; 5. The Improvised War, 1861–1862; 6. War Becomes Revolution, 1862–1863; 7. The Organized War, 1863–1864; 8. The Organized War to Victory, 1864–1865 *{{cite book|last=Olsen|first=Christopher J.|title=Political Culture and Secession in Mississippi: Masculinity, Honor, and the Antiparty Tradition, 1830–1860|url=http://books.google.com/books?id=RrBb2ThDuCkC&pg=PA237&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0195160970}} *{{cite book|last1=Perman|first1=Michael |last2=Taylor|first2=Amy M.|title=Major Problems in the Civil War and Reconstruction: Documents and Essays|url=http://books.google.com/books?id=5rPbZT_hrncC&pg=PA177#v=onepage&q&f=false|edition=3|year= 2010|publisher=Wadsworth, Cengage Learning |location= Boston, Massachusetts |isbn=9780618875207}} *{{cite journal| ref= harv |first=David M. |last=Potter |title=The Historian's Use of Nationalism and Vice Versa | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1962-07_67_4/page/924 |journal=[[American Historical Review]] |volume=67 |issue=4 |year=1962 |pages=924–950 |jstor=1845246 }} *{{cite book| ref= harv |first1=David M. |last1=Potter |first2=Don E. |last2=Fehrenbacher |title=The Impending Crisis, 1848–1861 | url= https://archive.org/details/impendingcrisis00pott |publisher=Harper & Row |location= New York |year=1976 |isbn=9780060134037}} *{{cite book| ref= harv |last=Quarstein |first=John V. |title=The Battle of the Ironclads | url= https://archive.org/details/battleofironclad0000quar |publisher=Arcadia Publishing |year=1999 |isbn= 978-0-7385-0113-0}} *{{cite book| ref= harv | last= Rhodes | first= John Ford | title= History of the Civil War, 1861–1865 | year= 1917 | publisher= The Macmillan Company | location= New York |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=nY4sAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Richards| first= Leonard L. | title= The Slave Power: The Free North and Southern Domination, 1780–1860 | year= 2000 | publisher= Louisiana State University Press | location= Baton Rouge, Louisiana |isbn= 978-0807126004|url= http://books.google.com/books?id=rxKvJAGX4o0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|first=William L.|last=Richter|title=The A to Z of the Civil War and Reconstruction|url=http://books.google.com/?id=obFt-MmS6ygC&pg=PA49|year=2009||publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0810863361}} * {{cite journal| ref= harv |last=Russell |first=Robert R. |year=1966 |title=Constitutional Doctrines with Regard to Slavery in Territories | url= https://archive.org/details/sim_journal-of-southern-history_1966-11_32_4/page/466 |journal=[[Journal of Southern History]] |volume=32 |issue=4 |pages=466–486 |doi=10.2307/2204926 |jstor=2204926 }} *{{cite book | title=Alexander H. Stephens of Georgia: A Biography | publisher=Louisiana State University Press |last1=Schott|first1= Thomas E. | year=1996 | location=Baton Rouge, Louisiana | isbn=978-0-8071-2106-1}} *{{cite book| ref= harv |last= Schouler|first= William|title= The Civil War (History of the United States of America Under the Constitution, Volume VI 1861–1865) |publisher= Dodd, Mead & Company |year= 1899 |location= |asin= B00088INOY|url=http://books.google.com/books?id=eNA4TeIfMFwC&printsec=frontcover&vq=naval&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=naval&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Stampp | first= Kenneth M. | title= America in 1857: A Nation on the Brink | url= https://archive.org/details/americain185700kenn | year= 1990 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 0-19-503902-5}} *{{cite book|last1=Symonds|first1=Craig L.|last2=Clipson|first2=William J.|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=http://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2001|publisher=Naval Institute Press|isbn=9781557509840}} *{{cite book| ref= harv |last1=Tucker |first1=Spencer C.|last2=Pierpaoli |first2= Paul G.|last3=White |first3=William E.|title= The Civil War Naval Encyclopedia|publisher= ABC-CLIO|year= 2011|location=Santa Barbara, California |isbn=978-1598843385|url=http://books.google.com/books?id=q4mwAtj2r3UC&pg=PA462&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Varon | first= Elizabeth R. | title= Disunion!: The Coming of the American Civil War, 1789–1859 | url= https://archive.org/details/disunioncomingof0000varo | year= 2008 | publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina |isbn= 978-0-8078-3232-5}} *{{cite book| ref= harv |last= Vinovskis|first= Maris|title= Toward a Social History of the American Civil War: Exploratory Essays|publisher= Cambridge University Press|year= 1990|location= Cambridge, England|isbn= 978-0521395595|url=http://books.google.com/books?id=9D4TAwc93VoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Ward | first= Geoffrey R. | title= The Civil War: An Illustrated History| url= https://archive.org/details/civilwarillustra0000ward | year= 1990 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 9780394562858}} *{{cite book|last=Weeks|first=William E.|title=The New Cambridge History of American Foreign Relations|url=http://books.google.com/books?id=y2zFFnaqgpsC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year= 2013|publisher= Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-1107005907}} *{{cite book| ref= harv | last= Weigley| first= Frank Russell | title= A Great Civil War: A Military and Political History, 1861–1865 | year= 2004 | publisher= Indiana University Press | location= Bloomington, Indiana |isbn=0-253-33738-0|url=http://www.questia.com/read/14877569?title=The%20American%20Civil%20War%3a%20A%20Handbook%20of%20Literature%20and%20Research}} *{{cite book| ref= harv |last1= Welles |first1=Gideon |title= Secretary of the Navy's Report|publisher= American Seamen's Friend Society|year= 1865 |volume=37–38 |url=http://books.google.com/books?id=u4gfAAAAYAAJ&pg=PA152&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last1=Winters|first1=John D.|title= The Civil War in Louisiana|url=http://books.google.com/books?id=PjicJWUQhPYC&pg=PR3&lpg=PR3&dq=the+civil+war+in+louisiana+john+d+winters+1963&source=bl&ots=9nPIwrfgqL&sig=WDl562H2Sum20PSrtLLxADG1HjI&hl=en&sa=X&ei=P6FaU_H3AtStsQSX4IGwAw&ved=0CCsQ6AEwAjgK#v=onepage&q=the%20civil%20war%20in%20louisiana%20john%20d%20winters%201963&f=false|year=1963|publisher=[[Louisiana State University Press]] |location= Baton Rouge, Louisiana |isbn=978-0-8071-0834-5}} *{{cite book| ref= harv | last1= Woodworth|first= Steven E.| title= American Civil War: A Handbook of Literature and Research | year= 1996 | publisher= Greenwood Press | location= Wesport, Connecticut |isbn= 978-0-313-29019-0}} {{refend}} ==Further reading== * Gugliotta, Guy. [http://www.nytimes.com/2012/04/03/science/civil-war-toll-up-by-20-percent-in-new-estimate.html?ref=science&pagewanted=all New Estimate Raises Civil War Death Toll], [[The New York Times]], April 3, 2012, pg. D1 (of the New York edition), and April 2, 2012 on NYTimes.com. Retrieved 2012-04-03 online. *[[Bibliography of the American Civil War]] *[[Bibliography of early American naval history#American Civil War|Bibliography of American Civil War naval history]] ==External links== {{Wikiquote}} {{Commons}} * {{dmoz|Society/History/By_Region/North_America/United_States/Wars/Civil_War/|American Civil War}} * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the [[National Archives and Records Administration|National Archives]] * [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&c=100&co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collection] at the Library of Congress * [http://www.civilwar.org/ Civil War Trust] * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=2009-08-11 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [http://www.washingtonpost.com/lifestyle/civil-war Civil War 150] Washington Post interactive website on 150th Anniversary of the American Civil War. * [http://www.american-south.org/ Civil War in the American South] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313231903/https://www.american-south.org/ |date=2021-03-13 }} – An Association of Southeastern Research Libraries (ASERL) portal with links to almost 9,000 digitized Civil War-era items—books, pamphlets, broadsides, letters, maps, personal papers, and manuscripts—held at ASERL member libraries * [http://www.sonofthesouth.net/ The Civil War] – site with 7,000 pages, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.54756|name=A HOUSE DIVIDED (1960)}} * [https://www.youtube.com/results?search_query=U.S.+Civil+War+reenactments&oq=U.S.+Civil+War+reenactments&aq=f&aqi=&aql=&gs_l=youtube.12...0.0.0.855.0.0.0.0.0.0.0.0..0.0...0.0.U.S. Civil War Living History Reenactments (videos)] * [http://www.loc.gov/item/map66001088 West Point Atlas of Civil War Battles] {{American Civil War}} {{Navbox | name = Foreign WNA | titlestyle = background:#B0C7E0; | title = Foreign countries in the American Civil War | image = [[File:Bonnie Blue flag of the Confederate States of America.svg|42px|Bonnie Blue Flag]] | groupstyle = background:#bbeb85; | list1 = [[Australia and the American Civil War|Australia]] {{·}} [[Bahamas in the American Civil War|Bahamas]] {{·}} [[Toledo Settlement|Belize]] {{·}} [[Britain in the American Civil War|Britain]] {{·}} [[Canada in the American Civil War|Canada]] {{·}} [[Cuba in the American Civil War|Cuba]] {{·}} [[France in the American Civil War|France]] {{·}} [[Mexico in the American Civil War|Mexico]] {{·}} [[Prussia in the American Civil War|Prussia]] {{·}} [[Russia and the American Civil War|Russia]] | state = collapsed }} {{American conflicts}} {{US history}} {{United States topics}} {{DEFAULTSORT:American Civil War}} l16wuu8jnfrw15pmq037h06okdxow5s 0 27069 339137 337979 2026-08-19T09:32:37Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339137 wikitext text/x-wiki [[File:Harvard square harvard yard.JPG|thumb|right|upright=3.0|[[Harvard Yard]] as seen from the [[Smith Campus Center]]]] '''សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Harvard University) គឺជាសាកលវិទ្យាល័យស្រាវជ្រាវ[[អាយវីលិគ]]ឯកជន នៅទីក្រុងឃែមប្រ៊ិជ រដ្ឋម៉ាសាជូសិត បានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៦៣៦ ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននិងទ្រព្យសម្បត្តិបានធ្វើឱ្យវាមួយនៃសាកលវិទ្យាល័យដ៏មានកិត្យានុភាពបំផុតក្នុងពិភពលោក ។ ដើមឡើយបង្កើតឡើងដោយសភារដ្ឋម៉ាសាជូសិត និងឆាប់មានឈ្មោះបន្ទាប់សម្រាប់លោក [[ចន ហាវើដ]] សាកលវិទ្យាល័យហាវើថ៊ដ (ជួយលើកដំបូងរបស់ខ្លួន), សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ គឺជាស្ថាប័នរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចាស់បំផុតនៃការរៀនខ្ពស់ជាង<ref>{{cite book|first1=Frederick |last1=Rudolph|title=The American College and University|url=https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo |year=1961|page=[https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo/page/3 3]|isbn=0-8203-1285-1|publisher=University of Georgia Press}}</ref> និងសាជីវកម្មហាវើត (ជាផ្លូវការប្រធាននិងសមាជិកនៃមហាវិទ្យាល័យហាវ៉ាដ) ត្រូវបាន សាជីវកម្មលក្ខណៈជួលរបស់ខ្លួនជាលើកដំបូង។ ទោះបីជាមិនមានទំនាក់ទំនងជាផ្លូវការជាមួយនឹងនិកាយណាមួយ, ដើមមហាវិទ្យាល័យបណ្តុះបណ្តាចម្បងបព្វជិត Congregationalist និង Unitarian ។ រាងកាយកម្មវិធីសិក្សានិងសិស្សរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេ secularized ជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងអំឡុងពេលសតវត្សរ៍ទី១៨ និងដោយសតវត្សទី១៩ សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ បានផុសឡើងជាការបង្កើតវប្បធម៌កណ្តាលក្នុងចំណោមឥស្សរជនទីក្រុងបូស្តុន។<ref>{{cite journal|title=Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800–1865|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-history_spring-1975_8_3/page/94|last=Story|first=Ronald|journal=Journal of Social History|volume=8|issue=3 |year=1975|pages=94–121|doi=10.1353/jsh/8.3.94}}</ref><ref>{{cite book|last=Farrell|first=Betty G.|title=Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston|url=https://archive.org/details/elitefamiliescla0000farr|year=1993|isbn=0-7914-1593-7|publisher=State University of New York Press}}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិលអាម៉េរិកកាន់តំណែងជាយូរមកហើយលោកប្រធាន ឆាល វីល្លៀម អេលៀត (១៨៦៩-១៩០៩) ផ្លាស់ប្តូរនៅមហាវិទ្យាល័យហើយបានជាប់ចូលទៅក្នុងសាលារៀនដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈមួយសាកលវិទ្យាល័យស្រាវជ្រាវទំនើប ។ សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃសមាគមអាមេរិសាកលវិទ្យាល័យនៅឆ្នាំ១៩០០ ។<ref name="AAU">{{cite web |url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|title=Member Institutions and years of Admission|publisher=Association of American Universities|accessdate=August 28, 2010}}</ref> លោក James កីឡាករ Bryant Conant ដឹកនាំសាកលវិទ្យាល័យបានតាមរយៈមហាទំនាបនិងសង្រ្គាមលោកលើកទី II និងបានចាប់ផ្តើមធ្វើកំណែទម្រង់កម្មវិធីសិក្សានិងបន្ធូរចូលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម។ នេះជាមហាវិទ្យាល័យបរិញ្ញាបត្រក្លាយជា coeducational បន្ទាប់ពីការរួមបញ្ចូលគ្នាឆ្នាំ 1977 របស់ខ្លួនជាមួយនឹង Radcliffe បាន College បាន។ សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានរៀបចំទៅជាអង្គភាពដាច់ដោយឡែកចំនួនដប់ដប់សិក្សាមហាវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថាន Radcliffe បានសម្រាប់ការសិក្សាកម្រិតខ្ពស់ដែលមានសាខានៅទូទាំងតំបន់ទី្រកុងបូស្តុន:<ref>{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf|title=Faculties and Allied Institutions|publisher=Office of the Provost, Harvard University|accessdate=August 27, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100611155105/http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf|archivedate=June 11, 2010}}</ref> 209 ហិចតារបស់ខ្លួន (85 ហិកតា) បរិវេណសាលាចម្បងគឺត្រូវផ្តោតលើទីធ្លាសាកលវិទ្យាល័យ Harvard នៅ Cambridge ប្រមាណ 3 ម៉ាយល៍ (5 គីឡូម៉ែត្រ) ភាគពាយព្យនៃទីក្រុងបូស្តុន! កន្លែងសាលាអាជីវកម្មនិងអត្តពលកម្មដែលរួមទាំងសាកលវិទ្យាល័យ Harvard ពហុកីឡដ្ឋានត្រូវបានគេដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅទូទាំងទន្លេលោក Charles នៅសង្កាត់ Allston សាលាសុខាភិបាលពេទ្យធ្មេញនិងសាធារណៈបូស្តុនហើយគឺនៅក្នុងតំបន់វេជ្ជសាស្ត្រមហាវិទ្យាល័យ Longwood ។ <ref name="Campus">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/harvard_fact_book_2012_physical_plant.pdf|title=Faculties and Allied Institutions|year=2012|publisher=Office of the Provost, Harvard University|accessdate=June 15, 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523000940/http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/harvard_fact_book_2012_physical_plant.pdf|archivedate=May 23, 2013}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យ Harvard មានអំណោយទានពិសិដ្ឋហិរញ្ញវត្ថុដ៏ធំបំផុតនៃ ស្ថាប័នសិក្សាណាមួយនៅលើពិភពលោកដែលឈរនៅ $ 32,3 ពាន់លានដុល្លារកាលពីខែមិថុនាឆ្នាំ 2013 ។ សាកលវិទ្យាល័យ Harvard គឺមានទំហំធំ, សាកលវិទ្យាល័យស្រាវជ្រាវលំនៅដ្ឋានខ្ពស់។ <ref name=HarvardGlance>{{cite web |title=Harvard at a Glance |url=http://www.harvard.edu/about-harvard/harvard-glance |publisher=Harvard University |accessdate=November 2, 2015 |archivedate=សីហា 23, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150823162529/http://www.harvard.edu/about-harvard/harvard-glance |url-status=dead }}</ref> នេះបានចំណាយនាមករចូលរួមគឺខ្ពស់ប៉ុន្តែសាកលវិទ្យាល័យអំណោយទានពិសិដ្ឋដែលមានទំហំធំអនុញ្ញាតឱ្យវាដើម្បីផ្តល់ជូននូវកញ្ចប់ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដ៏សប្បុរស។ <ref name="Carnegie">{{cite web|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=166027 |title=Carnegie Classifications – Harvard University|publisher=The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching|accessdate=August 28, 2010}}</ref> វាប្រតិបត្តិការសិល្បៈជាច្រើនវប្បធម៌និងសារមន្ទីរវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយ សាកលវិទ្យាល័យបណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យ Harvard ដែលជាប្រព័ន្ធសិក្សានិងឯកជនដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកបណ្ណាល័យចំនួន 79 បណ្ណាល័យបុគ្គលដែលមានចំនួនជាង 18 លានបរិមាណ។ <ref name=hlar>{{cite web|url=http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013|title=Harvard Library Annual Report FY 2013|publisher=Harvard University Library|date=2013|accessdate=January 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609122009/http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013|archive-date=June 9, 2016|dead-url=yes|df=mdy-all|archivedate=មិថុនា 9, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609122009/http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013|url-status=dead}}</ref><ref name="largestlibs">{{cite web|url=http://www.ala.org/ala/professionalresources/libfactsheets/alalibraryfactsheet22.cfm|title=The Nation's Largest Libraries: A Listing By Volumes Held|date=May 2009|accessdate=August 19, 2009|publisher=American Library Association}}</ref>{{refn|name=speaking|{{cite news |publisher=The President and Fellows of Harvard College |date=February 26, 1998 |author=<!--doesn't seem to be an author given--> |title=Speaking Volumes |work=Harvard Gazette |url=http://www.news.harvard.edu/gazette/1998/02.26/SpeakingVolumes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19990909205056/http://www.news.harvard.edu/gazette/1998/02.26/SpeakingVolumes.html |dead-url=yes |archive-date=September 9, 1999 }} }} វាមានអតីតនិស្សិតលេចធ្លោជាច្រើន។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកក្បាលប្រាំបីនិងបរទេសជាច្រើនរបស់រដ្ឋត្រូវបានបញ្ចប់ការសិក្សា។ វាជារស្មីនៃ 62 មហាសេដ្ឋីដែលកំពុងរស់នៅនិង 359 រ៉ូអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ។ <ref name=RS>{{cite web|url=http://news.harvard.edu/gazette/story/2016/11/harvard-students-rhodes-scholars/|title=Joining the ranks of Rhodes|accessdate=December 3, 2016|publisher= Harvard Gazette}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2010/08/11/harvard-stanford-columbia-business-billionaires-universities.html?boxes=businesschannelsections|title=Billionaire Universities|author=Janhavi Kumar Sapra|date=August 11, 2010|accessdate=August 31, 2010|work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marshallscholarship.org/about/statistics|title=Statistics|website=www.marshallscholarship.org}}</ref> បច្ចុប្បន្នជ័យលាភីពានរង្វាន់ណូបែលមួយចំនួន 150 នាក់ត្រូវបានទំនាក់ទំនងដែលជានិស្សិតមហាវិទ្យាល័យឬបុគ្គលិក។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} 6wlyjxydptqv3vb93rrwazwwlvkfng2 0 27945 339117 338103 2026-08-19T09:10:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339117 wikitext text/x-wiki {{About|ចក្រភពហាបស្បួកនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨០៤ និងឆ្នាំ១៨៦៧|ទឹកដីក្រោមវាជវង្សហាបស្បួកទូទៅ|រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|ចក្រភពហាបស្បួកនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨៦៧ និងឆ្នាំ១៩១៨|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី}} {{Infobox former country | native_name = {{small|''Kaiserthum Österreich'' ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]])}} | conventional_long_name = ចក្រភពអូទ្រីស | common_name = Austria | image_flag = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | flag_type_article = | flag_type = '''[[ទង់នៃរាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria (1815).svg | symbol_type_article = វរលញ្ឆករនៃចក្រភពអូទ្រីស | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករនៃចក្រភពអូទ្រីស|រាជាធិរាជវរលញ្ឆករ]]''' | national_anthem = <br/>''[[សូមព្រះជាម្ចាស់រក្សាព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រ|Gott erhalte Franz den Kaiser]]''<br>{{small|"''សូមព្រះជាម្ចាស់រក្សាព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រ''"}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"></div><br>[[File:Deutschlandlied played by USAREUR Band.ogg]] | image_map = Austrian Empire (1815).svg | image_map_caption = ទឹកដីនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ (ព្រំដែននៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]គឺជាខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅអុជៗ) | image_map2 = File:Austrian Empire (Johnston, 1861).jpg | image_map2_caption = វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពអូទ្រីស (១៨៤៦–១៨៥៩) | status = | capital_type = រាជធានី | capital = [[វីយែន]] | common_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[ភាសាហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] [[ភាសាឆែក|ឆែក]] [[ភាសាស្លូវ៉ាគី|ស្លូវ៉ាគី]] [[ភាសាប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] [[ភាសារូស៊ីន|រូស៊ីន]] [[ភាសាស្លូវេនី|ស្លូវេនី]] [[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] [[ភាសារ៉ូមានី|រួម៉ានី]] [[ភាសាលុមបារត៍|លុមបារត៍]] [[ភាសាវីនីស៊ី|វីនីស៊ី]] [[ភាសាឡាដង់|ឡាដង់]] [[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] [[ភាសាយីឌីស|យីឌីស]] | religion = '''ភាគច្រើន៖'''<br/>[[រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<br/>'''ភាគតិច៖'''<br/>[[លទ្ធិលូធើរ៉ាន|លទ្ធិលូទែរ]] [[លទ្ធិកាល់វីន]] [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បូព៌ា|អូស្សូដក់បូព៌ា]] [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកបូព៌ា|កាតូលិកបូព៌ា]] [[យូដាសាសនា]] | government_type = {{plainlist| * [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]] (១៨០៤–១៨៦០) * [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]<ref>[[នីយប័ត្រខែតុលា]]</ref> (១៨៦០–១៨៦៧) }} | title_leader = [[ព្រះអធិរាជអូទ្រីស|ព្រះអធិរាជ]] | leader1 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី១]] | year_leader1 = ១៨០៤–១៨៣៥ | leader2 = [[ហ៊្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជអូទ្រីស)|ហ៊្វែឌីណង់ទី១]] | year_leader2 = ១៨៣៥–១៨៤៨ | leader3 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១]] | year_leader3 = ១៨៤៨–១៩១៦ | title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច]] (ដំបូង) | year_deputy1 = ១៨២១–១៨៤៨ | deputy2 = [[ហ្វ្រីឌ្រិច ហ៊្វែឌីណង់ វ៉ន ប៊ូសត៍]] (ក្រោយ) | year_deputy2 = ១៨៦៧ | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)|ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ]] | house1 = [[ព្រឹទ្ធសភា (អូទ្រីស)|ព្រឹទ្ធសភា]] | house2 = [[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)#សភាតំណាងរាស្ត្រ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] | era = [[សតវត្សរ៍ទី១៩]] | year_start = ១៨០៤ | year_end = ១៨៦៧ | event_start = {{nobold|ប្រកាសបង្កើត}} | date_start = ១១ សីហា | event1 = {{nobold|[[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋត្រូវរំលាយ]]}} | date_event1 = ៦ សីហា ១៨០៦ | event2 = {{nobold|[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]}} | date_event2 = ៨ មិថុនា ១៨១៥ | event3 = {{nobold|[[បដិវត្តន៍អូទ្រីសឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]]}} | date_event3 = ១៣ មីនា​ ១៨៤៨ | event4 = {{nobold|[[នីយប័ត្រខែតុលា|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | date_event4 = ២០ តុលា ១៨៦០ | event5 = {{nobold|[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]}} | date_event5 = ១៤ មិថុនា ១៨៦៦ | event_end = {{nobold|[[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧|កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៨៦៧]]}} | date_end = ៣០ មីនា | stat_year1 = ១៨០៤ | stat_area1 = 698700 | population_estimate = ៣៧,៥០០,០០០ | population_estimate_year = ១៨៤៣ | currency = {{plainlist| * [[ថាឡឺ]] (១៨០៤–១៨៥៧) * [[វេរ៉ែនស្តាឡឺ]] (១៨៥៧–១៨៦៧) }} | p1 = ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ | flag_p1 = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg | p2 = ព្រះឱរសាធិរាជណាចក្រអូទ្រីស | flag_p2 = Flag of Austria.svg | p3 = រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក | flag_p3 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | s1 = ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី | flag_s1 = Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg |area_km2= |area_rank= |GDP_PPP= |GDP_PPP_year= |HDI= |HDI_year= |today= }} '''ចក្រភពអូទ្រីស''' (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ ''Kaiserthum Oesterreich,'' បច្ចុប្បន្នសរសេរបានថា៖ ''Kaiserthum Österreich'') គឺជារដ្ឋមហាអំណាចពហុជាតិមួយដែលមានទីតាំងភូមិសាស្រ្តស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្តាល]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៦៧ ក្រោមអំណាចនៃ[[រាជវង្សហាបស្បួក]]។ ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋចក្រភពដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពី[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។ រួមជាមួយនឹង[[រាជាណាចក្រព្រុស]] ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋមហាអំណាចធំបំផុតទីពីរដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]។ យោងតាមការសិក្សាភូមិសាស្រ្ត វាគឺជាចក្រភពដែលមានវិសាលភាពទឹកដីធំបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី និង[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]។ ដោយត្រូវរងការគំរាមកំហែងពីចក្រភពបារាំងទីមួយរបស់ព្រះអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ព្រះរាជាអូទ្រីសគឺព្រះបាទ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២]] ក៏បានប្រកាសបង្កើតអាណាចក្រមួយនេះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤ ដោយបង្រួបបង្រួមទឹកដីកម្មសិទ្ធិរាជវង្សហាបស្បួកទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរដ្ឋាភិបាលតែមួយ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ចក្រភពអូទ្រីសនៅបន្តជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០៦ ក្រោយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋនោះបានរំលាយ។ អូទ្រីសនៅបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងនៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]] លើកលែងតែចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩​ ដល់ឆ្នាំ១៨១៣ នៅពេលដែលអូទ្រីសត្រូវបានបារាំងបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងខ្លួន។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] អូទ្រីសបានចុះចូលជាមួយកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តវិញដោយរួមគ្នាវាយបារាំងរហូតដល់បានជ័យជម្នះនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ [[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម ហើយវាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធានាគោលចំហរអូទ្រីសជាមហាអំណាចដ៏ខ្លាំងក្លាមួយប្រចាំសតវត្សរ៍ទី១៩។ [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី]]ថ្វីបើស្ថិតនៅក្រោមរាជវង្សហាបស្បួកមែន ប៉ុន្តែរដ្ឋនេះមានស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួនដាច់ដោយឡែកពីចក្រភពអូទ្រីសទាំងមូល។ បន្ទាប់ពីអូទ្រីសបានទទួលបរាជ័យក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ [[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧]] ក៏ត្រូវបានអនុម័តឡើង ហើយរាជាណាចក្រហុងគ្រីរួមជាមួយចក្រភពអូទ្រីសក៏ត្រូវបានបញ្ចូលរួមគ្នាបង្កើតជា[[ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]។ == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ===និម្មិតកម្ម=== ទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋត្រូវបានឆ្លងកាត់ការកែតម្រូវតាមរយៈកិច្ចប្រជុំសន្ធិសីទនៅឯទីក្រុង[[រ៉ាស្តាត]] (១៧៩៧-១៧៩៩) និងក្រុង[[រ៉ាធីសប៊ន]] (១៨០១-១៨០៣)។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៣ [[កិច្ចបញ្ឈប់រាជាធិរាជ]] (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ ''Reichsdeputationshauptschluss'') ត្រូវបានប្រកាសដោយវាបានកំណត់ចំនួន[[ទេវាធិបតេយ្យ|រដ្ឋសាសនា]] (រដ្ឋសាសនាគឺជាពាក្យសម្តៅលើរដ្ឋមួយចំនួនធំដែលស្ថិតក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ) ពី ៨១ មកត្រឹមតែ ៣ រដ្ឋហើយបុរីរាជាធិរាជសេរីត្រូវបានបន្ថយពីចំនួន ៥១ មកនៅត្រឹមតែ ៦ រដ្ឋ។ គេចាត់វិធានការមួយនេះឡើងគឺដើម្បីជំនួសរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់នៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាមូលហេតុដើមមួយដែលនាំឱ្យចក្រភពទាំងមូលត្រូវដួលរលំ។<ref>{{Cite book |last=Williamson |first=David G. |author-link=David G. Williamson |title=Germany Since 1789: A Nation Forged and Renewed |url=https://archive.org/details/germanysince17890000will |publisher=Palgrave Macmillan |year=2016 |isbn=978-1-137-35004-6 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/germanysince17890000will/page/14 14]}}</ref> ដោយប្រឈមនឹងការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំបែបនេះ ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋព្រះនាម[[ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២]] ក៏បានបង្កើតគោរមងារថ្មីសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់ និងអ្នកស្នងរាជជាបន្តបន្ទាប់ពីទ្រង់ ពោលគឺព្រះ[[អធិរាជអូទ្រីស]]។ គោលបំណងក្រោយការបង្កើតគោរមងារ និងអាណាចក្រថ្មីនេះគឺដើម្បីការពារអំណាច និងអត្ថិភាពខ្សែរាជវង្សហាបស្បួកព្រោះព្រះអង្គដឹងថាមុននិងឆាប់ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋនឹងត្រូវដួលរលំជាក់ជាមិនខាន ឬនឹងត្រូវអធិរាជបារាំងថ្មីព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កសោយរាជ្យពីព្រះអង្គ។ ពីដំបូង ព្រះហ្វ្រង់ស្វ័របានគ្រងរាជ្យដោយកាន់គោរមងារទាំងពីរ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ទ្រង់ក៏សម្រេចបោះបង់រាជតំណែងជាអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ។ ចក្រភពអូទ្រីសថ្មីនេះគឺលាតសន្ធឹងលើទឹកដីទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពនៃរាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក ជាជាងចំណងឯកត្តសហភាពរវាងហាបស្បួក និងដែនដីពួកគេដូចពីមុន។ ចក្រភពអូទ្រីសមានតែឈ្មោះជាឯករដ្ឋប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋជាក់ស្តែងនៅតែមានលក្ខណៈជាទឹកដីដាច់ពីគ្នាក្រោមរាជាធិបតេយ្យចម្រុះដូចមុនអញ្ចឹងដែរ។ ពិសេសដូចដែលបានឃើញក្នុងករណី[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី]] ដែលជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្រៅឥទ្ធិពលនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ហើយជារឿយៗតែងតែត្រូវគេចាត់ទុកជារដ្ឋនគរដាច់ដោយឡែក (ថ្ចីបើទឹកដីហុងគ្រីស្ថិតនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស)។ ស្ថានការណ៍របស់រដ្ឋហុងគ្រីត្រូវបានគេចារបញ្ជាក់នៅក្នុងមាត្រា ១០ ដែលបានបញ្ចូលទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញហុងគ្រីឆ្នាំ១៧៩០ ដោយបានចែងហុងគ្រីថាជា ''Regnum Independens''។ កិច្ចការងារប្រទេសជាតិហុងគ្រីនៅតែបន្តគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នខ្លួនផ្ទាល់ដូចពីមុនដដែរ ហើយមិនប៉ះពាល់អ្វីជាមួយស្ថាប័នរាជាធិរាជរបស់អូទ្រីសឡើយ។<ref>{{Citation|last=Laszlo|first=Péter|title=Hungary's Long Nineteenth Century: Constitutional and Democratic Traditions|publisher=Koninklijke Brill NV, Leiden, the Netherlands|year=2011|page=6|quote=From the perspective of the Court since 1723, regnum Hungariae had been a hereditary province of the dynasty's three main branches on both lines. From the perspective of the ország, Hungary was regnum independens, a separate Land as Article X of 1790 stipulated …….. In 1804 Emperor Franz assumed the title of Emperor of Austria for all the Erblande of the dynasty and for the other Lands, including Hungary. Thus Hungary formally became part of the Empire of Austria. The Court reassured the diet, however, that the assumption of the monarch's new title did not in any sense affect the laws and the constitution of Hungary}}</ref><ref>"Vor dem Jahr 1848 is[t] das Kaisertum Österreich verfassungsrechtlich als ein monarchischer Einheitsstaat auf differenziert föderalistischer Grundlage zu sehen, wobei die besondere Stel[l]ung Ungarns im Rahmen dieses Gesamtstaates stets offenkundig war. Eine weitere Differenzierung der föderalistischen Grundlage erfolgte ab 1815 durch die Zugehörigkeit eines teiles des Kaisertums zum Deutschen Bund." "Before 1848 the Austrian Empire can be regarded in constitutional law as a unitary monarchy on a differentiated federalistic basis, whereby the special position of Hungary within the framework of this federal entity was always evident. A further differentiation of the federalistic position followed from 1815 through the affiliation of a part of the empire to the German federation."{{Citation|last=Zeilner|first=Franz|title=Verfassung, Verfassungsrecht und Lehre des Öffentlichen Rechts in Österreich bis 1848: Eine Darstellung der materiellen und formellen Verfassungssituation und der Lehre des öffentlichen Rechts|publisher=Lang, Frankfurt am Main|year=2008|page=45}}</ref><ref>József Zachar, [http://tortenelemszak.elte.hu/data/23763/ZacharJozsef.pdf Austerlitz, 1805. december 2. A három császár csatája – magyar szemmel]{{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, In: Eszmék, forradalmak, háborúk. Vadász Sándor 80 éves, ELTE, Budapest, 2010 p. 557</ref> ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋបានដួលរលំ និងត្រូវរំលាយចោលជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីកិច្ចអន្តរាគមន៍ពីចក្រភពបារាំងនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៥។ នៅថ្ងែទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៥ កងទ័ពណាប៉ូលេអុងបារាំងបាន[[សមរភូមិអ៊ូម|ច្បាំងឈ្នះលើកងកម្លាំងអូទ្រីស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[កាល់ ម៉ាក វន លែបអ៊ែរិច]]នៅក្បែរទីក្រុងអ៊ូម។ ជាលទ្ធផល កងទ័ពអូទ្រីសប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ហើយកាំភ្លើងធំមួយចំនួនត្រូវបានរឹបអូសដោយបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានបន្តទទួលជ័យជម្នះជាបន្តបន្ទាប់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]]នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥។ ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័របានបង្ខំធ្វើកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយបារាំងចាប់ពីថ្ងៃទី៤ ដល់ទី៦ ខែធ្នូ ហើយទីបំផុតក៏បង្កើតជាយុទ្ធសន្តិភាពដែលចេញជាធរមាននៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥។ ជ័យជម្នះរបស់បារាំងបានជំរុញឱ្យមេដឹកនាំនៅតាមរដ្ឋតំបន់រាជាធិរាជមួយចំនួនចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំង និងប្រកាសឯករាជ្យចេញពីអាណាចក្រអូទ្រីស។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ចៅព្រះពញា[[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ ហ្សូសែហ្វ|ម៉ាស៊ីមីលានទី៤]] នៃនគរបាវីយែរបានប្រកាសខ្លួនជាព្រះមហាក្សត្របាវីយែរ និងតម្លើងនគរព្រះអង្គជាព្រះរាជាណាចក្រ ហើយជាបន្ទាប់ ចៅព្រះពញា[[ហ្រ្វេដេរីកទី១ (ព្រះមហាក្សត្រវួធឹមប៊ឺក)|ហ្រ្វេដេរីកទី៣]] នៃរដ្ឋនគរវួធឹមប៊ឺកក៏បានធ្វើត្រាប់តាមដូចគ្នា។ ព្រះពញាបច្ចន្តជនបទនៃបាដ៍ព្រះអង្គ[[ឆាលស៍ ហ្វ្រីឌ្រិច (ព្រះមហាពញាក្សត្របាដ៍)|ឆាលស៍ ហ្វ្រីឌ្រិច]] ទ្រង់បានទទួលគោរមងារជាព្រះមហាពញាក្សត្រនៃបាដ៍នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ។ រដ្ឋទាំងប៉ុន្មានខាងលើសុទ្ធតែបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងប្រទេសបារាំងជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite web |date=2024-04-13 |title=Maximilian I {{!}} Duke and Elector of Bavaria (1573-1651) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Maximilian-I-duke-of-Bavaria |access-date=2025-03-13 |website=www.britannica.com }}</ref> ព្រះហ្រ្វង់ស្វ័រទី២ បានយល់ស្របចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប្រែសប៊ួរ (១៨០៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ដោយក្នុងនោះ ព្រះអង្គបានបង្ខំខ្លួនទទួលស្គាល់សម្ព័ន្ធមិត្តថ្មីរបស់បារាំងរួចបានកាត់ទឹកដីមួយភាគទៅឱ្យរដ្ឋទាំងនោះ និងព្រមទាំង[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី]]ផងដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនេះបានបញ្ជាក់ពីការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋជាស្ថាពរ ហើយនិងការរៀបចំរចនាឡើងវិញនៃបណ្ដារដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់ក្រោមអំណាចបារាំង។ ឥទ្ធិពលអំណាចដែលអូទ្រីសធ្លាប់មានលើរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងនោះត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ [[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ១៦ ជាសមាជិកក្រោមឥទ្ធិពលរបស់បារាំង ហើយវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធរដ្ឋស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ ព្រះហ្រ្វង់ស្វ័របានប្រកាសរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋជាផ្លូវការដោយមិនចង់ឱ្យស្ថាប័នអំណាចនៃចក្រភពនេះធ្លាក់ក្នុងដៃណាប៉ូលេអុង។ ការំលាយចក្រភពដ៏ចំណាស់ពាន់ឆ្នាំនេះមិនត្រូវបានទទួសស្គាល់ដោយព្រះបាទ[[ចចទី៣|ចច]]នៃចក្រភពអង់គ្លេសឡើយព្រោះអំណាចរបស់ព្រះអង្គលើរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនដូចជា ហាណូវើ និង[[សាចសិន-ឡោអិនបួក]]ជាដើមត្រូវបាត់បង់ភាពស្របច្បាប់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទាំងហាណូវើ និងសាចសិន-ឡោអិនបួកត្រូវបានកាត់ចូលទៅក្នុងរដ្ឋរណបបារាំងគឺ[[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី]]ដោយគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីជាមួយនឹងអង់គ្លេសឡើយ។ ===សម័យមេទឹរនិច=== លោក[[ក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច]]បានក្លាយជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសរបស់អូទ្រីសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩។ លោកក៏បានកាន់តំណែងជាអធិការបតីផងដែរពីឆ្នាំ១៨២១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ ក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ និងបុត្រាព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ៊្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជអូទ្រីស)|ហ៊្វែឌីណង់ទី១]]។ គេបានសម្តៅទៅចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ និងឆ្នាំ១៨៤៨ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកថា"យុគសម័យមេទឹរនិច"។<ref name="Sked, Alan 1918">Sked, Alan. The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815-1918. London: Longman, 1989. Print.</ref> ក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច លោកមេទឹរនិចគឺជាអ្នកមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើគោលនយោបាយការបរទេសរបស់រាជវង្សហាបស្បួក ហើយកិច្ចការរបស់លោកនីមួយៗបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងសម្បាដល់វិស័យនយោបាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ មេទឹរនិចត្រូវបានគេស្គាល់ភាគច្រើនដោយសារតែទស្សនៈ និងការអនុវត្តបែបអភិរក្សនិយមរបស់លោកក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហានយោបាយផ្សេងៗដែលនាំឱ្យគោលនយោបាយរបស់លោកមានលក្ខណៈប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍ និងលទ្ធិសេរីនិយម។<ref name="Jelavich, Barbara 1918">Jelavich, Barbara. The Habsburg Empire in European Affairs: 1814-1918. Chicago: Rand Mcnally, 1969. Print.</ref> តាមគំនិតមតិរបស់លោក លទ្ធិសេរីនិយមនេះហើយគឺជាទម្រង់នៃបដិវត្តន៍ស្របច្បាប់។<ref>Tuncer, Huner. "Metternich and the Modern Era." ARTS-CULTURE -. Daily News, 6 Sept. 1996. Web. 24 Mar. 2015.</ref> ម្យ៉ាងទៀត លោកមេទឹរនិចគាត់ជឿថាមានតែ[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]ប៉ុណ្ណោះដែលជាទម្រង់រដ្ឋាភិបាលត្រឹមត្រូវ។<ref name="Sked, Alan 19182" /> គំនិតខាងលើទាំងប៉ុន្មានបានជះឥទ្ធិពលដល់គោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍របស់លោកក្នុងគោលបំណងបន្តរក្សាអត្ថិភាពរាជវង្សហាបស្បួកនៅលើឆាកនយោបាយអឺរ៉ុប។ លោកមេទឹរនិចតែងអនុវត្តគោលនយោបាយការទូតអាស្រ័យលើតុល្យភាពអំណាច។<ref name="Sofka, James R 1998">Sofka, James R. "Metternich's Theory of European Order: A Political Agenda for 'Perpetual Peace'." ''The Review of Politics'' 60.01 (1998): 115. Web.</ref> លើសពីនេះ ទិសដៅគោលនយោបាយការបរទេសមេទឹរនិចគឺត្រូវរក្សាលំនឹងនយោបាយអន្តរជាតិ ហើយជាបន្តបន្ទាប់វានឹងអាចរក្សាសិទ្ធិអំណាច និងឥទ្ធិពលហាបស្បួកនៅក្នុងកិច្ចការងារអន្តរជាតិផ្សេងៗ។ លោកមេទឹរនិចបានក្លាយជាប្រធានស្ថាបនិកនៃ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបញ្ចប់។<ref name="Sofka, James R 1998"/> ដោយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក ចក្រភពអូទ្រីសបានទទួលផលប្រយោជន៍ច្រើនជាងរដ្ឋដទៃៗឯទៀតនៅក្នុងសមាជនោះ ហើយជាលទ្ធផល អូទ្រីសបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និងប្រទេស[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]បង្កើតចេញជា[[សម្ព័ន្ធភាពចតុភាគី]]។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ចក្រភពអូទ្រីសថែមទាំងទទួលបានទឹកដីថ្មីៗទៀតផងពីសមាជក្រុងវីយែន ហើយអំណាចឥទ្ធិពលអូទ្រីសបានរីកភាយសាយចូលទៅតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសតាមរយៈ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] និងព្រមទាំងរដ្ឋ[[អ៊ីតាលី]]មួយចំនួនផងដែរ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ដោយសារតែសមាជក្រុងវីយែននេះផងដែរបានជាអូទ្រីសក្លាយខ្លួចជារដ្ឋមហាអំណាចដឹកនាំសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ថ្មី។<ref name="Mueller-1961"/> ក្រោយពីការប្រជុំសមាជរួច មហាអំណាចធំៗទូទាំងអឺរ៉ុបបានយល់ស្របនឹងគ្នាក្នុងការបង្កើតកិច្ចប្រជុំផ្សេងៗនៅពេលអនាគតបន្ថែមដើម្បីស្វះស្វែងរកដំណោះស្រាយចំពោះជម្លោះ ឬបញ្ហាបដិវត្តន៍នានាដែលអាចកើតមាន។ ក៏ព្រោះតែតួនាទីដ៏សំខាន់របស់មេទឹរនិចនៅក្នុងសមាជនោះ ដូច្នេះហើយបានជាអ្នកខ្លះបានសម្ដៅលើសមាជក្រុងវីយែនថា "កិច្ចប្រជុំមេទឹរនិច" ឬ "ប្រព័ន្ធមេទឹរនិច"។ ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសអូទ្រីស លោកបានចូលរួមសមាជសំខាន់ៗជាច្រើនបន្តទៀតដើម្បីរកដំណោះស្រាយផ្សេងៗលើកិច្ចការបរទេសនៅអឺរ៉ុប។ សមាជទាំងអស់នោះរួមមានដូចជា សមាជអ៊ិស្លាឆាប៉ែល (១៨១៨) កាល់ស្បាដ (១៨១៩) ត្រុបប៉ូ (១៨២០) ឡៃបាក៍ (១៨២១) និងវេរ៉ូណា (១៨២២)។<ref name="Sked, Alan 1918"/> គោលដៅចម្បងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងអស់នេះគឺចង់រក្សាលំនឹងនយោបាយរបស់មហាអំណាចអឺរ៉ុប និងទប់ស្កាត់បង្ក្រាបការប៉ងធ្វើបដិវត្តន៍ទម្លាក់រដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុប។ ដោយសារកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបូករួមជាមួយការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសំណាក់មហាអំណាចអឺរ៉ុបដែលមេដឹកនាំពួកគេនីមួយៗសុទ្ធតែមានទស្សនៈដូចៗគ្នាពោលគឺចង់រក្សានយោបាយអភិរក្សនិយម ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យលោកមេទឹរនិចមានលទ្ធភាពពង្រឹងឥទ្ធិពលអូទ្រីសចូលទៅក្នុងឆាកនយោបាយអឺរ៉ុបបានដោយងាយ។ ម៉្យាងវិញទៀតដោយសារការផ្សព្វផ្សាយពីសេចក្ដីក្រែងរន្ធត់ដែលកើតចេញពីបដិវត្តិន៍ទៅមហាអំណាចអឺរ៉ុប ដូច្នេះលោកអាចសម្រេចនូវសន្តិសុខពេញលេញនិងអធិកភាពចំពោះរាជវង្សហាបស្បួក។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> នៅក្រោមរបបមេទឹរនិច សកម្មភាពបះបោររបស់ពួកជាតិនិយមនៅទិសនិរតី (សព្វថ្ងៃនៅភាគខាងជើងប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]) ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយប្រើកម្លាំងយោធា។ នៅក្នុងមាតុភូមិអូទ្រីសវិញ លោកមេទឹរនិចបានអនុវត្តគោលនយោបាយស្រដៀងគ្នាគឺការបំបាត់ចលនាបដិវត្តន៍ និងផ្នត់គំនិតសេរីនិយម។ គាត់បានប្រកាសអនុម័តច្បាប់កាល់ស្បាដនៃឆ្នាំ១៨១៩ ដែលត្រូវរឹតបន្តឹង និងឃ្លាំមើលរាល់សកម្មភាពនៅក្នុងវិស័យអប់រំ ក្នុងសារព័ត៌មាន និងធ្វើសុន្ទរកថាផ្សេងៗដើម្បីបង្អន់គំនិតបដិវត្តន៍សេរីនិយម។<ref name="Sked, Alan 1918"/> ជាមួយគ្នានេះដែរ លោកមេទឹរនិចថែមទាំងប្រើវិធីសាស្រ្តស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ទៀតផងដើម្បីកម្ចាត់ភាពវឹកវរ និងអនាធិបតេយ្យភាព។ លោកមេទឹរនិចបានប្រតិបត្តិការងារលោកដោយសេរីទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយការបរទេសក្រោមរជ្ជកាលអធិរាជហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័របានចូលព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៣៥ អំណាចឥទ្ធិពលរបស់មេទឹរនិចក៏ចាប់ផ្តើមធ្លាក់អន់ថយបន្តិចម្តងៗនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស។ រជ្ជទាយាទរបស់ហ្វ្រង់ស្វ័រគឺជាបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាមហ៊្វែឌីណង់ទី១ ប៉ុន្តែគួរឱ្យអភ័ព្វ ព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់បានទទួលរងនូវពិការភាពខាងបញ្ញា ពោលគឺអសមត្ថភាពខាងបញ្ញា។ ថ្វីបើការឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិរបស់ហ៊្វែឌីណង់បានបន្តអំណាចគ្រួសាររាជវង្សហាបស្បួកមែន ប៉ុន្តែព្រះអធិរាជហ៊្វែឌីណង់មិនមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដឹកនាំប្រទេសជាតិឡើយ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> អំណាចដឹកនាំព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមាជិកដូចជា លោកមេទឹរនិច ប្អូនប្រុសអតីតព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រព្រះនាមល្វី និងលោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ កូឡូរ៉ាត៍]]ដែលបានក្លាយជាប្រធានរដ្ឋមន្រ្តីដំបូងនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨។ ទីបំផុត [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨ ក្នុងចក្រភពអូទ្រីស]]បានបង្ខំឱ្យលោកមេទឹរនិចុះចេញពីតំណែង និងកិច្ចការនយោបាយទាំងអស់របស់លោក។ មេទឹរនិចត្រូវបានគេចងចាំជានិច្ចដោយសារតែភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការរក្សាស្ថានការប្រទេសឱ្យមានលំនឹង និងដោយបានពង្រីកឥទ្ធិពលរាជវង្សហាបស្បួកទៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិ។<ref name="Sked, Alan 1918"/> ក្រោយមកៗ គ្មានរដ្ឋមន្រ្តីការបរទេសអូទ្រីសណាមានអំណាចនយោបាយស្មើលោកមេទឹរនិចឡើយ ហើយក៏មិនសូវមានឥទ្ធិពលអ្វីច្រើននៅក្នុងកិច្ចការងារអឺរ៉ុបដូចលោកមេទឹរនិចដែរ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនរូបតែងចងចាំសម័យមេទឹរនិចថាជាពេលវេលាដ៏ស្ងាត់ស្ងៀមមួយពោលគឺអូទ្រីសមិនដែលជួបជម្លោះសង្គ្រាម និងព្រមទាំងគ្មានកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងមូលវិវដ្តអ្វីថែមទៀតផង។<ref name="Crankshaw, Edward 1963">Crankshaw, Edward. The Fall of the House of Habsburg. New York: Viking, 1963. Print.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានមើលឃើញសម័យនោះជាសម័យកាលដែលសេដ្ឋកិច្ចអូទ្រីសកំពុងលូតលាស់រីកចម្រើន និងប្រកបដោយទៅវិបុលភាព។<ref name="Crankshaw, Edward 1963"/> ចំនួនប្រជាជនអូទ្រីសបានកើនឡើងរហូតដល់ទៅ ៣៥.៧ លាននាក់ឯណោះគិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៤៨។ នគររូបនីយកម្មបានកើនឡើងខ្ពស់ដោយគេស្ទង់មើលឃើញថាចំនួនប្រជាជនក្នុងទីក្រុងវីយែនបានកើនឡើងដល់ទៅ ៤០០,០០០ នាក់។ នៅអំឡុងសម័យមេទឹរនិចនេះផងដែរ ចក្រភពអូទ្រីសបានរក្សានូវស្ថេរភាពសេដ្ឋកិច្ច និងព្រមទាំងថវិកាជាតិផងដែរ ទោះជាត្រូវទទួលរងនូវការខាតបង់ធ្ងន់ធ្ងរពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកក្ដី។<ref>"History of Austria, Austria in the Age of Metternich." History of Austria, Austria in the Age of Metternich. N.p., n.d. Web. 24 Mar. 2015.</ref> [[ឯកសារ:1839_Krafft_Siegesmeldung_nach_der_Schlacht_bei_Leipzig_1813_anagoria.JPG|រូបភាពតូច|ជំនួបរវាងព្រះរាជារុស្ស៊ី អូទ្រីស និងព្រុសក្រោយជ័យជម្នះក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ឆ្នាំ១៨១៣]] ===បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨=== {{main article|បដិវត្តឆ្នាំ១៨៤៨ ក្នុងចក្រភពអូទ្រីស}} ចាប់ពីចន្លោះខែមីនា ឆ្នាំ១៨៤៨ រហូតដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៤៩ ចក្រភពអូទ្រីសត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយចលនាបដិវត្តន៍មួយចំនួនដែលភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាតិនិយម។ នៅក្នុងការបះបោរនោះ អ្នកប្រកាន់ខ្សែគំនិតសេរីនិយមនិងព្រមទាំងសង្គមនិយមផងបាននាំគ្នាប្រឆាំងនឹងរបបអភិរក្សនិយមនៃចក្រភពអូទ្រីស។ ថ្វីបើបដិវត្តតន៍ភាគច្រើនត្រូវទទួលបរាជ័យ ប៉ុន្តែវាក៏បាននាំមកនូវកំណែប្រែសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរដូចជា ការលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធ[[សេវកកម្ម]] (វណ្ណៈកសិករទាសករនៅក្នុងរបបសក្តិភូមិ) បំបាត់នយោបាយបិទសិទ្ធិ និងកិច្ចសន្យាដោយព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់ទី១ ក្នុងការអនុម័តច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅទូទាំងប្រទេស។ [[ឯកសារ:A_második_komáromi_csatA_1849._július_2.jpg|រូបភាពតូច|[[សមរភូមិកូម៉ារុំលើកទីពីរ (១៨៤៨)|សមរភូមិកូម៉ារុំ]]នៅកំឡុង[[បដិវត្តន៍ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍ហុងគ្រី]]ឆ្នាំ១៨៤៩]] ===សម័យបាក=== [[ឯកសារ:Francesco_Giuseppe_fra_le_truppe_a_Solferino_1859.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះអធិរាជអូទ្រីសគឺព្រះចៅ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១|ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វ]] ជាមួយនឹងពលទាហានរបស់ព្រះអង្គនៅក្នុង[[សមរភូមិសូលហ្វេរីណូ]], ១៨៥៩]] បន្ទាប់ពី[[អង្គក្សត្រហ្វីលិចនៃឆ្វាសេនប៊ែក]]បានចូលទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥២ រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃម្នាក់ឈ្មោះ[[បារ៉ន អាឡិចសាន់ដឺ វ៉ន បាក]]បានក្លាយជាអ្នកកំណត់គោលនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងប្រទេសអូទ្រីសនិងហុងគ្រី។ បាកបានធ្វើមជ្ឈការអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស ប៉ុន្តែលោកក៏បានគាំទ្រនូវគោលនយោបាយប្រតិកិរិយាផងដែរដោយបានកាត់បន្ថយសេរីភាពសារព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសជាដើម។ លោកក្រោយមកបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃនយោបាយផ្ដាច់ការ (ឬ ''Klerikalabsolutist'')។ វេលា ឬសម័យដឹកនាំរបស់លោកនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអូទ្រីសត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាយុគសម័យផ្តាច់ការបែបថ្មីឬរបបផ្តាច់ការបាក។ ក្នុងសម័យនេះ ពន្ធនាគារនីមួយៗគឺសម្បូរទៅដោយអ្នកទោសនយោបាយជាច្រើននាក់ដូចជា អ្នកសារព័ត៌មាន និងអ្នកនិពន្ធជនជាតិឆែកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[ការ៉ែល ហាវ្លីឆេក បូរ៉ូហ្វស្គី]] ដោយលោកត្រូវរដ្ឋាភិបាលនិរទេសដោយបង្ខំទៅក្រុង[[ប៊្រីកសិន]]នៅប្រទេសអ៊ីតាលីបច្ចុប្បន្ន។ ការធ្វើនិរទេសនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សុខភាពរបស់លោកជាទម្ងន់ហើយលោកក៏ត្រូវទទួលអនិច្ចកម្មជាលទ្ធផល។ មរណភាពរបស់បូរ៉ូវស្គីបានផ្តល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏អាក្រក់ទៅឱ្យលោកបាកដោយប្រជាជនឆេក មិនយូរប៉ុន្មានចលនាជាតិនិយមនៅទឹកដីឆេកក៏បានផ្ទុះឡើង។ ក្រៅពីគំនិតផ្តាច់ការបែបថ្មីរបស់លោក បាកក៏បានអនុវត្តនូវទស្សនៈមនោគមវិជ្ជាបន្ធូរបន្ថយខ្លះៗផងដែរ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់អស្ចារ្យនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។ របៀបរបបកាតព្វកិច្ចផ្ទៃក្នុងប្រទេសចាស់ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលហើយជំនួសវិញដោយរបៀបថ្មី ហើយកម្មករកសិករត្រូវបានរំដោះចេញពីបំណុលសក្តិភូមិរបស់ពួកគេ។<ref name=nie>{{Cite NIE|wstitle=Bach, Alexander, Baron|year=1905}}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសនាំមុខគេនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីសបានស្ម័គ្រចិត្តចូលប្រយុទ្ធនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ]] (១៨៤៨–១៨៥០)។<ref name="Mueller-1961">Handbook of Austria and Lombardy-Venetia Cancellations on the Postage Stamp Issues 1850–1864, by Edwin Mueller, 1961.</ref> [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៦១)|រដ្ឋសាដេញ៉ា]]បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំងដើម្បីវាយត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រលុមបារឌី-វីនេស៊ី|តំបន់លុមបារឌី-វីនេស៊ី]]ដែលជាទឹកដីដ៏សំខាន់មួយរបស់ចក្រភពអូទ្រីស។ អូទ្រីសក៏ទទួលបរាជ័យនៅក្នុងជម្លោះសង្គ្រាមនេះក្នុងឆ្នាំ១៨៥៩ ហើយក៏ត្រូវប្រគល់លុមបារឌីទៅឱ្យអ៊ីតាលីបន្ទាប់ពីចុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអ៊ីតាលីលើកទីពីរ#សន្តិភាព|សន្ធិសញ្ញាវីល្លាហ្វ្រង់កា]] និង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្ស៊ូរិច]]។<ref>Mueller 1961, Historical Data, p.H5.</ref> ===ក្រោយឆ្នាំ១៨៥៩=== [[នីយប័ត្រតក្កកម្មខែកុម្ភៈ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៨៦១]] បាននាំឱ្យកើតមាន[[ព្រឹទ្ធសភា (អូទ្រីស)|ព្រឹទ្ធសភា]] (''Herrenhaus'') និង[[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] (''Abgeordnetenhaus'') ប៉ុន្តែទាំងអស់នេះមិនបានធ្វើឱ្យព្រះអធិរាជនិងគ្រួសាររាជវង្សទ្រង់ពេញព្រះទ័យនោះទេ។<ref>{{Cite web |title=February Patent {{!}} Austrian history {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/February-Patent |access-date=2025-04-26 |website=www.britannica.com }}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ|សង្គ្រាមលើកទីពីរ]]ជាមួយប្រទេសដាណឺម៉ាកក្នុងឆ្នាំ១៨៦៤ តំបន់ហូលស្តែនក៏បានក្លាយជាទឹកដីអូទ្រីសរីឯតំបន់ឆ្លែសវីក និងឡោអិនបួកវិញបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រុស ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា បញ្ហាផ្ទៃក្នុងរបស់អូទ្រីសគឺនូវតែបន្តមានដដែរ។<ref>Mueller 1961, p.H6.</ref> មន្រ្តីសភាជាន់ខ្ពស់បានជំនួសទៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រក្នុងខេត្តចំនួន ១៧ ឯប្រជាជនហុងគ្រីបានទាមទារចង់បានស្វ័យភាពផ្ទាល់ខ្លួន ចំណែកឯប្រជាជននៅតំបន់វីនេស៊ីវិញគឺចង់ផ្តាច់ខ្លួនចេញពីអូទ្រីសហើយចូលជាផ្នែកនៃប្រទេសអ៊ីតាលីវិញ។ ភាពបរាជ័យរបស់អូទ្រីសនៅក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៃឆ្នាំ១៨៦៦ បាននាំឱ្យសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ត្រូវរំលាយចោល និងការអនុម័តនូវវ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនោះបានកំណត់ថា ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី និងចក្រភពអូទ្រីសដែលធ្លាប់ជាអង្គភាពពីរដាច់ពីគ្នានឹងបញ្ចូលរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជារបបរាជានិយមក្បាលពីរពោលគឺ[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]។ == គោលនយោបាយការបរទេស == [[ឯកសារ:Vienna_Congress.jpg|រូបភាពតូច|លោកមេទឹរនិចជាមួយនឹងលោក[[អទ័រ វែស្លី (សម្តេចពញាទីមួយនៃវែល្លីងតុន)|វែល្លីងតុន]] [[ឆាលឡឺ ម៉ូរីស ដឺ តាលេរ៉ង់-ពែរីហ្គ័រដ៍|តាលេរ៉ង់]] និងមន្ត្រីការទូតអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀតនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងវីយែន|កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]] ឆ្នាំ១៨១៥]] [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានចូលមកជ្រៀតជ្រែកលើគោលនយោបាយការបរទេសអូទ្រីសទាំងមូលពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៥។ គេបានចាត់ទុកកងកម្លាំងទ័ពអូទ្រីសនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះថាជាកម្លាំងទ័ពដ៏ខ្លាំងក្លាជាងគេបំផុតដែលអាណាចក្របារាំងត្រូវប្រឈម។ បន្ទាប់ពី[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយបារាំងនៅថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៩៥ មក អូទ្រីសបានក្លាយជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលត្រូវទទួលរ៉ាប់រងទៅលើសង្គ្រាមជាមួយ[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|បារាំងណាប៉ូលេអុង]]អស់រយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំ។ កត្តានេះបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអូទ្រីសចុះទ្រុតទ្រោមជាខ្លាំងរហូតបណ្តាលឱ្យប្រជាជនជាច្រើនបាននាំគ្នាចេញប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយសឹកសង្គ្រាមរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ជាលទ្ធផល​​ ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១ ទ្រង់បានបដិសេដមិនព្រមទទួលគំនិតណាដែលជំរុញឱ្យបញ្ឆេះភ្លើងសង្គ្រាមជាមួយនឹងបារាំងណាប៉ូលេអុងអស់មួយរយៈ។ តែទោះយ៉ាងណាក្ដី ព្រះអង្គបានលួចចុះកិច្ចព្រមព្រៀងយោធាជាសម្ងាត់ជាមួយនឹងចក្រភពរុស្ស៊ីនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨០៤ ក្នុងបំណងចង់សងសឹកនឹងបារាំងវិញបើមានឱកាស។ កិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់មួយនេះគឺបានបង្កើតឡើងដើម្បីធានានូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងករណីបើមានសង្គ្រាមថ្មីប្រឆាំងនឹងបារាំងកើតឡើង។<ref> Gunther Rothenberg, ''Napoleon's great adversaries: the Archduke Charles and the Austrian army, 1792-1814'' (Indiana UP, 1982).</ref> ចក្រភពអូទ្រីសដំបូងបានមានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងបារាំង ប៉ុន្តែដោយមានការបញ្ចុះបញ្ចូលពីអង់គ្លេស ទីបំផុតអូទ្រីសក៏បានប្រកាសចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ក៏ប៉ុន្តែអូទ្រីសត្រូវដកខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីទទួលបរាជ័យនៅក្នុងសមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍។ ទោះបីជាថវិកាជាតិរបស់អូទ្រីសត្រូវបានចំណាយភាគច្រើនទៅលើសង្គ្រាមហើយទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិត្រូវបានកាត់បន្ថយមែនក្តី ប៉ុន្តែសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរបានផ្តល់ពេលវេលាច្រើនសមរម្យដើម្បីឱ្យអូទ្រីសពង្រឹងកម្លាំងទ័ពនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ លើសពីនេះទៅទៀត សម្ដេចព្រះបរមរាជឱរសាធិរាជអូទ្រីសព្រះនាម[[ឆាលស៍ (ពញាក្សត្រតែស្សិន)|ឆាលស៍]] និងលោក[[យ៉ូហាន ហ្វីលីព ស្តាឌីអន]]គឺមានមហិច្ឆតាខ្ពស់ និងមិនដែលបានបោះបង់គំនិតបន្តសង្គ្រាមជាមួយបារាំងឡើយ។ [[ឯកសារ:Austrian_Empire_(1812).svg|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|ទឹកដីចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨១២]] ព្រះបរមរាជឱរសាធិរាជឆាលស៍បានបម្រើការជាប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាផ្នែកសង្គ្រាម និងជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពអូទ្រីស។ ដោយដូច្នេះ ទ្រង់ក៏បានប្រើអំណាចដើម្បីរៀបចំកំណែទម្រង់ទ័ពជាថ្មីដើម្បីត្រៀមសម្រាប់សង្គ្រាមបន្ទាប់។ ចំពោះលោកយ៉ូហាន ហ្វីលីព វន ស្តាឌីអនវិញកាលនុះត្រូវជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសអូទ្រីស ហើយតែងតែមានគំនិតប្រឆាំងនិងស្អប់ខ្ពើមព្រះអធិរាជណាប៉ូលេអុងជានិច្ចព្រោះថាទ្រព្យសម្បត្តិទាំងប៉ុន្មានរបស់លោកនៅឯប្រទេសបារាំងត្រូវបានអាជ្ញាធរបារាំងរឹបអូសយកទាំងអស់ក្រោមកិច្ចបញ្ជារបស់ណាប៉ូលេអុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះមហេសីទីបីរបស់ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១ ព្រះនាមម៉ារីយ៉ា លូដូវីកាបានយល់ស្របជាមួយយ៉ូហានក្នុងការផ្តួចផ្តើមសង្គ្រាមថ្មី។ លោកក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិចដែលកាលនុះកំពុងស្នាក់នៅទីក្រុងប៉ារីសបានអំពាវនាវឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំអូទ្រីសចូលពិចារណាឱ្យអស់ពីចិត្តមុននឹងសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយបារាំង។ ភាពបរាជ័យរបស់កងទ័ពបារាំងនៅឯ[[សមរភូមិបៃលែន]]ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញនៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៨ គឺជាថ្ងៃដែលអូទ្រីសសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមមកលើបារាំងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩ កងកម្លាំងយោធាអូទ្រីសប្រមាណ ១៧០,០០០ នាក់បានវាយចូល[[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]ដែលជារដ្ឋរណបមួយរបស់បារាំង។<ref> Robert Goetz, ''1805, Austerlitz: Napoleon and the Destruction of the Third Coalition'' (2005).</ref> ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យជាច្រើនលើកច្រើនសារនិងព្រមទាំងបានបាត់បង់ទឹកដីដោយសារសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែអូទ្រីសបានបន្តដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងនៅក្នុងសង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១៣-១៤។ អូទ្រីសបានចូលរួមក្នុងការឈ្លានពានបារាំងជាលើកទីពីរដើម្បីទម្លាក់ណាប៉ូលេអុងចេញពីអំណាចហើយក៏បានរំដោះអ៊ីតាលីខាងត្បូងចេញពីការត្រួតត្រារបស់មូរ៉ាត។ រយៈពេលចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបង្ហាញពីឥទ្ធិពលដ៏ធំសម្បើមរបស់លោកមេទឹរនិចមកលើគោលនយោបាយការបរទេសក្នុងចក្រភពអូទ្រីស។ ដំបូងឡើយ លោកមេទឹរនិចបានគាំទ្រសម្ព័ន្ធភាពរវាងអូទ្រីស និងបារាំងដោយបានរៀបចំអភិសេករវាងអធិរាជណាប៉ូលេអុងនិងបុត្រីមួយអង្គរបស់ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រគឺព្រះនាងម៉ារី-ល្វី ក៏ប៉ុន្តែក្នុងកំឡុងជម្លោះឆ្នាំ១៨១២ លោកមេទឹរនិចបានមើលឃើញថារបបណាប៉ូលេអុងមិនយូរមិនឆាប់នឹងគង់តែដួលរលំ ហើយដូច្នេះក៏លោកបានសម្រចចិត្តដឹកនាំអូទ្រីសទៅប្រឡូកចូលសង្គ្រាមជាមួយបារាំងម្តងទៀត។ ឥទ្ធិពលរបស់មេទឹរនិចនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំសមាជទីក្រុងវីយែនគឺធំសម្បើមមិនអាចកាត់ថ្លៃបាននោះទេ ដោយលោកមិនត្រឹមតែក្លាយជារដ្ឋបុរសកំពូលម្នាក់នៅអឺរ៉ុបនោះទេ ប៉ុន្តែលោកក៏បានក្លាយជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ដឹកនាំនៃចក្រភពអូទ្រីសផងដែរ។ អាណត្តិដឹកនាំរបស់លោកបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ ដែលជាឆ្នាំដែលបដិវត្តន៍បានផ្ទុះឡើងជាមួយនឹងកំណើនប្រជាប្រិយភាពនៃលទ្ធិសេរីនិយម ហើយជាលទ្ធផល វាបានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលលោកមេទឹរនិចធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆាកនយោបាយអូទ្រីស។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ចក្រភពអូទ្រីសត្រូវក្លាយជារដ្ឋដ៏មានអំណាចខ្លាំងខ្លាមួយនៅអឺរ៉ុបក្រោយឆ្នាំ១៨១៥ ហើយដោយសារឥទ្ធិពលគ្មានប្រៀបនេះក៏បានធ្វើឱ្យអូទ្រីសក្លាយជាឧបសគ្គមួយដែរសម្រាបដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិនៅអាល្លឺម៉ង់ និងអ៊ីតាលី។<ref>Josephine Bunch Stearns, ''The Role of Metternich in Undermining Napoleon'' (University of Illinois Press, 1948).</ref> ក្រោយសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក លោកមេទឹរនិចបានខិតខំប្រឹងរក្សាតុល្យភាពអំណាច និងទំនាក់ទំនងការទូតវាងព្រុស និងអូទ្រីសក៏ដូចជាបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តូចៗដទៃនៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]ដែលគេទើបតែបានបង្កើតថ្មី។ ដោយសារកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកនេះហើយបានជាគេសម្លឹងមើលមកអូទ្រីសជារដ្ឋច្បងរួមជាមួយព្រុសទទួលមើលខុសត្រូវនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់។ ក្រៅពីនេះ លោកមេទឹរនិចបានប្រឆាំងនូវរាល់ផែនការបង្អន់អំណាចឥទ្ធិពលរបស់បារាំងនៅក្រោយសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកដោយលោកមើលឃើញពីសក្តានុពលរបស់របបរាជានិយមបារាំងថ្មីក្នុងការប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ពីចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ ដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ លោកមេទឹរនិចបានដឹកនាំគោលនយោបាយការបរទេសអូទ្រីសបញ្ចៀសពីជម្លោះនានាពិសេសខណៈពេលដែលចលនាបដិវត្តន៍សេរីនិយមកំពុងកើនមាននៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ការលាលែងពីតំណែងរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបង្ខំដោយមជ្ឈន្តិកជនក្នុងជួររាជវង្សអូទ្រីស និងព្រមទាំងក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍នៅតាមទីសាធារណៈផង អាចជាមូលហេតុចម្បងដែលបណ្តាលឱ្យឥទ្ធិពលបដិវត្តន៍ញែកផ្លូវចូលទៅក្នុងរបបរាជានិយមអូទ្រីស។ នៅកំឡុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]] អូទ្រីសបានអនុវត្តគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតអរិភាពចំពោះប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយថ្វីបើមិនបានចូលប្រឡូកផ្ទាល់ក្នុងសង្គ្រាមនោះមែន ប៉ុន្តែអូទ្រីសបានគាំទ្រសម្ព័ន្ធភាពបារាំង-អង់គ្លេសប្រឆាំងរុស្ស៊ី។ ការច្រានចោលសម្ព័ន្ធភាពជាមួយរុស្ស៊ីនេះបានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងការទូតរបស់អូទ្រីសមានភាពស្ងៀមស្ងាត់ ខណៈរុស្ស៊ីបានងាកមុខចេញលែងផ្ដល់ជំនួយដល់អូទ្រីសនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអ៊ីតាលីលើកទីពីរ|សង្គ្រាមបារាំង-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៥៩ (នាំឱ្យអូទ្រីសបាត់បង់ឥទ្ធិពលនៅអ៊ីតាលី) និង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៦៦ (នាំឱ្យអូទ្រីសអស់ឥទ្ធិពលនៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋនិយាយភាសាអាល្លឺម៉ង់)។<ref name="Figes2010">{{cite book | last= Figes | first= Orlando | title= Crimea: The Last Crusade | year= 2010 | page=433| location= London | publisher= Allen Lane | isbn= 978-0-7139-9704-0 }}</ref> == ការអប់រំ == [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]គឺជាភាសាដែលគេយកមកនិយាយនិងសម្រាប់បង្ហាត់បង្រៀននៅក្នុងវិស័យអប់រំ។<ref name=StraussPT196>Strauss, Johann. "Language and power in the late Ottoman Empire" (Chapter 7). In: Murphey, Rhoads (editor). ''Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule'' (Volume 18 of Birmingham Byzantine and Ottoman Studies). Routledge, 7 July 2016. {{ISBN|1317118448}}, 9781317118442. [[Google Books]] [https://books.google.com.sg/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT196 PT196].</ref> == វិចិត្ររូប == <center> <gallery> ឯកសារ:Weltliche Schatzkammer Wien (265).JPG|ព្រះរាជមកុដព្រះចៅរូដុលហ្វទីពីរ ដែលក្រោយមកត្រូវគេយកមកច្នៃជាមកុដរាជាធិរាជចក្រភពអូទ្រីស ឯកសារ:Imperial Crown Orb and Sceptre of Austria (Imperial Treasury).jpg|មកុដរាជលង្កា ឬមកុដមាសអូទ្រីស ឯកសារ:Growth of Habsburg territories.jpg|ការរីកលូតលាស់នៃអាណាចក្រហាបស្បួក ឯកសារ:Vereinstaler Österreich.png|កាក់ប្រាក់វេរ៉ែនស្តាឡឺឆ្នាំ១៨៦៦ ឯកសារ:SKAWINA 1908 FranzI.jpg|តែមបញ្ជាក់ដែលមានព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១<br/>(រ. ១៨០៤–១៨៣៥) ឯកសារ:Austria 1910 10k Franz Josef.JPG|តែមបញ្ជាក់ដែលមានព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១<br/>(រ. ១៨៤៨–១៩១៦) ឯកសារ:Wien Kriegsministerium 5955.JPG|ចម្លាក់ឥន្រ្តីក្បាលពីរនៅទីស្ដីការក្រសួងសឹកសង្គ្រាមនៅទីក្រុងវីយែន </gallery> </center> == សូមមើលផងដែរ == *[[អតីតប្រទេសនៅអឺរ៉ុបក្រោយឆ្នាំ១៨១៥]] *[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|អូទ្រីស-ហុងគ្រី]] == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} == អានបន្ថែម == {{Big|'''ជាភាសាអង់គ្លេស'''}} {{refbegin|30em}} * Bassett, Richard. ''For God and Kaiser: The Imperial Austrian Army, 1619-1918'' (2016). *{{cite book |last=Evans |first=R. J. W. |authorlink=Robert John Weston Evans |year=2006 |title=Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c. 1683–1867}} [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115124739 online]{{Dead link|date=សីហា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Judson, Pieter M. ''The Habsburg Empire: A New History'' (2016) [https://www.amazon.com/Habsburg-Empire-New-History/dp/0674047761/ excerpt] *{{cite book |last=Kann |first=Robert A. |title=A History of the Habsburg Empire, 1526–1918 |edition=2nd |year=1980}} *{{cite book |authorlink=Henry A. Kissinger |last=Kissinger |first=Henry |title=The World Restored: Metternich, Castlereagh, and the Problems of Peace, 1812–22 |year=1955}} *{{cite book |last=Okey |first=Robin |year=2002 |title=The Habsburg Monarchy, C.1765-1918: From Enlightenment to Eclipse|url=https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000robi }} [https://www.amazon.com/dp/0333396545/ excerpt and text search] *{{cite journal |authorlink=Gunther E. Rothenberg |last=Rothenberg |first=Gunther E. |title=Nobility and Military Careers: The Habsburg Officer Corps, 1740–1914 |journal=Military Affairs |year=1976 |volume=40 |number=4 |pages=182–186 |jstor=1986702 |doi=10.2307/1986702}} *{{cite journal |last=Rothenberg |first=Gunther E. |title=The Austrian Army in the Age of Metternich |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1968-06_40_2/page/155 |journal=Journal of Modern History |year=1968 |volume=40 |number=2 |pages=155–165 |jstor=1876727 |doi=10.1086/240187}} * Sked, Alan. "Explaining the Habsburg Empire, 1830–90." in Pamela Pilbeam, ed., ''Themes in Modern European History 1830-1890'' (Routledge, 2002) pp. 141-176. *{{cite book |authorlink=Alan Sked |last=Sked |first=Alan |title=Metternich and Austria: An Evaluation |url=https://archive.org/details/metternichaustri0000sked |year=2008}} *{{cite book |last=Sked |first=Alan |title=The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918 |url=https://archive.org/details/declinefallofhab0000sked_b1n5 |edition=2nd |year=2001}} * Steed, Henry Wickham. ''The Hapsburg monarchy'' (1919) [https://ia800200.us.archive.org/13/items/hapsburgmonarchy00steeuoft/hapsburgmonarchy00steeuoft.pdf online] detailed contemporary account *{{cite book |authorlink=A.J.P. Taylor |first=A.J.P. |last=Taylor |year=1941 |title=The Habsburg Monarchy, 1809–1918: A History of the Austrian Empire and Austria-Hungary}} [https://www.amazon.com/dp/0226791459/ excerpt and text search] {{refend}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{commons category|Austrian Empire|ចក្រភពអូទ្រីស}} * [http://napoleonistyka.atspace.com/Austrian_army.htm Austrian Army during the Napoleonic Wars] * [https://web.archive.org/web/20080626191755/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/UniversalHistory/THE_EMPIRE_OF%20AUSTRIA/MainDoor.htm The empire of Austria ; its rise and present power (Third millennium library)] [[Category:ចក្រភពអូទ្រីស| ]] [[Category:អតីតចក្រភព]] [[Category:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:អតីតប្រទេសនៅតំបន់បាល់កង់]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអូទ្រីស]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសហុងគ្រី]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអ៊ីតាលី]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសស្លូវេនី]] [[Category:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] [[Category:ប្រទេសអូទ្រីសនៅក្នុងសតវត្សទី១៩]] [[Category:ទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុងសតវត្សទី១៩]] k1odyuv5nvngeyd4otlji3300s69bls 0 28508 339111 338056 2026-08-19T09:03:16Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339111 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{See also|ការបកស្រាយពិភពលោកមានច្រើន}} {{Use dmy dates|date=July 2012}} {{រូបលោកធាតុវិទ្យា}} '''ពហុចក្រវាល''' (រឺ '''បរមត្ថចក្រវាល''') គឺជាសំណុំ[[សម្មតិកម្ម]]នៃ[[ចក្រវាល]]អាចអនន្ត រឺ អន្ត (រួមមានចក្រវាលដែលយើងពាល់ត្រូវជាក់ស្ដែងនេះផង) ដែលរួមផ្សំនូវអ្វីដែលមាន: សារព័ននៃ[[លំហ]] [[ពេលវេលា]] [[រូបធាតុ]] និង [[ថាមពល]] ដូចគ្នានឹង [[ច្បាប់រូបវិទ្យា|ច្បាប់]] និង [[លំនឹងរូបវិទ្យា]]បានបកស្រាយអំពីអង្គផ្សំទាំងនឹង។ ចក្រវាលផ្សេងនៅខាងក្នុងពហុចក្រវាលក៏ត្រូវបានគេហៅថា '''''ចក្រវាលស្របគ្នា''''' រឺ ''ចក្រវាលឆ្លាស់គ្នា''។ ==ការពន្យល់== រចនាសម្ពន្ធនៃពហុចក្រវាល គឺជាធម្មជាតិនៃចក្រវាលនីមួយៗដែលមាននៅក្នុងវា និងសភាវៈពាក់ព័ន្ធគ្នាក្នុងចំណោមចក្រវាលរួមផ្សំដោយឡែកៗ ផ្អែកលើសម្មតិកម្មពហុចក្រវាលជាក់លាក់ដែលបានយកមកពិចារណា។ ចក្រវាលជាច្រើនត្រូវបានគេឱ្យសម្មតិកម្មនៅខាងក្នុង[[លោកធាតុវិទ្យា]] [[រូបវិទ្យា]] [[តារាសាស្ត្រ]] [[សាសនា]] [[ទស្សនវិជ្ជា]] [[ចិត្តវិទ្យាបរិវត្តបុគ្គល]] និង [[រឿងប្រឌិត]] ជាពិសេស[[រឿងប្រឌិតវិទ្យាសាស្ត្រ]] និង [[រឿងស្រមើស្រមៃ]]។ ក្នុងបរិបទទាំងអស់នេះ ចក្រវាលស្របគ្នាក៏ត្រូវបានគហៅថា "ចក្រវាលឆ្លាស់គ្នា" "ចក្រវាលបមាណតា" "វិមាត្រអន្តវេធការ" "វិមាត្រស្របគ្នា" "ពិភពលោកស្របគ្នា" "តថភាពឆ្លាស់គ្នា" "របាកាលឆ្លាស់គ្នា" "របាបវិមាត្រ" ដែរ ក្នុងចំណោមឈ្មោះដទៃទៀតផ្សេង។ ទស្សនវិទូ និង ចិត្តវិទូជាតិអាមេរិក លោក[[វិល្លៀម ចេមស៍|វិល្លៀម-ចេមស៍]]បានប្រឌិតបច្ចេកសព្ទ ''ពហុចក្រវាល'' នេះឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩៥ ប៉ុន្តែនៅក្នុងបរិបទមួយផ្សេងទៀតទៅវិញ។<ref>James, William, ''The Will to Believe'', 1895; and earlier in 1895, as cited in [[OED]]'s new 2003 entry for "multiverse": {{citation| url=http://books.google.com/books?id=HA0MAAAAIAAJ&dq=Visible%20nature%20is%20all%20plasticity%20and%20indifference%2C%20a%20multiverse%2C%20as%20one%20might%20call%20it%2C%20and%20not%20a%20universe&pg=PA10#v=onepage&q=%22Visible%20nature%20is%20all%20plasticity%20and%20indifference,%20a%20multiverse,%20as%20one%20might%20call%20it,%20and%20not%20a%20universe%22&f=false" | date = October 1895 | last= James | first = William | journal= Internat. Jrnl. Ethics | volume = 6 | page= 10| title= Is Life Worth Living? | quote= Visible nature is all plasticity and indifference, a multiverse, as one might call it, and not a universe.}}</ref> សហគមន៍រូបវិទ្យាបន្តពិភាក្សតទល់គ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លានូវសម្មតិកម្មពហុចក្រវាល។ រូបវិទូលេចធ្លោមួយចំនួន មិនយល់ស្របថាតើពហុចក្រវាលអាចមានដែររឺទេ ហើយថាវាជាប្រធានបទធម្មានុរូបនៃការរិះរកខាងវិទ្យាសាស្ត្រថែមទៀតផង។<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/00033790903047725| title = Contemporary History of Cosmology and the Controversy over the Multiverse| url = https://archive.org/details/sim_annals-of-science_2009-10_66_4/page/529| journal = Annals of Science| volume = 66| issue = 4| pages = 529| year = 2009| last1 = Kragh | first1 = H. }}</ref> ការព្រួយបារម្ភធ្ងន់ធ្ងរត្រូវបានចោទអំពីការព្យាយាមដើម្បីឱ្យពហុចក្រវាលរួចឆ្ងាយចេញពីការផ្ទៀងផ្ទាត់ខាងពិសោធន៍អាចបន្ថយទំនុកចិត្តសាធារណជនខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និង ការបំផ្លាញដល់ទីបំផុតនូវធម្មជាតិនៃរូបវិទ្យាមូលដ្ឋាន។<ref> {{cite journal |url= http://www.nature.com/news/scientific-method-defend-the-integrity-of-physics-1.16535 |title= Scientific Method: Defend the Integrity of Physics |last1= Ellis |first1= George |last2=Silk |first2=Joe |date=December 16, 2014 |journal= Nature |publisher= |location= |issn= |oclc=}}</ref> អ្នកខ្លះបានលើកឡើងការចោទពហុចក្រវាលជាទស្សនៈ ជាជាងវិទ្យាសាស្ត្រ ព្រោះតែវាខ្វះ[[មិច្ឆានីយភាព]] ដែលវាជាលទ្ធភាពបដិសេធទ្រឹស្ដីមួយដោយមធ្យោបាយនៃការពិសោធខាងវិទ្យាសាស្ត្រនានាតែងតែជាផ្នែកនៃ[[ក្បួនវិទ្យាសាស្ត្រ]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់។<ref name="Richard P. Feynman on The Scientific Method">{{Cite news| url = https://www.youtube.com/watch?v=EYPapE-3FRw | title = Feynman on Scientific Method | work = YouTube | accessdate = July 28, 2012}}</ref> លោក[[ផូល ស្តេនហាដថ៍|ផូល-ស្តេនហាដថ៍]]បានលើកទឡ្ហីករណ៍យ៉ាងល្បីល្បាញមួយថាគ្មានការពិសោធណាអាចទាត់ចោលទ្រឹស្ដីបានឡើយ បើសិនជាទ្រឹស្ដីមួយនោះវាអាចផ្ដល់លទ្ធផលដែលអាចទៅរួចអស់ទាំងនោះបានមែន។<ref> {{cite journal |url=http://www.nature.com/news/big-bang-blunder-bursts-the-multiverse-bubble-1.15346 |title= Big Bang blunder bursts the Multiverse bubble |last1= Steinhardt |first1= Paul |date= June 3, 2014 |journal= Nature |publisher= |location= |issn= |oclc=}}</ref> អ្នកគាំទ្រមួយក្នុងចំណោមសម្មតិកម្មពហុចក្រវាលរួមមាន <!--To add anyone to this list we MUST have a citation that shows that they belong on the list. -->[[ស្តេផ្វឹន ហាឃីង|ស្តេផ្វឹន-ហាឃីង]] <ref>{{cite book|title= Universe or Multiverse|isbn= 9780521848411|pages= 19|quote= Some physicists would prefer to believe that string theory, or M-theory, will answer these questions and uniquely predict the features of the Universe. Others adopt the view that the initial state of the Universe is prescribed by an outside agency, code-named God, or that there are many universes, with ours being picked out by the anthropic principle. Hawking argues that string theory is unlikely to predict the distinctive features of the Universe. But neither is he is an advocate of God. He therefore opts for the last approach, favouring the type of multiverse which arises naturally within the context of his own work in quantum cosmology.}}</ref> [[ប្រាយអឹន ហ្គ្រិន|ប្រាយអឹន-ហ្គ្រិន]]<ref name="C4WDefault-4326764">{{cite interview |url= http://www.npr.org/2011/01/24/132932268/a-physicist-explains-why-parallel-universes-may-exist |title= A Physicist Explains Why Parallel Universes May Exist |date=January 24, 2011 |accessdate= September 12, 2014 |work= npr.org |last=Greene |first=Brian |interviewer= Terry Gross |archiveurl= //web.archive.org/web/20140913065530/http://www.npr.org/2011/01/24/132932268/a-physicist-explains-why-parallel-universes-may-exist |archivedate= September 12, 2014 |deadurl=no}}</ref><ref name="C4WDefault-379179">{{cite interview |url=http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=132932268 |title= Transcript:A Physicist Explains Why Parallel Universes May Exist |date=January 24, 2011 |accessdate=September 12, 2014 |work=npr.org |last=Greene |first=Brian |interviewer=Terry Gross |archiveurl= //web.archive.org/web/20140913065827/http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=132932268 |archivedate= September 12, 2014 |deadurl=no}}</ref> [[មែខ្ស ថិហ្កម៉ាខ|មែខ្ស-ថិហ្កម៉ាខ]] <ref name="X0302131" /> [[អាឡាន់ ហ្គុថ|អាឡាន់-ហ្គុថ]],<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d1bImPhPw9c|title=Alan Guth: Inflationary Cosmology: Is Our Universe Part of a Multiverse?|work=YouTube|accessdate=6 October 2014}}</ref> [[អាន់ដ្រេ លីនដេ|អាន់ដ្រេ-លីនដេ]] <ref name="C4WDefault-6178546">{{cite web |url=http://www.ctc.cam.ac.uk/stephen70/talks/swh70_linde.pdf |title=Inflation in Supergravity and String Theory: Brief History of the Multiverse |date=January 27, 2012 <!-- No date available; last modification date used. --> |accessdate=September 13, 2014 |work=ctc.cam.ac.uk |last=Linde |first=Andrei |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.ctc.cam.ac.uk%2Fstephen70%2Ftalks%2Fswh70_linde.pdf&date=2014-09-13 |archivedate=September 13, 2014 |deadurl= no}}</ref> [[មីឈិអុ កាគឹ|មីឈិអុ-កាគឹ]] <ref>{{Cite web |url=http://www.e-reading.ws/bookreader.php/136469/Parallel_Worlds:_A_Journey_Through_Creation,_Higher_Dimensions,_and_the_Future_of_the_Cosmos.pdf |title=Parallel Worlds: A Journey Through Creation, Higher Dimensions, and the Future of the Cosmos |access-date=13 តុលា 2015 |archivedate=14 កក្កដា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714182441/http://www.e-reading.ws/bookreader.php/136469/Parallel_Worlds:_A_Journey_Through_Creation,_Higher_Dimensions,_and_the_Future_of_the_Cosmos.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ដាវីដ ឌូច|ដាវីដ-ឌូច]]<ref>David Deutsch (1997). "The Ends of the Universe". The Fabric of Reality: The Science of Parallel Universes—and Its Implications. London: Penguin Press. ISBN 0-7139-9061-9.</ref> [[លីអូណាដ ស៊ុស្គីនដ៍|លីអូណាដ-ស៊ុស្គីនដ៍]],<ref name="BoussoSusskind">{{Cite journal | doi = 10.1103/PhysRevD.85.045007| title = Multiverse interpretation of quantum mechanics| journal = Physical Review D| volume = 85| issue = 4| year = 2012| last1 = Bousso | first1 = R. | last2 = Susskind | first2 = L. | arxiv=1105.3796}}</ref> [[រាជកុមារបាថ្រិអ]],<ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/240298a0| title = The Universe as a Black Hole| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-12-01_240_5379/page/298| journal = Nature| volume = 240| issue = 5379| pages = 298| year = 1972| last1 = Pathria | first1 = R. K.| bibcode=1972Natur.240..298P}}</ref> [[អាឡិច្ស៊ែនដឺរ វីឡឹនគីន|អាឡិច្ស៊ែនដឺរ-វីឡឹនគីន]] <ref>{{Cite book|url= http://books.google.com/books/about/Many_Worlds_in_One.html?id=9nRGwQnvGx0C|isbn= 9780374707149|date= 2007|title= Many Worlds in One: The Search for Other Universes|first= Alex |last= Vilenkin}}</ref> [[ឡរ៉ា មែរស៊ីនីហោតុន|ឡរ៉ា-មែរស៊ីនីហោតុន]] <ref name="twsCosmos">{{cite web | url= http://cosmosmagazine.com/news/something-big-found-beyond-edge-universe/ | title= Weird data suggests something big beyond the edge of the universe | work= [[Cosmos (magazine)]] | date= November 24, 2009 | accessdate= July 27, 2014 | author= Catchpole, Heather | archivedate= 14 កក្កដា 2014 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714220221/http://cosmosmagazine.com/news/something-big-found-beyond-edge-universe/ | url-status= dead }}</ref><ref name="twsIBTimes">{{cite web | url=http://www.ibtimes.co.uk/planck-universe-big-bang-mercini-holman-468831 | title=Planck Space Data Yields Evidence of Universes Beyond Our Own | work=[[International Business Times]] | date=May 19, 2013 | accessdate=July 27, 2014 | author= Moon, Timur}}</ref> [[ណេល ដឺហ្ក្រេស្ស ទីសុន|ណេល-ដឺហ្ក្រេស្ស-ទីសុន]]<ref name="C4WDefault-2084173">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/03/04/neil-degrasse-tyson-cosmos-god-alien-life-multiverses-interview_n_4790408.html |title=Why Revive 'Cosmos?' Neil DeGrasse Tyson Says Just About Everything We Know Has Changed |date=March 4, 2014 |accessdate=September 12, 2014 |work=huffingtonpost.com |last=Freeman |first=David |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913063109/http://www.huffingtonpost.com/2014/03/04/neil-degrasse-tyson-cosmos-god-alien-life-multiverses-interview_n_4790408.html |archivedate=13 កញ្ញា 2014 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> និង[[សៀន ម៉ៃឃល ខារ្រ៉ុល្ល|សៀន-ខារ្រ៉ុល្ល]]។<ref>{{cite web |url= http://discovermagazine.com/2011/oct/18-out-there-welcome-to-the-multiverse | title= Welcome to the Multiverse | work= [[Discover (magazine)]] | date=October 18, 2011 | accessdate= May 5, 2015 | author= Sean Carroll}}</ref> ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមិនមែនអ្នកគាំទ្រអំពីពហុចក្រវាលរួមមាន: <!--To add anyone to this list we MUST have a citation that shows that they belong on the list. -->ជ័យលាភីណូបែល [[ស្ទីវ៉ឹន វ៉េនបឺហ្ក|ស្ទីវ៉ឹន-វ៉េនបឺហ្ក]] <ref name= Quanta>{{cite journal |url= https://www.quantamagazine.org/20150317-sciences-path-from-myth-to-multiverse/ |title= Science's Path from Myth to Multiverse |last1= Falk |first1= Dan |date= March 17, 2015 |journal= Quanta Magazine |publisher=[[Simons Foundation]] |location= [[New York]] |issn= |oclc=}}</ref> ជ័យលាភីណូបែល [[ដាវីដ ហ្ក្រុស្ស|ដាវីដ-ហ្ក្រុស្ស]] <ref name="Davies2008">{{cite book |first=Paul |last=Davies |date=2008 |title=The Goldilocks Enigma: Why Is the Universe Just Right for Life? |chapter=Many Scientists Hate the Multiverse Idea |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=9780547348469 |url=http://books.google.com/books?id=ktkvIoOanJsC&pg=PT207 |page=207}}</ref> [[ផូល ស្តេនហាដថ៍|ផូល-ស្តេនហាដថ៍]]<ref name="edge-steinhardt-2014retire">{{cite web |url=http://www.edge.org/response-detail/25405 |title=Theories of Anything |work=edge.org |date=March 9, 2014 <!-- No date available; last modification date used. --> |accessdate=March 9, 2014 |first=Paul |last=Steinhardt |authorlink=Paul Steinhardt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310063831/http://www.edge.org/response-detail/25405 |archivedate=10 មីនា 2014 |deadurl=no |at=2014 : WHAT SCIENTIFIC IDEA IS READY FOR RETIREMENT? |url-status=live }}</ref> [[ណេល ទូរ៉ូខ|ណេល-ទូរ៉ូខ]]<ref>{{cite journal | last1 = Gibbons | first1 = G.W. | last2 = Turok | first2 = Neil| year = 2008 | title = The Measure Problem in Cosmology | url = http://arxiv.org/abs/hep-th/0609095v2| journal = Phys.Rev.D | volume = 77 | issue = 6 | pages = 063516| doi = 10.1103/PhysRevD.77.063516 | bibcode = 2008PhRvD..77f3516G|arxiv = hep-th/0609095 }}</ref> [[វីអាតឆេស្លាវ មូខាណូវ|វីអាតឆេស្លាវ-មូខាណូវ]]<ref>{{cite journal | last1 = Mukhanov | first1 = Viatcheslav| year = 2014 | title = Inflation without Selfreproduction | url = http://arxiv.org/abs/1409.2335v1 | journal = Fortschritte der Physik | volume = 63 | issue = 1 | pages = 36–41 | doi = 10.1002/prop.201400074 | bibcode = }}</ref> [[ម៉ៃឃល ស. ថឺណឺរ|ម៉ៃឃល-ថឺណឺរ]] <ref> {{cite web|url=http://www.math.columbia.edu/~woit/wordpress/?p=7793 | title= A Crisis at the (Western) Edge of Physics | last1=Woit|first1= Peter| work= [[Not Even Wrong]] |date= June 9, 2015}} </ref> [[រ៉ចឺរ ផេនរ៉ូស|រ៉ចឺរ-ផេនរ៉ូស]] <ref> {{cite web|url= http://www.math.columbia.edu/~woit/wordpress/?p=7812 | title= CMB @ 50 | last1=Woit|first1= Peter| work= [[Not Even Wrong]] |date= June 14, 2015}} </ref> [[ហ៊្សក បារាំងសេស រ៉ាយណឺរ អេល្លីស|ហ៊្សក-អេល្លីស]],<ref name="SciAmer-731548">{{cite journal |url= http://www.scientificamerican.com/article/does-the-multiverse-really-exist/ |title= Does the Multiverse Really Exist? |last=Ellis |first=George F. R. |date=August 1, 2011 |journal= [[Scientific American]] |volume=305 |issue=2 |pages=38–43 |publisher=[[Nature Publishing Group]] |accessdate= September 12, 2014 |doi= 10.1038/scientificamerican0811-38 |location=[[New York]] |issn=0036-8733 |lccn=04017574 |oclc=828582568 |subscription=yes}}</ref><ref name="C4WDefault-1835434">{{cite web |url=http://www.aei.mpg.de/~axkl/HermannFestProceedings/Ellis.pdf |title=The Multiverse: Conjecture, Proof, and Science |date=2012 |accessdate=September 12, 2014 |work=Slides for a talk at Nicolai Fest Golm 2012 |last=Ellis |first=George |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913064557/http://www.aei.mpg.de/~axkl/HermannFestProceedings/Ellis.pdf |archivedate=13 កញ្ញា 2014 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> [[ចូ ស៊ីល្ខ៍|ចូ-ស៊ីល្ខ៍]] <ref> {{cite |url= http://www.nature.com/news/scientific-method-defend-the-integrity-of-physics-1.16535 |title= Scientific Method: Defend the Integrity of Physics |last1= Ellis |first1= George |last2=Silk |first2=Joe |date=December 16, 2014 |journal= Nature |publisher= |location= |issn= |oclc=}}</ref> [[អាដាម ភ្វ្រែង្ខ៍|អាដាម-ភ្វ្រែង្ខ៍]] <ref name= "Crisis" > {{cite web |url= http://www.nytimes.com/2015/06/07/opinion/a-crisis-at-the-edge-of-physics.html?_r=0 |title= A Crisis at the Edge of Physics |last1= Frank|first1= Adam |last2=Gleiser |first2=Marcelo |work = [[New York Times]] |date= June 5, 2015}}</ref> [[ម៉ាសេឡូ ហ្ក្លេសឺរ|ម៉ាសេឡូ-ហ្ក្លេសឺរ]] <ref name = "Crisis" /> [[ជិម បាហ្កហ្កុត្ត|ជិម-បាហ្កហ្កុត្ត]] <ref name="Amazon-1605984728">{{cite book |title= Farewell to Reality: How Modern Physics Has Betrayed the Search for Scientific Truth |url= https://archive.org/details/isbn_9781605984728 |last= Baggott |first= Jim|authorlink= Jim Baggott|date= August 1, 2013|publisher= Pegasus|accessdate= September 12, 2014|isbn= 978-1-60598-472-8|id= ISBN 978-1-60598-574-9}} </ref><!-- The person who added the original ref did not specify which version of the book they used.--> និង [[ផូល ដាវីស|ផូល-ដាវីស]]។<ref> {{cite web |url= http://www.nytimes.com/2003/04/12/opinion/a-brief-history-of-the-multiverse.html |title= A Brief History of the Multiverse |last1= Davies |first1= Paul | work = [[New York Times]] |date= April 12, 2003}} </ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ស្ទីវ៉ឹន-វ៉េនបឺហ្កបានលើកឡើងថាបើសិនជាពហុចក្រវាលមានពិតមែននោះ "ក្ដីសង្ឃឹមក្នុងការរិះរកខាងសនិទានចំពោះគុណតំលៃត្រឹមត្រូវនៃភារៈរបស់ខ្វាខ និងលំនឹងផ្សេងៗនៃគំរូបមាណីយ ដែលយើងអង្កេតក្នុងប៊ាំងដ៏ធំរបស់យើងត្រូវរលាយអស់មិនខាន ដោយសារគុណតំលៃអស់ទាំងនឹង នឹងនៅត្រឹមតែជាចៃដន្យនៃភាគពិសេសនៃចក្រវាលដែលយើងរស់នៅតែប៉ុណ្ណោះ។" <ref> {{cite journal |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/nov/07/physics-what-we-do-and-dont-know/|title= Physics: What we do and don't know |last1= Weinberg |first1= Steven |date= November 20, 2007 |journal= The New York Review of Books |publisher= |location= |issn= |oclc=}} </ref> ==សម្មតិកម្មចក្រវាលខាងរូបវិទ្យា== ===ចំណាត់ថ្នាក់=== [[មែខ្ស ថេហ្កម៉ាខ|មែខ្ស-ថេហ្កម៉ាខ]] និង[[ប្រាយអ៊ែន ហ្គ្រិន|ប្រាយអ៊ែន-ហ្គ្រិន]]បានប្រឌិតឡើងនូវគ្រោងចំណាត់ថ្នាក់ដែលចាត់ជាក្រុមពួកប្រភេទពហុចក្រវាលតាមទ្រឹស្ដីផ្សេងៗ រឺ ប្រភេទនានានៃចក្រវាលដែលអាចនឹងផ្សំប្រកបជាប្រជុំពហុចក្រវាលតាមទ្រឹស្ដី។ ==== បួនជាន់របស់មែខ្ស-ថិហ្កម៉ាខ ==== {{anchor|ចំណាត់ថ្នាក់ថេហ្កម៉ាខ}} [[លោកធាតុវិទ្យា|លោកធាតុវិទូ]] [[មែខ្ស ថេហ្កម៉ាខ|លោកមែខ្ស-ថេហ្កម៉ាខ]]បានផ្ដល់នូវ[[វគ្គីករណសាស្ត្រ (ទូទៅ)|វគ្គីករណសាស្ត្រ]]មួយអំពីពួកចក្រវាលក្រៅពី[[ចក្រវាលសង្កេត|ចក្រវាលដែលយើងសង្កេត]]ឃើញធ្លាប់ស្គាល់រួចមកហើយ។ ជាន់នានាអាស្រ័យទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់របស់ថេហ្កម៉ាខត្រូវរៀបជាជាន់ៗបន្តគ្នាអាចយល់បានដោយគូរជារង្វង់ និង ពាសពីលើជាន់មុនៗគេ ហើយជាន់អស់ទាំងនោះត្រូវបានពណ៌នាដោយខ្លីៗខាងក្រោម។<ref>{{cite journal| first=Max| last=Tegmark| journal=Scientific American|date=May 2003| title=Parallel Universes}}</ref><ref>{{cite book | first = Max | last = Tegmark | date = 23 January 2003 | title = Parallel Universes | url = http://space.mit.edu/home/tegmark/multiverse.pdf |format=PDF | accessdate=7 February 2006}}</ref> ===== ជាន់ទី១: ឯនាយដែនលោកធាតុរបស់យើង ===== ការព្យាករណ៍តាមពួកនៃរំប៉ោងកលិយុគគឺជាចក្រវាល[[សម្មតិកម្មព្រឹត្តាសទភាព|ព្រឹត្តាសទភាព]] ដែលជាសភាពអនន្ត ត្រូវតែមាន[[មាឌហាប៊ល]]ជាច្រើនដែលដឹងលក្ខណៈដើមទាំងអស់។ ដោយហេតុនោះហើយ ចក្រវាលអនន្តមួយនឹងមានចំនួនមាឌហាប៊លអនន្តមួយដែរ ទាំងអស់នឹងមាន[[ច្បាប់រូបវិទ្យា]] និង [[លំនឹងរូបវិទ្យា]]ដូចគ្នា។ In regard to configurations such as the distribution of [[matter]], almost all will differ from our Hubble volume. However, because there are infinitely many, far beyond the [[cosmological horizon]], there will eventually be Hubble volumes with similar, and even identical, configurations. Tegmark estimates that an identical volume to ours should be about [[Double exponential function|10^10¹¹⁵]] meters away from us.<ref name="X0302131" /> Given infinite space, there would, in fact, be an infinite number of Hubble volumes identical to ours in the Universe.<ref name="TegmarkPUstaple">"Parallel universes. Not just a staple of science fiction, other universes are a direct implication of cosmological observations.", Tegmark M., Sci Am. 2003 May;288(5):40–51.</ref> This follows directly from the [[cosmological principle]], wherein it is assumed our Hubble volume is not special or unique. ===== ជាន់ទី២: ពួកចក្រវាលដែលមានលំនឹងរូបវិទ្យាផ្សេងគ្នា ===== [[File:Multiverse - level II.svg|thumb|"[[Eternal inflation|Bubble universe]]s": every disk is a bubble universe (Universe 1 to Universe 6 are different bubbles; they have physical constants that are different from our universe); our universe is just one of the bubbles.]] In the [[Eternal inflation|chaotic inflation]] theory, a variant of the [[Inflation (cosmology)|cosmic inflation]] theory, the multiverse as a whole is stretching and will continue doing so forever,<ref>{{cite serial |title=[[How the Universe Works#Season 3|How The Universe Works 3]]|episode=First Second of the Big Bang |network=[[Science (TV network)|Discovery Science]] |date=2014}}</ref> but some regions of space stop stretching and form distinct bubbles, like gas pockets in a loaf of rising bread. Such bubbles are embryonic level I multiverses. Linde and Vanchurin calculated the number of these universes to be on the scale of 10^{10^10,000,000}.<ref>Zyga, Lisa [http://www.physorg.com/news174921612.html "Physicists Calculate Number of Parallel Universes"], ''[[PhysOrg]]'', 16 October 2009.</ref> Different bubbles may experience different [[spontaneous symmetry breaking]] resulting in different properties such as different [[physical constant]]s.<ref name="TegmarkPUstaple"/> This level also includes [[John Archibald Wheeler]]'s [[oscillatory universe]] theory and [[Lee Smolin]]'s [[fecund universes]] theory. ===== ជាន់ទី៣ : បំណកស្រាយពហុ-លោកនៃយន្តសាស្ត្របមាណតា ===== [[Hugh Everett]]'s [[many-worlds interpretation]] (MWI) is one of several mainstream [[interpretations of quantum mechanics]]. In brief, one aspect of quantum mechanics is that certain observations cannot be predicted absolutely. Instead, there is a range of possible observations, each with a different probability. According to the MWI, each of these possible observations corresponds to a different universe. Suppose a six-sided {{dice|die}} is thrown and that the result of the throw corresponds to a quantum mechanics [[observable]]. All six possible ways the die can fall correspond to six different universes. Tegmark argues that a level III multiverse does not contain more possibilities in the Hubble volume than a level I-II multiverse. In effect, all the different "worlds" created by "splits" in a level III multiverse with the same physical constants can be found in some Hubble volume in a level I multiverse. Tegmark writes that "The only difference between Level I and Level III is where your [[doppelgänger]]s reside. In Level I they live elsewhere in good old three-dimensional space. In Level III they live on another quantum branch in infinite-dimensional [[Hilbert space]]." Similarly, all level II bubble universes with different physical constants can in effect be found as "worlds" created by "splits" at the moment of spontaneous symmetry breaking in a level III multiverse.<ref name="TegmarkPUstaple"/> According to [[Yasunori Nomura]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/JHEP11(2011)063| title = Physical theories, eternal inflation, and the quantum universe| journal = Journal of High Energy Physics| volume = 2011| issue = 11| year = 2011| last1 = Nomura | first1 = Y. | arxiv=1104.2324}}</ref> and [[Raphael Bousso]] and [[Leonard Susskind]],<ref name="BoussoSusskind"/> this is because global spacetime appearing in the (eternally) inflating multiverse is a redundant concept. This implies that the multiverses of Level I, II, and III are, in fact, the same thing. This hypothesis is referred to as "Multiverse = Quantum Many Worlds". Related to the ''many-worlds'' idea are [[Richard Feynman]]'s ''[[multiple histories]]'' interpretation and [[H. Dieter Zeh]]'s [[many-minds interpretation|''many-minds'' interpretation]]. ===== ជានទី៤: សរុបអវសាន ===== The ultimate ensemble or [[mathematical universe hypothesis]] is the hypothesis of Tegmark himself.<ref name="Tegmark2014">{{cite book |first=Max |last=Tegmark |date=2014 |title=Our Mathematical Universe: My Quest for the Ultimate Nature of Reality |url=https://archive.org/details/ourmathematicalu0000tegm_o1e8 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=9780307599803}}</ref> This level considers equally real all universes that can be described by different mathematical structures. Tegmark writes that "[[abstract mathematics]] is so general that any [[theory of everything|Theory Of Everything (TOE)]] that is definable in purely formal terms (independent of vague human terminology) is also a mathematical structure. For instance, a TOE involving a set of different types of entities (denoted by words, say) and relations between them (denoted by additional words) is nothing but what mathematicians call a [[Set theory|set-theoretical]] model, and one can generally find a [[formal system]] that it is a model of." He argues this "implies that any conceivable parallel universe theory can be described at Level IV" and "subsumes all other ensembles, therefore brings closure to the hierarchy of multiverses, and there cannot be say a Level V."<ref name="X0302131">{{Cite journal|last=Tegmark |first=Max |arxiv=astro-ph/0302131 |title=Parallel Universes |journal=In "Science and Ultimate Reality: from Quantum to Cosmos", honoring John Wheeler's th birthday. J. D. Barrow, P.C.W. Davies, & C.L. Harper eds. Cambridge University Press () |volume=90 |issue=2003 |date=2003 |version=v1|bibcode = 2003SciAm.288e..40T |doi = 10.1038/scientificamerican0503-40 }}</ref> [[Jürgen Schmidhuber]], however, says the "set of mathematical structures" is not even well-defined, and admits only universe representations describable by [[constructive mathematics]], that is, [[computer program]]s. He explicitly includes universe representations describable by non-halting programs whose output bits converge after finite time, although the convergence time itself may not be predictable by a halting program, due to [[Kurt Gödel]]'s limitations.<ref>[[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (1997): A Computer Scientist's View of Life, the Universe, and Everything. Lecture Notes in Computer Science, pp. 201–208, Springer: [http://www.idsia.ch/~juergen/everything/ IDSIA – Dalle Molle Institute for Artificial Intelligence]</ref><ref>{{Cite journal|arxiv=quant-ph/0011122|last1=Schmidhuber|first1=Juergen|title=Algorithmic Theories of Everything|journal=Sections in: Hierarchies of generalized Kolmogorov complexities and nonenumerable universal measures computable in the limit. International Journal of Foundations of Computer Science ():587-612 (2002). Section 6 in: the Speed Prior: A New Simplicity Measure Yielding Near-Optimal Computable Predictions. in J. Kivinen and R. H. Sloan, editors, Proceedings of the 15th Annual Conference on Computational Learning Theory (COLT 2002), Sydney, Australia, Lecture Notes in Artificial Intelligence, pages 216--228. Springer, 2002|volume=13|issue=4|pages=1–5|date=2000|bibcode = 2000quant.ph.11122S }}</ref><ref>[[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2002): Hierarchies of generalized Kolmogorov complexities and nonenumerable universal measures computable in the limit. International Journal of Foundations of Computer Science 13(4):587–612 [http://www.idsia.ch/~juergen/kolmogorov.html IDSIA – Dalle Molle Institute for Artificial Intelligence]</ref> He also explicitly discusses the more restricted ensemble of quickly computable universes.<ref>[[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2002): The Speed Prior: A New Simplicity Measure Yielding Near-Optimal Computable Predictions. Proc. 15th Annual Conference on Computational Learning Theory (COLT 2002), Sydney, Australia, Lecture Notes in Artificial Intelligence, pp. 216–228. Springer: [http://www.idsia.ch/~juergen/speedprior.html IDSIA – Dalle Molle Institute for Artificial Intelligence]</ref> ==== Brian Greene's nine types ==== {{anchor|Brian Greene's nine types of parallel universes}} American [[theoretical physicist]] and [[Super-string theory|string theorist]] [[Brian Greene]] discussed nine types of parallel universes:<ref>In [[The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]], 2011</ref> ;Quilted: The [[#Level I: Beyond our cosmological horizon|quilted multiverse]] works only in an infinite universe. With an infinite amount of space, every possible event will occur an infinite number of times. However, the speed of light prevents us from being aware of these other identical areas. ;Inflationary: The [[Eternal inflation|inflationary multiverse]] is composed of various pockets where inflation fields collapse and form new universes. ;Brane: The [[Brane cosmology|brane multiverse]] follows from [[M-theory]] and states that our universe is a 3-dimensional brane that exists with many others on a higher-dimensional brane or "bulk". Particles are bound to their respective branes except for gravity. ;Cyclic: The [[cyclic model|cyclic multiverse]] (via the [[ekpyrotic scenario]]) has multiple [[Membrane (M-theory)|branes]] (each a universe) that collided, causing Big Bangs. The universes bounce back and pass through time, until they are pulled back together and again collide, destroying the old contents and creating them anew. ;Landscape: The [[String theory landscape|landscape multiverse]] relies on string theory's [[Calabi–Yau manifold|Calabi–Yau]] shapes. Quantum fluctuations drop the shapes to a lower energy level, creating a pocket with a different set of laws from the surrounding space. ;Quantum: The [[Many-worlds interpretation|quantum multiverse]] creates a new universe when a diversion in events occurs, as in the [[many-worlds interpretation]] of quantum mechanics. ;Holographic: The [[holographic principle|holographic multiverse]] is derived from the [[Holographic principle|theory]] that the surface area of a space can simulate the volume of the region. ;Simulated: The [[Simulated reality|simulated multiverse]] exists on complex computer systems that simulate entire universes. ;Ultimate: The [[Mathematical universe hypothesis|ultimate multiverse]] contains every mathematically possible universe under different laws of physics. gc0pkrnge8dveq0s6vpgpt1kb32ohbl 0 28543 339049 339005 2026-08-18T14:59:24Z DaCoconuh 52546 339049 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:2016_Phnom_Penh,_Pałac_Królewski,_Malowidła_przedstawiające_sceny_z_Reamker_(37).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|[[អង្គទ]](នៅកណ្តាល-ឆ្វេង។),[[ក្រុងរាពណ៍]](នៅកណ្តាល-ផ្នែកខាងស្តាំ។),ព្រះអគ្គមហេសីពីរនាក់នៃ[[ក្រុងរាពណ៍]]([[នាង​មណ្ឌោលគីរី]]-[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងកាមអគ្]][[នាគ]]),[[វត្តព្រះកែវមរកត]].]] រាមាយណៈ ({{lang-en|Reamker}}, {{lang-th|รามเกียรติ์}}, Ramakien, റീയംകെർ)ឥណ្ឌាមាន័យថា ដំណើររបស់រាម ដែលជារឿងដើមរបស់ឥណ្ឌាដែលមានតែមួយកំណាត់ប៉ុណ្ណោះពីពាក់កណ្ដាលសាច់រឿងដល់បញ្ចប់<ref>https://monkcambodia.blogspot.com/2018/04/blog-post_83.html</ref> រឿង​រាមកេរ្តិ៍ ខ្មែរមានន័យថា កិត្តិសព្ទ​របស់រាម ភាពល្បីរណ្ទឺរបស់រាម មានតែខ្សែរទី1ដល់ទី10 និងទី75ដល់80។ រាមកេរ្តិ៍ខ្មែរមានលំនាំតាមរឿងរាមាយណៈ របស់ឥណ្ឌា ប៉ុន្តែអ្នកនិពន្ធខ្មែរមានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការដាក់បញ្ចូលសាច់រឿងអោយមានស្ថានភាពស្របទៅនឹងរបត់សង្គមខ្មែរនាសម័យបុរាណ។ ខ្សែរវគ្គនៃរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ បានដាច់ក៏ដោយសារតែថែវប្រាសាទដែលបានឆ្លាក់រឿងនេះ ត្រូវបានបំភ្លេចបំផ្លាញក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមជាច្រើនសារ។ ល្ខោនខោលដែលជាទម្រង់ល្ខោនមានតាំងពីសម័យអង្គរ ក៏បានលើកយករឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរមកលេងដែរ ដែលនេះជាភស្តុតាងយ៉ាងច្បាស់មួយដែលបង្ហាញថា រឿងរាមកេរ្តិ័ខ្មែរ មានអាយុកាលចាស់ជាង រឿងរាមកៀនថៃទៅទៀត។​<ref>http://reamkerkhmer.blogspot.com/p/characters-des.html</ref> រឿងរាមកៀន ថៃមានន័យដូចខ្មែរ មានខ្សែរទី1រហូតដល់បញ្ចប់ ដោយនិពន្ធបន្ថែមដោយស្ដេចថៃផ្ទាល់រាមាទី1។ ថៃក៏បានលេងរឿងរាមកៀនរបស់ខ្លួន ក្នុងទម្រង់ល្ខោនខូន (ល្ខោនដែលមានទម្រង់ស្រដៀងនឹងល្ខោនខោលខ្មែរដែរ) គេដែរ។ ព្រះរាម មានឈ្មោះថា [[ព្រះពិស្ណុការ]] ដែលជាឈ្មោះប្រសិដ្ឋនាមដោយកូនស្រីទាំង៧របស់អទិទេពព្រហ្មព្រះរាម ត្រូវបាននាងកោសកល្យាណត្រូវជាមហេសីព្រះបាទទស្សរថ យកមកធ្វើជាកូនដែលមានព្រះបរមនាមថាព្រះរាម ត្បូងនិលខ្មៅកើតជាស្វាខ្មៅ ឈ្មោះនិលភ័ក្រ អ្នកនាំសារព្រះរាម ថៃក្រឡៃទៅជានិលផាត ថ្លើមថ្មពណ៌សកើតជា[[ហនុមាន]] ហនុមានច្រឡំថាព្រះរាមជាឪពុករបស់ខ្លួន ព្រះរាមចង្អុលទៅព្រះអាទិត្យ ហនុមានហោះទៅព្រះអាទិត្យក្រឡេកឆេះសល់តែរោមមួយសរសៃដោយក្ដីអណិតក៏ជប់ឲរស់ឡើងវិញ ហើយបានស្ដោះកូនព្រះអាទិត្យ៧ដួងឲហនុមានលេបទើបហនុមានរិទ្ធខ្លាំងពូកែ ។ នាងកៃកេសីស្នំទី១របស់ព្រះបាទទស្សរថ បោកឲនាង សមុទ្រទេវីស្នំទី២ ហូបបាយរបស់នាងកោសកល្យាណ ដែលជាបាយ ៣ចំនែករបស់ព្រះឥន្ទជប់ទៅឲនាងទាំង ៣ ដែលសុំកូនពីទ្រង់ នាងកោសកល្យាណ កូនចិញ្ចឹមព្រះរាម នាងកៃកេសី កូនឈ្មោះ ភិរុទ នាងសមុទ្រទេវី កូនទី១ព្រះលក្សណ៍ និង សុត្រុត នាងសីដា កូនរបស់ ព្រះបាទជន្មក៏ នៅនគរ មិថិលា ពាលី ស្ដេចយក្សក្បាលស្វា គ្រប់គ្រងពលយក្សអសុរៈនៅនគរ បាតាល់ ថៃក្រឡៃថា នគរខាន់ខិនបុរី សុគ្រីព ប្អូន ពាលី អង្គទ កូនរបស់ពាលី និងនាងមណ្ឌលគិរី នាងស្វាហាយ ប្អូនស្រីពាលី គោឧសភារាជ យាន្តជំនិះព្រះសីវៈ ដែលហនុមានទៅយកទឹកមូត្រ ជតាយុ ស្ដេចគ្រុឌ យាន្តជំនិះ ព្រះវិស្ណុះ ដែលតាមជួយ ព្រះរាម គ្រប់ពេលវេលា និង អតីតកាល ជាក្មេងធម្មបាលកុមារ ក្រុងរាពណ៍ យក្សក្បាល ១០ ដៃ ២០ សោយរាជ្យនៅនគរលង្កា ឥន្រ្ទជិត កូនក្រុងរាពណ៍ និង នាងមណ្ឌលគីរីដែលត្រូវ ក្រុងរាពណ៍ ដណ្ដើមពី ពាលី រាមសូរ្យ [[យក្ស]] ដែលខឹងនិងរារាំងដំណើរព្រះរាម ដែលបានឲត្បូងមោរា ទៅឥសីគ្រូ ហើយត្បូងបានទៅនាងមេខលា ថៃហៅថា នាងកែវមនោរា ។ Admin និងលើកយកតួអង្គ ទាំងអស់មកពេលក្រោយ ។ រឿងរាមកេរ្តិ៍ នាងសីតា ឥណ្ឌា ខ្មែរហៅនាងសេដា ជាព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទជនក នៅនគរមិថិលា នាងមានសម្រស់ដាច់គេនៅនគរមិថិលា និងមានរូបសម្បត្តិស្អាតដូចស្រីសួគ៌ ព្រះបាទជនក ចង់រើសស្វាមីមកឲនាង ដោយចេញរាជសាររាល់អ្នកណាដែលអាចលើកដងធ្នូរដែលកើតចេញពីការកូរសមុទ្រទឹកដោះបាន ទ្រង់និងលើកកូនឲអ្នកនោះ ពេលនោះមានការចូលរួមពីគ្រប់ទិសទី ទាំងទេវៈ ក្រុមយក្សជាច្រើន ក្រុងខរ ក្រុងរាពណ៍ ព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ សុទ្ធតែចង់បានរូបនាងតែគ្មានអ្នកណាម្នាក់លើកដងធ្នូរនោះរួចនោះទេ សូម្បីតែព្រះរាមដែលមកលើកក្រោយគេ ទ្រង់បាននឹកឃើញ ត្បូងបុក្ដា ត្បូងពណ៌ស្វាយដែលទទួលបានពីកូនទាំង៧របស់អទិទេពព្រហ្ម ទ្រង់បានដាក់វាចូលទៅក្នុងដងធ្នូរ ពេលនោះទ្រង់បានលើករួច ហើយទទួលបាននាងសីដាសមដូចបំណង ហើយជាពេលដែលទទួលបានការច្រណែនគ្រប់អ្នកទាំងពួង មកដល់តាមផ្លូវនៃព្រំដែននគរក្រុងខរៈ បានជួបនិងយក្សឈ្មោះ ពិរាធ ថៃហៅថាភិរាជ ឃើញនាងសីដាស្អាតក៏ចាប់នាងទៅ ក៏កើតចម្បាំងជាមួយព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៍ អ្នកទាំងពីរក៏សម្លាប់យក្សនោះទៅ ក្រោយមកពួកគេបានជួបនិងយក្ស សូរបន់ខា ដែលជាប្អូនស្រីក្រុងរាពណ៍ កាឡាខ្លួនជាស្រីស្អាតមកស្រលាញ់ ព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៍ ដោយព្រះលក្សណ៍ សុើបដឹងថានាងជាយក្ស ក៏ខឹងខ្លាំងចាប់នាងមកកោរសក់ សូរបន់ខា យំរហូតលឺដល់ ក្រុងខរៈ ផ្អើលដល់ក្រុងខរដែលជាប្អូនក្រុងរាពណ៍ក៏នាំកូននិងពលសេនាចេញច្បាំងនិងព្រះរាម រួចក៏ត្រូវព្រួញសីលដែលកើតពីការកូសមុទ្រទឹកដោះ ដែលព្រះរាមលើករួច យកមកបាញ់ ក្រុងខរ និងពលសេនាស្លាប់អស់ទៅ ដំណឹងស្លាប់ប្អូនលឺមកដល់ក្រុងរាពណ៍ ក៏សម្រេចចិត្តរៀបគម្រោងទៅចាប់នាងសីដា ដោយឲបរិវារខ្លួនឈ្មោះមហារី ក្រឡាខ្លួនជាប្រឺសដើម្បីបញ្ឆោតឲព្រះរាមនិង ព្រះលក្សណ៍៏ចេញទៅបរបាញ់ដើម្បីយកស្បែកធ្វើផាហ៊ុំឲនាងសីដា ក្រោយពេលអ្នកទាំងពីរទៅផុត ក្រុងរាពណ៍ ក៏ចាប់យកនាងសីដាទៅ តែត្រូវរារាំងដោយស្ដេចគ្រុឌដែលជាយាន្តជំនិះរបស់ព្រះវិស្ណុះ ដែលថៃក្រឡៃថាស្ដេចកុកស ពេលនោះក្រុងរាពណ៌ ក៏ដោះជញ្ជៀននាងសីដាសូត្រមន្តគាថា គប់ជញ្ជៀននាងសីដាត្រូវស្លាប ជតាយុ ធ្លាក់ចុះមកហើយក៏នាំនាងសីដាហោះទៅនគរលង្កាបាត់ទៅ ចំនែកជតាយុចាំរៀបរាប់ហេតុការណ៍ឲព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៍ បានដឹង....។ រឿងរាមកេរ្តិ៍ ក្រោយពេលស្ដេចគ្រុឌ ជតាយុ ប្រាប់ដំណឹងដល់ព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៍ ហើយជតាយុ ដែលជាគ្រុឌចំណាស់ដែលមានអាយុរាប់ពាន់ឆ្នាំ ក៏រលត់សង្ខារទៅ ។ ស្ដេចគ្រុឌ ជតាយុ ជាយាន្តជំនិះព្រះវិស្ណះ ជាអ្នក តាមជួយព្រះរាមនៅវ័យក្មេង ក្នុងការផ្ដល់សេរីសួស្ដី៣ ប្រការ នៅដើមសូត្រកប្បាស ខ្មែរហៅដើមគរ ពលរដ្ឋមួយចំនួនធំយកនិទានពីថៃវិញ ថាដើមត្នោត ។ ព្រះព្រហ្មដាក់សង្ខាររបស់ខ្លួនក្នុងការកាត់ភ្នាល់ក្បាល របស់ខ្លួនដោយចង់ផ្ចាញ់ធម្មបាលកុមារ ឬ ព្រះរាម ដែលមានកំណើតពីអវតាព្រះវិស្ណុះ ព្រះសីវៈអស់សង្ខារក្នុងការផ្នាល់ឲ្យសភាវៈកេទុសុី ។ ព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៍ បានអស់កម្លាំងសំរាកនៅក្រោមដើមស្វាយមួយ រំពេចនោះ ថ្លើមថ្មពណ៌សដែលនៅក្នុងថង់យាម ព្រះរាមបានរីកមាឌ ហើយកើតជាស្វាស មួយក្បាល វាបើកភ្នែកដំបូងឃើញព្រះរាមមុនគេ ក៏យល់ថា ព្រះរាមជាឪពុករបស់ខ្លួនហើយតាមព្រះរាមជាប់ស្អិតមិនរបេះនោះទេ ដោយភាពធុញទ្រាន់ព្រះរាមក៏ចង្អុលទៅព្រះអាទិត្យហើយពោលថានោះទើបឪពុកឯង រំពេចនោះស្វាសក៏ហោះសម្ដៅទៅព្រះអាទិត្យ ព្រះអាទិត្យក្រឡេកឆេះសល់តែរោមមួយសរសៃ ដោយក្ដីអណិតព្រះអាទិតក៏ជប់ឲស្វាសនោះរស់ឡើងវិញ ហើយបានស្ដោះកូនព្រះអាទិត្យ៧ដួងឲស្វាសនោះលេប ទើបស្វានោះមានរិទ្ធខ្លងពូកែ និងបញ្ជូនស្វាសនោះមកជួបនិងព្រះរាមវិញ ដោយសារស្វាសនោះមានចង្ការបាក់ព្រះរាមក៏ឲឈ្មោះថា ហនុមាន ហើយថៃនិទានផ្សេងពីនេះ ។ ដោយល្ខោនខោលខ្មែរ ហនុមាន ប្រើទម្រង់គ្រឿងស ថៃក្រឡៃ ទម្រង់គ្រឿងល្ខោនខោល ហនុមាន មានលាយពណ៌ក្រហម និង ពណ៌លឿង។ រឿងរាមកេរ្តិ៍ ដំណើរទៅជួយនាងសីដា ក្រោយពេល ព្រះរាម និង ព្រះលក្សណ៌ ព្រមទាំងហនុមាន ស្គាល់គ្នាពួកទ្រង់ក៏បន្តដំណើរទៅមុខទៀត ហើយសម្រាកនៅក្បែរអូរមួយ ព្រះលក្សណ៌ក៏ចុះទៅស្រង់ទឹកអូរនោះ ហើយបានលឺសម្លេងយំសោក របស់ សុគ្រីព ដែលជាប្អូនរបស់ពាលី ដែលត្រូវបានពាលីបណ្ដេញចេញពីនគរបាតាល់ ព្រះលក្សណ៌បានសួរនាំសុគ្រីពហើយនាំ សុគ្រីពមកជួបព្រះរាម ដោយក្ដីគុំគួន ការសន្យាបានកើតឡើង បើព្រះរាមអាចសម្លាប់ ពាលីបាន ទូលបង្គំសុខចិត្តថ្វាយទ័ពស្វា 5ម៉ឺននាក់ ដល់ទ្រង់ដើម្បីទៅរំដោះនាងសីដា សុគ្រីពនាំ ព្រះរាមនិង ព្រះលក្សណ៌ទៅជួបនិង ពាលលី សុគ្រីព កកើតចម្បាំងជាមួយពាលី ដោយក្ដីច្រឡំ ព្រះរាមមិនអាចថ្លែងស សម្លាប់ពាលីបាន ព្រះលក្សណ៌បានប្រាប់ឲសុគ្រីពផ្អាកប្រយុទ្ធមួយភ្លេតសិន ហើយយកកម្រង់ផ្ការពាក់ដើម្បីសម្គាល់សុគ្រីព ព្រះរាមក៏បានថ្លែងសសម្លាប់ ពាលីបាន ព្រះឥន្ទឃើញដូចនេះមានភាពសប្បាយចិត្តក៏ត្រាសបង្គាប់ឲព្រះវាយោគ៌ ឥណ្ឌាហៅព្រះវាយោគ៌ ថៃហៅវ៉ាយុ ឲបក់ធាតុស្វាពាលីទៅចាប់កំណើតថ្មី ក្រោយចប់កិច្ចការ សុគ្រីពមិនអាចរកទ័ពស្វាទាំង 5ម៉ឺុននាក់ បានភ្លាមៗ ព្រះរាមខ្ញាល់គម្រាមថ្លែងសកើតជាភ្លើងដុតឆេះនគរបាតាល់ សុគ្រីព សុំពន្យាពេលដោយឲហនុមាន មានវ័យធំ សុគ្រីពឲហនុមានក្រឡាខ្លួនតូចចូលក្នុងថង់ក្រណាត់ ហើយយកទៅជួបនិងមហាជម្ពូរាជដែលជាគ្រូ ដើម្បីជប់ឲហនុមានឲមានវ័យធំ ក្រោយមកហនុមានក៏មានវ័យធំហើយជួបនិងព្រះរាមក៏បន្តដំណើរឆ្ពោះទៅកោះលង្កាបន្ត ដែលហែរហមដោយទ័ពស្វាចំនួន 5មុឺន ដែលមានមេទ័ពឈ្មោះ រុក្ខរៈពានរ ពួកគេបានទៅដល់ឆ្នេរសមុទ្រ តែមិនអាចឆ្លងសមុទ្រទៅបាន ទើបឲហនុមានហោះទៅក្រុងលង្កាមុន ហនុមានបន្លំខ្លួនជាមេទ័ពក្រុងរាពណ៌ ឈ្មោះ ទស្សកណ្ឌ ហើយសចូលក្នុងក្រុងលង្កាសុើបដឹងពីការលាក់ទុកនាងសីដានៅសួនអសោក រួចចូលជួបនាងសីដារៀបរាប់ហេតុការណ៍ទាំងពួង តែនាងនៅតែមិនជឿហនុមានក៏យកជញ្ជៀនដែល ក្រុងរាពណ៌គប់ស្ដេចគ្រុឌ ទើបនាងសីដាជឿហនុមាន តែហនុមានមិនអាចយកនាងចេញបានភ្លាមក៏ អុកឡុកក្រុងលង្កា ក្រុងរាពណ៌ខឹងខ្លាំង បញ្ជាឲកូនរបស់ខ្លួនទៅចាប់ ហនុមាន ។ ឥន្ទ្រជិត បានថ្លែងសជា នាគរាជ រំព័ទ ចាប់ហនុមានបាន និងវាយដំសួរនាំហនុមាន ហនុមានប្រាប់ពីរដំណើរមករំដោះនាងសីដា ដោយមិនមានការភ័យខ្លាច ឥន្ទ្រជិតយកឧបករណ៍ផ្សេងៗមកស្លាប់ហនុមាន តែហនុមានមិនស្លាប់ ឥន្ទ្រជិតទាល់ប្រាជ្ញាក៏ទូលថ្វាយក្រុងរាពណ៌ ក្រុងរាពណ៌ឲគេយកក្រណាត់ជ្រលក់ប្រេងមករុំហនុមាន ហនុមានក្រឡាខ្លួនកាន់តែធំ ក្រុងរាពណ៌ប្រើក្រណាត់រំកាន់តែធំរួចដុត ហនុមានបង្រួមខ្លួនតូចវិញ ក្រណាត់ធ្លាក់មកឆេះក្រុងលង្កា ហនុមាន ប្រើកន្ទុយដែលជាប់ក្រណាត់ដុតឆេះពេញក្រុងលង្កា ។ ហនុមានចេញមកប្រាប់ដំណឹងដល់ព្រះរាមវិញ ព្រះរាមត្រេកអរណាស់ក៏តែងតាំងហនុមានជា កំផែងពេជ្រ ។ ព្រះរាមឲហនុមានទៅសុំជំនួយពីមហាជម្ពូរាជ ដើម្បីឆ្លងមហាសមុទ្រ ហនុមានតំកើងរឹកពេលទៅជួប មហាជម្ពូរាជ មហាជម្ពូរាជខឹងក៏ចាប់ហនុមានដាក់គុគ ហនុមានព្រមចូលគុគ ក្រោយមកហនុមាន ហោះនាំទាំងបល័ង្កដែលជម្ពូរាជដែលកំពុងផ្ទុំមកជួបព្រះរាម ព្រះរាមខ្លាចជម្ពុរាជ ភ្ញាក់ដឹងខ្លួនខឹង ក៏ចាត់ឲព្រះលក្សណ៌ទៅទូលព្រះវាយោគ៌ (ខ្យល់) សុំឲព្រះឥន្ទជួយ ព្រះឥន្ទបានយាងមកនិង ជប់ឲព្រះរាម ក្លាយជាព្រះវិស្ណុះ ហើយរៀបរាប់ពីអវតាមនុស្សដែលជាព្រះរាមទៅជម្ពូរាជដឹង ជម្ពូរាជយល់ព្រមជួយនិងបង្ហាត់ឲហនុមានចេះពន្លីចារណ៍លើដុំថ្មបោះទៅសមុទ្រឲអណ្ដែតរដើម្បីធ្វើជាស្ពានទៅយកនាងសីដា ។ ៚(ស្ពានព្រះរាមមានប្រវែងជាង 80 គីឡូម៉ែតពីឆ្នេរឥណ្ឌា ដល់ឆ្នេរសេរីលង្កា ដែលរកឃើញនៅឆ្នាំ 2007 ស្ពាននេះមានឈ្មោះថា Ram setu)៚៚៚ នៅពេលដែលកំពុងដំណើរការលើកថ្មនោះ ហនុមានបានប្រទះនឹងទេពមច្ឆា ក៏កើតក្ដីប្រតិព័ទ្ធរវាងគ្នា។បន្ទប់មកហនុមានក៏បានលានាងទេពមច្ឆាដើម្បីបន្តសាងសង់ស្ពានបន្ត។ចំណារក្រោយមក នាងទេពមច្ឆាបានប្រសូត្របុត្រមួយដែលមានមុខនិងខ្លួនស្វា កន្ទុយត្រី មានឈ្មោះថា មច្ឆានុព។ លុះពេលមួយដែរហនុមាន បានប្រទះនឹង មច្ឆានុព ពុំយល់សេចក្ដីថាជាសាច់ឈាមខ្លួន ក៏បានប្រយុទ្ធគ្នាមួយគ្រា រហូតដល់មច្ឆានុពទប់ទល់លេងបាន ក៏បានរត់ទៅជួបម្ដាយ។ គ្រានោះហើយទើបហនុមានជ្រាបច្បាស់ថា មច្ឆានុពជាកូនខ្លួន ក៏កើតក្ដីអាឡោះអាលៃជាពន់ពេក។ ==កំណត់== {{commons category| រឿងរាមកេរ្តិ៍}} {{Reflist}} == តួអង្គសំខាន់ក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ == *[[​ព្រះ​រាម​]] *[[នាង​សីតា]] *[[ព្រះលក្សណ៍]] *[[ព្រះ​សុត្រុត]] *[[ព្រះភិរុត]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[អង្គទ]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងកាមអគ្]] *[[នាគ]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] g80oli06z6qclli3fdqo9lucq7xeqwa 0 28684 339023 338885 2026-08-18T13:48:45Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោងសម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី ជាព្រះរាជបុត្រី នៃសម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា 339023 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី<br/>(ឬ សម្ដេចព្រះមហាទេវីក្សត្រី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះអនុមហេសី) | image = | imgw = | caption = | reign = គ.ស. ១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | personal name = | full name = | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br/>(តំណែង​ព្រះអគ្គមហេសី) | successor = [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]<br/>(តំណែងព្រះទេពី) | spouse = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថាទី១]]<ref name=":0">{{Citation |last=Jacobsen |first=Trude |chapter=Querulous queens, bellicose brai |date=2020-01-07 |title=Women Warriors in Southeast Asia |pages=48–63 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315737829-3 |access-date=2024-10-16 |place=Abingdon, Oxon; New York, NY : Routledge, 2020. {{!}} Series: Routledge studies in the modern history of Asia |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-73782-9}}</ref> | issue = | royal house = រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល {{small|(ដោយកំណើត)}}<br/>[[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | dynasty = រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល {{small|(ដោយកំណើត)}}<br/>[[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[ចន្ទរាជា]]<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> | mother = ​ | birth_date = | birth_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]រាជធានី[[លង្វែក|បន្ទាយលង្វែក]] [[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | death_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]រាជធានី[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ស្រីសន្ធរ]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]<br><small>(រួម​ជាមួយ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]（[[វិញ្ញាណនិយម]])និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនាបែបខ្មែរ]])</small> |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី''' ឬ '''សម្ដេចព្រះមហាទេវីក្សត្រីយ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជាព្រះមហេសីរងនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថាទី១]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]។<ref name=Jacobsen>{{cite book |last=Jacobsen |first=Trudy |year=2008 |title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History |publisher=NIAS Press |isbn=978-87-7694-001-0}}</ref> និងដែលមានតួនាទី និងឥទ្ធិពលនយោបាយយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្របសម្រួលកិច្ចការព្រះនគរ និងទាក់ទងនឹងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្សសម័យនោះ។ ក្នុង[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារ]]ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ទ្រង់មានអំណាចនិងឥទ្ធិពលក្នុងការជួយសម្រេចព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំប្រទេស<ref name=Jacobsen /> ព្រមទាំងទាក់ទងនឹងការដោះស្រាយបញ្ហាផ្ទៃក្នុងរាជវង្ស និងការនិមន្តព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៤|ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌]]មកវិញ។<ref name=":0" /> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] ដោយលោកអេង-សុត {{commons category|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br/>(តំណែង​ព្រះអគ្គមហេសី)}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីអគ្គមហេសីកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះភគវតីនៃក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលលង្វែក]])|years= គ.ស. ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]<br/>(តំណែងព្រះទេពី)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះនាងសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] thxylh4x7h6u9oqozof8wmizluqbcvp 339024 339023 2026-08-18T13:49:47Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោងសម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី ជាព្រះរាជបុត្រី នៃសម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា 339024 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី<br/>(ឬ សម្ដេចព្រះមហាទេវីក្សត្រី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះអនុមហេសី) | image = | imgw = | caption = | reign = គ.ស. ១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | personal name = | full name = | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br/>(តំណែង​ព្រះអគ្គមហេសី) | successor = [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]<br/>(តំណែងព្រះទេពី) | spouse = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថាទី១]]<ref name=":0">{{Citation |last=Jacobsen |first=Trude |chapter=Querulous queens, bellicose brai |date=2020-01-07 |title=Women Warriors in Southeast Asia |pages=48–63 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315737829-3 |access-date=2024-10-16 |place=Abingdon, Oxon; New York, NY : Routledge, 2020. {{!}} Series: Routledge studies in the modern history of Asia |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-73782-9}}</ref> | issue = | royal house = រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល {{small|(ដោយកំណើត)}}<br/>[[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | dynasty = រាជវង្សចតុមុខ​មង្គល {{small|(ដោយកំណើត)}}<br/>[[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[ចន្ទរាជា]]<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> | mother = ​ | birth_date = | birth_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]រាជធានី[[លង្វែក|បន្ទាយលង្វែក]] [[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | death_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]រាជធានី[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ស្រីសន្ធរ]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី''' ឬ '''សម្ដេចព្រះមហាទេវីក្សត្រីយ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជាព្រះមហេសីរងនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះ[[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថាទី១]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]។<ref name=Jacobsen>{{cite book |last=Jacobsen |first=Trudy |year=2008 |title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History |publisher=NIAS Press |isbn=978-87-7694-001-0}}</ref> និងដែលមានតួនាទី និងឥទ្ធិពលនយោបាយយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្របសម្រួលកិច្ចការព្រះនគរ និងទាក់ទងនឹងព្រះបរមរាជវង្សានុវង្សសម័យនោះ។ ក្នុង[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារ]]ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ទ្រង់មានអំណាចនិងឥទ្ធិពលក្នុងការជួយសម្រេចព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំប្រទេស<ref name=Jacobsen /> ព្រមទាំងទាក់ទងនឹងការដោះស្រាយបញ្ហាផ្ទៃក្នុងរាជវង្ស និងការនិមន្តព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៤|ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌]]មកវិញ។<ref name=":0" /> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] ដោយលោកអេង-សុត {{commons category|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br/>(តំណែង​ព្រះអគ្គមហេសី)}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីអគ្គមហេសីកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះភគវតីនៃក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[សម័យកាលលង្វែក]])|years= គ.ស. ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]<br/>(តំណែងព្រះទេពី)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះនាងសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] muz36kys4r75z64ri2vqatqzrg2rdkk 0 28821 339039 336400 2026-08-18T14:19:42Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​ប្រវត្តិព្រះស្នំជាតិលាវនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា សម័យកាលលង្វែកនិងព្រះមាតានៃព្រះបាទពញ្ញាញោម សម័យកាលស្រីសន្ធរ៕ 339039 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ព្រះម្នាងពេជ<br/>(អ្នកម្នាងពេជមេលាវ) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះស្រឹង្គារ) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = ព្រះម្នាងមេលាវ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]រាជទេពី | successor = [[បទុមា|សម្ដេចព្រះបុទមាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[បរមរាមាទី២|បរមរាមាជើងព្រៃ]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = ព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] | royal house = | dynasty = ត្រកូលមន្ត្រីខ្ញុំរាជការ[[ជនជាតិលាវ]] (ដោយកំណើត)<br>[[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំ]][[ជនជាតិលាវ]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]៕ <ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%84%E1%9E%98</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]រាជទេពី}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះស្រឹង្គារ)|years= គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[បទុមា|សម្ដេចព្រះបុទមាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[បរមរាមាទី២|បរមរាមាជើងព្រៃ]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] 8q6grfdwlinuk1pw36lm0kkfonz0hli 0 34384 339121 338092 2026-08-19T09:15:14Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339121 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[រូបភាព:Frank_Lloyd_Wright_portrait.jpg|thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍]] '''Frank Lloyd Wright''' (ឈ្មោះកំណើត '''Frank Lincoln Wright''', មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា [[ស្ថាបត្យករ]]​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។  គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> == ជីវប្រវត្តិ{{Anchor| Biography}} == Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from [[វ៉ែល|Wales]] to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6|last=Secrest|first=Meryle|publisher=University of Chicago Press|year=1998|page=[https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6/page/58 58]}}</ref> The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation. In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in [[ភីឡាដេលផ្យា|Philadelphia]] and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top&nbsp;... and played&nbsp;... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks&nbsp;... All are in my fingers to this day&nbsp;..."<ref>Alofsin, Anthony (1993). </ref> Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity. The Wright family struggled financially in Weymouth and returned to Spring Green, Wisconsin, where the supportive Lloyd Jones clan could help William find employment. They settled in Madison, where William taught music lessons and served as the secretary to the newly formed Unitarian society. Although William was a distant parent, he shared his love of music, especially the works of Johann Sebastian Bach, with his children. Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again.<ref>''An Autobiography,'' by Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51</ref> At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters. == ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888){{Anchor| Education and first Chicago years}} == Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992, p.72</ref> He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity,<ref>[http://www.phideltatheta.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=161 Phi Delta Theta list of Famous Phis, accessed on May 26. 2008]</ref> took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 82</ref> . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee.<ref name="Wright"><cite class="citation book" id="CITEREFWright2005">Wright, Frank Lloyd (2005). </cite></ref> Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin.<ref name="FLWF"><cite class="citation web">[http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html "A brief Biography"]. </cite></ref> While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts.<ref name="OGorman"><cite class="citation book" id="CITEREFO.27Gorman2004">O'Gorman, Thomas J. (2004). </cite></ref> Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home. In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=69}}</ref> Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=66}}</ref> Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building".<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=83}}</ref> Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=86}}</ref> == Adler & Sullivan (1888–1893){{Anchor| Adler & Sullivan}} == Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=89–94}}</ref> In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as ''Lieber Meister'' (German for "Dear Master").<ref name="Tafel"><cite class="citation book" id="CITEREFTafel1985">Tafel, Edgar (1985). </cite></ref> He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_Home_and_Studio_(west_side_zoom).JPG|រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois]] On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?"<ref name="Wright 2005, p. 97">{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=97}}</ref> With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.<ref name="Weil"><cite class="citation book">Frank Lloyd Wright Preservation Trust (2001). </cite></ref> According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=100}}</ref><ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> [[ឯកសារ:Oak_Park_Il_Walter_Gale_House4.jpg|រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics]] Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=38–54}}</ref> As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In ''An Autobiography'', Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=101}}</ref> On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Tafel|1985|p=41}}</ref> Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years. == Transition and experimentation (1893–1900) == After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=112}}</ref> Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=118–119}}</ref> With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=119}}</ref> These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School.<ref name="Brooks"><cite class="citation web">Brooks, H. Allen (2005). </cite></ref> They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses.<ref name="Cassidy"><cite class="citation web">Cassidy, Victor M. (October 21, 2005). </cite></ref><ref name="MIT"><cite class="citation web">[http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html "Marion Mahony Griffin (1871–1962)"]. </cite></ref> Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. [[ឯកសារ:William_H._Winslow_House_Front_Facade.jpg|រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois]] Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896).<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=56–109}}</ref> As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=116}}</ref> Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=114–116}}</ref><ref name="Goldberger"><cite class="citation web">Goldberger, Paul (March 9, 2009). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_LLoyd_Wright_Studio_Chicago_Frontage.jpg|រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue]] [[ឯកសារ:Nathan_G._Moore_house_(1895),_Oak_Park,_IL,_rear.JPG|រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois]] Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from ''Arabian Nights'' created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.<ref>{{Cite web|url=http://www.flwright.org/researchexplore/homeandstudio|title=Frank Lloyd Wright Home and Studio {{!}} Frank Lloyd Wright Trust|access-date=2016-03-05|accessdate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jackson-Forsberg|first=Eric|date=September 2012|title=Framing the Hearth: Wright's Fireplace Surrounds|url=|journal=Journo Portfolio|access-date=|accessdate=}}</ref> == Prairie houses == By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: <blockquote class=""> "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!"<ref>''My Father: Frank Lloyd Wright,'' by John Lloyd Wright; 1992; page 35</ref></blockquote>Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style.<ref name="Sommer"><cite class="citation book">Sommer, Robin Langley (1997). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|p=134}}</ref> At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the ''Ladies' Home Journal''. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style. Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. [[ឯកសារ:Arthur_Heurtley_House_(1902),_Oak_Park,_IL.JPG|រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL]] [[ឯកសារ:Darwin_D._Martin_House.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York]] [[ឯកសារ:Taliesin600.jpg|រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle. Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio. == Midlife controversy and architecture == === ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ{{Anchor| Europe and personal troubles}} === [[ឯកសារ:Taliesin-aerial-600.jpg|រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|page=207}}</ref> In 1909, even before the Robie House was completed, Wright and Mamah Cheney went together to Europe, leaving their own spouses and children behind. By this point Wright "rejected" the Prairie Style single-family house model of the upper-middle class, and hoped to work on more democratic architecture.<ref>{{Cite book|title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog|last=Storrer|first=William Allin|date=2007|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226776204|edition=Updated 3rd|location=Chicago|page=xvii}}</ref> He was not getting larger commissions for commercial or public buildings, which frustrated him. What drew Wright to Europe was the chance to publish a portfolio of his work with Berlin publisher Ernst Wasmuth.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, Alfred A. Knopf, 1993, p. 202</ref> The resulting two volumes, titled ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', were published in 1911 in two editions, creating the first major exposure of Wright's work in Europe. The work contained more than 100 lithographs of Wright's designs and was commonly known as the Wasmuth Portfolio. Wright remained in Europe for almost a year and set up home first in Florence, Italy — where he lived with his eldest son Lloyd — and later in Fiesole, Italy where he lived with Mamah. During this time, Edwin Cheney granted Mamah a divorce, though Kitty still refused to grant one to her husband. After Wright returned to the United States in October 1910, he persuaded his mother to buy land for him in Spring Green, Wisconsin. The land, bought on April 10, 1911, was adjacent to land held by his mother's family, the Lloyd-Joneses. Wright began to build himself a new home, which he called Taliesin, by May 1911. The recurring theme of Taliesin also came from his mother's side: Taliesin in Welsh mythology was a poet, magician, and priest. The family motto was ''Y Gwir yn Erbyn y Byd'' which means "The Truth Against the World"; it was created by Iolo Morgannwg who also had a son called Taliesin, and the motto is still used today as the cry of the druids and chief bard of the Eisteddfod in Wales.<ref>{{Cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm|title=Home Country|publisher=Unitychapel.org|date=July 1, 2005|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archivedate=ធ្នូ 28, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm|url-status=dead}}</ref> === Catastrophe at Taliesin studio === On August 15, 1914, while Wright was working in Chicago, Julian Carlton, a male servant from Barbados who had been hired several months earlier, set fire to the living quarters of Taliesin and murdered seven people with an axe as the fire burned.<ref name="bbccarlton"/> The dead included Mamah; her two children, John and Martha; a gardener; a draftsman named Emil Brodelle; a workman; and another workman's son. Two people survived the mayhem, one of whom, William Weston, helped to put out the fire that almost completely consumed the residential wing of the house. Carlton swallowed hydrochloric acid immediately following the attack in an attempt to kill himself.<ref name="bbccarlton"/> He was nearly lynched on the spot, but was taken to the Dodgeville jail.<ref name="bbccarlton"><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin"]. </cite></ref> Carlton died from starvation seven weeks after the attack, despite medical attention.<ref name="bbccarlton"/> === Divorce and further troubles === In 1922, Kitty Wright finally granted Wright a divorce. Under the terms of the divorce, Wright was required to wait one year before he could marry his then-partner, Maude "Miriam" Noel. In 1923, Wright's mother, Anna (Lloyd Jones) Wright, died. Wright wed Miriam Noel in November 1923, but her addiction to morphine led to the failure of the marriage in less than one year. In 1924, after the separation but while still married, Wright met Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg at a Petrograd Ballet performance in Chicago. They moved in together at Taliesin in 1925, and soon Olgivanna was pregnant with their daughter, Iovanna, born on December 2, 1925. On April 20, 1925, another fire destroyed the bungalow at Taliesin. Crossed wires from a newly installed telephone system were deemed to be responsible for the blaze, which destroyed a collection of Japanese prints that Wright estimated to be worth $250,000 to $500,000.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 315–317. "$500,000 Fire in Bungalow,"''The New York Times'', April 22, 1925</ref> Wright rebuilt the living quarters, naming the home "Taliesin III". In 1926, Olga's ex-husband, Vlademar Hinzenburg, sought custody of his daughter, Svetlana. In October 1926, Wright and Olgivanna were accused of violating the Mann Act and arrested in Tonka Bay, Minnesota.<ref>Minnesota Historical Society, Collections Up Close, "[http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ Frank Lloyd Wright Arrested in Minnesota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514194033/http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ |date=2011-05-14 }}"</ref> The charges were later dropped. During this period, Wright designed Graycliff (1926–31), the summer estate of Isabelle and Darwin D. Martin. Wright and Miriam Noel's divorce was finalized in 1927, and once again, Wright was required to wait for one year before remarrying. Wright and Olgivanna married in 1928. == California and the textile block houses == In the 1920s, Wright designed a number of houses in California using precast "textile" concrete blocks reinforced by an internal system of bars. Wright first used his textile block system on the John Storer House in Hollywood, California, in 1923. The house is now used in films, television, and print media to represent the future.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> Typically Wrightian is the joining of the structure to its site by a series of terraces that reach out into and reorder the landscape, making it an integral part of the architect's vision.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> According to Wright's organic theory, all components of the building should appear unified, as though they belong together. Nothing should be attached to it without considering the effect on the whole. To unify the house to its site, Wright often used large expanses of glass to blur the boundary between the indoors and outdoors.<ref name="TMCnet">{{Cite web|author=Lync Voice UC Industry News|title=The Textile Block System [Concrete International]|url=http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|publisher=TMCnet|access-date=February 28, 2014|accessdate=February 28, 2014|archivedate=មីនា 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305203935/http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_LC-USZ62-36384.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|328x328ភីកសែល|Wright in 1926]] With the Ennis House and the Samuel Freeman House (both 1923), Wright had further opportunities to test the limits of the textile block system. He also designed a textile block house for Aline Barnsdall, the Community Playhouse ("Little Dipper"), which was never constructed. Wright's son, Lloyd Wright, supervised construction for the Storer, Freeman and Ennis Houses. Architectural historian Thomas Hines has suggested that Lloyd's contribution to these projects is often overlooked.<ref>{{Cite book|title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900-1970|last=Hines|first=Thomas S.|date=2010|publisher=Rizzoli|isbn=9780847833207|location=New York}}</ref> == រចនាប័ទ្មសរីរាង្គចាស់ទុំ == During the later 1920s and 1930s Wright's Organic style had fully matured with the design of Graycliff, Fallingwater and Taliesin West. Graycliff, located just south of Buffalo, NY is an important mid-career (1926–1931) design by Wright; it is a summer estate designed for his long-time patrons, Isabelle and Darwin D. Martin. Created in Wright's high Organic style, Wright wrote in a letter to the Martins that "Coming in the house would be something like putting on your hat and going outdoors."<ref>State University of New York at Buffalo Archives http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044417/http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php |date=2010-10-22 }}</ref> Graycliff consists of three buildings set within 8.5 acres of landscape, also designed by Wright. Its site, high on a bluff overlooking Lake Erie, inspired Wright to create a home that was transparent, with views through the building to the lake beyond. Terraces and cantilevered balconies also encourage lake views, and water features throughout the landscape were designed by Wright to echo the lake as well. [[ឯកសារ:Wrightfallingwater.jpg|រូបភាពតូច|Fallingwater, Mill Run, Pennsylvania (1937)]] One of Wright's most famous private residences was built from 1934 to 1937—Fallingwater—for Mr. and Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., at Mill Run, Pennsylvania, near Pittsburgh. It was designed according to Wright's desire to place the occupants close to the natural surroundings, with a stream and waterfall running under part of the building. Wright wanted the new residents to live with the waterfalls, to make them part of their everyday lives. He didn't want them to just look at them every now and again. Constructed over a 30-foot waterfall, the house may look very big on the outside but on the inside it is quite small, which surprises some visitors.<ref>{{Cite web|title=What is Fallingwater|url=http://www.fallingwater.org/37/what-is-fallingwater|work=Western Pennsylvania Conservancy|access-date=October 9, 2012|accessdate=October 9, 2012}}</ref> It was made with three bedrooms, a massive living room and a dining room. The house was more of a design for a family getaway, not for a live-in family.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> The construction is a series of cantilevered balconies and terraces, using limestone for all verticals and concrete for the horizontals. The house cost $155,000, including the architect's fee of $8,000. It was one of Wright's most expensive pieces.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> Kaufmann's own engineers argued that the design was not sound. They were overruled by Wright, but the contractor secretly added extra steel to the horizontal concrete elements. In 1994, Robert Silman and Associates examined the building and developed a plan to restore the structure. In the late 1990s, steel supports were added under the lowest cantilever until a detailed structural analysis could be done. In March 2002, post-tensioning of the lowest terrace was completed. Taliesin West, Wright's winter home and studio complex in Scottsdale, Arizona, was a laboratory for Wright from 1937 to his death in 1959. Now the home of the Frank Lloyd Wright Foundation and archives, it continues today as the site of the Frank Lloyd Wright School of Architecture. Wright is responsible for a series of concepts of suburban development united under the term Broadacre City. He proposed the idea in his book ''The Disappearing City'' in 1932, and unveiled a {{Convert|12|ft2|m2|adj=on}} model of this community of the future, showing it in several venues in the following years. He continued developing the idea until his death. === Usonian Houses === [[ឯកសារ:Weltzheimer_Johnson_House_2010.jpg|រូបភាពតូច|Charles Weltzheimer Residence (1948) in Oberlin, Ohio]] Concurrent with the development of Broadacre City, also referred to as ''Usonia'', Wright conceived a new type of dwelling that came to be known as the Usonian House. An early version of the form can be seen in the Malcolm Willey House (1934) in Minneapolis; but the Usonian ideal emerged most completely in the Herbert and Katherine Jacobs First House (1937) in Madison, Wisconsin. Designed on a gridded concrete slab that integrated the house's radiant heating system, the house featured new approaches to construction, including sandwich walls that consisted of layers of wood siding, plywood cores and building paper, a significant change from typically framed walls. Usonian houses most commonly featured flat roofs and were mostly constructed without basements, completing the excision of attics and basements from houses, a feat Wright had been attempting since the early 20th century. The Jacobses also commissioned the "Solar Hemicycle" by Wright in 1944, a seminal project in the solar house movement.<ref name="Denzerbook"><cite class="citation book">Denzer, Anthony (2013). </cite></ref> Intended to be highly practical houses for middle-class clients, and designed to be run without servants, Usonian houses often featured small kitchens — called "workspaces" by Wright — that adjoined the dining spaces. These spaces in turn flowed into the main living areas, which also were characteristically outfitted with built-in seating and tables. As in the Prairie Houses, Usonian living areas focused on the fireplace. Bedrooms were typically isolated and relatively small, encouraging the family to gather in the main living areas. The conception of spaces instead of rooms was a development of the Prairie ideal; as the built-in furnishings related to the Arts and Crafts principles from which Wright's early works grew. Spatially and in terms of their construction, the Usonian houses represented a new model for independent living, and allowed dozens of clients to live in a Wright-designed house at relatively low cost. The diversity of the Usonian ideal can be seen in houses such as the Gregor S. and Elizabeth B. Affleck House (1941) in Bloomfield Hills, Michigan, which projects over a ravine; and the Hanna-Honeycomb House (1937) in Palo Alto, California, which features a honeycomb planning grid. Gordon House, completed in 1963, was Wright's last Usonian design. Fewer than 60 of Wright's Usonian houses were built. His Usonian homes set a new style for suburban design that was a feature of countless developers. Many features of modern American homes date back to Wright, including open plans, slab-on-grade foundations, and simplified construction techniques that allowed more mechanization and efficiency in building. === Personal style and concepts === [[ឯកសារ:Johnsonwax02.jpg|រូបភាពតូច|An open office area in Wright's Johnson Wax headquarters complex]] Some of the built-in furniture remains, while other restorations have included replacement pieces created using his plans. His Prairie houses use themed, coordinated design elements (often based on plant forms) that are repeated in windows, carpets and other fittings. He made innovative use of new building materials such as precast concrete blocks, glass bricks and zinc cames (instead of the traditional lead) for his leadlight windows, and he famously used Pyrex glass tubing as a major element in the Johnson Wax Headquarters. Wright was also one of the first architects to design and install custom-made electric light fittings, including some of the very first electric floor lamps, and his very early use of the then-novel spherical glass lampshade (a design previously not possible due to the physical restrictions of gas lighting). As Wright's career progressed, so did the mechanization of the glass industry. Wright fully embraced glass in his designs and found that it fit well into his philosophy of organic architecture. Glass allowed for interaction and viewing of the outdoors while still protecting from the elements. In 1928, Wright wrote an essay on glass in which he compared it to the mirrors of nature: lakes, rivers and ponds.<ref>Frank Lloyd Wright. </ref> One of Wright's earliest uses of glass in his works was to string panes of glass along whole walls in an attempt to create light screens to join together solid walls. By utilizing this large amount of glass, Wright sought to achieve a balance between the lightness and airiness of the glass and the solid, hard walls. Arguably, Wright's best-known art glass is that of the Prairie style. The simple geometric shapes that yield to very ornate and intricate windows represent some of the most integral ornamentation of his career.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright's glass designs|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000lind_b9j2|last=Lind|first=Carla|date=1995|publisher=Pomegranate Artbooks|isbn=9780876544686|location=San Francisco|pages=57}}</ref> Wright responded to the transformation of domestic life that occurred at the turn of the 20th century, when servants became less prominent or completely absent from most American households, by developing homes with progressively more open plans. This allowed the woman of the house to work in her 'workspace', as he often called the kitchen, yet keep track of and be available for the children and/or guests in the dining room. Much of modern architecture, including the early work of Mies van der Rohe, can be traced back to Wright's innovative work. Wright also designed some of his own clothing. His fashion sense was unique and he usually wore expensive suits, flowing neckties, and capes. He had a fascination with automobiles, purchasing his first car in 1909, a Stoddard-Dayton roadster, and owned many exotic vehicles over the years. During the cash-strapped Depression, Wright drove cheaper vehicles. Some of his last cars in the 1950s included four Volkswagens and a Chevrolet Nomad wagon along with flashier articles such as a Jaguar Mark VII. He owned some 50 cars between 1909 and his death, of which ten are known to be extant. Wright strongly believed in individualism and did not affiliate with the American Institute of Architects during his career, going so far as to call the organization "a harbor of refuge for the incompetent," and "a form of refined gangsterism." When an associate referred to him as "an old amateur" Wright confirmed, "I am the oldest."<ref name="archive">{{Cite web|title=Biography in Sound: Frank Lloyd Wright|url=https://archive.org/details/Biography_in_Sound|work=Old Time Radio|access-date=September 9, 2012|accessdate=September 9, 2012}}</ref> === Significant later works === [[ឯកសារ:Guggenheim_museum_exterior.jpg|រូបភាពតូច|Solomon R. Guggenheim Museum, New York City (1959)]] Wright turned 80 shortly after WWII ended, yet remained busy as ever. The Solomon R. Guggenheim Museum in New York City occupied Wright for 16&nbsp;years (1943–1959)<ref>[http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building Guggenheim Museum — History]</ref> and is probably his most recognized masterpiece. The building rises as a warm beige spiral from its site on Fifth Avenue; its interior is similar to the inside of a seashell. Its unique central geometry was meant to allow visitors to easily experience Guggenheim's collection of nonobjective geometric paintings by taking an elevator to the top level and then viewing artworks by walking down the slowly descending, central spiral ramp, the floor of which is embedded with circular shapes and triangular light fixtures to complement the geometric nature of the structure. However, when the museum was completed, a number of details of Wright's design were ignored, such as his desire for the interior to be painted off-white. Further, the Museum currently designs exhibits to be viewed by walking up the curved walkway rather than walking down from the top level. [[ឯកសារ:Price_tower.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|Wright's Price Tower in Bartlesville, Oklahoma]] The only realized skyscraper designed by Wright is the Price Tower, a 19-story tower in Bartlesville, Oklahoma. It is also one of the two existing vertically oriented Wright structures (the other is the S.C. Johnson Wax Research Tower in Racine, Wisconsin). The Price Tower was commissioned by Harold C. Price of the H. C. Price Company, a local oil pipeline and chemical firm. It opened to the public in February 1956. On March 29, 2007, Price Tower was designated a National Historic Landmark by the United States Department of the Interior, one of only 20 such properties in the state of Oklahoma.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM National Park Service] — ''National Historic Landmarks Designated'', April 13, 2007</ref> == គម្រោងផ្សេងទៀត == Wright designed over 400 built structures<ref>''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog,'' by William Allin Storrer, University of Chicago Press, 1992 (third edition)</ref> of which about 300 survive {{កាលពី|2005|lc=y}}. Four have been lost to forces of nature: the waterfront house for W. L. Fuller in Pass Christian, Mississippi, destroyed by Hurricane Camille in August 1969; the Louis Sullivan Bungalow of Ocean Springs, Mississippi, destroyed by Hurricane Katrina in 2005; and the Arinobu Fukuhara House (1918) in [[ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)|Hakone, Japan]], destroyed in the 1923 Great Kantō earthquake. The Ennis House in California has also been damaged by earthquake and rain-induced ground movement. In January 2006, the Wilbur Wynant House in Gary, Indiana was destroyed by fire.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|title=Preservation Online: Today's News Archives: Fire Guts Rare FLW House in Indiana|publisher=Nationaltrust.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220045039/http://www.nationaltrust.org/Magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|archivedate=February 20, 2008|deadurl=yes}}</ref> [[ឯកសារ:Imperial_Hotel_FFW_1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Imperial Hotel, Tokyo (1923)]] In addition, other buildings were intentionally demolished during and after Wright's lifetime, such as: Midway Gardens (1913, Chicago, Illinois) and the Larkin Administration Building (1903, Buffalo, New York) were destroyed in 1929 and 1950 respectively; the '''Francis Apartments''' and '''Francisco Terrace Apartments''' (both located in Chicago and designed in 1895) were destroyed in 1971 and 1974, respectively; the '''Geneva Inn''' (1911) in Lake Geneva, Wisconsin was destroyed in 1970; and the Banff National Park Pavilion (1911) in Alberta, Canada was destroyed in 1939. The Imperial Hotel, in Tokyo (1913) survived the Great Kantō earthquake but was demolished in 1968 due to urban developmental pressures.<ref>Berstein, Fred A. [http://travel.nytimes.com/2006/04/02/travel/02journeys.html?scp=4&sq=wright+1923&st=nyt "Near Nagoya, Architecture From When the East Looked West,"] ''New York Times.'' </ref> One of his projects, Monona Terrace, originally designed in 1937 as municipal offices for Madison, Wisconsin, was completed in 1997 on the original site, using a variation of Wright's final design for the exterior with the interior design altered by its new purpose as a convention center. The "as-built" design was carried out by Wright's apprentice '''Tony Puttnam'''. Monona Terrace was accompanied by controversy throughout the 60 years between the original design and the completion of the structure.<ref>[http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf Monona Terrace Convention Center, history web page]</ref> Florida Southern College, located in Lakeland, Florida, constructed 12 (out of 18 planned) Frank Lloyd Wright buildings between 1941 and 1958 as part of the Child of the Sun project. It is the world's largest single-site collection of Frank Lloyd Wright architecture.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college|title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College|date=October 31, 2013|publisher=Building Design & Construction Magazine|access-date=July 16, 2015|accessdate=July 16, 2015}}</ref> A lesser known project that never came to fruition was Wright's plan for Emerald Bay, Lake Tahoe.<ref>{{Cite web|url=http://tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|title=Frank Lloyd Wright Emerald Bay, Lake Tahoe|publisher=Tahoelocals.com|date=January 8, 2007|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009}}</ref> Few Tahoe locals know of the iconic American architect's plan for their natural treasure. A house design that Wright completed shortly before his death in 1959 was realized in late 2007 in the Republic of Ireland.<ref>https://passivehouseplus.ie/articles/case-studies/wright-on</ref> The Kalita Humphreys Theater in Dallas, Texas was Wright's final project before his death. === ការធ្វើផែនការសហគមន៍ === Frank Lloyd Wright was interested in site and community planning throughout his career. His commissions and theories on urban design began as early as 1900 and continued until his death. He had 41 commissions on the scale of community planning or urban design.<ref>''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs'', Charles E. and Berdeana Aguar, McGraw-Hill, 2002, p.344</ref> His thoughts on suburban design started in 1900 with a proposed subdivision layout for Charles E. Roberts entitled the "Quadruple Block Plan." This design strayed from traditional suburban lot layouts and set houses on small square blocks of four equal-sized lots surrounded on all sides by roads instead of straight rows of houses on parallel streets. The houses, which used the same design as published in "A Home in a Prairie Town" from the ''Ladies' Home Journal'', were set toward the center of the block to maximize the yard space and included private space in the center. This also allowed for far more interesting views from each house. Although this plan was never realized, Wright published the design in the Wasmuth Portfolio in 1910.<ref>{{Cite book|title=Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs|last=Aguar|first=Charles E.|last2=Aguar|first2=Berdeana|date=2002|publisher=McGraw-Hill|pages=51–56}}</ref> The more ambitious designs of entire communities were exemplified by his entry into the City Club of Chicago Land Development Competition in 1913. The contest was for the development of a suburban quarter section. This design expanded on the Quadruple Block Plan and included several social levels. The design shows the placement of the upscale homes in the most desirable areas and the blue collar homes and apartments separated by parks and common spaces. The design also included all the amenities of a small city: schools, museums, markets, etc.<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/544|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=544}}</ref> This view of decentralization was later reinforced by theoretical Broadacre City design. The philosophy behind his community planning was decentralization. The new development must be away from the cities. In this decentralized America, all services and facilities could coexist "factories side by side with farm and home."<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/542|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=542}}</ref> ==== Notable community planning designs ==== * 1900–03 – Quadruple Block Plan, 24 homes in Oak Park, Illinois (unbuilt) * 1909 – Como Orchard Summer Colony, town site development for new town in the Bitterroot Valley, Montana * 1913 – Chicago Land Development competition, suburban Chicago quarter section * 1934–59 – Broadacre City, theoretical decentralized city plan, exhibits of large-scale model * 1938 – Suntop Homes, also known as Cloverleaf Quadruple Housing Project – commission from Federal Works Agency, Division of Defense Housing, a low-cost multifamily housing alternative to suburban development * 1942 – Cooperative Homesteads, commissioned by a group of auto workers, teachers and other professionals, 160-acre farm co-op was to be the pioneer of rammed earth and earth berm construction<ref>''Treasures of Taliesin: Seventy Seven Unbuilt Designs,'' Bruce Brooks Pfeiffer, Director of the Frank Lloyd Wright Archive</ref> (unbuilt) * 1945 – Usonia Homes, A47 homes (three designed by Wright) in Pleasantville, New York * 1949 – The Acres, also known as Galesburg Country Homes, five homes (four designed by Wright) in Charleston Township, Michigan * 1949 – Parkwyn neighborhood, a plat in Kalamazoo, Michigan developed by Wright containing mostly Usonian homes on circular lots with common spaces in between (since replatted) == សិល្បៈជប៉ុន == Though most famous as an architect, Wright was an active dealer in Japanese art, primarily ''ukiyo-e'' woodblock prints. He frequently served as both architect and art dealer to the same clients; he designed a home, then provided the art to fill it.<ref name="cotter"/> For a time, Wright made more from selling art than from his work as an architect. Wright was also an avid collector of Japanese prints and used them as teaching aids with his apprentices in what were called "print parties".<ref>Julia Meech. </ref> Wright first traveled to Japan in 1905, where he bought hundreds of prints. The following year, he helped organize the world's first retrospective exhibition of works by Hiroshige, held at the Art Institute of Chicago.<ref name="cotter"/> For many years, he was a major presence in the Japanese art world, selling a great number of works to prominent collectors such as John Spaulding of Boston,<ref name="cotter">{{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Seeking Japan's Prints, Out of Love and Need|newspaper=New York Times|date=April 6, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/04/06/arts/art-review-seeking-japan-s-prints-out-of-love-and-need.html}}</ref> and to prominent museums such as the Metropolitan Museum of Art in New York.<ref name="reif"/> He penned a book on Japanese art in 1912.<ref name="reif"/> In 1920, however, rival art dealers began to spread rumors that Wright was selling retouched prints; this combined with Wright's tendency to live beyond his means, and other factors, led to great financial troubles for the architect. Though he provided his clients with genuine prints as replacements for those he was accused of retouching, this marked the end of the high point of his career as an art dealer.<ref name="reif">{{Cite news|last=Reif|first=Rita|title=Frank Lloyd Wright's Love of Japanese Prints Helped Pay the Bills|newspaper=New York Times|date=March 18, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/03/18/arts/art-architecture-the-master-builder-whose-other-love-helped-pay-the-bills.html}}</ref> He was forced to sell off much of his art collection in 1927 to pay off outstanding debts; the Bank of Wisconsin claimed his Taliesin home the following year, and sold thousands of his prints, for only one dollar a piece, to collector Edward Burr Van Vleck.<ref name="cotter"/> Wright continued to collect and deal in prints until his death in 1959, using prints as collateral for loans, often relying upon his art business to remain financially solvent.<ref name="reif"/> The extent of his dealings in Japanese art went largely unknown, or underestimated, among art historians for decades until, in 1980, Julia Meech, then associate curator of Japanese art at the Metropolitan Museum, began researching the history of the museum's collection of Japanese prints. She discovered "a three-inch-deep 'clump of 400 cards' from 1918, each listing a print bought from the same seller—'F. L. Wright'" and a number of letters exchanged between Wright and the museum's first curator of Far Eastern Art, Sigisbert C. Bosch Reitz, in 1918-22.<ref name="reif"/> These discoveries, and subsequent research, led to a renewed understanding of Wright's career as an art dealer. == ការស្លាប់និងកេរ្តិ៍ដំណែល == Turmoil followed Wright even many years after his death on April 9, 1959, shortly after undergoing surgery in Phoenix, Arizona, to remove an intestinal obstruction.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0608.html|title=Frank Lloyd Wright Dies; Famed Architect Was 89|publisher=nytimes.com<!|date=April 10, 1959|accessdate=May 12, 2010|access-date=May 12, 2010}}</ref> After the death of his third wife, Olgivanna in 1985, it was learned that her dying wish had been that Wright, she, and her daughter by her first marriage all be cremated and interred together in a memorial garden being built at Taliesin West. By then, and according to his own wishes, Wright's body had lain for over 25 years in the Lloyd-Jones cemetery, next to the Unity Chapel, near Taliesin, Wright's beloved home in Spring Green, Wisconsin.<ref>The Unity Chapel, designed by Joseph Silsbee, should not be confused with the much larger and vastly more famous Unity Temple, designed by Wright and located in Oak Park, Illinois. </ref> Although Olgivanna had taken no legal steps to move Wright's remains and against the wishes of other family members as well as the Wisconsin legislature, Wright's remains were removed from his grave by members of the Taliesin Fellowship, cremated and sent to Scottsdale where they were later interred in the memorial garden. Today, the original gravesite in Wisconsin, while empty, is still marked with Wright's name.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992.</ref> === Colleagues and influences === [[ឯកសារ:RobieHouseWindows_ChicagoIL.jpg|រូបភាពតូច|Wright-designed window in Robie House, Chicago (1906)]] Wright rarely credited any influences on his designs, but most architects, historians and scholars agree he had five major influences: # Louis Sullivan, whom he considered to be his ''Lieber Meister'' (dear master), # Nature, particularly shapes/forms and colors/patterns of plant life, # Music (his favorite composer was Ludwig van Beethoven), # Japanese art, prints and buildings, # Froebel Gifts {{Citation needed|date=September 2007}} He also routinely claimed the architects and architectural designers who were his employees' work as his own design and claimed that the rest of the Prairie School architects were merely his followers, imitators and subordinates.<ref>"The Magic of America", Marion Mahony Griffin</ref> But, as with any architect, Wright worked in a collaborative process and drew his ideas from the work of others. In his earlier days, Wright worked with some of the top architects of the Chicago School, including Sullivan. In his Prairie School days, Wright's office was populated by many talented architects including William Eugene Drummond, John Van Bergen, Isabel Roberts, Francis Barry Byrne, Albert McArthur, Marion Mahony Griffin and Walter Burley Griffin. The Czech-born architect Antonin Raymond, recognized as the father of modern architecture in Japan, worked for Wright at Taliesin and led the construction of the Imperial Hotel in Tokyo. He subsequently stayed in Japan and opened his own practice. Rudolf Schindler also worked for Wright on the Imperial hotel. His own work is often credited as influencing Wright's Usonian houses. Schindler's friend Richard Neutra also worked briefly for Wright and became an internationally successful architect. Later in the Taliesin days, Wright employed many architects and artists who later become notable, such as Aaron Green, John Lautner, E. Fay Jones, Henry Klumb and Paolo Soleri in architecture and Santiago Martinez Delgado in the arts. As a young man, actor Anthony Quinn applied to study with Wright at Taliesin. However, Wright suggested that he first take voice lessons to help overcome a speech impediment. Bruce Goff never worked for Wright but maintained correspondence with him. Their works can be seen to parallel each other. Simon & Garfunkel recorded So Long, Frank Lloyd Wright as a tribute to Wright. === ការទទួលស្គាល់ === [[ឯកសារ:FrankLloydWright1966USstamp.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|1966 U.S. postage stamp honoring Frank Lloyd Wright]] Later in his life and well after his death in 1959, Wright received much honorary recognition for his lifetime achievements. He received Gold Medal awards from The Royal Institute of British Architects (RIBA) in 1941 and the American Institute of Architects (AIA Gold Medal) in 1949. The medal was a symbolic "burying the hatchet" between Wright and the AIA. In a radio interview he commented, "Well, the AIA I never joined, and they know why. When they gave me the gold medal in Houston, I told them frankly why. Feeling that the architecture profession is all that's the matter with architecture, why should I join them?"<ref name="archive"/> He was awarded the Franklin Institute's Frank P. Brown Medal in 1953. He received honorary degrees from several universities (including his "alma mater", the University of Wisconsin) and several nations named him as an honorary board member to their national academies of art and/or architecture. In 2000, Fallingwater was named "The Building of the 20th century" in an unscientific "Top-Ten" poll taken by members attending the AIA annual convention in Philadelphia. On that list, Wright was listed along with many of the USA's other greatest architects including Eero Saarinen, I.M. Pei, Louis Kahn, Philip Johnson and Ludwig Mies van der Rohe, and he was the only architect who had more than one building on the list. The other three buildings were the Guggenheim Museum, the Frederick C. Robie House and the Johnson Wax Building. In 1992, the Madison Opera in Madison, Wisconsin commissioned and premiered the opera ''Shining Brow'', by composer Daron Hagen and librettist Paul Muldoon based on events early in Wright's life. The work has since received numerous revivals, including a June 2013 revival at Fallingwater, in Bull Run, Pennsylvania, by Opera Theater of Pittsburgh. In 2000, ''Work Song: Three Views of Frank Lloyd Wright'', a play based on the relationship between the personal and working aspects of Wright's life, debuted at the Milwaukee Repertory Theater. In 1966, the United States Postal Service honored Wright with a Prominent Americans series 2¢ postage stamp. Several of Wright's buildings have been proposed by the United States to be UNESCO World Heritage sites. In 1957, Arizona made plans to construct a new Capitol building. Believing that the submitted plans for the new Capitol were tombs to the past, Frank Lloyd Wright offered an alternative to the people of Arizona. Wright felt that Arizona's Capitol should inspire the citizens to loftier heights. Wright's architectural dream of the Oasis captures the spirit of his vision - an oasis from the heat of the desert, an oasis from the mediocrity of our past decisions, an oasis for open government and unconstrained ideas. This collection also includes an early version of the Oasis with three spires, a typewritten transcript where Wright expresses his opinions regarding the various plans for Arizona's Capitol Building, and images of the restoration work completed by Kenneth C. Truong.<ref>{{Cite web|title=Oasis - Frank Lloyd Wright's Design for the Capitol|url=http://azmemory.azlibrary.gov/cdm/landingpage/collection/oasis|publisher=Arizona Capitol Museum|access-date=November 27, 2014|accessdate=November 27, 2014}}</ref> In 2004, one of the spires included in his design was erected in his memory. Consisting of roughly 1,700 individual pieces of steel, the Frank Lloyd Wright Spire is visible from nearly everywhere in residential Scottsdale and illuminates the night sky with a stunning, futuristic architectural ambiance of teal and blue. == គ្រួសារ == Frank Lloyd Wright was married three times and fathered seven children, four sons and three daughters. He also adopted Svetlana Milanoff, the daughter of his third wife, Olgivanna Lloyd Wright.<ref>{{Cite web|author=ascedia.com|url=http://www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|title=Taliesin Preservation, Inc. – Frank Lloyd Wright – FAQs|publisher=Taliesinpreservation.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610011735/http%3A//www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|archivedate=June 10, 2008|deadurl=yes}}</ref> His wives were: * Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871–1959); social worker, socialite (married in June 1889; divorced November 1922) * Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869–1930), artist (married in November 1923; divorced August 1927) * Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897–1985), dancer and writer (married in August 1928) One of Wright's sons, Frank Lloyd Wright, Jr., known as Lloyd Wright, was also a notable architect in Los Angeles. Lloyd Wright's son (and Wright's grandson), Eric Lloyd Wright, is currently an architect in Malibu, California where he has a practice of mostly residences, but also civic and commercial buildings. Another son and architect, John Lloyd Wright, invented Lincoln Logs in 1918, and practiced extensively in the San Diego area. John's daughter, Elizabeth Wright Ingraham, was an architect in Colorado Springs, Colorado, and died September 15, 2013, of congestive heart failure. She is the mother of Christine, an interior designer in Connecticut, and Catherine, an architecture professor at the Pratt Institute.<ref name="Reflecting Pools">{{Cite news|last=Mann|first=Leslie|title=Reflecting pools: Descendants follow in Frank Lloyd Wright's footsteps|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|work=Chicago Tribune|date=February 1, 2008|accessdate=March 28, 2008|access-date=March 28, 2008|archive-date=មីនា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325164342/http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|url-status=dead}}</ref> Wright designed a house for David Samuel Wright, his son by his first marriage to Catherine, and David's wife, Gladys.<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|title=Wright Masterwork Is Seen in a New Light: A Fight for Its Life|url=http://www.nytimes.com/2012/10/03/arts/design/frank-lloyd-wright-house-in-phoenix-faces-bulldozers.html?emc=eta1&_r=0|newspaper=New York Times|date=October 2, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jaimee|title=Growing up Wright|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/2009/03/14/20090314frankfamily0314.html?nclick_check=1|newspaper=The Arizona Republic|date=March 14, 2009}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The Oscar-winning actress Anne Baxter was Wright's granddaughter. Baxter was the daughter of Catherine Baxter, a child born of Wright's first marriage. Baxter's daughter, Melissa Galt, currently lives and works in Atlanta as an interior designer.<ref name="Reflecting Pools"/> His step-daughter Svetlana (daughter of Olgivanna) and her son Daniel died in an automobile accident in 1946. Her widower, William Wesley Peters, was later briefly married to Svetlana Alliluyeva, the youngest child and only daughter of Joseph Stalin. They divorced after she could not adjust to the communal lifestyle of the Wright communities, which she compared to life in the [[សហភាពសូវៀត|Soviet Union]] under her father, and because of the constant interference of Wright's widow. Peters served as Chairman of the Frank Lloyd Wright Foundation from 1985 to 1991. A great-grandson of Wright, S. Lloyd Natof, currently lives and works in Chicago as a master woodworker who specializes in the design and creation of custom wood furniture.<ref>{{Cite news|title=The Short List|url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|work=Chicago Magazine|date=November 2006|accessdate=March 10, 2008|access-date=March 10, 2008|archive-date=ឧសភា 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513050752/http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|url-status=dead}}</ref> == Archives == From Wright’s death in 1959 most of his collections were stored at the headquarters of the Frank Lloyd Wright Foundation — Taliesin, in Spring Green, Wisconsin, and Taliesin West. The collection includes more than 23,000 architectural drawings, about 40 large-scale architectural models, some 44,000 photographs, 600 manuscripts and more than 300,000 pieces of office and personal correspondence. The archive’s architectural models include notable Wright projects like the unrealized St. Mark’s Tower and a version of the Guggenheim. Most of these models were not made for clients; they were constructed for MoMA’s retrospective of Wright in 1940.<ref name="nytimes.com">Robin Pogrebin (September 3, 2012), [http://www.nytimes.com/2012/09/04/arts/design/frank-lloyd-wright-collection-moves-to-moma-and-columbia.html A Vast Frank Lloyd Wright Archive Is Moving to New York] ''New York Times''.</ref> In order to guarantee a high level of conservation and access as well as to transfer the considerable financial burden of maintaining the archive,<ref>Robin Pogrebin (March 9, 2014), [http://www.nytimes.com/2014/03/10/arts/design/models-preserve-wrights-dreams.html Models Preserve Wright’s Dreams] ''New York Times''.</ref> the Frank Lloyd Wright Foundation in 2012 partnered with the Museum of Modern Art and the Avery Architectural and Fine Arts Library to move the archive to New York. Wright’s furniture and art collection remain with the foundation, which will also have a role in monitoring the archive. Together the three parties established an advisory group to oversee exhibitions, symposiums, events and publications.<ref name="nytimes.com"/> Photographs and other archival materials are held by the Ryerson & Burnham Libraries at the Art Institute of Chicago. The Herbert and Katherine Jacobs Residence and Frank Lloyd Wright Records, 1924–1974, Collection includes drawings, correspondence, and other materials documenting the construction of two homes for the Jacobs as well as research files on Wright's life. The Frank Lloyd Wright in Michigan Collection, 1945–1988, consists of research documents, including photocopied correspondence between Wright and his clients, used for the book "Frank Lloyd Wright in Michigan." The Wrightiana Collection, c. 1897–1997 (bulk 1949–1969), includes a variety of printed materials and photographs about Wright and his projects. The Joseph J. Bagley Cottage Collection, c. 1916–1925, contains photographs and drawings documenting the Bagley cottage which was completed in 1916. The architect's personal [http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Archives.html archives] are located at Taliesin West in Scottsdale, Arizona. The Frank Lloyd Wright archives include photographs of his drawings, indexed correspondence beginning in the 1880s and continuing through Wright's life, and other ephemera. The Getty Research Center in Los Angeles, also has copies of Wright's correspondence and photographs of his drawings in their "[http://www.getty.edu/research/conducting_research/special_collections/wright.html Frank Lloyd Wright Special Collection]". Wright's correspondence is indexed in ''An Index to the Taliesin Correspondence'', ed. by Professor Anthony Alofsin, which is available at larger libraries. == ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស == * Annunciation Greek Orthodox Church, Wauwatosa, Wisconsin, 1956–1961 * Beth Sholom Synagogue, Elkins Park, Pennsylvania, 1954 * Child of the Sun, Florida Southern College, Lakeland, Florida, 1941–1958, site of the largest collection of the architect's work * Dana-Thomas House, Springfield, Illinois, 1902 * Darwin D. Martin House, Buffalo, New York, 1903–1905 * Dr. G.C. Stockman House, Mason City, Iowa, 1908 * Edward E. Boynton House, Rochester, New York, 1908 * Ennis House, Los Angeles, 1923 * Fallingwater (Edgar J. Kaufmann Sr. Residence), Bear Run, Pennsylvania, 1935–1937 * First Unitarian Society of Madison, Shorewood Hills, Wisconsin, 1947 * Frank Lloyd Wright Home and Studio, Oak Park, Illinois, 1889–1909 * Frank Thomas House, Oak Park, Illinois, 1901 * Gammage Auditorium, Tempe, Arizona, 1959–1964 * Graycliff. Derby, New York, 1926 * First Jacobs House, Madison, Wisconsin, 1936–1937 * Herbert F. Johnson Residence ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937 * Hollyhock House (Aline Barnsdall Residence), Los Angeles, 1919–1921 * Imperial Hotel, [[ទីក្រុងតូខ្យូ|Tokyo, Japan]], 1923 ''(demolished, 1968; entrance hall reconstructed at Meiji Mura near Nagoya, Japan, 1976)'' * Johnson Wax Headquarters, Racine, Wisconsin, 1936 * Kenneth Laurent House, the only home Wright designed to be handicapped accessible * Kentuck Knob, Ohiopyle, Pennsylvania, 1956 * Larkin Administration Building, Buffalo, New York, 1903 ''(demolished, 1950)'' * Marin County Civic Center, San Rafael, California, 1957–1966 * Marshall Erdman Prefab Houses, various locations, 1956–1960 * Midway Gardens, Chicago, Illinois, 1913 ''(demolished, 1929)'' * Clubhouse at the Nakoma Golf Resort, Plumas County, California, designed in 1923; opened in 2000 * Park Inn Hotel, the last standing Wright designed hotel, Mason City, Iowa, 1910 * Price Tower, Bartlesville, Oklahoma, 1952–1956 * Frederick C. Robie Residence, Chicago, Illinois, 1909 * R.W. Lindholm Service Station, Cloquet, Minnesota, 1958 * Solomon R. Guggenheim Museum, New York City, 1956–1959 * Taliesin, Spring Green, Wisconsin, 1911 & 1925 * Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937 * The Illinois, mile-high tower in Chicago, 1956 ''(unbuilt)'' * Unity Temple, Oak Park, Illinois, 1904 * Usonian homes, various locations, 1930s–1950s * V. C. Morris Gift Shop, San Francisco, 1948 * Westhope (Richard Lloyd Jones Residence, Tulsa, Oklahoma, 1929 * William H. Winslow House, River Forest, Illinois, 1894 * Ward Winfield Willits Residence, and Gardener's Cottage and Stables, Highland Park, Illinois, 1901 == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em|refs=<ref name="bbccarlton"> {{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Mystery of the murders at Taliesin | date = }}</ref> <ref name="Brewster"> {{cite news|first=Mike |last=Brewster |title=Frank Lloyd Wright: America's Architect |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |work=Business Week |publisher=The McGraw-Hill Companies |date=July 28, 2004 |accessdate=January 22, 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302053743/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |archivedate=March 2, 2008 }}</ref> <ref name=Brooks> {{cite web | last = Brooks | first = H. Allen | title = Architecture: The Prairie School | work = Encyclopedia of Chicago | publisher = Chicago Historical Society | year = 2005 | url = http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | accessdate = May 25, 2010 }}</ref> <ref name=Cassidy> {{cite web | last = Cassidy | first = Victor M. | title = Lost Woman | publisher = Artnet Magazine | date = October 21, 2005 | url = http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=Clayton> {{Cite book | last = Clayton | first = Marie | title = Frank Lloyd Wright Field Guide | publisher = Running Press | year = 2002 | pages = 97–102 | isbn = 0-7624-1324-7 }}</ref> <ref name="Denzerbook">{{cite book | last = Denzer | first = Anthony | title = The Solar House: Pioneering Sustainable Design | publisher = Rizzoli | year = 2013 | url = http://solarhousehistory.com/book/ | isbn = 978-0-8478-4005-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200811/http://solarhousehistory.com/book/ |date=2013-07-26 }}</ref> <ref name=FLWF> {{cite web | title = A brief Biography | work = Wright's Life + Work | publisher = Frank Lloyd Wright Foundation | year = 2010 | url = http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html | accessdate = May 16, 2010 }}</ref> <ref name=Gebhard> {{Cite book | last = Gebhard | first = David | author2 = Patricia Gebhard | title = Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects | url = https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh | publisher = Gibbs Smith | year = 2006 | location = Salt Lake City | page = [https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh/page/34 32] | isbn = 1-4236-0005-3 }}</ref> <ref name=Goldberger> {{cite web | last = Goldberger | first = Paul | title = Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred | work = The New Yorker | date = March 9, 2009 | url = http://www.newyorker.com/arts/critics/skyline/2009/03/09/090309crsk_skyline_goldberger | accessdate = March 26, 2009 }}</ref> <ref name=Lind> {{Cite book | last = Lind | first = Carla | title = Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces | url = https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind | place = New York | publisher = Simon & Schuster, Inc. | year = 1996 | pages = [https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind/page/40 40]–43 | isbn = 0-684-81306-8 }}</ref> <ref name="loc"> {{cite web | author = American Treasures of the Library of Congress | title = The Genius of Frank Lloyd Wright | url = http://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html | publisher = Library of Congress | accessdate = February 28, 2014 }}</ref> <ref name=MIT> {{cite web | title = Marion Mahony Griffin (1871–1962) | work = From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago | publisher = Massachusetts Institute of Technology | year = 1996 | url = http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=OGorman> {{Cite book | ref = {{harvid|O'Gorman|2004}} | last = O'Gorman | first = Thomas J. | title = Frank Lloyd Wright's Chicago | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor | publisher = Thunder Bay Press | year = 2004 | location = San Diego | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor/page/31 31]–33 | isbn = 1-59223-127-6 }}</ref> <ref name=Saint>{{Cite journal | last = Saint | first = Andrew | title = Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice | journal = Architectural Research Quarterly | volume = 7 | issue = 2 | pages = 157–167 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | date = May 2004 | url = http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | accessdate = March 16, 2010 | doi = 10.1017/S1359135503002112 | archive-date = មីនា 4, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054252/http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name=Sommer> {{Cite book | last = Sommer | first = Robin Langley | title = Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio | publisher = Barnes & Noble Books | year = 1997 | location = Honk Kong | chapter = Frank W. Thomas House | isbn = 0-7607-0463-5}} </ref> <ref name=Tafel> {{Cite book | ref = {{harvid|Tafel|1985}} | last = Tafel | first = Edgar | title = Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius | url = https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe | place = Mineola, N.Y. | publisher = Dover Publications | year = 1985 | page = [https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe/page/31 31] | isbn = 0-486-24801-1 }}</ref> <ref name="Twombly1979"> {{cite book | last = Twombly | first = Robert | title = Frank Lloyd Wright His Life and Architecture | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000twom | year = 1979 | publisher = A Wiley-Interscience | location = Canada | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000twom/page/276 276]–278 }}</ref> <ref name=Weil> {{Cite book | author = Frank Lloyd Wright Preservation Trust | editor = Zarine Weil | title = Building A Legacy: The Restoration of Frank Lloyd Wright's Oak Park Home and Studio | url = https://archive.org/details/buildinglegacyre0000unse | publisher = Pomegranate | year = 2001 | location = San Francisco | page = 4 | isbn = 0-7649-1461-8 }}</ref> <ref name=Wright> {{Cite book | ref = {{harvid|Wright|2005}} | last = Wright | first = Frank Lloyd | title = Frank Lloyd Wright: An Autobiography | url = https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0 | place = Petaluma, CA | publisher = Pomegranate Communications | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0/page/60 60]–63 | isbn = 0-7649-3243-8 }}</ref>}} == Further reading == === Wright's philosophy === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (ed.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, ed. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biographies === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: Scribner, 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. === Surveys of Wright's work === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence and Peter Reed (eds.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Selected books about specific Wright projects === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Official Website * [http://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html The Frank Lloyd Wright Foundation Archives (The Museum of Modern Art | Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University, New York)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221060655/https://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html |date=2018-12-21 }} * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701005657/https://savewright.org/ |date=2023-07-01 }} * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – PBS documentary by Ken Burns and resources * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Complete list of Wright buildings by location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] from ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} interviewed by Mike Wallace on ''The Mike Wallace Interview'' recorded September 1 & 28, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Appearance on ''What's My Line?'', June 3, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] * [http://www.steinerag.com/flw/Artifact%20Pages/PhRtS290.htm Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945] q96bxm11fluot5dh4yhpfyrjah67y2e 0 34440 339116 313817 2026-08-19T09:09:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339116 wikitext text/x-wiki {{Infobox botanical product |pronounce = (cannabis) {{IPAc-en|ˈ|k|æ|n|ə|b|ɪ|s}}<br />(marijuana) {{IPAc-en|ˌ|m|æ|r|ə|ˈ|w|ɑː|n|ə}}<ref>{{cite web |title=marijuana noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/marijuana |website=www.oxfordlearnersdictionaries.com |access-date=18 April 2019}}</ref> |product = កញ្ឆា<br/>Cannabis |image = Hampa Cannabis sativa L. (närbild).jpg |caption = ទិដ្ឋភាពជិតនៃរុក្ខជាតិកញ្ឆាផ្កា |plant = ''[[Cannabis sativa]]'', ''[[Cannabis indica]] (Cannabis indica)'', ''[[Cannabis ruderalis]]'' |part = [[កញ្ចុំផ្កា|ផ្កា]] និង[[ក្បាលផ្លែឈើ|ផ្លែឈើ]] |origin = អាស៊ីកណ្តាល និងខាងត្បូង<ref name="ElSohly2007">{{cite book | first =Mahmoud A. | last1 = ElSohly | name-list-style = vanc |title=Marijuana and the Cannabinoids|url=https://books.google.com/books?id=fxoJPVNKYUgC&pg=PA8|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-59259-947-9|page=8}}</ref> |active = [[តេត្រាអ៊ីដ្រូកាណាប៊ីណូល]], [[កាណាប៊ីឌីអូល]], [[កាណាប៊ីណូល]], [[តេត្រាអ៊ីដ្រូកាណាប៊ីវ៉ារីន]] |producers = {{flag|អាហ្វហ្គានីស្ថាន}},<ref name=UNDRUG2013>{{cite web|author=United Nations|title=World Drug Report 2013|url=http://www.unodc.org/unodc/secured/wdr/wdr2013/World_Drug_Report_2013.pdf|publisher=[[United Nations Office on Drugs and Crime]]|access-date=13 December 2014}}</ref> {{flag|កាណាដា}},<ref>{{cite web|title=Medical Use of Marijuana|url=http://www.hc-sc.gc.ca/dhp-mps/marihuana/index-eng.php|website=Health Canada|access-date=12 January 2015}}</ref> {{flag|ចិន}}, {{flag|កូឡុំប៊ី}},<ref>{{cite web|title=New Colombia Resources Inc Subsidiary, Sannabis, Produces First Batch of Medical Marijuana Based Products in Colombia to Fill Back Orders|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/new-colombia-resources-inc-subsidiary-sannabis-produces-first-batch-of-medical-marijuana-based-products-in-colombia-to-fill-back-orders-879870332.html|website=prnewswire.com|publisher=PR Newswire|access-date=12 January 2015}}</ref> {{flag|ឥណ្ឌា}},<ref name=UNDRUG2013 /> {{flag|ហ្សាម៉ាអ៊ីក}},<ref name="UNDRUG2013"/> {{flag|លីបង់}},<ref>{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/video.cfm?c_id=1503076&gal_cid=1503076&gallery_id=139379|title=Lebanon cannabis trade thrives in shadow of Syrian war|first = Rana | last = Moussaoui | name-list-style = vanc |publisher=AFP|date=25 November 2013}}</ref> {{flag|ម៉ិកស៊ិក}},<ref name=Garelli/> Morocco,<ref name=UNDRUG2013 /> {{flag|ហូឡង់}}, {{flag|ប៉ាគីស្ថាន}}, {{flag|ប៉ារ៉ាហ្គាយ}},<ref name=Garelli>{{cite news|title=Mexico, Paraguay top pot producers, U.N. report says|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/11/25/paraguay.mexico.marijuana/|access-date=28 September 2013|newspaper=CNN International|date=25 November 2008| first = Sanie Lopez | last = Garelli | name-list-style = vanc }}</ref> {{flag|អេស្ប៉ាញ}},<ref name=UNDRUG2013 /> {{flag|ថៃ}}, {{flag|តួកគី}}, {{flag|សហរាជាណាចក្រ}},<ref>{{cite web | last=Jackman | first=Robert | title=How Britain became the world's largest exporter of medical marijuana | website=The Spectator | date=12 January 2019 | url=https://www.spectator.co.uk/2019/01/how-britain-became-the-worlds-largest-expert-in-medical-marijuana/amp/ | access-date=27 December 2019}}</ref> {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}<ref name=UNDRUG2013 /> |wholesale = |retail = |legal_AU = S9 |legal_CA = Unscheduled |legal_DE = Medical cannabis from state-controlled production: [[Anlage III]], other cannabis: [[Anlage I|I]] |legal_UK = Class B |legal_US = [[Schedule I Controlled Substance|Schedule I]] |legal_UN = Narcotic Schedule I }} '''កញ្ឆា''' ({{Lang-en|Cannabis}}) គឺជាថ្នាំផ្លូវចិត្តពីរោងចក្រ[[Cannabis|ប្រភេទកញ្ឆា]] មានដើមកំណើតនៅអាស៊ីកណ្តាល និងខាងត្បូង រុក្ខជាតិកញ្ឆាត្រូវបានគេប្រើជាថ្នាំសម្រាប់ទាំង[[ការប្រើប្រាស់ថ្នាំកំសាន្ត|ការកំសាន្ត]] និងគោលបំណង[[អង់ទីហ្សែន]]និងក្នុងឱសថបុរាណជាច្រើនសតវត្សមកហើយ<ref>{{cite book|author=Vij|title=Textbook Of Forensic Medicine And Toxicology: Principles And Practice|url=https://books.google.com/books?id=Vp8FAsnfGF4C&pg=PT672|year=2012|publisher=Elsevier India|isbn=978-81-312-1129-8|page=672}}See also article on [[Marijuana (word)|''Marijuana'' as a word]].</ref><ref>{{ShorterOxfordEnglishDictionary}}</ref><ref name="Dictionaries2007m">{{cite book|title=Spanish Word Histories and Mysteries: English Words That Come From Spanish|url=https://archive.org/details/spanishwordhisto00houg|url-access=registration|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-547-35021-9|page=[https://archive.org/details/spanishwordhisto00houg/page/142 142]}}</ref> ថ្នាំ[[តេត្រាអ៊ីដ្រូកាណាប៊ីណុល]] (THC) គឺជាសមាសធាតុផ្លូវចិត្តសំខាន់នៃកញ្ឆា ដែលជាសមាសធាតុមួយក្នុងចំណោម 483 ដែលគេស្គាល់នៅក្នុងរុក្ខជាតិ<ref name="Russo2013">{{cite book|first=Ethan B.|last=Russo|name-list-style=vanc|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref> រួមទាំងយ៉ាងហោចណាស់ 65 ថ្នាំ[[កាណាប៊ីណូអ៊ីដ]]ផ្សេងទៀត<ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|url=https://books.google.com/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7|title=Marijuana: a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610691499|location=Santa Barbara, Calif.|page=7|name-list-style=vanc}}</ref> រួមទាំង[[កាណាប៊ីឌីអូល]] (CBD).<ref name="D'Souza" /> កញ្ឆាអាច​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​[[ការជក់បារីកញ្ឆា|ការ​ជក់​បារី]] [[ម៉ាស៊ីនចំហាយទឹក (ឧបករណ៍ស្រូបចូល)|ការ​បញ្ចេញ​ចំហាយ​ទឹក]] [[កញ្ឆាអាចបរិភោគបាន|ក្នុង​អាហារ]] ឬ​ជា​[[ទីងឈ័ររបស់កញ្ឆា|សារធាតុ​ចម្រាញ់]]<ref name="NIH2016">{{cite web|title=DrugFacts: Marijuana|url=https://www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/marijuana|publisher=National Institute on Drug Abuse, US National Institutes of Health|access-date=20 January 2020|date=1 December 2019}}</ref><!-- Effects --> កញ្ឆាមាន[[ផលប៉ះពាល់របស់កញ្ឆា|ឥទ្ធិពលផ្លូវចិត្ត និងរាងកាយ]]ផ្សេងៗគ្នា ដែលរួមមាន[[ភាពរីករាយ]] [[ការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពនៃស្មារតី|ការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពរបស់ចិត្ត]]និងអារម្មណ៍របស់ពេលវេលា ការលំបាកក្នុងការផ្តោតអារម្មណ៍ [[ផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងរបស់កញ្ឆា|ចុះខ្សោយការចងចាំរយៈពេលខ្លី]] ចលនារាងកាយចុះខ្សោយ (តុល្យភាព និងការគ្រប់គ្រងចិត្តសាស្ត្រដ៏ល្អ)<ref name="NIH2016" /><ref name="iversen2012">{{cite encyclopedia|last=Iversen|first=Leslie|editor1-last=Castle|editor1-first=David|editor2-last=Murray|editor2-first=Robin M.|editor3-last=Cyril D'Souza|editor3-first=Deepak|encyclopedia=Marijuana and Madness (Second Edition)|title=How Cannabis Works in the Brain|date=2012|publisher=Cambridge University Press}}</ref>{{rp|p7}} ការសំរាកលំហែ<ref name="pmid18365950" /> និងការកើនឡើងរបស់[[ចំណង់អាហារ]]<ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm|title=Marijuana: Factsheets: Appetite|publisher=Adai.uw.edu|access-date=12 July 2013|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181518/http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm|url-status=dead|archivedate=3 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303181518/http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm}}</ref> ការចាប់ផ្តើមនៃផលប៉ះពាល់គឺមានអារម្មណ៍ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មាននាទីនៅពេលជក់បារី ប៉ុន្តែអាចចំណាយពេលរហូតដល់ 90 នាទីនៅពេលញ៉ាំ<ref name="Parker2017">{{cite book|first1=Linda|last1=Parker|title=Cannabinoids and the Brain|year=2017|publisher=MIT Press}}</ref> ផលប៉ះពាល់មានរយៈពេលពី 2 ទៅ 6 ម៉ោងអាស្រ័យលើបរិមាណដែលបានប្រើ<ref name="Ri2010">{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|name-list-style=vanc|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> ក្នុងកម្រិតខ្ពស់ ឥទ្ធិពលផ្លូវចិត្តអាចរួមបញ្ចូលការថប់បារម្ភ ការវង្វេង (រួមទាំង[[គំនិត​និង​ការ​បំភាន់របស់យោង​|គំនិតរបស់យោង]]) [[ភាពភ័យរន្ធត់]] [[ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ|ការភ័យខ្លាច]] [[ភាពភ័យស្លន់ស្លោ]] និងវិកលចរិក<ref name="NIH2016" /><ref name="D'Souza" /> មានទំនាក់ទំនងខ្លាំងរវាងការប្រើប្រាស់កញ្ឆា និងហានិភ័យរបស់ជំងឺវិកលចរិក<ref name="Leweke2016rev">{{cite journal|vauthors=Leweke FM, Mueller JK, Lange B, Rohleder C|date=April 2016|title=Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis|journal=Biological Psychiatry|volume=79|issue=7|pages=604–12|doi=10.1016/j.biopsych.2015.11.018|pmid=26852073|quote=Epidemiological data indicate a strong relationship between cannabis use and psychosis and schizophrenia beyond transient intoxication with an increased risk of any psychotic outcome in individuals who had ever used cannabis|s2cid=24160677}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ortiz-Medina|first1=MB|last2=Perea|first2=M|last3=Torales|first3=J|last4=Ventriglio|first4=A|last5=Vitrani|first5=G|last6=Aguilar|first6=L|last7=Roncero|first7=C|date=November 2018|title=Cannabis consumption and psychosis or schizophrenia development.|journal=The International Journal of Social Psychiatry|volume=64|issue=7|pages=690–704|doi=10.1177/0020764018801690|pmid=30442059|quote=Cannabis use doubles the risk of developing psychosis in vulnerable people.|s2cid=53563635}}</ref> ទោះបីជាទិសដៅនៃ[[បុព្វហេតុ]]ត្រូវបានពិភាក្សា<ref name="doi:10.1007/s11920-015-0657-y">{{cite journal|vauthors=Ksir C, Hart CL|date=February 2016|title=Cannabis and Psychosis: a Critical Overview of the Relationship|journal=Current Psychiatry Reports|volume=18|issue=2|pages=12|doi=10.1007/s11920-015-0657-y|pmid=26781550|s2cid=36538598}}</ref> ឥទ្ធិពលរាងកាយរួមមានការកើនឡើងអត្រាបេះដូង ពិបាកដកដង្ហើម ចង្អោរ និងបញ្ហាអាកប្បកិរិយាចំពោះកុមារដែលម្តាយបានប្រើកញ្ឆាអំឡុងពេលមានផ្ទៃពោះ;<ref name="NIH2016" /> ផលរំខានរយៈពេលខ្លីក៏អាចរួមមាន[[មាត់ស្ងួត]] និងភ្នែកក្រហមផងដែរ<ref name="NLMNIH">{{MedlinePlusEncyclopedia|000952|Marijuana intoxication}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Crippa JA, Zuardi AW, Martín-Santos R, Bhattacharyya S, Atakan Z, McGuire P, Fusar-Poli P|date=October 2009|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human Psychopharmacology|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792|s2cid=13544234}}</ref> ផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងអាចរួមបញ្ចូលការញៀន ការថយចុះសមត្ថភាពផ្លូវចិត្តចំពោះអ្នកដែលចាប់ផ្តើមប្រើជាប្រចាំក្នុងវ័យជំទង់ ក្អករ៉ាំរ៉ៃ ងាយនឹង[[ការឆ្លងមេរោគផ្លូវដង្ហើម|ឆ្លងមេរោគផ្លូវដង្ហើម]]<ref name="Abuse 2019">{{cite web|publisher=National Institute on Drug Abuse, US National Institutes of Health|title=Commonly Abused Drugs Charts: Marijuana (Cannabis)|date=22 July 2019|url=https://www.drugabuse.gov/drugs-abuse/commonly-abused-drugs-charts#marijuana-cannabis-|access-date=20 January 2020}}</ref> និងរោគ[[ក្អួតធ្ងន់ធ្ងរពីកញ្ឆា]] (Cannabinoid hyperemesis syndrome)<!-- Usage --> កញ្ឆាភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការកំសាន្ត ឬជាថ្នាំព្យាបាល ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានប្រើសម្រាប់[[ការប្រើប្រាស់អង់ទីហ្សែនរបស់កញ្ឆា|គោលបំណងខាងវិញ្ញាណ]]ក៏ដោយ ក្នុងឆ្នាំ 2013 មនុស្សចន្លោះពី 128 ទៅ 232 លាននាក់បានប្រើប្រាស់កញ្ឆា (ពី 2.7% ទៅ 4.9% របស់ចំនួនប្រជាជនពិភពលោកដែលមានអាយុចន្លោះពី 15 ទៅ 65 ឆ្នាំ)<ref name="WDR2015">{{cite book|title=World Drug Report 2015|chapter-url=http://www.unodc.org/documents/wdr2015/WDR15_Drug_use_health_consequences.pdf|access-date=26 June 2015|chapter=Status and Trend Analysis of {{sic|nolink=y|Illict}} Drug Markets|page=23}}</ref> ជា​ថ្នាំ​ខុស​ច្បាប់​ដែល​គេ​ប្រើ​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង​ពិភពលោក<ref name="NIH2016" /><ref name="WDR2015" /> ទោះបីជាវាស្របច្បាប់នៅក្នុងយុត្តាធិការមួយចំនួនក៏ដោយ ជាមួយនឹងការប្រើប្រាស់ខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមមនុស្សពេញវ័យ ({{កាលពី|2018}}) នៅប្រទេសហ្សំប៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងនីហ្សេរីយ៉ា<ref>{{cite web|title=UNODC Statistics Online|url=https://data.unodc.org/|website=data.unodc.org|access-date=9 September 2018}}</ref><!-- History, society and culture --> ខណៈពេលដែលរុក្ខជាតិកញ្ឆាត្រូវបានដាំដុះចាប់តាំងពីយ៉ាងហោចណាស់សហសវត្សទី 3 មុនគ.ស.<ref>{{cite book|first=Martin|last=Booth|author-link=Martin Booth|name-list-style=vanc|title=Cannabis: A History|url=https://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2004|publisher=Picador|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> ភ័ស្តុតាងបង្ហាញថាវាត្រូវបានជក់បារីសម្រាប់ផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្តយ៉ាងហោចណាស់ 2,500 ឆ្នាំមុននៅលើ[[ភ្នំប៉ាមីរ]]<ref name="NatGeo2019Jun">{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/2019/06/earliest-evidence-cannabis-marijuana-smoking-china-tombs/|title=Earliest evidence for cannabis smoking discovered in ancient tombs|date=12 June 2019|first=Michelle|last=Donahue|work=National Geographic}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ren|first1=Meng|last2=Tang|first2=Zihua|last3=Wu|first3=Xinhua|last4=Spengler|first4=Robert|last5=Jiang|first5=Hongen|last6=Yang|first6=Yimin|last7=Boivin|first7=Nicole|date=2019|title=The origins of cannabis smoking: Chemical residue evidence from the first millennium BCE in the Pamirs|url=https://www.researchgate.net/figure/Location-of-the-Jirzankal-Cemetery-A-Map-of-Eurasia-showing-the-location-of-the-Pamir_fig1_333734712|journal=Science Advances|volume=5|issue=6|page=Figure 1|bibcode=2019SciA....5.1391R|doi=10.1126/sciadv.aaw1391|pmc=6561734|pmid=31206023}}</ref> ចាប់តាំងពីដើមសតវត្សទី 20 មក កញ្ឆាស្ថិតក្រោមការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ ការកាន់កាប់ ការប្រើប្រាស់ និងការដាំដុះកញ្ឆាគឺ[[ភាពស្របច្បាប់របស់កញ្ឆា|ខុសច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសភាគច្រើន]]<ref>{{cite web|url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml|title=Cannabis: Legal Status|publisher=Erowid.org|access-date=30 October 2011}}</ref><ref name="UN-WDR-2010">{{cite book|last=UNODC|title=World Drug Report 2010|publisher=United Nations Publication|page=198|url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html|access-date=19 July 2010}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 2013 [[កញ្ឆានៅប្រទេសអ៊ុយរូហ្គាយ|អ៊ុយរូហ្គាយ]]បានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលអនុញ្ញាតិឱ្យស្របច្បាប់នូវការប្រើប្រាស់កញ្ឆា<ref name="newsweek2018">{{cite news|last1=Lemon|first1=Jason|date=17 October 2018|title=Where Is Weed Legal Around The World? You Can Now Officially Smoke Pot In Canada|work=Newsweek|url=https://www.newsweek.com/where-weed-legal-around-world-you-can-now-officially-smoke-pot-canada-1173623|access-date=7 May 2019}}</ref> ប្រទេសផ្សេងទៀតដែលត្រូវធ្វើគឺកាណាដា ហ្សកហ្ស៊ី និងអាហ្រ្វិកខាងត្បូង បូករួមទាំងរដ្ឋចំនួន 18 ទឹកដីពីរ និងស្រុកកូឡុំប៊ីក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក (ទោះបីជាថ្នាំនេះនៅតែ[[កញ្ឆានៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ខុសច្បាប់សហព័ន្ធ]]).<ref name="newsweek2018" /><ref name="ncsl rec">{{cite web|title=Marijuana Overview|url=http://www.ncsl.org/research/civil-and-criminal-justice/marijuana-overview.aspx|website=National Conference of State Legislatures|access-date=29 August 2019|archivedate=24 មិថុនា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624085932/http://www.ncsl.org/research/civil-and-criminal-justice/marijuana-overview.aspx|url-status=dead}}</ref> ការប្រើប្រាស់ថ្នាំកញ្ឆា ទាមទារការយល់ព្រមពីគ្រូពេទ្យ ត្រូវបានធ្វើឱ្យស្របច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនធំ<ref>{{cite news|last1=Williams|first1=Sean|date=21 July 2018|title=These 30 Countries Have Legalized Medical Marijuana in Some Capacity|work=The Motley Fool|url=https://www.fool.com/investing/2018/07/21/these-30-countries-have-legalized-medical-marijuan.aspx|access-date=7 May 2019}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កញ្ឆា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការជក់បារីកញ្ឆា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង់ទីហ្សែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឱសថរុក្ខជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រុក្ខជាតិឱសថ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ថ្នាំផ្លូវចិត្ត]] nf36j6w2zgfcwv5uhygsiru6vjxkas2 0 34851 339085 338133 2026-08-19T08:12:31Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339085 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} '''ភាសាសាស្ត្រ''' គឺជាសាស្ត្រមួយដែលសិក្សាអំពី[[ភាសា]]។<ref>{{Cite book|title=Linguistics |first=David |last=Crystal |authorlink=David Crystal |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=9780140135312}}</ref><ref>{{Cite book|title=On Language and Linguistics |first=Michael A.K. |last=Halliday |authorlink=Michael Halliday |author2=Jonathan Webster | publisher= Continuum International Publishing Group |year=2006 |isbn=0-8264-8824-2 |page=vii}}</ref> and involves an analysis of language [[Theoretical linguistics|form]], language [[Semantics|meaning]], and language in [[context (language use)|context]].<ref>{{cite book|title=Elements of General Linguistics |last=Martinet |first=André |authorlink=André Martinet |others=Tr. Elisabeth Palmer Rubbert (Studies in General Linguistics, vol. i.) |location=London |publisher=Faber |year=1960 |page=15}}</ref> The earliest activities in the [[language documentation|documentation]] and [[descriptive linguistics|description of language]] have been attributed to the 4th century BCE [[India]]n grammarian [[Pāṇini]],<ref>{{Cite book|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|author=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|isbn=0199665214|year=2014|url=https://books.google.com/?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14}}</ref><ref>Sanskrit Literature The Imperial Gazetteer of India, v. 2 (1909), p. 263.</ref> who wrote a formal description of the [[Sanskrit|Sanskrit language]] in his ''{{IAST|Aṣṭādhyāyī}}''.<ref>{{Cite book|title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |author=S.C. Vasu (Tr.) |publisher=Vedic Books |year=1996 |isbn=9788120804098|url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html}}</ref> Linguists traditionally analyse human language by observing an interplay between [[phonetics|sound]] and [[semantics|meaning]].<ref>{{Cite book|title=Six Lectures on Sound and Meaning |first=Roman |last=Jakobson |publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts |year=1937 |isbn=0262600102 |url=http://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson.htm}}</ref> [[Phonetics]] is the study of speech and non-speech sounds, and delves into their acoustic and articulatory properties. The study of language [[Meaning (linguistics)|meaning]], on the other hand, deals with how languages encode relations between entities, properties, and other aspects of the world to convey, process, and assign meaning, as well as manage and resolve [[ambiguity]].<ref>{{cite book|title=''Vakyapadiya: Sphota, Jati, and Dravya'' |author=Sharada Narayanan |year=2010 |url=http://www.thehindu.com/books/power-of-the-word/article3779772.ece}}</ref> While the study of [[semantics]] typically concerns itself with [[truth condition]]s, [[pragmatics]] deals with how situational context influences the production of meaning.<ref>{{cite book|title= Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics |url= https://archive.org/details/meaninggrammarin0000chie_z7i8 |year=2000 |author1=Chierchia, Gennaro |author2=Sally McConnell-Ginet |lastauthoramp=yes|publisher= MIT Press, Cambridge, Massachusetts |isbn= 9780262531641}}</ref> [[Grammar]] is a system of rules which governs the production and use of [[utterances]] in a given language. These rules apply to sound<ref>All references in this article to the study of sound should be taken to include the manual and non-manual signs used in [[sign language]]s.</ref> as well as meaning, and include componential sub-sets of rules, such as those pertaining to [[phonology]] (the organisation of phonetic sound systems), [[morphology (linguistics)|morphology]] (the formation and composition of words), and [[syntax]] (the formation and composition of phrases and sentences).<ref>{{cite book |title=Linguistics |year=2010 |publisher=The MIT Press |isbn=0-262-51370-6 |url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |edition=6th |author1=Adrian Akmajian |author2=Richard A. Demers |author3=Ann K. Farmer |author4=Robert M. Harnish |accessdate=25 July 2012 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |date=14 ធ្នូ 2012 }}</ref> Modern theories that deal with the principles of grammar are largely based within [[Noam Chomsky]]'s framework of [[generative linguistics]].<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (Second Edition), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref> In the early 20th century, [[Ferdinand de Saussure]] distinguished between the notions of [[langue and parole|''langue'' and ''parole'']] in his formulation of [[structural linguistics]]. According to him, [[speech|''parole'']] is the specific utterance of speech, whereas [[language|langue]] refers to an abstract phenomenon that theoretically defines the principles and system of rules that govern a language.<ref>de Saussure, F. (1986). ''Course in general linguistics'' (3rd ed.). (R. Harris, Trans.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Original work published 1972). p. 9-10, 15.</ref> This distinction resembles the one made by [[Noam Chomsky]] between [[linguistic competence|competence]] and performance in his theory of [[generative grammar|transformative]] or [[universal grammar|generative grammar]]. According to Chomsky, competence is an individual's innate capacity and potential for language (like in Saussure's ''langue''), while performance is the specific way in which it is used by individuals, groups, and communities (i.e., ''parole'', in Saussurean terms).<ref>Chomsky, Noam. (1965). ''Aspects of the Theory of Syntax''. Cambridge, MA: [[MIT Press]].</ref> The study of ''parole'' (which manifests through cultural [[discourse (linguistics)|discourse]]s and [[dialects]]) is the domain of [[sociolinguistics]], the sub-discipline that comprises the study of a complex system of linguistic facets within a certain [[speech community]] (governed by its own set of grammatical rules and laws). [[Discourse analysis]] further examines the structure of texts and [[conversations]] emerging out of a speech community's usage of language.<ref>{{cite book|title=Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities |pages=40–55 |year=1998 |publisher=Linguistic Society of America |author1=Raymond Mougeon |author2=Terry Nadasdi |lastauthoramp=yes|jstor=417564}}</ref> This is done through the collection of linguistic data, or through the formal discipline of [[corpus linguistics]], which takes naturally occurring [[Text (disambiguation)|text]]s and studies the variation of grammatical and other features based on such corpora (or corpus data). [[stylistics (field of study)|Stylistics]] also involves the study of written, signed, or spoken [[discourse]] through varying speech communities, [[genres]], and editorial or [[narrative]] formats in the mass media.<ref>{{Cite web |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |access-date=22 មិថុនា 2017 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |url-status=dead }}</ref> In the 1960s, [[Jacques Derrida]], for instance, further distinguished between speech and writing, by proposing that written language be studied as a linguistic medium of communication in itself.<ref>[[Writing and Difference]] by Jacques Derrida, 1967, and [[Of Grammatology]]</ref> [[Palaeography]] is therefore the discipline that studies the evolution of written scripts (as signs and symbols) in language.<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{cite book|title=Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics|year=2002|publisher=Mouton de Gruyter|isbn =3-11-017462-6|url= https://books.google.com/?id=gvSi3JVNRFQC |edition= 6th |author=Elmer H. Antonsen}}</ref> The formal study of language also led to the growth of fields like [[psycholinguistics]], which explores the representation and function of language in the mind; [[neurolinguistics]], which studies language processing in the brain; [[biolinguistics]], which studies the biology and evolution of language; and [[language acquisition]], which investigates how children and adults acquire the knowledge of one or more languages. Linguistics also deals with the social, cultural, historical and political factors that influence language, through which linguistic and language-based context is often determined.<ref>[http://benjamins.com/#catalog/journals/jlp/main Journal of Language and Politics]</ref> Research on language through the sub-branches of [[historical linguistics|historical]] and [[evolutionary linguistics]] also focus on how languages change and grow, particularly over an extended [[diachronic linguistics|period of time]]. [[Language documentation]] combines anthropological inquiry (into the history and culture of language) with linguistic inquiry, in order to describe languages and their grammars. [[Lexicography]] involves the documentation of words that form a vocabulary. Such a documentation of a linguistic vocabulary from a particular language is usually compiled in a [[dictionary]]. [[Computational linguistics]] is concerned with the statistical or rule-based modeling of natural language from a computational perspective. Specific knowledge of language is applied by speakers during the act of [[translation]] and [[Language interpretation|interpretation]], as well as in [[language education]] – the teaching of a second or [[foreign language]]. Policy makers work with governments to implement new plans in education and teaching which are based on linguistic research. Related areas of study also includes the disciplines of [[semiotics]] (the study of direct and indirect language through signs and symbols), [[literary criticism]] (the historical and ideological analysis of literature, cinema, art, or published material), [[translation]] (the conversion and documentation of meaning in written/spoken text from one language or dialect onto another), and [[speech-language pathology]] (a corrective method to cure phonetic disabilities and dis-functions at the [[cognitive linguistics|cognitive]] level). ==Nomenclature== Before the 20th century, the term ''[[philology]]'', first attested in 1716,<ref name="Etymonline Definition of Philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary Definition of ''Philology'']</ref> was commonly used to refer to the science of language, which was then predominantly historical in focus.<ref name="Introduction: Philology in a Manuscript Culture by Stephen G. Nichols (Vol. 65, No. 1 (Jan 1990), pp. 1-10. Published by Medieval Academy of America.">{{cite journal |title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1 |first=Stephen G. |last=Nichols |journal=Speculum |volume=65 |number=1 |year=1990 |pages=1–10 |jstor=2864468 |doi=10.2307/2864468}}</ref><ref>{{Cite book |last=McMahon |first=A. M. S. |year=1994 |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n34 19] |isbn=0-521-44665-1}}</ref> Since [[Ferdinand de Saussure]]'s insistence on the importance of [[synchronic analysis (linguistics)|synchronic analysis]], however, this focus has shifted<ref>{{Cite book |last=McMahon |first=A. M. S. |year=1994 |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n24 9] |isbn=0-521-44665-1 |postscript=<!--None-->}}</ref> and the term "philology" is now generally used for the "study of a language's grammar, history, and literary tradition", especially in the United States<ref>A. Morpurgo Davies Hist. Linguistics (1998) 4 I. 22.</ref> (where philology has never been very popularly considered as the "science of language").<ref name="etymonline philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary of ''Philology'']</ref> Although the term "linguist" in the sense of "a student of language" dates from 1641,<ref name="etymonline linguist"/> the term "linguistics" is first attested in 1847.<ref name="etymonline linguist">[http://www.etymonline.com/index.php?term=linguist Online Etymological Dictionary Definition of ''Linguist'']</ref> It is now the common academic term in English for the scientific study of language. Today, the term ''linguist'' applies to someone who studies [[language]] or is a researcher within the field, or to someone who uses the tools of the discipline to describe and analyse specific languages.<ref name="American Heritage 2000">{{cite encyclopedia|title=Linguist|encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2000|isbn=978-0-395-82517-4|ref=harv}}</ref> ==Variation and Universality== While some theories on linguistics focus on the different varieties that language produces, among different sections of society, others focus on the [[universal grammar|universal]] properties that are common to all human languages. The theory of variation therefore would elaborate on the different usages of popular languages like [[French language|French]] and [[English language|English]] across the globe, as well as its smaller [[dialects]] and regional permutations within their national boundaries. The theory of variation looks at the cultural stages that a particular language undergoes, and these include the following. ===Pidgin=== The pidgin stage in a language is a stage when communication occurs through a grammatically simplified means, developing between two or more groups that do not have a language in common. Typically, it is a mixture of languages at the stage when there occurs a [[mixed language|mixing]] between a primary language with other language elements. ===Creole=== A creole stage in language occurs when there is a stable natural language developed from a mixture of different languages. It is a stage that occurs after a language undergoes its pidgin stage. At the creole stage, a language is a complete language, used in a community and acquired by children as their native language. ===Dialect=== A dialect is a [[variety (linguistics)|variety]] of [[language]] that is characteristic of a particular group among the language speakers.<ref>[http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50063104?query_type=word&queryword=dialect&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=tFGd-Bh8USU-18775&hilite=50063104 Oxford English dictionary.]</ref> The group of people who are the speakers of a dialect are usually bound to each other by social identity. This is what differentiates a dialect from a [[register (sociolinguistics)|register]] or a [[discourse]], where in the latter case, cultural identity does not always play a role. Dialects are speech varieties that have their own grammatical and phonological rules, linguistic features, and stylistic aspects, but have not been given an official status as a language. Dialects often move on to gain the status of a language due to political and social reasons. Differentiation amongst dialects (and subsequently, languages too) is based upon the use of grammatical rules, syntactic rules, and stylistic features, though not always on lexical use or vocabulary. The popular saying that "[[a language is a dialect with an army and navy]]" is attributed as a definition formulated by [[Max Weinreich]]. [[Universal grammar]] takes into account general formal structures and features that are common to all dialects and languages, and the template of which pre-exists in the mind of an infant child. This idea is based on the theory of generative grammar and the formal school of linguistics, whose proponents include [[Chomsky|Noam Chomsky]] and those who follow his theory and work. <blockquote>"We may as individuals be rather fond of our own dialect. This should not make us think, though, that it is actually any better than any other dialect. Dialects are not good or bad, nice or nasty, right or wrong&nbsp;– they are just different from one another, and it is the mark of a civilised society that it tolerates different dialects just as it tolerates different races, religions and sexes."<ref>Trudgill, P. (1994). Dialects. ''Ebooks Online'' Routledge. Florence, KY.</ref></blockquote> ===Discourse=== A discourse is a way of speaking that emerges within a certain social setting and is based on a certain subject matter. A particular discourse becomes a language variety when it is used in this way for a particular purpose, and is referred to as a [[register (sociolinguistics)|register]].<ref>Helen Leckie-Tarry, ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, 1995, p.&nbsp;6. ISBN 1-85567-272-3</ref> There may be certain [[lexicon|lexical]] additions (new words) that are brought into play because of the expertise of the community of people within a certain domain of specialization. Registers and discourses therefore differentiate themselves through the use of [[vocabulary]], and at times through the use of style too. People in the medical fraternity, for example, may use some medical terminology in their communication that is specialized to the field of medicine. This is often referred to as being part of the "medical discourse", and so on. ===Standard Language=== When a dialect is documented sufficiently through the linguistic description of its grammar, which has emerged through the consensual laws from within its community, it gains political and national recognition through a country or region's policies. That is the stage when a language is considered a standard variety, one whose grammatical laws have now stabilised from within the consent of speech community participants, after sufficient evolution, improvisation, correction, and growth. The English language, besides perhaps the French language, may be examples of languages that have arrived at a stage where they are said to have become standard varieties. The study of a language's universal properties, on the other hand, include some of the following concepts. ===The Lexicon=== The [[lexicon]] is a catalogue of words and terms that are stored in a speaker's mind. The lexicon consists of [[words]] and [[bound morphemes]], which are parts of words that can't stand alone, like [[affixes]]. In some analyses, compound words and certain classes of idiomatic expressions and other collocations are also considered to be part of the lexicon. Dictionaries represent attempts at listing, in alphabetical order, the lexicon of a given language; usually, however, bound morphemes are not included. [[Lexicography]], closely linked with the domain of semantics, is the science of mapping the words into an [[encyclopedia]] or a [[dictionary]]. The creation and addition of new words (into the lexicon) is called coining or neologization,<ref>{{Cite book |authorlink=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |year=2003 |url=http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403917232 |pages=2ff}}</ref> and the new words are called [[neologism]]s. It is often believed that a speaker's capacity for language lies in the quantity of words stored in the lexicon. However, this is often considered a myth by linguists. The capacity for the use of language is considered by many linguists to lie primarily in the domain of grammar, and to be linked with [[linguistic competence|competence]], rather than with the growth of vocabulary. Even a very small lexicon is theoretically capable of producing an infinite number of sentences. ===Relativity=== As constructed popularly through the [[linguistic relativity|Sapir–Whorf hypothesis]], relativists believe that the structure of a particular language is capable of influencing the cognitive patterns through which a person shapes his or her [[world view]]. Universalists believe that there are commonalities between human perception as there is in the human capacity for language, while relativists believe that this varies from language to language and person to person. While the Sapir–Whorf hypothesis is an elaboration of this idea expressed through the writings of American linguists [[Edward Sapir]] and [[Benjamin Lee Whorf]], it was Sapir's student [[Harry Hoijer]] who termed it thus. The 20th century German linguist [[Leo Weisgerber]] also wrote extensively about the theory of relativity. Relativists argue for the case of differentiation at the level of cognition and in semantic domains. The emergence of [[cognitive linguistics]] in the 1980s also revived an interest in linguistic relativity. Thinkers like [[George Lakoff]] have argued that language reflects different cultural metaphors, while the French philosopher of language [[Jacques Derrida]]'s writings have been seen to be closely associated with the relativist movement in linguistics, especially through [[deconstructivism|deconstruction]]<ref>{{cite book|title=Writing and Difference |url=https://archive.org/details/writingdifferenc0000jacq |author=Jacques Derrida |translator=Alan Bass |year=1978 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226143293}}</ref> and was even heavily criticized in the media at the time of his death for his theory of relativism.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/books/2004/nov/18/philosophy |title=Relative Thinking |work=The Guardian |first=Richard |last=Lea |date=18 November 2004}}</ref> ==Structures== Linguistic structures are pairings of meaning and form. Any particular pairing of meaning and form is a [[Ferdinand de Saussure|Saussurean]] [[linguistic sign|sign]]. For instance, the meaning "cat" is represented worldwide with a wide variety of different sound patterns (in oral languages), movements of the hands and face (in [[sign language]]s), and written symbols (in written languages). Linguists focusing on structure attempt to understand the rules regarding language use that native speakers know (not always consciously). All linguistic structures can be broken down into component parts that are combined according to (sub)conscious rules, over multiple levels of analysis. For instance, consider the structure of the word "tenth" on two different levels of analysis. On the level of internal word structure (known as morphology), the word "tenth" is made up of one linguistic form indicating a number and another form indicating ordinality. The rule governing the combination of these forms ensures that the ordinality marker "th" follows the number "ten." On the level of sound structure (known as phonology), structural analysis shows that the "n" sound in "tenth" is made differently from the "n" sound in "ten" spoken alone. Although most speakers of English are consciously aware of the rules governing internal structure of the word pieces of "tenth", they are less often aware of the rule governing its sound structure. Linguists focused on structure find and analyse rules such as these, which govern how native speakers use language. Linguistics has many sub-fields concerned with particular aspects of linguistic structure. The theory that elucidates on these, as propounded by Noam Chomsky, is known as [[generative linguistics|generative theory]] or [[universal grammar]]. These sub-fields range from those focused primarily on form to those focused primarily on meaning. They also run the gamut of level of analysis of language, from individual sounds, to words, to phrases, up to cultural discourse. ===Grammar=== Sub-fields that focus on a grammatical study of language include the following. * '''[[Phonetics]]''', the study of the physical properties of speech sound production and perception * '''[[Phonology]]''', the study of sounds as abstract elements in the speaker's mind that distinguish meaning ([[phonemes]]) * '''[[Morphology (linguistics)|Morphology]]''', the study of [[morphemes]], or the internal structures of words and how they can be modified * '''[[Syntax]]''', the study of how words combine to form grammatical phrases and [[Sentence (linguistics)|sentence]]s * '''[[Semantics]]''', the study of the meaning of words ([[lexical semantics]]) and fixed word combinations ([[phraseology]]), and how these combine to form the [[meaning (linguistics)|meaning]]s of sentences * '''[[Pragmatics]]''', the study of how [[utterance]]s are used in [[speech acts|communicative acts]], and the role played by context and non-linguistic knowledge in the transmission of meaning * '''[[Discourse analysis]]''', the analysis of language use in [[Text (literary theory)|texts]] (spoken, written, or signed) * '''[[Stylistics (field of study)|Stylistics]]''', the study of linguistic factors (rhetoric, diction, stress) that place a discourse in context * '''[[Semiotics]]''', the study of signs and sign processes (semiosis), indication, designation, likeness, analogy, metaphor, symbolism, signification, and communication. ===Style=== [[Stylistics (field of study)|Stylistics]] is the study and interpretation of texts for aspects of their linguistic and tonal style. Stylistic analysis entails the analysis of description of particular [[dialects]] and [[register (sociolinguistics)|registers]] used by speech communities. Stylistic features include [[rhetoric]],<ref>{{cite book|title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |author=IA Richards |year=1965 |publisher=Oxford University Press (New York)}}</ref> diction, stress, [[satire]], [[irony]], dialogue, and other forms of phonetic variations. Stylistic analysis can also include the study of language in canonical works of literature, popular fiction, news, advertisements, and other forms of communication in popular culture as well. It is usually seen as a variation in communication that changes from speaker to speaker and community to community. In short, Stylistics is the interpretation of text. ==Approaches== ===Theoretical=== One major debate in linguistics concerns how language should be defined and understood. Some linguists use the term "language" primarily to refer to a hypothesized, innate [[language module|module]] in the [[human brain]] that allows people to undertake linguistic behaviour, which is part of the [[formal grammar|formalist]] approach. This "[[universal grammar]]" is considered to guide children when they learn languages and to constrain what sentences are considered grammatical in any language. Proponents of this view, which is predominant in those schools of linguistics that are based on the [[generative linguistics|generative]] theory of [[Noam Chomsky]], do not necessarily consider that language evolved for communication in particular. They consider instead that it has more to do with the process of structuring human thought (see also [[formal grammar]]). ===Functional=== Another group of linguists, by contrast, use the term "language" to refer to a communication system that developed to support [[cooperation|cooperative activity]] and extend cooperative networks. Such [[functional theories of grammar|theories of grammar]], called "functional", view language as a tool that emerged and is adapted to the communicative needs of its users, and the role of [[cultural evolution]]ary processes are often emphasized over that of [[biological evolution]].<ref>{{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199660179 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }}</ref> ==Methodology== Linguistics is primarily [[descriptive linguistics|descriptive]]. Linguists describe and explain features of language without making subjective judgments on whether a particular feature or usage is "good" or "bad". This is analogous to practice in other sciences: a [[zoologist]] studies the animal kingdom without making subjective judgments on whether a particular species is "better" or "worse" than another. [[Linguistic prescription|Prescription]], on the other hand, is an attempt to promote particular linguistic usages over others, often favouring a particular dialect or "[[acrolect]]". This may have the aim of establishing a [[Standard language|linguistic standard]], which can aid communication over large geographical areas. It may also, however, be an attempt by speakers of one language or dialect to exert influence over speakers of other languages or dialects (see [[Linguistic imperialism]]). An extreme version of prescriptivism can be found among [[censorship|censors]], who attempt to eradicate words and structures that they consider to be destructive to society. Prescription, however, may be practised appropriately in the [[teaching of language]], like in [[English language teaching|ELT]], where certain fundamental grammatical rules and lexical terms need to be introduced to a second-language speaker who is attempting to [[language acquisition|acquire]] the language. ===Anthropology=== The objective of describing languages is often to uncover cultural knowledge about communities. The use of [[anthropology|anthropological]] methods of investigation on linguistic sources leads to the discovery of certain cultural traits among a speech community through its linguistic features. It is also widely used as a tool in [[language documentation]], with an endeavour to curate [[endangered languages]]. However, now, linguistic inquiry uses the anthropological method to understand cognitive, historical, sociolinguistic and historical processes that languages undergo as they change and evolve, as well as general anthropological inquiry uses the linguistic method to excavate into culture. In all aspects, anthropological inquiry usually uncovers the different variations and relativities that underlie the usage of language. ===Sources=== Most contemporary linguists work under the assumption that [[spoken language|spoken data]] and [[Sign language|signed data]] is more fundamental than [[written language|written data]]. This is because: * Speech appears to be universal to all human beings capable of producing and perceiving it, while there have been many [[culture]]s and speech communities that lack written communication; * Features appear in speech which aren't always recorded in writing, including [[phonological rule]]s, [[sound change]]s, and [[speech error]]s; * All natural writing systems reflect a spoken language (or potentially a signed one) they are being used to write, with even [[pictographic]] scripts like [[Dongba]] writing [[Naxi language|Naxi]] [[homophone]]s with the same pictogram, and text in writing systems used for [[List of languages by writing system|two languages]] changing to fit the spoken language being recorded; * Speech evolved before human beings invented writing; * People learnt to speak and process spoken language more easily and earlier than they did with [[writing]]. Nonetheless, linguists agree that the study of written language can be worthwhile and valuable. For research that relies on [[corpus linguistics]] and [[computational linguistics]], written language is often much more convenient for processing large amounts of linguistic data. Large corpora of spoken language are difficult to create and hard to find, and are typically [[transcription (linguistics)|transcribed]] and written. In addition, linguists have turned to text-based discourse occurring in various formats of [[computer-mediated communication]] as a viable site for linguistic inquiry. The study of [[writing systems]] themselves, [[graphemics]], is, in any case, considered a branch of linguistics. ===Analysis=== Before the 20th century, linguists analysed language on a [[diachronic linguistics|diachronic]] plane, which was historical in focus. This meant that they would compare linguistic features and try to analyse language from the point of view of how it had changed between then and later. However, with [[Ferdinand de Saussure|Saussurean]] linguistics in the 20th century, the focus shifted to a more [[synchronic linguistics|synchronic]] approach, where the study was more geared towards analysis and comparison between different language variations, which existed at the same given point of time. At another level, the [[syntagmatic analysis|syntagmatic]] plane of linguistic analysis entails the comparison between the way words are sequenced, within the syntax of a sentence. For example, the article "the" is followed by a noun, because of the syntagmatic relation between the words. The [[paradigmatic analysis|paradigmatic]] plane on the other hand, focuses on an analysis that is based on the [[paradigms]] or concepts that are embedded in a given text. In this case, words of the same type or class may be replaced in the text with each other to achieve the same conceptual understanding. ==History of Linguistics== {{main article|History of linguistics}} ===Early Grammarians=== {{main article|Philology|History of English grammars}} [[File:Ancient Tamil Script.jpg|thumb|right|Ancient [[Tamil language|Tamil]] inscription at [[Thanjavur]]]] The formal study of language began in [[India]] with [[Pāṇini]], the 5th century BC grammarian who formulated 3,959 rules of [[Sanskrit language|Sanskrit]] [[morphology (linguistics)|morphology]]. Pāṇini's systematic classification of the sounds of Sanskrit into [[consonant]]s and [[vowel]]s, and word classes, such as nouns and verbs, was the first known instance of its kind. In the [[Middle East]], [[Sibawayh]], a non-Arab, made a detailed description of Arabic in 760 AD in his monumental work, ''Al-kitab fi al-nahw'' ({{lang|ar|الكتاب في النحو}}, ''The Book on Grammar''), the first known author to distinguish between [[phonetics|sounds]] and [[phonology|phonemes (sounds as units of a linguistic system)]]. Western interest in the study of languages began somewhat later than in the East,<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=307}}.</ref> but the grammarians of the classical languages did not use the same methods or reach the same conclusions as their contemporaries in the Indic world. Early interest in language in the West was a part of philosophy, not of grammatical description. The first insights into semantic theory were made by [[Plato]] in his [[Cratylus (dialogue)|''Cratylus'' dialogue]], where he argues that words denote concepts that are eternal and exist in the world of ideas. This work is the first to use the word [[etymology]] to describe the history of a word's meaning. Around 280 BC, one of [[Alexander the Great]]'s successors founded a university (see [[Musaeum]]) in [[Alexandria]], where a school of philologists studied the ancient texts in and taught [[Greek language|Greek]] to speakers of other languages. While this school was the first to use the word "[[grammar]]" in its modern sense, Plato had used the word in its original meaning as "[[Art of Grammar|téchnē grammatikḗ]]" ({{script|Grek|Τέχνη Γραμματική}}), the "art of writing", which is also the title of one of the most important works of the Alexandrine school by [[Dionysius Thrax]].<ref>{{Cite book|author=Seuren, Pieter A. M. |year=1998|title=Western linguistics: An historical introduction|url=https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur |publisher=Wiley-blackwell|isbn=0-631-20891-7|pages=[https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur/page/n19 2]–24|ref=harv}}</ref> Throughout the [[Middle Ages]], the study of language was subsumed under the topic of philology, the study of ancient languages and texts, practised by such educators as [[Roger Ascham]], [[Wolfgang Ratke]], and [[John Amos Comenius]].<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=308}}.</ref> ===Comparative philology=== In the 18th century, the first use of the [[comparative method]] by [[William Jones (philologist)|William Jones]] sparked the rise of [[comparative linguistics]].<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=310}}.</ref> Bloomfield attributes "the first great scientific linguistic work of the world" to [[Jacob Grimm]], who wrote ''Deutsche Grammatik''.<ref name="Bloomfield 1914 311">{{harvnb|Bloomfield|1983|p=311}}.</ref> It was soon followed by other authors writing similar comparative studies on other language groups of Europe. The scientific study of language was broadened from [[Indo-European languages|Indo-European]] to language in general by [[Wilhelm von Humboldt]], of whom Bloomfield asserts:<ref name="Bloomfield 1914 311"/> <blockquote>This study received its foundation at the hands of the Prussian statesman and scholar Wilhelm von Humboldt (1767–1835), especially in the first volume of his work on Kavi, the literary language of Java, entitled ''Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts'' (''On the Variety of the Structure of Human Language and its Influence upon the Mental Development of the Human Race'').</blockquote> ===Structuralism=== {{main article|Structuralism (linguistics)}} Early in the 20th century, [[Ferdinand de Saussure|Saussure]] introduced the idea of language as a static system of interconnected units, defined through the oppositions between them. By introducing a distinction between [[Diachronic linguistics|diachronic]] and [[Synchronic linguistics|synchronic]] analyses of language, he laid the foundation of the modern discipline of linguistics. Saussure also introduced several basic dimensions of linguistic analysis that are still foundational in many contemporary linguistic theories, such as the distinctions between [[syntagmatic analysis|syntagm]] and [[paradigmatic analysis|paradigm]], and the [[Langue and parole|langue- parole distinction]], distinguishing language as an abstract system (''langue'') from language as a concrete manifestation of this system (''parole'').<ref>{{cite book|title=Sources of Semiotic: Readings with Commentary from Antiquity to the Present |first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|pages=143–144 |url=https://books.google.com/books?id=-vZDmu_4_CUC&pg=PA143 |isbn=9780809316144 }}</ref> Substantial additional contributions following Saussure's definition of a structural approach to language came from [[Prague school (linguistics)|The Prague school]], [[Leonard Bloomfield]], [[Charles F. Hockett]], [[Louis Hjelmslev]], [[Émile Benveniste]] and [[Roman Jakobson]].<ref name="Holquist81">{{harvnb|Holquist|1981|pp=xvii–xviii}}.{{citation not found}}</ref><ref>{{Cite book |title=Course in General Linguistics |year=1966 |url=https://archive.org/details/courseingenerall00saus_0 |first=Ferdinand |last=de Saussure |publisher=McGraw Hill |location=New York |isbn=0-8022-1493-2 }}</ref> ===Generativism=== {{main article|Generative linguistics}} During the last half of the 20th century, following the work of [[Noam Chomsky]], linguistics was dominated by the [[Generative grammar|generativist school]]. While formulated by Chomsky in part as a way to explain how human beings [[language acquisition|acquire language]] and the biological constraints on this acquisition, in practice it has largely been concerned with giving formal accounts of specific phenomena in natural languages. Generative theory is [[Language module|modularist]] and formalist in character. Chomsky built on earlier work of [[Zellig Harris]] to formulate the generative theory of language. According to this theory the most basic form of language is a set of syntactic rules universal for all humans and underlying the grammars of all human languages. This set of rules is called [[Universal Grammar]], and for Chomsky describing it is the primary objective of the discipline of linguistics. For this reason the grammars of individual languages are of importance to linguistics only in so far as they allow us to discern the universal underlying rules from which the observable linguistic variability is generated. In the classic formalization of generative grammars first proposed by [[Noam Chomsky]] in the 1950s,<ref name="Chomsky1956">{{Cite journal | author = Chomsky, Noam | title = Three Models for the Description of Language | journal = [[IRE Transactions on Information Theory]] | volume = 2 | issue = 2 | pages = 113 123 | year = 1956 | doi = 10.1109/TIT.1956.1056813 | ref = harv}}</ref><ref name="Chomsky1957">{{Cite book | author = Chomsky, Noam | title = Syntactic Structures | url = https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom | publisher = [[Mouton de Gruyter|Mouton]] | location = The Hague | year = 1957}}</ref> a grammar ''G'' consists of the following components: * A finite set ''N'' of ''[[nonterminal symbol]]s'', none of which appear in strings formed from ''G''. * A finite set <math>\Sigma</math> of ''[[terminal symbol]]s'' that is [[Disjoint sets|disjoint]] from ''N''. * A finite set ''P'' of ''production rules'', that map from one string of symbols to another. A formal description of language attempts to replicate a speaker's knowledge of the rules of their language, and the aim is to produce a set of rules that is minimally sufficient to successfully model valid linguistic forms. ===Functionalism=== {{main article|Functional theories of grammar}} Functional theories of language propose that since language is fundamentally a tool, it is reasonable to assume that its structures are best analysed and understood with reference to the functions they carry out. Functional theories of grammar differ from [[Formal grammar|formal theories of grammar]], in that the latter seek to define the different elements of language and describe the way they relate to each other as systems of formal rules or operations, whereas the former defines the functions performed by language and then relates these functions to the linguistic elements that carry them out. This means that functional theories of grammar tend to pay attention to the way language is actually used, and not just to the formal relations between linguistic elements.<ref>{{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|author=Nichols, Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|quote=[Functional grammar] analyzes grammatical structure, as do formal and structural grammar; but it also analyses the entire communicative situation: the purpose of the speech event, its participants, its discourse context. Functionalists maintain that the communicative situation motivates, constrains, explains, or otherwise determines grammatical structure, and that a structural or formal approach is not merely limited to an artificially restricted data base, but is inadequate as a structural account. Functional grammar, then, differs from formulae and structural grammar in that it purports not to model but to explain; and the explanation is grounded in the communicative situation.|doi=10.1146/annurev.an.13.100184.000525|pages=97–117|ref=harv}}</ref> Functional theories describe language in term of the functions existing at all levels of language. *Phonological function: the function of the [[phoneme]] is to distinguish between different lexical material. *Semantic function: ([[Agent (linguistics)|Agent]], [[Patient (linguistics)|Patient]], Recipient, etc.), describing the role of participants in states of affairs or actions expressed. *Syntactic functions: (e.g. [[Subject (grammar)|Subject]] and [[Object (grammar)|Object]]), defining different perspectives in the presentation of a linguistic expression *Pragmatic functions: ([[Topic–comment|Theme and Rheme]], [[Topic (linguistics)|Topic]] and [[Focus (linguistics)|Focus]], [[Predicate (grammar)|Predicate]]), defining the informational status of constituents, determined by the pragmatic context of the verbal interaction. Functional descriptions of grammar strive to explain how linguistic functions are performed in communication through the use of linguistic forms. ===Cognitive linguistics=== {{main article|Cognitive linguistics}} Cognitive linguistics emerged as a reaction to generativist theory in the 1970s and 1980s. Led by theorists like [[Ronald Langacker]] and [[George Lakoff]], cognitive linguists propose that language is an [[emergentism|emergent]] property of basic, general-purpose cognitive processes. In contrast to the generativist school of linguistics, cognitive linguistics is non-modularist and functionalist in character. Important developments in cognitive linguistics include [[cognitive grammar]], [[Frame semantics (linguistics)|frame semantics]], and [[conceptual metaphor]], all of which are based on the idea that form–function correspondences based on representations derived from [[embodied cognition|embodied experience]] constitute the basic units of language. Cognitive linguistics interprets language in terms of concepts (sometimes universal, sometimes specific to a particular tongue) that underlie its form. It is thus closely associated with [[semantics]] but is distinct from [[psycholinguistics]], which draws upon empirical findings from cognitive psychology in order to explain the mental processes that underlie the acquisition, storage, production and understanding of speech and writing. Unlike generative theory, [[cognitive linguistics]] denies that there is an ''autonomous linguistic faculty'' in the mind; it understands grammar in terms of ''conceptualization''; and claims that knowledge of language arises out of ''language use''.<ref>{{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|author1=Croft, William |author2=D. Alan Cruse |lastauthoramp=yes|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|page=[https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof/page/1 1]}}</ref> Because of its conviction that knowledge of language is learned through use, cognitive linguistics is sometimes considered to be a functional approach, but it differs from other functional approaches in that it is primarily concerned with how the mind creates meaning through language, and not with the use of language as a tool of communication. ==Areas of Research== ===Historical Linguistics=== [[Historical linguistics|Historical linguists]] study the history of specific languages as well as general characteristics of language change. The study of language change is also referred to as "diachronic linguistics" (the study of how one particular language has changed over time), which can be distinguished from "synchronic linguistics" (the comparative study of more than one language at a given moment in time without regard to previous stages). Historical linguistics was among the first sub-disciplines to emerge in linguistics, and was the most widely practised form of linguistics in the late 19th century. However, there was a shift to the synchronic approach in the early twentieth century with [[Ferdinand de Saussure|Saussure]], and became more predominant in western linguistics with the work of [[Noam Chomsky]]. ===Ecolinguistics=== [[Ecolinguistics]] explores the role of language in the life-sustaining interactions of humans, other species and the physical environment. The first aim is to develop linguistic theories which see humans not only as part of society, but also as part of the larger ecosystems that life depends on. The second aim is to show how linguistics can be used to address key ecological issues, from climate change and biodiversity loss to environmental justice. ([http://ecolinguistics-association.org/ Ecolinguistics Association]) ===Sociolinguistics=== [[Sociolinguistics]] is the study of how language is shaped by social factors. This sub-discipline focuses on the synchronic approach of linguistics, and looks at how a language in general, or a set of languages, display variation and varieties at a given point in time. The study of language variation and the different varieties of language through dialects, registers, and ideolects can be tackled through a study of style, as well as through analysis of discourse. Sociolinguists research on both style and discourse in language, and also study the theoretical factors that are at play between language and society. ===Developmental Linguistics=== [[Developmental linguistics]] is the study of the development of linguistic ability in individuals, particularly [[Language acquisition|the acquisition of language]] in childhood. Some of the questions that developmental linguistics looks into is how children acquire language, how adults can acquire a second language, and what the process of language acquisition is. ===Neurolinguistics=== [[Neurolinguistics]] is the study of the structures in the human brain that underlie grammar and communication. Researchers are drawn to the field from a variety of backgrounds, bringing along a variety of experimental techniques as well as widely varying theoretical perspectives. Much work in neurolinguistics is informed by models in [[psycholinguistics]] and [[theoretical linguistics]], and is focused on investigating how the brain can implement the processes that theoretical and psycholinguistics propose are necessary in producing and comprehending language. Neurolinguists study the physiological mechanisms by which the brain processes information related to language, and evaluate linguistic and psycholinguistic theories, using [[aphasiology]], [[brain imaging]], electrophysiology, and computer modelling ==Applied Linguistics== {{Main article|Applied linguistics}} Linguists are largely concerned with finding and [[descriptive linguistics|describing]] the generalities and varieties both within particular languages and among all languages. [[Applied linguistics]] takes the results of those findings and "applies" them to other areas. Linguistic research is commonly applied to areas such as [[language education]], [[lexicography]], [[translation]], [[language planning]], which involves governmental policy implementation related to language use, and [[natural language processing]]. "Applied linguistics" has been argued to be something of a misnomer.<ref>{{cite book|title=Controversies in Applied Linguistics (pp. 288) |url=https://archive.org/details/controversiesina0000unse_k4p3 |author=Barbara Seidlhofer |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0194374440}}</ref> Applied linguists actually focus on making sense of and engineering solutions for real-world linguistic problems, and not literally "applying" existing technical knowledge from linguistics. Moreover, they commonly apply technical knowledge from multiple sources, such as sociology (e.g., conversation analysis) and anthropology. ([[Constructed language]] fits under Applied linguistics.) Today, computers are widely used in many areas of applied linguistics. [[Speech synthesis]] and [[speech recognition]] use phonetic and phonemic knowledge to provide voice interfaces to computers. Applications of [[computational linguistics]] in [[machine translation]], [[computer-assisted translation]], and [[natural language processing]] are areas of applied linguistics that have come to the forefront. Their influence has had an effect on theories of syntax and semantics, as modelling syntactic and semantic theories on computers constraints. Linguistic analysis is a sub-discipline of applied linguistics used by many governments to verify the claimed [[nationality]] of people seeking asylum who do not hold the necessary documentation to prove their claim.<ref name="Linguistic Analysis">{{cite journal | title=Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases | last=Eades | first=Diana | journal=Applied Linguistics | year=2005 | volume=26 | issue=4 | pages=503–526 | doi=10.1093/applin/ami021 | url=http://songchau.googlepages.com/503.pdf | ref=harv | accessdate=22 មិថុនា 2017 | archive-date=27 មីនា 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327083553/http://songchau.googlepages.com/503.pdf | dead-url=yes }}</ref> This often takes the form of an [[interview]] by personnel in an immigration department. Depending on the country, this interview is conducted either in the asylum seeker's [[native language]] through an [[language interpretation|interpreter]] or in an international ''[[lingua franca]]'' like English.<ref name="Linguistic Analysis"/> Australia uses the former method, while Germany employs the latter; the Netherlands uses either method depending on the languages involved.<ref name="Linguistic Analysis"/> Tape recordings of the interview then undergo language analysis, which can be done either by private contractors or within a department of the government. In this analysis, linguistic features of the asylum seeker are used by analysts to make a determination about the speaker's nationality. The reported findings of the linguistic analysis can play a critical role in the government's decision on the refugee status of the asylum seeker.<ref name="Linguistic Analysis"/> ==Interdisciplinary fields== Within the broad discipline of linguistics, various emerging sub-disciplines focus on a more detailed description and analysis of language, and are often organized on the basis of the school of thought and theoretical approach that they pre-suppose, or the external factors that influence them. ===Semiotics=== [[Semiotics]] is the study of sign processes (semiosis), or signification and communication, signs, and symbols, both individually and grouped into sign systems, including the study of how meaning is constructed and understood. Semioticians often do not restrict themselves to linguistic communication when studying the use of signs but extend the meaning of "sign" to cover all kinds of cultural symbols. Nonetheless, semiotic disciplines closely related to linguistics are [[literary studies]], [[discourse analysis]], [[text linguistics]], and [[philosophy of language]]. Semiotics, within the linguistics paradigm, is the study of the relationship between language and culture. Historically, [[Edward Sapir]] and [[Ferdinand De Saussure]]'s structuralist theories influenced the study of signs extensively until the late part of the 20th century, but later, post-modern and post-structural thought, through language philosophers including [[Jacques Derrida]], [[Mikhail Bakhtin]], [[Michel Foucault]], and others, have also been a considerable influence on the discipline in the late part of the 20th century and early 21st century.<ref>{{Cite journal|title=The Classical Roots of Post-Structuralism: Lacan, Derrida and Foucault |journal=International Journal of the Classical Tradition |first= Paul Allen |last=Miller |publisher=Springer |year=1998 |jstor=30222818|ref=harv|volume=5 |issue=2 |pages=204–225 |doi=10.1007/bf02688423}}</ref> These theories emphasize the role of language variation, and the idea of subjective usage, depending on external elements like social and cultural factors, rather than merely on the interplay of formal elements. ===Language documentation=== Since the inception of the discipline of linguistics, linguists have been concerned with describing and analysing previously [[language documentation|undocumented languages]]. Starting with [[Franz Boas]] in the early 1900s, this became the main focus of American linguistics until the rise of formal structural linguistics in the mid-20th century. This focus on language documentation was partly motivated by a concern to document the rapidly [[language death|disappearing]] languages of indigenous peoples. The ethnographic dimension of the Boasian approach to language description played a role in the development of disciplines such as [[sociolinguistics]], [[anthropological linguistics]], and [[linguistic anthropology]], which investigate the relations between language, culture, and society. The emphasis on linguistic description and documentation has also gained prominence outside North America, with the documentation of rapidly dying indigenous languages becoming a primary focus in many university programmes in linguistics. Language description is a work-intensive endeavour, usually requiring years of field work in the language concerned, so as to equip the linguist to write a sufficiently accurate reference grammar. Further, the task of documentation requires the linguist to collect a substantial corpus in the language in question, consisting of texts and recordings, both sound and video, which can be stored in an accessible format within open repositories, and used for further research.<ref>Himmelman, Nikolaus "Language documentation: What is it and what is it good for?" in P. Gippert, Jost, Nikolaus P Himmelmann & Ulrike Mosel. (2006) ''Essentials of Language documentation''. Mouton de Gruyter, Berlin & New York.</ref> ===Translation=== The sub-field of [[translation]] includes the translation of written and spoken texts across mediums, from digital to print and spoken. To translate literally means to transmute the meaning from one language into another. Translators are often employed by organizations, such as travel agencies as well as governmental embassies to facilitate communication between two speakers who do not know each other's language. Translators are also employed to work within [[computational linguistics]] setups like [[Google Translate]] for example, which is an automated, programmed facility to translate words and phrases between any two or more given languages. Translation is also conducted by publishing houses, which convert works of writing from one language to another in order to reach varied audiences. Academic Translators, specialize and semi specialize on various other disciplines such as; Technology, Science, Law, Economics etc. ===Biolinguistics=== [[Biolinguistics]] is the study of the biology and evolution of language. It is a highly interdisciplinary field, including linguists, biologists, neuroscientists, psychologists, mathematicians, and others. By shifting the focus of investigation in linguistics to a comprehensive scheme that embraces natural sciences, it seeks to yield a framework by which we can understand the fundamentals of the faculty of language. ===Clinical linguistics=== Clinical linguistics is the application of linguistic theory to the fields of [[Speech-Language Pathology]]. Speech language pathologists work on corrective measures to cure [[communication disorders]] and swallowing disorders Chaika (1990) showed that schizophrenics with speech disorders, like rhyming inappropriately have attentional dysfunction, as when a patient, shown a colour chip and, then asked to identify it, responded "Looks like clay. Sounds like gray. Take you for a roll in the hay. Heyday, May Day." The color chip was actually clay-colored, so his first response was correct.' However, normals suppress or ignore words which rhyme with what they've said unless they are deliberately producing a pun, poem or rap. Even then, the speaker shows connection between words chosen for rhyme and an overall meaning in discourse. schizophrenics with speech dysfunction show no such relation between rhyme and reason. Some even produce stretches of gibberish combined with recognizable words. <ref>Chaika, Elaine Ostrach. 1990. Understanding Psychotic Speech: Between Freud and Chomsky. Chas. Thomas Publishers.</ref> copyright Elaine Ostrach Chaika> ===Computational linguistics=== [[Computational linguistics]] is the study of linguistic issues in a way that is "computationally responsible", i.e., taking careful note of computational consideration of algorithmic specification and computational complexity, so that the linguistic theories devised can be shown to exhibit certain desirable computational properties and their implementations. Computational linguists also work on computer language and software development. ===Evolutionary linguistics=== [[Evolutionary linguistics]] is the interdisciplinary study of the emergence of the language faculty through [[human evolution]], and also the application of [[evolution|evolutionary theory]] to the study of cultural evolution among different languages. It is also a study of the dispersal of various languages across the globe, through movements among ancient communities.<ref>{{cite journal | last = Croft | first = William |date=October 2008 | title = Evolutionary Linguistics | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 37 | pages = 219–234 | publisher = Annual Reviews | doi = 10.1146/annurev.anthro.37.081407.085156 | ref = harv}}</ref> ===Forensic linguistics=== [[Forensic linguistics]] is the application of linguistic analysis to [[forensics]]. Forensic analysis investigates on the style, language, lexical use, and other linguistic and grammatical features used in the legal context to provide evidence in courts of law. Forensic linguists have also contributed expertise in criminal cases. ==See also== {{main article|Outline of linguistics|Index of linguistics articles}} {{Too many see alsos|date=August 2016}} {{portal|Linguistics|Language}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Anthroponymy]] * [[Articulatory phonology]] * [[Articulatory synthesis]] * [[Asemic writing]] * [[Axiom of categoricity]] * [[Biosemiotics]] * [[Cognitive science]] * [[Concept mining]] * [[Critical discourse analysis]] * [[Cryptanalysis]] * [[Decipherment]] * [[Global language system]] * [[Glottometrics]] * [[Grammarian (Greco-Roman world)]] * [[Integrational linguistics]] * [[Integrationism]] * [[Intercultural competence]] * [[International Congress of Linguists]] * [[International Linguistics Olympiad]] * [[Language attrition]] * [[Language engineering]] * [[Language geography]] * [[Linguistic typology]] * [[List of departments of linguistics]] * [[List of summer schools of linguistics]] * [[Metacommunicative competence]] * [[Microlinguistics]] * [[Onomastics]] * [[Reading (process)|Reading]] * {{Section link|Rhythm|Linguistics}} * [[Speaker recognition]] * [[Speech processing]] * [[Stratificational linguistics]] {{div col end}} ==References== {{Reflist|35em}} ==Bibliography== *{{cite book | title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication | publisher=The MIT Press |author1=Akmajian, Adrian |author2=Demers, Richard |author3=Farmer, Ann |author4=Harnish, Robert | year=2010 | location=Cambridge, MA | isbn=0-262-51370-6}} *{{cite book|ref=harv|last=Bloomfield|first=Leonard|title=An Introduction to the Study of Language: New edition|url=https://books.google.com/books?id=-MN3YkwOgNYC&pg=PA307|year=1983|publisher=John Benjamins Publishing|location=Amsterdam|isbn=90-272-8047-9|orig-year=1914}} *{{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199660179 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }} *{{cite book | first=Steven | last=Pinker | title= The Language Instinct | url=https://archive.org/details/languageinstinct00pink |year=1994 |publisher=William Morrow and Company |isbn=9780140175295}} *{{cite book | first=Noam | last=Chomsky |title=On Language | url=https://archive.org/details/onlanguagechomsk00chom |year=1998 |publisher=The New Press, New York |isbn=978-1565844759}} *{{cite book | first=Jacques | last=Derrida | title=Of Grammatology | year=1967 | publisher=The Johns Hopkins University Press | isbn=0801858305}} *{{cite book | first=David | last=Crystal | title=Linguistics | year=1990 | publisher=Penguin Books | isbn=9780140135312}} *{{cite book | first=Christopher | last=Hall | title=An Introduction to Language and Linguistics. Breaking the Language Spell | year=2005 | publisher=Routledge | isbn=9780826487346 | ref=harv}} ==External links== {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}} * [http://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily * [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] by [[SIL International]] (last updated 2004) * [http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/ Language Log], a linguistics blog maintained by prominent (popular science) linguists * [http://www.glottopedia.org Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction * [http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm |date=26 វិច្ឆិកា 2007 }} – according to the Linguistic Society of America * Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium] * [http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html "Linguistics" section] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html |date=6 កញ្ញា 2008 }} – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J. A. García Landa (University of Zaragoza, Spain) * An Academic [http://www.lingforum.com/forum Linguistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205082117/http://www.lingforum.com/forum/ |date=5 ធ្នូ 2008 }} Forum (currently some technical problems, Feb 2013) * Linguistics Contents for Non-English World [http://www.atoall.com/language/all/Linguistics_contents_for_non_English_world.html] * [http://www.elinguistics.net/ Computerized comparative linguistics] Calculator to compare the relatedness (genetic proximity) for over 160 languages (from Afar to Zulu) * {{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-953420-3 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }} * {{dmoz|Science/Social_Sciences/Linguistics}} * [https://sites.google.com/a/sheffield.ac.uk/all-about-linguistics-2013-release/home All About Linguistics] from Sheffield University, as an introduction to linguistics. {{Philosophy of language}} {{Communication studies}} {{Social sciences}} {{Subject bar |commons=yes |commons-search=Category:Linguistics |wikt=yes |n=yes |q=yes |s=yes |s-search=Portal:Philology and linguistics |b=yes |b-search=Subject:Linguistics |v=yes |v-search=School:Linguistics |d=yes |d-search=Q8162}} {{Authority control}} {{Use British (Oxford) English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាសាស្ត្រ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាសាស្រ្តយល់ដឹង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] g6qm89bvy4xb3ue1ixiazv5kmjwndj3 0 35074 339065 338093 2026-08-19T07:41:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339065 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} [[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|Oil painting depicting [[Claude Bernard]], the father of modern physiology, with his pupils]] '''សរីរវីទ្យា''' ({{lang-en|physiology}}; {{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}; {{etymology|grc|''φύσις'' (physis)|nature, origin||''-λογία'' (-logia)|study of}}<ref name=OnlineEtDict>{{cite web|title=physiology|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physiology&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref>) ជាមុខវិជ្ជាវិទ្យាសាស្រ្តមួយសិក្សាអំពី[[យន្តការ (ជីវវិទ្យា)|យន្តការ]]ផ្សេងៗ​ និងទំនាក់ទំនងរបស់យន្តការទាំងនោះនៅក្នុង[[ជីវិត|សារពាង្គកាយ​មានជីវិត​]].<ref name=Prosser>{{cite book|last1 = Prosser |first1 = C. Ladd |title = Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |url = https://archive.org/details/isbn_047185767 |edition=4th |publisher = Wiley-Liss |location = Hoboken, NJ |year = 1991 |isbn = 0-471-85767-X |pages=[https://archive.org/details/isbn_047185767/page/1 1]–12}}</ref> A [[Branches of science|sub-discipline]] of [[biology]], its focus is in how organisms, organ systems, [[Organ (anatomy)|organs]], [[cell (biology)|cells]], and [[biomolecule]]s carry out the [[biochemistry|chemical]] or [[biophysics|physical]] functions that exist in a living system.<ref name="Guyton">{{cite book|last=Hall|first=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|year=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1-4160-4574-8|pages=3|edition=12th}}</ref> Given the size of the field, it is divided into, among others, animal physiology (including that of [[human body|humans]]), [[plant physiology]], [[Cell physiology|cellular physiology]], microbial physiology ([[microbial metabolism]]), [[bacteria]]l physiology, and [[virus|viral]] physiology.<ref name="Guyton"/> ចំណុចកណ្តាលនៃការយល់ដឹងអំពីមុខងារសរីរវិទ្យាគឺជាលក្ខណៈរួមបញ្ចូលគ្នារបស់វាជាមួយនឹងមុខវិជ្ជាផ្សេងទៀតដូចជា គីមីវិទ្យា និងរូបវិទ្យា យន្តការគ្រប់គ្រងលំនៅស្ថានដែលសម្របសម្រួល និងការទំនាក់ទំនងជាបន្តបន្ទាប់រវាងកោសិកា។<ref>{{Cite book|title=Vander's Human Physiology The Mechanisms of Body Function|url=https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5|last=Widmaier|first=Eric P.|last2=Raff|first2=Hershel|last3=Strang|first3=Kevin T.|publisher=McGraw-Hill Education|year=2016|isbn=978-1-259-29409-9|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5/page/14 14]–15|quote=|via=}}</ref> The [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] is awarded to those who make significant achievements in this discipline by the [[Royal Swedish Academy of Sciences]]. In medicine, a '''physiologic''' state is one occurring from normal body function, rather than [[pathologically]], which is centered on the abnormalities that occur in animal diseases, including humans.<ref name="medicalnewstoday.com">{{cite web|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/248791.php|title=What is physiology?|work=Medical News Today}}</ref> {{TOC limit|3}} == ប្រវត្តិរបស់សរីរ​វិទ្យា​ == Physiological studies date back to the ancient civilizations of India<ref>{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|author1=D. P. Burma |author2=Maharani Chakravorty }}</ref><ref>{{cite book|title=The Jungle and the Aroma of Meats: An Ecological Theme in Hindu Medicine|page=159|author=Francis Zimmermann|publisher=Motilal Banarsidass publications}}</ref> and Egypt alongside anatomical studies, but did not utilize dissection or vivisection.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=LKdC0fDmnT4C&pg=PA43&dq=ancient+egyptian+medicine++physiology&hl=en&sa=X&ei=1UKaU6OZCZenyASB5IKoBA&ved=0CEsQ6AEwCA#v=onepage&q=ancient%20egyptian%20medicine%20%20physiology&f=false|title=Medicine Across Cultures|work=google.com}}</ref> The study of human physiology as a medical field dates back to at least 420&nbsp;BC to the time of [[Hippocrates]], also known as the "father of medicine."<ref>{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology|work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |accessdate=2010-08-29}}</ref> Hippocrates incorporated his belief system called the theory of humours, which consisted of four basic substance: earth, water, air and fire. Each substance is known for having a corresponding humour: black bile, phlegm, blood and yellow bile, respectively. Hippocrates also noted some emotional connections to the four humours, which Claudis Galenus would later expand on. The critical thinking of [[Aristotle]] and his emphasis on the relationship between structure and function marked the beginning of physiology in [[Ancient Greece]]. Like Hippocrates, Aristotle took to the humoral theory of disease, which also consisted of four primary qualities in life: hot, cold, wet and dry.<ref>{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}</ref> Claudius Galenus (c. ~130–200&nbsp;AD), known as [[Galen]] of Pergamum, was the first to use experiments to probe the functions of the body. Unlike Hippocrates though, Galen argued that humoral imbalances can be located in specific organs, including the entire body.<ref name="britannica.com">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> His modification of this theory better equipped doctors to make more precise diagnoses. Galen also played off of Hippocrates idea that emotions were also tied to the humours, and added the notion of temperaments: sanguine corresponds with blood; phlegmatic is tied to phlegm; yellow bile is connected to choleric; and black bile corresponds with melancholy. Galen also saw the human body consisting of three connected systems: the brain and nerves, which are responsible for thoughts and sensations; the heart and arteries, which give life; and the liver and veins, which can be attributed to nutrition and growth.<ref name="britannica.com"/> Galen was also the founder of experimental physiology.<ref>{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1547412706001034 | doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001}}</ref> And for the next 1,400 years, Galenic physiology was a powerful and influential tool in medicine.<ref name="britannica.com"/> [[Jean Fernel]] (1497–1558), a French physician, introduced the term "physiology".<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|author=Wilbur Applebaum|publisher=Routledge}}</ref> In the 1820s, the French physiologist [[Henri Milne-Edwards]] introduced the notion of physiological division of labor, which allowed to "compare and study living things as if they were machines created by the industry of man." Inspired in the work of [[Adam Smith]], Milne-Edwards wrote that the "body of all living beings, whether animal or plant, resembles a factory ... where the organs, comparable to workers, work incessantly to produce the phenomena that constitute the life of the individual." In more differentiated organisms, the functional labor could be apportioned between different instruments or [[Biological system|systems]] (called by him as ''appareils'').<ref name="brain">R. M. Brain. ''The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe''. Seattle: University of Washington Press, 2015. 384 pp., [https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ].</ref> In 1858, [[Joseph Lister, 1st Baron Lister|Joseph Lister]] studied the cause of blood coagulation and inflammation that resulted after previous injuries and surgical wounds. He later discovered and implemented [[antiseptic]]s in the operating room, and as a result decreases death rate from surgery by a substantial amount.<ref name="medicalnewstoday.com"/><ref name="physiologyinfo.org">{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013)|accessdate=2015-07-25|archivedate=2017-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520091722/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|url-status=dead}}</ref> [[The Physiological Society]] was founded in London in 1876 as a dining club.<ref>{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society’s history {{!}} Physiological Society|website=www.physoc.org|language=en|access-date=2017-02-21}}</ref> [[The American Physiological Society]] (APS) is a nonprofit organization that was founded in 1887. The Society is, "devoted to fostering education, scientific research, and dissemination of information in the physiological sciences."<ref>{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society > About|website=www.the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21}}</ref> In 1891, [[Ivan Pavlov]] performed research on "conditional reflexes" that involved dogs' saliva production in response to a plethora of sounds and visual stimuli.<ref name="physiologyinfo.org"/> In the 19th century, physiological knowledge began to accumulate at a rapid rate, in particular with the 1838 appearance of the [[Cell theory]] of [[Matthias Jakob Schleiden|Matthias Schleiden]] and [[Theodor Schwann]]. It radically stated that organisms are made up of units called cells. [[Claude Bernard]]'s (1813–1878) further discoveries ultimately led to his concept of ''[[milieu interieur]]'' (internal environment), which would later be taken up and championed as "[[homeostasis]]" by American physiologist [[Walter B. Cannon]] in 1929. By homeostasis, Cannon meant "the maintenance of steady states in the body and the physiological processes through which they are regulated."<ref>{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-10_92_10/page/1594 | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}</ref> In other words, the body's ability to regulate its internal environment. It should be noted that, William Beaumont was the first American to utilize the practical application of physiology. Nineteenth century physiologists such as [[Michael Foster (physiologist)|Michael Foster]], [[Max Verworn]], and [[Alfred Binet]], based on [[Haeckel]]'s ideas, elaborated what came to be called "general physiology", a unified science of life based on the cell actions,<ref name=brain/> later renamed in the twentieth century as [[cell biology]].<ref>Heilbron, J. L. (2003). ''The Oxford Companion to the History of Modern Science'', Oxford University Press, p. 649, [https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC link].</ref> In the 20th century, biologists became interested in how organisms other than human beings function, eventually spawning the fields of [[comparative physiology]] and [[ecophysiology]].<ref>{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB | title = New directions in ecological physiology | url=https://archive.org/details/newdirectionsine0000edit | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}</ref> Major figures in these fields include [[Knut Schmidt-Nielsen]] and [[George Bartholomew (biologist)|George Bartholomew]]. Most recently, [[evolutionary physiology]] has become a distinct subdiscipline.<ref>{{Cite journal | first1 = Theodore | last1 = Garland, Jr | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | accessdate = 2017-06-17 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | dead-url = yes }}</ref> In 1920, [[August Krogh]] won the Nobel Prize for discovering how, in capillaries, blood flow is regulated.<ref name="physiologyinfo.org"/> In 1954, [[Andrew Huxley]] and Hugh Huxley, alongside their research team, discovered the sliding filaments in [[skeletal muscle]], known today as the sliding filament theory.<ref name="physiologyinfo.org"/> === ស្ត្រីនៅក្នុងសរីរវិទ្យា === Initially, women were largely excluded from official involvement in any physiological society. The [[American Physiological Society]], for example, was founded in 1887 and included only men in its ranks.<ref>{{cite web|title=American Physiological Society > Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=www.the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en}}</ref> In 1902, the American Physiological Society elected [[Ida Hyde]] as the first female member of the society.<ref name="Tucker 1981">{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1-9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf}}{{open access}}</ref> Hyde, a representative of the [[American Association of University Women]] and a global advocate for gender equality in education,<ref>{{cite web|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|work=jwa.org}}</ref> attempted to promote gender equality in every aspect of science and medicine. Soon thereafter, in 1913, [[J.S. Haldane]] proposed that women be allowed to formally join [[The Physiological Society]], which had been founded in 1876.{{Citation needed|date=May 2015}} On 3 July 1915, six women were officially admitted: [[Florence Buchanan]], [[Winifred Cullis]], [[Ruth C. Skelton]], [[Sarah C. M. Sowton]], [[Constance Leetham Terry]], and [[Enid M. Tribe]].<ref name="physoc.org">{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org}}</ref> The centenary of the election of women was celebrated in 2015 with the publication of a book "Women physiologists: centenary celebrations and beyond for The Physiological Society ISBN 978-0-9933410-0-7. Prominent women physiologists include: * [[Gerty Cori]],<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> along with husband [[Carl Cori]], received the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1947 for their discovery of the [[phosphate]]-containing form of [[glucose]] known as [[glycogen]], as well as its function within [[Eukaryote|eukaryotic]] [[Metabolism|metabolic]] mechanisms for energy production. Moreover, they discovered the [[Cori cycle]], also known as the Lactic acid cycle,<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}</ref> which describes how muscle tissue converts glycogen into lactic acid via [[lactic acid fermentation]]. * [[Barbara McClintock]] was rewarded the 1983 Nobel Prize in Physiology or Medicine for the discovery of [[transposition (horizontal gene transfer)|genetic transposition]] McClintock is the only female recipient who has won an unshared Nobel Prize.<ref>{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|accessdate=2016-09-23}}</ref> * [[Gertrude Elion]],<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> along with [[George Hitchings]] and [[James Black (pharmacologist)|Sir James Black]], received the Nobel Prize for Physiology or Medicine in 1988 for their development of drugs employed in the treatment of several major diseases, such as [[leukemia]], some [[autoimmune disorders]], [[gout]], [[malaria]], and [[herpes|viral herpes]]. * [[Linda B. Buck]],<ref name="nobelprize.org">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}</ref> along with [[Richard Axel]], received the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 2004 for their discovery of [[odorant receptors]] and the complex organization of the [[olfactory system]]. * [[Françoise Barré-Sinoussi]],<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> along with [[Luc Montagnier]], received the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 2008 for their work on the identification of the [[Human Immunodeficiency Virus]] (HIV), the cause of [[Acquired Immunodeficiency Syndrome]] (AIDS). * [[Elizabeth Blackburn]],<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> along with [[Carol W. Greider]]<ref>[https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider "Carol W. Greider"]. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> and [[Jack W. Szostak]], was awarded the 2009 Nobel Prize for Physiology or Medicine for the discovery of the genetic composition and function of [[telomeres]] and the enzyme called [[telomerase]]. ==មុខ​វិជ្ជា​រង== {{Forensic science|physio}} There are many ways to categorize the subdiscplines of physiology:<ref>Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.</ref> * based on the [[taxon|taxa]] studied: [[human physiology]], [[animal physiology]], [[plant physiology]], microbial physiology, viral physiology * based on the [[Biological organisation|level of organization]]: [[cell physiology]], [[molecular physiology]], [[Biological system|systems]] physiology, organismal physiology, [[ecological physiology]], integrative physiology * based on the process that causes physiological variation: [[Developmental biology|developmental]] physiology, [[environmental physiology]], [[evolutionary physiology]] * based on the ultimate goals of the research: [[applied physiology]] (e.g., medical physiology), [[Fundamental science|non-applied]] (e.g., [[comparative physiology]]) ==សរីរវិទ្យាមនុស្ស== {{Main article|Human body#Physiology}}<!--that small section is not a suitable "main" target; we ought to have a major "Human physiology" article, but it's missing--> Human physiology seeks to understand the mechanisms that work to keep the [[human body]] alive and functioning,<ref name="Guyton"/> through scientific enquiry into the nature of mechanical, physical, and biochemical functions of humans, their organs, and the cells of which they are composed. The principal level of focus of physiology is at the level of organs and systems within systems. The endocrine and nervous systems play major roles in the reception and transmission of signals that integrate function in animals. Homeostasis is a major aspect with regard to such interactions within plants as well as animals. The biological basis of the study of physiology, integration refers to the overlap of many functions of the systems of the human body, as well as its accompanied form. It is achieved through communication that occurs in a variety of ways, both electrical and chemical.{{citation needed|date=March 2014}} ការផ្លាស់ប្តូរសរីរវិទ្យាអាចប៉ះពាល់ដល់មុខងារផ្លូវចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ។ ឧទាហរណ៍នៃការនេះនឹងជាផលប៉ះពាល់នៃថ្នាំមួយចំនួន ឬកម្រិតជាតិពុលនៃសារធាតុ។<ref>{{cite web|url=http://scholar.princeton.edu/sites/default/files/slinden/files/dolan.pdf|author=van der Linden, S.|title=A Response to Dolan. In A. Oliver (Ed.)|year=2013|pages=209–2015|access-date=April 15, 2017|archivedate=តុលា 10, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010051241/https://scholar.princeton.edu/sites/default/files/slinden/files/dolan.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Mental disorders|url=http://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|accessdate=15 April 2017}}</ref> Change in [[behavior change (individual)|behavior]] as a result of these substances is often used to assess the health of individuals.<ref name = Davis2017>{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archivedate = តុលា 8, 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171008100344/http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name =zolDavis2017>{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archivedate = ធ្នូ 22, 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}</ref> Much of the foundation of knowledge in human physiology was provided by animal experimentation. Due to the frequent connection between form and function, physiology and [[anatomy]] are intrinsically linked and are studied in tandem as part of a medical curriculum.<ref name="NIH2013">{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students’ perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |website=US National Library of Medicine |publisher=National Institutes of Health |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum.}}</ref> ==See also== {{Portal|Biology}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Outline of physiology]] * [[Applied physiology]] * [[Cell physiology]] * [[Cybernetics]] * [[Cytoarchitecture]] * [[Defense physiology]] * [[Ecophysiology]] * [[Exercise physiology]] * [[Fish physiology]] * [[Insect physiology]] * [[Human body]] * [[List of physiologists]] * [[Metabolome]] * [[Neurophysiology]] * [[Physiome]] * [[Plant physiology]] {{div col end}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|30em}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ== {{Wiktionary|physiology}} {{Wikisource portal|Physiology}} * [http://www.physoc.org/ The Physiological Society] * [http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ |date=2010-02-02 }} public information site sponsored by The American Physiological Society ==គន្ថនិទ្ទេស== '''សរីរវិទ្យារបស់មនុស្ស''' * Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009. * Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012. '''Animal physiology''' * Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012. * Moyes, C.D., Schulte, P.M. ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008. * Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002. * [[Knut Schmidt-Nielsen|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997. * Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992. '''Plant physiology''' * Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001. * Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992 * Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010. '''Fungal physiology''' * Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994. '''Protistan physiology''' * Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012. * Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed. * Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984. '''Algal physiology''' * Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997. * Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974. '''Bacterial physiology''' * El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008. * Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008. * Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002. {{biology-footer}} {{physiology types|state=expanded}} {{Nobel Medicine}} {{Authority control}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សរីរវិទ្យា| ]] bxz2cqx3tcbbplzw227l07zdz8662ym 0 35243 339087 338188 2026-08-19T08:16:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339087 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} A '''cell wall''' is a structural layer surrounding some types of [[cell (biology)|cell]]s, situated outside the [[cell membrane]]. It can be tough, flexible, and sometimes rigid. It provides the cell with both structural support and protection, and also acts as a filtering mechanism. Cell walls are present in most [[prokaryote]]s (except [[mycoplasma]] bacteria), in [[algae]], [[plant]]s and [[Fungus|fungi]] but rarely in other [[eukaryote]]s including animals. A major function is to act as pressure vessels, preventing [[Cytolysis|over-expansion]] of the cell when water enters. The composition of cell walls varies between species and may depend on cell type and developmental stage. The primary cell wall of [[Embryophyte|land plants]] is composed of the polysaccharides [[cellulose]], [[hemicellulose]] and [[pectin]]. Often, other polymers such as [[lignin]], [[suberin]] or [[cutin]] are anchored to or embedded in plant cell walls. Algae possess cell walls made of glycoproteins and polysaccharides such as [[carrageenan]] and [[agar]] that are absent from land plants. In bacteria, the cell wall is composed of [[peptidoglycan]]. The cell walls of [[archaea]] have various compositions, and may be formed of [[glycoprotein]] [[S-layer]]s, [[pseudopeptidoglycan]], or [[polysaccharide]]s. Fungi possess cell walls made of the [[glucosamine]] polymer [[chitin]]. Unusually, [[diatom]]s have a cell wall composed of [[biogenic silica]].<ref>{{cite book |last=Rutledge |first=Ryan D. |last2=Wright |first2=David W. |chapter=Biomineralization: Peptide-Mediated Synthesis of Materials| editor-last1=Lukehart | editor-first1=C.M. | editor-last2=Scott | editor-first2=R.A. | title=Nanomaterials: Inorganic and Bioinorganic Perspectives | publisher=Wiley | series=EIC Books | year=2013 | isbn=978-1-118-62522-4 | url=https://books.google.com/books?id=8y-CKE8_Bi0C&pg=RA2-PT52 | accessdate=2016-03-14}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== A plant cell wall was first observed and named (simply as a "wall") by [[Robert Hooke]] in 1665.<ref>Hooke, R. 1665. ''Micrographia: or, Some physiological descriptions of minute bodies made by magnifying glasses''. London: J. Martyn and J. Allestry, 1st ed., [http://www.gutenberg.org/ebooks/15491].</ref> However, "the dead excrusion product of the living protoplast" was forgotten, for almost three centuries, being the subject of scientific interest mainly as a resource for industrial processing or in relation to animal or human health.<ref>Sattelmacher, B. (2000). The apoplast and its significance for plant mineral nutrition. ''New Phytologist'' 149: 167–192, [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1469-8137.2001.00034.x/abstract].</ref> In 1804, [[Karl Rudolphi]] and [[Johann Heinrich Friedrich Link|J.H.F. Link]] proved that cells had independent [[cell walls]].<ref>[http://www.mathnat.uni-rostock.de/geschichte/kalenderblatt/kalenderblatt-dezember-2013/ Kalenderblatt Dezember 2013 – Mathematisch-Naturwissenschaftliche Fakultät – Universität Rostock]. Mathnat.uni-rostock.de (2013-11-28). Retrieved on 2015-10-15.</ref><ref>Link, [D.] H. F. 1807. ''Grundlehren der Anatomie und Physiologie der Pflanzen''. Göttingen (Danckwerts), [https://archive.org/details/grundlehrendera01linkgoog].</ref><ref>Baker, J. R. 1952. The cell-theory: a restatement, history, and critique. Part III. The cell as a morphological unit. ''Quart. J. Microscop. Sci.'' 93: 157-190, [http://paperity.org/p/46837964/the-cell-theory-a-restatement-history-and-critique-part-iii-the-cell-as-a-morphological].</ref> Before, it had been thought that cells shared walls and that fluid passed between them this way. The mode of formation of the cell wall was controversial in the 19th century. [[Hugo von Mohl]] (1853, 1858) advocated the idea that the cell wall grows by apposition. [[Carl Nägeli]] (1858, 1862, 1863) believed that the growth of the wall in thickness and in area was due to a process termed intussusception. Each theory was improved in the following decades: the apposition (or lamination) theory by [[Eduard Strasburger]] (1882, 1889), and the intussusception theory by [[Julius Wiesner]] (1886).<ref>Sharp, L. W. (1921). ''[https://archive.org/details/introductiontocy032473mbp Introduction To Cytology]''. New York: McGraw Hill, p. 25.</ref> In 1930, [[Ernst Münch]] coined the term ''[[apoplast]]'' in order to separate the "living" [[symplast]] from the "dead" plant region, the latter of which included the cell wall.<ref>Münch, E (1930). ''Die Stoffbewegungen in der Pflanze''. Verlag von Gustav Fischer, Jena.</ref> By the 1980s, some authors suggested replacing the term "cell wall", particularly as it was used for plants, with the more precise term "[[extracellular matrix]]", as used for animal cells,<ref>Roberts, K. (1989). The plant extracellular matrix. ''Curr. Op. Cell Biol.'' 1: 1020-1027.</ref><ref>Sattelmacher (2000), p. 168.</ref> but others preferred the older term.<ref>Evert, R. F. 2006. ''Esau's Plant Anatomy: Meristems, Cells, and Tissues of the Plant Body: Their Structure, Function, and Development''. 3rd.ed. John Wiley & Sons, Inc: Hoboken, New.Jersey, p. 65-66, [https://books.google.com/books?id=0DhEBA5xgbkC].</ref> ==Properties== [[File:Eukaryota cell strucutre.PNG|thumb|250px|right|Diagram of the plant cell, with the cell wall in green.]] Cell walls serve similar purposes in those organisms that possess them. They may give cells rigidity and strength, offering protection against mechanical stress. In multicellular organisms, they permit the organism to build and hold a definite shape ([[morphogenesis]]). Cell walls also limit the entry of large molecules that may be toxic to the cell. They further permit the creation of stable [[osmotic]] environments by preventing [[Cytolysis|osmotic lysis]] and helping to retain water. Their composition, properties, and form may change during the [[cell cycle]] and depend on growth conditions. ===Rigidity of cell walls=== In most cells, the cell wall is flexible, meaning that it will bend rather than holding a fixed shape, but has considerable [[tensile strength]]. The apparent rigidity of primary plant tissues is enabled by cell walls, but is not due to the walls' stiffness. Hydraulic [[turgor pressure]] creates this rigidity, along with the wall structure. The flexibility of the cell walls is seen when plants wilt, so that the stems and leaves begin to droop, or in [[seaweed]]s that bend in [[Ocean current|water current]]s. As John Howland explains: {{quote|Think of the cell wall as a wicker basket in which a balloon has been inflated so that it exerts pressure from the inside. Such a basket is very rigid and resistant to mechanical damage. Thus does the prokaryote cell (and eukaryotic cell that possesses a cell wall) gain strength from a flexible plasma membrane pressing against a rigid cell wall.<ref name="Howland 2000">{{cite book| last = Howland | first = John L. | year = 2000 | title = The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life | url = https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl | pages = [https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl/page/69 69]–71 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-511183-4}}</ref>}} The apparent rigidity of the cell wall thus results from inflation of the cell contained within. This [[turgor pressure|inflation]] is a result of the [[osmosis|passive uptake of water]]. In plants, a '''secondary cell wall''' is a thicker additional layer of cellulose which increases wall rigidity. Additional layers may be formed by [[lignin]] in [[xylem]] cell walls, or [[suberin]] in [[cork cambium|cork]] cell walls. These compounds are [[Structural rigidity|rigid]] and [[waterproof]], making the secondary wall stiff. Both [[wood]] and [[bark]] cells of [[tree]]s have secondary walls. Other parts of plants such as the [[petiole (botany)|leaf stalk]] may acquire similar reinforcement to resist the strain of physical forces. ===Permeability=== The primary cell wall of most [[plant cell]]s is freely permeable to small molecules including small proteins, with size exclusion estimated to be 30-60 [[Atomic mass unit|kDa]].{{citation needed|date=January 2016}} The pH is an important factor governing the transport of molecules through cell walls.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461 ''Abiotic factor''. Encyclopedia of Earth. eds Emily Monosson and C. Cleveland. National Council for Science and the Environment] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130608071757/http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461 |date=June 8, 2013 }}. Washington DC</ref> ==ការវិវត្តន៍== {{Expand section|date=October 2013}} Cell walls evolved independently in many groups, even in the photosynthetic eukaryotes. In these lineages, the cell wall is closely related to the evolution of [[multicellularity]], terrestrialization and vascularization.<ref name=popper>{{cite journal |first1=Zoe A. |last=Popper |first2=Gurvan |last2=Michel |first3=Cecile |last3=Hervé |first4=David S. |last4=Domozych |first5=William G.T. |last5=Willats |first6=Maria G. |last6=Tuohy |first7=Bernard |last7=Kloareg |first8=Dagmar B. |last8=Stengel |title=Evolution and diversity of plant cell walls: from algae to flowering plants |journal=Annual Review of Plant Biology |date=2011 |volume=62 |pages=567–590 |url=http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf |accessdate=2017-06-26 |archive-date=2016-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729224035/http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf |dead-url=yes }}</ref> ==Plant cell walls== The walls of plant cells must have sufficient tensile strength to withstand internal [[osmotic pressure]]s of several times [[atmospheric pressure]] that result from the difference in solute concentration between the cell interior and external solutions.<ref>http://www.madsci.org/posts/archives/2006-11/1164842041.Cb.r.html</ref> Plant cell walls vary from 0.1 to several µm in thickness.<ref>{{Cite book| title=Biology| url=https://archive.org/details/isbn_9780536785541| last1=Campbell| last2=Reece| last3=Urry| last4=Cain| last5=Wasserman| last6=Minorsky| last7=Jackson| first1=Neil A.| first2=Jane B.| first3=Lisa A.| first4=Michael L.| first5=Steven A.| first6=Peter V.| first7=Robert B.| edition=8th| isbn=978-0-8053-6844-4| page=[https://archive.org/details/isbn_9780536785541/page/118 118]| year=2008}}</ref> ===ស្រទាប់=== [[File:Plant cell wall diagram-en.svg|thumb|250px|right|Molecular structure of the primary cell wall in plants.]] Up to three strata or layers may be found in plant cell walls:<ref>{{cite book |last= Buchanan |author2=Gruissem, Jones |title= Biochemistry & molecular biology of plants |url= https://archive.org/details/biochemistrymole00buch |edition=1st |publisher= American society of plant physiology|year=2000 |isbn=0-943088-39-9}}</ref> *The '''primary cell wall''', generally a thin, flexible and extensible layer formed while the cell is growing. *The '''[[secondary cell wall]]''', a thick layer formed inside the primary cell wall after the cell is fully grown. It is not found in all cell types. Some cells, such as the conducting cells in [[xylem]], possess a secondary wall containing [[lignin]], which strengthens and waterproofs the wall. *The '''[[middle lamella]]''', a layer rich in [[pectin]]s. This outermost layer forms the interface between adjacent plant cells and glues them together. ===ការ​តែង​និពន្ធ=== In the primary (growing) plant cell wall, the major [[carbohydrate]]s are [[cellulose]], [[hemicellulose]] and [[pectin]]. The cellulose [[microfibril]]s are linked via hemicellulosic tethers to form the cellulose-hemicellulose network, which is embedded in the pectin matrix. The most common hemicellulose in the primary cell wall is [[xyloglucan]]. In grass cell walls, xyloglucan and pectin are reduced in abundance and partially replaced by glucuronarabinoxylan, another type of hemicellulose. Primary cell walls characteristically extend (grow) by a mechanism called [[acid growth]], which involves [[turgor]]-driven movement of the strong cellulose microfibrils within the weaker hemicellulose/pectin matrix, catalyzed by [[expansin]] proteins. The outer part of the primary cell wall of the plant epidermis is usually impregnated with [[cutin]] and [[wax]], forming a permeability barrier known as the [[plant cuticle]]. Secondary cell walls contain a wide range of additional compounds that modify their mechanical properties and permeability. The major [[polymer]]s that make up [[wood]] (largely secondary cell walls) include: * cellulose, 35-50% * [[xylan]], 20-35%, a type of hemicellulose * [[lignin]], 10-25%, a complex phenolic polymer that penetrates the spaces in the cell wall between cellulose, hemicellulose and pectin components, driving out water and strengthening the wall. Additionally, structural [[protein]]s (1-5%) are found in most plant cell walls; they are classified as hydroxyproline-rich glycoproteins (HRGP), [[arabinogalactan]] proteins (AGP), glycine-rich proteins (GRPs), and proline-rich proteins (PRPs). Each class of glycoprotein is defined by a characteristic, highly repetitive protein sequence. Most are [[glycosylation|glycosylated]], contain [[hydroxyproline]] (Hyp) and become cross-linked in the cell wall. These proteins are often concentrated in specialized cells and in cell corners. Cell walls of the [[Epidermis (botany)|epidermis]] may contain [[cutin]]. The [[Casparian strip]] in the [[endodermis]] roots and [[cork (material)|cork]] cells of plant bark contain [[suberin]]. Both cutin and suberin are polyesters that function as permeability barriers to the movement of water.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1104/pp.119.3.1137 |author1=Laurence Moire |author2=Alain Schmutz |author3=Antony Buchala |author4=Bin Yan |author5=Ruth E. the |author6=Ulrich Ryser | year = 1999 | title = Glycerol Is a Suberin Monomer. New Experimental Evidence for an Old Hypothesis | url = http://www.plantphysiol.org/cgi/content/full/119/3/1137 | journal = Plant Physiol | volume = 119 | issue = 3| pages = 1137–1146 | pmid = 10069853 | pmc = 32096 }}</ref> The relative composition of carbohydrates, secondary compounds and proteins varies between plants and between the cell type and age. Plant cells walls also contain numerous enzymes, such as hydrolases, esterases, peroxidases, and transglycosylases, that cut, trim and [[cross-link]] wall polymers. Secondary walls - especially in grasses - may also contain microscopic [[silica]] crystals, which may strengthen the wall and protect it from herbivores. Cell walls in some plant tissues also function as storage deposits for carbohydrates that can be broken down and resorbed to supply the metabolic and growth needs of the plant. For example, endosperm cell walls in the seeds of cereal grasses, [[Tropaeolum majus|nasturtium]]<ref name=reid> Reid, J. [https://books.google.co.uk/books?id=NmKF0hxhpdMC&pg=PA228&lpg=PA228&dq=nasturtium+endosperm+cell+wall&source=bl&ots=KMsXTycfDm&sig=b0QEIEwuUKp8vUU4Ol3DRz10fmM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjv0P2AgKrSAhUIJ8AKHbKLCnUQ6AEITzAJ#v=onepage&q=nasturtium%20endosperm%20cell%20wall&f=false ''Carbohydrate metabolism:structural carbohydrates'']. In: P. M. Dey, J. B. Harborne (eds) Plant Biochemistry, Academic Press, 1997, p. 205-236, {{ISBN|0122146743}}.</ref>{{rp|228}} and other species, are rich in glucans and other polysaccharides that are readily digested by enzymes during seed germination to form simple sugars that nourish the growing embryo. ===Formation=== [[File:Allium-Mitose10-DM100x BL28.jpg|thumb|Photomicrograph of onion root cells, showing the centrifugal development of new cell walls (phragmoplast).]] The middle [[Lamella (cell biology)|lamella]] is laid down first, formed from the [[cell plate]] during [[cytokinesis]], and the primary cell wall is then deposited inside the middle lamella.{{clarify|reason=how can this be, since the middle lamella is defined as the pectic material between the primary cell walls?|date=September 2016}} The actual structure of the cell wall is not clearly defined and several models exist - the covalently linked cross model, the tether model, the diffuse layer model and the stratified layer model. However, the primary cell wall, can be defined as composed of [[cellulose]] [[microfibrils]] aligned at all angles. Cellulose microfibrils are produced at the plasma membrane by the [[cellulose synthase (UDP-forming)|cellulose synthase complex]], which is proposed to be made of a hexameric rosette that contains three cellulose synthase catalytic subunits for each of the six units.<ref>{{Cite journal|last=Jarvis|first=Michael C.|date=2013-12-01|title=Cellulose Biosynthesis: Counting the Chains|url=http://www.plantphysiol.org/content/163/4/1485|journal=Plant Physiology|language=en|volume=163|issue=4|pages=1485–1486|doi=10.1104/pp.113.231092|issn=1532-2548|pmc=3850196|pmid=24296786}}</ref> Microfibrils are held together by hydrogen bonds to provide a high tensile strength. The cells are held together and share the gelatinous membrane called the ''middle lamella'', which contains [[magnesium]] and [[calcium]] [[pectate]]s (salts of [[pectic acid]]). Cells interact though [[plasmodesma]]ta, which are inter-connecting channels of cytoplasm that connect to the protoplasts of adjacent cells across the cell wall. In some plants and cell types, after a maximum size or point in development has been reached, a ''secondary wall'' is constructed between the plasma membrane and primary wall.<ref>{{Cite book| title=Biology| url=https://archive.org/details/isbn_9780536785541| last1=Campbell| last2=Reece| last3=Urry| last4=Cain| last5=Wasserman| last6=Minorsky| last7=Jackson| first1=Neil A.| first2=Jane B.| first3=Lisa A.| first4=Michael L.| first5=Steven A.| first6=Peter V.| first7=Robert B.| edition=8th| isbn=978-0-8053-6844-4| page=[https://archive.org/details/isbn_9780536785541/page/119 119]| year=2008}}</ref> Unlike the primary wall, the cellulose microfibrils are aligned parallel in layers, the orientation changing slightly with each additional layer so that the structure becomes helicoidal.<ref name=Abeysekera>{{cite journal |first1=R.M. |last1=Abeysekera |first2=J.H.M. |last2=Willison |title=A spiral helicoid in a plant cell wall |journal=Cell Biology International Reports |volume=11 |issue=2 |date=1987 |pages=75–79 |doi=10.1016/0309-1651(87)90106-8 }}</ref> Cells with secondary cell walls can be rigid, as in the gritty [[sclereid]] cells in [[pear]] and [[quince]] fruit. Cell to cell communication is possible through [[pit (botany)|pits]] in the secondary cell wall that allow plasmodesmata to connect cells through the secondary cell walls. ==Fungal cell walls== [[File:Chitin.svg|thumb|left|Chemical structure of a unit from a [[chitin]] polymer chain.]] There are several groups of organisms that have been called "fungi". Some of these groups ([[Oomycete]] and [[Myxogastria]]) have been transferred out of the Kingdom Fungi, in part because of fundamental biochemical differences in the composition of the cell wall. Most true fungi have a cell wall consisting largely of [[chitin]] and other [[polysaccharide]]s.<ref>Hudler, George W. (1998). ''Magical Mushrooms, Mischievous Molds''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 7. {{ISBN|0-691-02873-7}}.</ref> True fungi do not have [[cellulose]] in their cell walls.<ref>Webster, John & Weber, Roland W.S. (2007) "Introduction to Fungi" New York, NY: Cambridge University Press, 6."</ref> ===True fungi=== In fungi, the cell wall is the outer-most layer, external to the [[plasma membrane]]. The fungal cell wall is a matrix of three main components:<ref name="Webster, John 2007">Webster, John & Weber, Roland W.S. (2007) "Introduction to Fungi" New York, NY: Cambridge University Press, 5-7."</ref> * [[chitin]]: [[polymer]]s consisting mainly of unbranched chains of β-(1,4)-linked-[[N-Acetylglucosamine]] in the [[Ascomycota]] and [[Basidiomycota]], or poly-β-(1,4)-linked-[[N-Acetylglucosamine]] ([[chitosan]]) in the [[Zygomycota]]. Both [[chitin]] and [[chitosan]] are synthesized and extruded at the [[plasma membrane]].<ref name="Webster, John 2007"/> * [[glucan]]s: glucose [[polymer]]s that function to cross-link [[chitin]] or [[chitosan]] polymers. β-glucans are glucose molecules linked via β-(1,3)- or β-(1,6)- bonds and provide rigidity to the cell wall while α-glucans are defined by α-(1,3)- and/or α-(1,4) bonds and function as part of the matrix.<ref name="Webster, John 2007"/> * [[protein]]s: enzymes necessary for cell wall synthesis and lysis in addition to structural proteins are all present in the cell wall. Most of the structural proteins found in the cell wall are [[glycosylated]] and contain [[mannose]], thus these proteins are called mannoproteins or [[mannan]]s.<ref name="Webster, John 2007"/> ==Other eukaryotic cell walls== ===សារាយ=== [[File:Diatoms.png|thumb|250px|right|[[Scanning electron microscope|Scanning electron]] [[micrograph]]s of [[diatom]]s showing the external appearance of the cell wall]] Like plants, algae have cell walls.<ref>Sendbusch, Peter V. (2003-07-31). "[http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e26/26d.htm Cell Walls of Algae] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051128095106/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e26/26d.htm |date=November 28, 2005 }}". ''Botany Online''. Retrieved on 2007-10-29.</ref> Algal cell walls contain either [[polysaccharide]]s (such as cellulose (a [[glucan]])) or a variety of [[glycoprotein]]s ([[Volvocales]]) or both. The inclusion of additional [[polysaccharide]]s in algal cells walls is used as a feature for algal taxonomy. * [[Mannan]]s: They form microfibrils in the cell walls of a number of marine [[green algae]] including those from the genera, ''Codium'', ''Dasycladus'', and ''Acetabularia'' as well as in the walls of some [[red algae]], like ''Porphyra'' and ''Bangia''. * [[Xylan]]s: * [[Alginic acid]]: It is a common polysaccharide in the cell walls of [[brown algae]]. * Sulfonated polysaccharides: They occur in the cell walls of most algae; those common in red algae include [[agar]]ose, [[carrageenan]], [[porphyra]]n, furcelleran and [[funoran]]. Other compounds that may accumulate in algal cell walls include [[sporopollenin]] and [[calcium|calcium ions]]. The group of [[algae]] known as the [[diatom]]s synthesize their cell walls (also known as frustules or valves) from [[silicic acid]] (specifically orthosilicic acid, H₄SiO₄). The acid is [[polymer]]ised intra-cellularly, then the wall is extruded to protect the cell. Significantly, relative to the organic cell walls produced by other groups, silica frustules require less energy to synthesize (approximately 8%), potentially a major saving on the overall cell energy budget<ref>{{Cite journal | doi = 10.1111/j.1469-185X.1983.tb00385.x | author = Raven, J. A. | year = 1983 | title = The transport and function of silicon in plants | url = | journal = Biol. Rev. | volume = 58 | issue = 2| pages = 179–207 }}</ref> and possibly an explanation for higher growth rates in diatoms.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1093/plankt/12.6.1117 | author = Furnas, M. J. | year = 1990 | title = In situ'' growth rates of marine phytoplankton : Approaches to measurement, community and species growth rates | url =https://archive.org/details/journal-of-plankton-research_1990-11_12_6/page/1117| journal = J. Plankton Res. | volume = 12 | issue = 6| pages = 1117–1151 }}</ref> In [[brown alga]]e, [[phlorotannin]]s may be a constituent of the cell walls.<ref>{{Cite journal|doi=10.1007/s10886-005-0984-2 | title=Contents of soluble, cell-wall-bound and exuded phlorotannins in the brown alga Fucus vesiculosus, with implications on their ecological functions |url=https://archive.org/details/journal-of-chemical-ecology_2005-01_31_1/page/195 | year=2005 | last1=Koivikko | first1=Riitta | last2=Loponen | first2=Jyrki | last3=Honkanen | first3=Tuija | last4=Jormalainen | first4=Veijo | journal=Journal of Chemical Ecology | volume=31 | pages=195–212 | pmid=15839490 | issue=1}}</ref> ===Water molds=== The group [[Oomycete]]s, also known as water molds, are [[saprotroph]]ic [[Plant pathology|plant pathogens]] like fungi. Until recently they were widely believed to be fungi, but [[organelle|structural]] and [[molecular biology|molecular]] evidence<ref>Sengbusch, Peter V. (2003-07-31). "[http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e33/33.htm Interactions between Plants and Fungi: the Evolution of their Parasitic and Symbiotic Relations] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061208024328/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e33/33.htm |date=December 8, 2006 }}". ''biologie.uni-hamburg.de''. Retrieved on 2007-10-29.</ref> has led to their reclassification as [[heterokont]]s, related to [[autotroph]]ic [[brown algae]] and [[diatom]]s. Unlike fungi, oomycetes typically possess cell walls of cellulose and [[glucan]]s rather than chitin, although some genera (such as ''[[Achlya]]'' and ''[[Saprolegnia]]'') do have chitin in their walls.<ref name="Alexopoulos 1996">Alexopoulos, C. J., C. W. Mims, & M. Blackwell (1996). ''Introductory Mycology'' '''4'''. New York: John Wiley & Sons, 687-688. {{ISBN|0-471-52229-5}}.</ref> The fraction of cellulose in the walls is no more than 4 to 20%, far less than the fraction of glucans.<ref name="Alexopoulos 1996" /> Oomycete cell walls also contain the [[amino acid]] [[hydroxyproline]], which is not found in fungal cell walls. ===Slime molds=== The [[dictyostelid]]s are another group formerly classified among the fungi. They are [[slime mold]]s that feed as unicellular [[amoeba]]e, but aggregate into a reproductive stalk and [[sporangium]] under certain conditions. Cells of the reproductive stalk, as well as the [[spore]]s formed at the apex, possess a [[cellulose]] wall.<ref name="Raper 1984">Raper, Kenneth B. (1984). ''The Dictyostelids''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 99-100. {{ISBN|0-691-08345-2}}.</ref> The spore wall has been shown to possess three layers, the middle of which is composed primarily of cellulose, and the innermost is sensitive to [[cellulase]] and [[pronase]].<ref name="Raper 1984" /> ==Prokaryotic cell walls== ===Bacterial cell walls=== <!-- This section is linked from [[Bacteriocin]] --> [[File:Prokaryote cell.svg|thumb|300px|right|Diagram of a typical [[Gram-positive bacteria|Gram-positive bacterium]]. The cell envelope comprises a [[cell membrane|plasma membrane]], seen here in light brown, and a thick [[peptidoglycan]]-containing cell wall (the purple layer). No [[bacterial outer membrane|outer lipid membrane]] is present, as would be the case in [[Gram-negative bacteria]]. The red layer, known as the [[bacterial capsule|capsule]], is distinct from the cell envelope.]] {{further|Cell envelope}} Around the outside of the cell membrane is the bacterial cell wall. Bacterial cell walls are made of [[peptidoglycan]] (also called murein), which is made from [[polysaccharide]] chains cross-linked by unusual [[peptide]]s containing D-[[amino acid]]s.<ref>{{cite journal | author = van Heijenoort J | title = Formation of the glycan chains in the synthesis of bacterial peptidoglycan | url=http://glycob.oxfordjournals.org/cgi/content/full/11/3/25R | journal = Glycobiology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 25R – 36R | year = 2001 | pmid = 11320055 | doi = 10.1093/glycob/11.3.25R }}</ref> Bacterial cell walls are different from the cell walls of [[plant]]s and [[fungi]] which are made of [[cellulose]] and [[chitin]], respectively.<ref name=Koch>{{cite journal | author = Koch A | title = Bacterial wall as target for attack: past, present, and future research | url = http://cmr.asm.org/cgi/content/full/16/4/673?view=long&pmid=14557293 | doi = 10.1128/CMR.16.4.673-687.2003 | journal = Clin Microbiol Rev | volume = 16 | issue = 4 | pages = 673–87 | year = 2003 | pmid = 14557293 | pmc = 207114 | accessdate = 2017-06-26 | archive-date = 2008-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080928093055/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/16/4/673?view=long&pmid=14557293 | dead-url = yes }}</ref> The cell wall of bacteria is also distinct from that of Archaea, which do not contain peptidoglycan. The cell wall is essential to the survival of many bacteria, although [[L-form bacteria]] can be produced in the laboratory that lack a cell wall.<ref name=Joseleau>{{cite journal |vauthors=Joseleau-Petit D, Liébart JC, Ayala JA, D'Ari R |title=Unstable Escherichia coli L forms revisited: growth requires peptidoglycan synthesis |journal=J. Bacteriol. |volume=189 |issue=18 |pages=6512–20 |date=September 2007 |pmid=17586646 |pmc=2045188 |doi=10.1128/JB.00273-07 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17586646}}</ref> The antibiotic [[penicillin]] is able to kill bacteria by preventing the cross-linking of peptidoglycan and this causes the cell wall to weaken and lyse.<ref name=Koch/> The [[lysozyme]] enzyme can also damage bacterial cell walls. There are broadly speaking two different types of cell wall in bacteria, called [[Gram-positive]] and [[Gram-negative]]. The names originate from the reaction of cells to the [[Gram stain]], a test long-employed for the classification of bacterial species.<ref name=Gram>{{cite journal | last = Gram | first = HC | authorlink = Hans Christian Gram | year = 1884 | title = Über die isolierte Färbung der Schizomyceten in Schnitt- und Trockenpräparaten | journal = Fortschr. Med. | volume = 2 | pages = 185&ndash;189 }}</ref> Gram-positive bacteria possess a thick cell wall containing many layers of peptidoglycan and [[teichoic acid]]s. In contrast, Gram-negative bacteria have a relatively thin cell wall consisting of a few layers of peptidoglycan surrounded by a second lipid membrane containing [[lipopolysaccharide]]s and [[lipoprotein]]s. Most bacteria have the Gram-negative cell wall and only the [[Firmicutes]] and [[Actinobacteria]] (previously known as the low G+C and high G+C Gram-positive bacteria, respectively) have the alternative Gram-positive arrangement.<ref>{{cite journal | author = Hugenholtz P | title = Exploring prokaryotic diversity in the genomic era | url= | doi = 10.1186/gb-2002-3-2-reviews0003 | journal = Genome Biol | volume = 3 | issue = 2 | pages = reviews0003.1–reviews0003.8 | year = 2002 | pmid = 11864374 | nopp = true | pmc = 139013 | last2 = Rogozin | first2 = Igor B | last3 = Grishin | first3 = Nick V | last4 = Tatusov | first4 = Roman L | last5 = Koonin | first5 = Eugene V}}</ref> These differences in structure can produce differences in antibiotic susceptibility, for instance [[vancomycin]] can kill only Gram-positive bacteria and is ineffective against Gram-negative pathogens, such as ''[[Haemophilus influenzae]]'' or ''[[Pseudomonas aeruginosa]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Walsh F, Amyes S | title = Microbiology and drug resistance mechanisms of fully resistant pathogens. | journal = Curr Opin Microbiol | volume = 7 | issue = 5 | pages = 439–44 | year = 2004 | pmid = 15451497 | doi = 10.1016/j.mib.2004.08.007 }}</ref> ===Archaeal cell walls=== Although not truly unique, the cell walls of [[Archaea]] are unusual. Whereas [[peptidoglycan]] is a standard component of all bacterial cell walls, all archaeal cell walls lack [[peptidoglycan]],<ref name="White 1995">White, David. (1995) ''The Physiology and Biochemistry of Prokaryotes'', pages 6, 12-21. (Oxford: Oxford University Press). {{ISBN|0-19-508439-X}}.</ref> with the exception of one group of [[methanogen]]s.<ref name="Howland 2000" /> In that group, the peptidoglycan is a modified form very different from the kind found in bacteria.<ref name="White 1995" /> There are four types of cell wall currently known among the Archaea. One type of archaeal cell wall is that composed of [[pseudopeptidoglycan]] (also called pseudomurein). This type of wall is found in some [[methanogen]]s, such as ''[[Methanobacterium]]'' and ''[[Methanothermus]]''.<ref name="Brock 1994">[[Thomas D. Brock|Brock, Thomas D.]], Michael T. Madigan, John M. Martinko, & Jack Parker. (1994) ''Biology of Microorganisms'', 7th ed., pages 818-819, 824 (Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall). {{ISBN|0-13-042169-3}}.</ref> While the overall structure of archaeal ''pseudo''peptidoglycan superficially resembles that of bacterial peptidoglycan, there are a number of significant chemical differences. Like the peptidoglycan found in [[bacteria]]l cell walls, pseudopeptidoglycan consists of [[polymer]] chains of [[glycan]] cross-linked by short [[peptide]] connections. However, unlike peptidoglycan, the sugar [[N-Acetylmuramic acid|N-acetylmuramic acid]] is replaced by [[N-Acetyltalosaminuronic acid|N-acetyltalosaminuronic acid]],<ref name="White 1995" /> and the two sugars are bonded with a ''β'',1-3 glycosidic linkage instead of ''β'',1-4. Additionally, the cross-linking peptides are L-[[amino acid]]s rather than D-amino acids as they are in bacteria.<ref name="Brock 1994" /> A second type of archaeal cell wall is found in ''[[Methanosarcina]]'' and ''[[Halococcus]]''. This type of cell wall is composed entirely of a thick layer of [[polysaccharide]]s, which may be [[sulfate]]d in the case of ''Halococcus''.<ref name="Brock 1994" /> Structure in this type of wall is complex and not fully investigated. A third type of wall among the [[Archaea]] consists of [[glycoprotein]], and occurs in the [[hyperthermophile]]s, ''[[Halobacterium]]'', and some [[methanogen]]s. In ''Halobacterium'', the [[protein]]s in the wall have a high content of [[acid]]ic [[amino acid]]s, giving the wall an overall negative charge. The result is an unstable structure that is stabilized by the presence of large quantities of positive [[sodium]] [[ion]]s that neutralize the charge.<ref name="Brock 1994" /> Consequently, ''Halobacterium'' thrives only under conditions with high [[salinity]]. In other Archaea, such as ''[[Methanomicrobium]]'' and ''[[Desulfurococcus]]'', the wall may be composed only of surface-layer [[protein]]s,<ref name="Howland 2000"/> known as an ''S-layer''. S-layers are common in [[bacteria]], where they serve as either the sole cell-wall component or an outer layer in conjunction with [[polysaccharides]]. Most Archaea are Gram-negative, though at least one Gram-positive member is known.<ref name="Howland 2000" /> ==Other cell coverings== Many [[protist]]s and [[bacteria]] produce other cell surface structures apart from cell walls, external ([[extracellular matrix]]) or internal.<ref>Preisig, H.R. [http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-7091-9378-5_1 Terminology and nomenclature of protist cell surface structures]. In: ''The Protistan Cell Surface''. ''Protoplasma'' special edition, 1994.</ref><ref>Becker, B. [http://www.uni-koeln.de/math-nat-fak/botanik/bot1/AGBecker/Publikationen/Cell%20Surfaces%20of%20Flagellates/CELLSURFACE.htm The cell surface of flagellates] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130212024846/http://www.uni-koeln.de/math-nat-fak/botanik/bot1/AGBecker/Publikationen/Cell%20Surfaces%20of%20Flagellates/CELLSURFACE.htm |date=February 12, 2013 }}. In: ''The Flagellates. Unity, diversity and evolution''. Ed.: Barry S. C. Leadbeater and J. C. Green Taylor and Francis, London 2000.</ref><ref>Barsanti, Laura; Gualtieri, Paolo (2006). ''Algae: anatomy, biochemistry, and biotechnology''. Florida, USA: CRC Press.</ref> Many algae have a sheath or envelope of [[mucilage]] outside the cell made of [[exopolysaccharides]]. [[Diatom]]s build a [[frustule]] from [[silica]] extracted from the surrounding water; [[radiolarian]]s, [[foraminiferan]]s, [[testate amoebae]] and [[silicoflagellate]]s also produce a skeleton from minerals, called [[test (biology)|test]] in some groups. Many [[green algae]], such as ''[[Halimeda]]'' and the [[Dasycladales]], and some [[red algae]], the [[Corallinales]], encase their cells in a secreted skeleton of [[calcium carbonate]]. In each case, the wall is rigid and essentially inorganic. It is the non-living component of cell. Some [[golden algae]], [[ciliate]]s and [[choanoflagellate]]s produces a shell-like protective outer covering called [[lorica (biology)|lorica]]. Some [[dinoflagellate]]s have a theca of cellulose plates, and [[coccolithophorid]]s have [[coccolith]]s. An [[extracellular matrix]] is also present in [[metazoans]]. Its composition varies between cells, but [[collagen]]s are the most abundant protein in the ECM.<ref>{{Cite journal|last=Frantz|first=Christian|last2=Stewart|first2=Kathleen M.|last3=Weaver|first3=Valerie M.|date=2010-12-15|title=The extracellular matrix at a glance|url=http://jcs.biologists.org/content/123/24/4195|journal=J Cell Sci|language=en|volume=123|issue=24|pages=4195–4200|doi=10.1242/jcs.023820|issn=0021-9533| pmc=2995612 |pmid=21123617}}</ref><ref>{{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|date=2002|publisher=Garland|location=New York [u.a.]|isbn=0-8153-4072-9|page=[https://archive.org/details/molecularbiology0004albe/page/1065 1065]|edition=4.}}</ref> ==សូម​មើល​ផង​ដែរ== * [[Bacterial cell structure]] * [[Plant cell]] ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ== {{wiktionary}} * [http://micro.magnet.fsu.edu/cells/plants/cellwall.html Cell wall ultrastructure] * [https://web.archive.org/web/20070325121027/http://www.palaeos.com:80/Fungi/FPieces/CellWall.html The Cell Wall] {{Clear}} {{Organelles}} {{Botany}} {{Bacteria}} {{Fungus structure}} {{Protist}} {{DEFAULTSORT:Cell Wall}} 0hv699keqrxripu55pfirnhfx1xgfp7 0 35546 339124 338090 2026-08-19T09:19:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339124 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = មហាយាន | common_name = រាជវង្សយាន | native_name = {{nobold|大元 <br/><br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ}}<br />{{MongolUnicode|ᠦᠨ}}<br />{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}} }} | life_span = ១២៧១–១៣៦៨ | image_flag = | flag_type = | image_coat = | symbol_type = |national_motto = | national_anthem = | image_map = Yuen Dynasty 1294 - Goryeo as vassal.png | image_map_size = | image_map_caption = ទឹកដីនៃរាជវង្សយាន (ប្រ. ១២៩៤)<br />{{small|[[រាជវង្សកូរ្យ៉ូ]] (កូរ៉េ) គឺជា[[កូរ្យ៉ូក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល|សាមន្តរដ្ឋសមស្វយ័តរបស់រាជវង្សយាន]]{{refn|group=ស|ស្ថានភាពនៃរដ្ឋកូរ្យ៉ូនៅក្នុងសម័យរាជវង្សយានគឺមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ដូចជា [[ថាន ឈីស៊ាង]]) បានចាត់ទុកកូរ្យ៉ូថាជារដ្ឋស្វយ័ត/ដាច់ដោយឡែកពីការគ្រប់គ្រងរបស់យាន<ref name=tan>{{cite book |language=ភាសាចិនសម័យ |script-title = zh:《中国历史地图集》 |title-link = The Historical Atlas of China |publisher=SinoMaps Press |volume=7 |author1-link = ថាន ឈីស៊ាង |author1=Tan Qixiang |display-authors = etal |isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}}</ref>{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} ខណៈបញ្ញវន្តផ្សេងទៀតបានចាត់​ទុក​វា​ជា​រដ្ឋចំណុះ​ពេញតួក្រោម​រាជវង្ស​យាន។}}}} | image_map2 = Yuan Provinces.png | image_map2_caption = ខេត្តនៃរាជវង្សយាននៅក្នុងឆ្នាំ១៣៣០ (ជាឡាតាំង) | capital_type = រាជធានី | capital = [[ខាន់បាលីគ]] ([[ប៉េកាំង]])<br />[[ស៊ាងឌូ]] (រាជធានីនិទាឃរដូវ) | largest_city = | common_languages = {{plainlist| *[[ភាសាម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល|ម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល]] *[[ភាសាចិន|ចិន]] ([[កុកងឺបុរាណ]]) *[[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរបុរាណ|អ៊ុយហ្គឺរបុរាណ]] }} | languages_type = អក្សរផ្លូវការ | languages = [[អក្សរផាកប៉ា]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]ជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]), [[សាសនាតេងគ្រី]]ម៉ុងហ្គោល/[[សក្ការៈឋានសួគ៌]]ចិន, [[សាសនាតាវ]], [[លទ្ធិខុងជឺ]], [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន]], [[ព្រះសហគមន៍បូព៌ានៅចិន|គ្រិស្តសាសនាណេស្តូរីចិន]], [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅចិន|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]], [[ជ្វីហ្វនៅចិន|យូដាសាសនា]], [[ម៉ូញីចាវ]], [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]] | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យ]] | title_leader = [[បញ្ជីរាយព្រះអធិរាជនៃរាជវង្សយាន|ព្រះអធិរាជ]] | leader1 = [[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] | year_leader1 = ១២៦០–១២៩៤ | leader2 = [[ធួហ័ន ធាមួរ]] | year_leader2 = ១៣៣២–១៣៦៨ | title_representative = [[មហាអធិការបតី|អធិការបតី]] | representative1 = [[អាកម៉ាដ ហ្វាណាកាទី]] (អាហឺម៉ា) | year_representative1 = ១២៦៤–១២៨២ | representative2 = [[ធួធួ]] | year_representative2 = ១៣៤០–១៣៥៥ | era = [[សម័យក្រោយតន្តី]] | event_pre = [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប៊ីឡៃ]]ត្រូវលើកប្រកាសជាព្រះអធិរាជ | date_pre = ៥ ឧសភា ១២៦០ | event_start = គូប៊ីឡៃប្រកាសឈ្មោះរាជវង្សថ្មីថា "មហាយាន" | year_start = ១២៧១ | date_start = ៥ វិច្ឆិកា | event1 = [[សមរភូមិសៀងយ៉ាង]] | date_event1 = ១២៦៨–១២៧៣ | event2 = [[ការវាយសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោលលើរាជវង្សស៊ុង|វាយសញ្ជ័យលើរាជវង្សស៊ុង]] | date_event2 = ៤ កុម្ភៈ ១២៧៦ | event3 = [[សមរភូមិយ៉ាមិន]] | date_event3 = ១៩ មីនា ១២៧៩ | event4 = [[ឧទ្ទាមកម្មឈ្នួតក្រហម]] | date_event4 = ១៣៥១–១៣៦៨ | event_end = ការដួលរលំនៃរាជធានី[[ខាន់បាលីគ]] | date_end = ១៤ កញ្ញា | year_end = ១៣៦៨ | event_post = និម្មិតកម្មនៃ[[រាជវង្សយានខាងជើង]] | date_post = ១៣៦៨–១៣៨៨ | stat_year1 = ១៣១០ | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=International Studies Quarterly |volume=41 |issue=3 |page=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taagepera |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}}</ref> | currency = [[ឈីវឆាវ]] | p1 = ចក្រភពម៉ុងហ្គោល | p2 = រាជវង្សសុង{{!}}រាជវង្សស៊ុង | s1 = យានខាងជើង | s2 = រាជវង្សមិង | s3 = រាជវង្សផាមូឈូប៉ា | footnotes = }} '''រាជវង្សយាន''' ([[ភាសាចិន]]៖ {{linktext|元|朝}}, [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Yuáncháo'') ឬអាចហៅថា '''មហាយាន'''<ref name="CivilSociety" /> ([[ភាសាចិន]]៖ {{linktext|大|元}}, [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Dà Yuán'' និងជា[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]៖ {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} ដែលប្រែមកចំថា "មហារដ្ឋយាន"{{refn|group=ស|ជាទម្រង់ឈ្មោះសម័យដែលប្រើជាទូទៅដោយបណ្ឌិតចិន និងម៉ុងហ្គោលី។ នៅក្នុង[[ភាសាម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល]] គេសរសេរ៖ {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ<br />ᠦᠨ<br />ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} និងជាទម្រង់[[អក្សរគីរីឡុសម៉ុងហ្គោល|អក្សរគីរីឡុស]]៖ Их Юань улс។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាម៉ុងហ្គោល) ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ |url=https://mongoltoli.mn/history/h/418 |publisher=Монголын түүхийн тайлбар толь |year=2016 |access-date=2024-01-24 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019122718/https://mongoltoli.mn/history/h/418 |url-status=dead }}</ref>}}) គឺជា[[រាជវង្សនៃចិន|រាជវង្សចិន]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពល[[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] និងត្រូវជារដ្ឋស្នងចម្បងពី[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]]។ រដ្ឋនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១២៧១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៣៦៨ ដោយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] ដែលកាលនុះត្រូវជាអធិរាជទីប្រាំនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ នៅក្នុង​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន]] រាជវង្សយានគឺជារដ្ឋស្នងឱ្យ​[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សស៊ុង]] និង​ជារដ្ឋមុនកំណើតនៃ​[[រាជវង្សមិង]]។ ថ្វីបើ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]បានឡើងគ្រងរាជ្យជា[[ខាហ្កាន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦ មែន ប៉ុន្តែគោរម្យងារខាហ្កាននេះត្រូវបានប្រជាជនចិនចាត់ទុកថាមានអំណាច និងនាមស្មើនឹង[[អធិរាជ|ព្រះអធិរាជហាន]]<ref name="Enthronement1206" /> ហើយកាលនុះផងដែរ [[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]]នៅគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅឡើយ។ ដល់ឆ្នាំ១២៧៩ ទើបគូប៊ីឡៃ ខាន់បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវរាជវង្សថ្មីតាមប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ហាន{{sfn|Mote|1994|p=624}} ក្រោយពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយលេបត្របាក់សំណល់រាជវង្សស៊ុងរបស់ចិននៅតំបន់ភាគខាងត្បូង។ ដែនអាណាចក្ររបស់ព្រះរាជាគូប៊ីឡៃថ្មីនេះគឺមានទម្លាប់ដឹកនាំខុសពីខាន់ចក្រផ្សេងៗទៀត (ខាន់ចក្រផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងជាលទ្ធផលនៃការបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោល) និងមានវិសាលភាពគ្រប់គ្រងតែលើទឹកដីចិន បូករួមទាំងតំបន់ជុំវិញខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ<ref name="Mongol Empire p.611">{{cite book |last=Atwood |first=Christopher Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |url-access=registration |year=2004 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-4671-3}}</ref> ហើយវាត្រូវជារាជវង្សចិនដំបូងដែលមិនស្ថាបនាដោយជនជាតិហាន។<ref name="San" />{{rp|312}}<ref>{{cite book |last1=Eberhard |first1=Wolfram |title=A History of China |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328 |date=1971 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, California |isbn=0-520-01518-5 |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328/page/232 232] |edition=3rd}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ បន្ទាប់ពីវាយចាញ់កងកម្លាំងនៃរាជវង្សមិង ថ្នាក់ដឹកនាំម៉ុងហ្គោលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃទឹកដីកំណើតខ្លួនវិញ (ម៉ុងហ្គោលី) ហើយក៏បន្តគ្រប់គ្រងក្រោមឈ្មោះ [[យានខាងជើង]] រហូតដល់ឆ្នាំ១៦៣៥ នៅពេលដែលពួកគេបានចុះចាញ់នឹង[[រាជវង្សជីនក្រោយ]] (ដែលក្រោយមកបានវិវត្តទៅជា[[រាជវង្សឈីង]])។ បន្ទាប់​ពីចក្រភព​ម៉ុងហ្គោលបានបែកចែងពីគ្នា រាជវង្ស​យាន​បានក្លាយជា​ខាន់ចក្រ​មួយដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អ្នក​ស្នងរាជសម្បត្តិ​បន្ត​ពីមហាខាន់[[​មឹងគឿ ខាន់|មឹងគឿ]]។ រាជវង្សយាននេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គបានជ្រើសយកជីតាខ្លួនគឺ ជេនហ្គិស ខាន់ ជាព្រះស្ថាបនិកផ្លូវការនៃរាជវង្ស ហើយតាំង[[ព្រះនាមប្រាសាទ|នាមតាមប្រាសាទ]]ថា ថៃហ៊្សូ។ នៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិដែលមានចំណងជើងថា ''សេចក្តីប្រកាសនៃនាមព្រះរាជវង្ស'' ដែលបានចេញនៅឆ្នាំ១២៧១<ref name="Proclamation1271">{{citation |author=Kublai Emperor |author-link=គូប៊ីឡៃ ខាន់ |date=18 December 1271 |title= (ជាទម្រង់ចិនបុរាណ) 建國號詔 |series= 元典章 |url=http://zh.wikisource.org/wiki/建國號詔}}</ref> គូប៊ីឡៃបានប្រកាសឈ្មោះនៃរាជវង្សថ្មីថា មហាយាន ហើយបានអះអាងថារាជវង្សខ្លួនគឺបានស្នងបន្តពីអតីតរាជវង្សចិនពីសម័យ[[ព្រះរាជាបី និងអធិរាជប្រាំ]] រហូតដល់[[រាជវង្សថាង]]។<ref name="Proclamation1271" /> ព្រះចៅអធិរាជយានខ្លះបានរៀនចេះស្ទាត់ជំនាញ[[ភាសាចិន]] ឯខ្លះទៀតបានបន្តប្រើតែភាសាម៉ុងហ្គោលដើម និង[[អក្សរផាកប៉ា]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite journal | last= Franke | first= Herbert | title= Could the Mongol emperors read and write Chinese? | pages= 28–41 | url= https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/1665DFfIcjI.pdf | journal= Asia Major | date= 1953 | series= Second series | volume= 3 | issue= 1 | publisher= Academica Sinica }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> គូប៊ីឡៃក្នុងនាមជាខាហ្កាន ឬមហាខាន់នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោលពីឆ្នាំ១២៦០ បានអះអាងថាខ្លួនមានអំណាចកំពូលស្រោបលើរដ្ឋស្នងចក្រភពម៉ុងហ្គោលផ្សេងទៀតដូចជា៖ [[ឆាហ្កាតៃ]] [[ហ្វូងមាស]] និង[[អ៊ីលខាណាត]] មុនពេលត្រូវប្រកាសជាព្រះអធិរាជចិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១។ ដោយហេតុនេះ ពេលខ្លះរាជវង្សយានត្រូវបានគេហៅថា អាណាចក្រនៃមហាខាន់។<ref>{{cite book |first=John Joseph |last=Saunders |title=The History of the Mongol Conquests |page=116 |orig-year=1971 |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-1766-7 |author-link=J. J. Saunders }}</ref><ref>{{cite book |last=Grousset |first=René |author-link=René Grousset |year=1939 |language=fr |title=L'empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan |url=https://archive.org/details/lempiredessteppe0000rene |trans-title=The Empire of Steppes}}</ref> == ឈ្មោះ == {{Infobox Chinese |pic=Yuan dynasty (Chinese and Mongolian).svg |piccap="រាជវង្សយាន" សរសេរជា[[អក្សរចិន]] (លើ) និង "មហារដ្ឋយាន" (ទម្រង់ឈ្មោះបច្ចុប្បន្ន៖ ''Yehe Yüan Ulus'') ជា[[អក្សរម៉ុងហ្គោល]] (ក្រោម) |picsize=145px |c=元朝 |l="រាជវង្សយាន" |p=Yuán cháo |altname=ឈ្មោះរាជវង្ស |c2=大元 |l2=មហាយាន |p2=Dà Yuán |altname3=ឈ្មោះពេញផ្លូវការ៖<br />{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ<br />ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} |t3=大元大蒙古國 |s3=大元大蒙古国 |p3=Dà Yuán Dà Měnggǔ Guó |l3=មហារដ្ឋយាន }} នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានចាប់ផ្ដើមហៅអាណាចក្រខ្លួនថា '''មហាយាន''' រួចក៏បង្កើតចេញជា រាជវង្សយាន ពីពេលនោះមក។<ref name="CivilSociety">{{cite book |last=Simon |first=Karla W. |title=Civil Society in China: The Legal Framework from Ancient Times to the 'New Reform Era' |url=https://archive.org/details/civilsocietyinch0000simo |date=26 April 2013 |publisher=Oxford University Press | isbn = 9780190297640 |page=39 {{nowrap|n. 69}}}}</ref> តាម​បទដ្ឋាន​ប្រវត្តិសហសម័យ "រាជវង្ស​យាន​" គឺធម្មតា​សម្ដៅទៅ​លើ​អាណាចក្រ​ដែលគ្របដណ្ដប់នៅលើទឹកដីចិន ដែលមាន​រាជធានី​​នៅ​[[ខាន់បាលីគ|ដា​ឌូ]] (បច្ចុប្បន្នគឺ ​[[ប៉េកាំង]]​​)​។<ref name="Proclamation1271" /><ref name="GreatYuan1">{{cite book |last=Robinson |first=David |title=In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia |year=2019 |url=https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&q=great+yuan+entire+mongol+empire&pg=PA50 |page=50 |isbn=978-1-108-48244-8 | publisher= Cambridge University Press}}<hr>{{cite book |last=Robinson |first=David |title=Empire's Twilight: Northeast Asia Under the Mongols |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PDjWpqU55eMC&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA293 |page=293 |isbn=978-0-674-03608-6 | series = Harvard–Yenching Institute Monograph Series 68 Studies in East Asian Law | publisher= Brill}}<hr>{{cite book |editor1-last=Brook |editor1-first=Timothy |editor2-last=Walt van Praag |editor2-first=Michael van |editor3-last=Boltjes |editor3-first=Miek |title=Sacred Mandates: Asian International Relations since Chinggis Khan |year=2018 | pages= 45–56 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6p1WDwAAQBAJ&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA45 |isbn=978-0-226-56293-3 | author= Hodong Kim | chapter = Mongol Perceptions of "China" and the Yuan Dynasty | publisher= University of Chicago Press }} At p. 45.</ref> ប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិចច្រើនស្គាល់រាជវង្សយានថាជា "រាជវង្សម៉ុងហ្គោល" ឬ "រាជវង្សម៉ុងហ្គោលនៃចិន។<ref>{{ cite book| title = Archaeology of Asia | editor=Miriam T. Stark | date= 2006 | isbn =9780470774670 | doi= 10.1002/9780470774670.ch12 | publisher= Wiley Blackwell | chapter = States on Horseback: The Rise of Inner Asian Confederations and Empires | pages= 255–278 | author1=William Honeychurch | author2= Chunag Amartuvshin}}</ref> ម្យ៉ាងទៀត យានក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អាណាចក្រនៃមហាខាន់" ឬ "ខាន់ចក្រនៃមហាខាន់" ដែរ<ref>{{ cite book | doi = 10.1163/9789047410812_005 | isbn = 9789047410812 | chapter= The First Globalization Episode: The Creation of the Mongol Empire, or the Economics of Chinggis Khan | author1= Ronald Findlay | author2= Mats Lundahl | title= Asia and Europe in Globalization | pages=13–54 | editor1=Göran Therborn | editor2= Habibul Khondker | date= 2006 | publisher= Brill}}</ref> ព្រោះគេតែងឃើញឈ្មោះពីរនេះនៅលើផែនទីមួយចំនួននៃរាជវង្សយាន ដោយនេះទំនងដោយសារ ព្រះចៅអធិរាជយានមានគោរម្យងារមួយទៀតថា [[ខាហ្កាន|មហាខាន់]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃរាជវង្សយាន}} === ដើមសាវតារ === [[ជេនហ្គិស ខាន់]]បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល និងក្លាយជា[[ខាហ្កាន|មហាខាន់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦។{{sfn|Ebrey|2010|p=169}} ជេនហ្គិស និងអ្នកបន្តស្នងរាជត្រកូលព្រះអង្គបានពង្រីកវិសាលភាពចក្រភពម៉ុងហ្គោលទៅពាសពេញផ្ទៃនៃទ្វីបអាស៊ី។ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់រាជបុត្រាទីបីរបស់ជេនហ្គិស ព្រះនាម [[អ៊ូហ្កេដី ខាន់]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយបំបែក[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៣៤ រួចបានត្រួតត្រាតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។{{sfn|Ebrey|2010|pp=169–170}} អ៊ូហ្កេដីបានប្រទានក្មួយប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃ នូវរាជតំណែងមួយនៅក្នុង[[ខេត្តហឺប៉ី]]។ ថ្វីបើកាលនុះ គូប៊ីឡៃមិនចេះអានភាសាចិនមែន ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគ្រូជនជាតិហានជាច្រើននាក់នៅអមទ្រង់តាំងកុមារភាព។ ពេលមកដល់ចិន គូប៊ីឡៃដាក់ព្រះទ័យរៀនសូត្រ​ពី​ទី​ប្រឹក្សា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ចិន និង​ខុងជឺ។{{sfn|Rossabi|1994|p=415}} [[មឹងកឿ ខាន់]]បានឡើងស្នងរាជ្យជាមហាខាន់បន្តពីបុត្រារបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាម[[គូយូគ ខាន់|គូយូគ]] នៅក្នុងឆ្នាំ១២៥១។{{sfn|Allsen|1994|p=392}} មឹងកឿបានប្រទានប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃនូវអំណាចគ្រប់គ្រងទាំងប៉ុន្មានដែលម៉ុងហ្គោលមានលើទឹកដីប្រទេសចិន។ ក្រោយក្លាយជាតួអង្គដឹកនាំម្នាក់នៅប្រទេសចិន គូប៊ីឡៃបានចាត់ឱ្យសាងសង់សាលារៀនសម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាលអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លុយក្រដាស បំផុសពិធីសាសនាចិនឡើងវិញ និងគាំទ្រគោលនយោបាយដែលជំរុញឱ្យមានកំណើនកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។{{sfn|Rossabi|1994|p=418}} គូប៊ីឡៃបានស្ដាររាជធានីថ្មីនៅកៃពីង ដែលក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះមក [[ស៊ាងឌូ]]។{{sfn|Rossabi|2012|p=65}} ក្នុងនាមជាមហាខាន់ មឹងកឿបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាប្រឆាំងនឹង[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សស៊ុង]]នៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេសចិន{{sfn|Allsen|1994|p=410}} ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពច្រើនឆ្ងាយជាងកម្លាំងដែលពួកម៉ុងហ្គោលបានបញ្ជូនទៅឈ្លានពានតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៦។<ref>{{cite journal |jstor=606298 |title=Nomads on Ponies vs. Slaves on Horses. Reviewed Work: ''Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260–1281'' by Reuven Amitai-Preiss |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1998_118_1/page/54 |author=John Masson Smith Jr. |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=118 |issue=1 |year=1998 |pages=54–62}}</ref> មឹងកឿបានចូលព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៩ ដោយគ្មានអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិបន្ត។{{sfn|Allsen|1994|p=411}} គូប៊ីឡៃបានត្រឡប់ទៅទឹកដីដើមម៉ុងហ្គោលីវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦០ បន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាប្អូនប្រុសរបស់ខ្លួន ព្រះនាម [[អារីគ ប៊ូគ]] បានលួចឡើងសោយរាជ្យបល្ល័ង្កម៉ុងហ្គោលដោយមិនបានពិគ្រោះគ្នាមុន។{{sfn|Rossabi|1988|p=53}} ដោយឃើញថាក្រុមប្រឹក្សាម៉ុងហ្គោលបានយល់ស្របលើកអារីគជាមហាខាន់ គូប៊ីឡៃក៏បានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាផ្ទាល់ខ្លួនមួយដែរនៅចិនហើយបានជ្រើសតាំងជាមហាខាន់ និងជាលទ្ធផល សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើង។{{sfn|Rossabi|1988|p=51}} គូប៊ីឡៃបានពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៃក្រុមប្រឹក្សាចិនរបស់ទ្រង់ដើម្បីធានាថាកងទ័ពខ្លួនមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបន្តមុខងារ និងសកម្មភាពវាតទី។ ក្រុមប្រឹក្សាគូប៊ីឡៃបានកើនការពេញចិត្តខ្លាំងចំពោះទ្រង់បន្ទាប់ពីឃើញព្រះអង្គបញ្ជាឱ្យបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដោយយកគំរូតាមការិយាធិបតេយ្យនៃរាជវង្សចិនបុរាណ និងព្រមទទួលយកព្រះនាមមួយទៀតជាភាសាចិនថា ជុងថង។{{sfn|Rossabi|1994|p=423–424}} អារីគ ប៊ូគត្រូវជួបនឹងកង្វះធនធានដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទ័ពរបស់ខ្លួន ហើយក៏បានសុំទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤។ ខាន់ចក្រខាងលិចទាំងបី ([[ហ្វូងមាស]] ឆាហ្កាតៃ និងអ៊ីលខាណាត) បានក្លាយជារដ្ឋស្វយ័ត ដោយមានតែអ៊ីលខាណាតប៉ុណ្ណោះដែលទទួលស្គាល់គូប៊ីឡៃជាមហាខាន់។{{sfn|Rossabi|1988|p=62}}{{sfn|Allsen|1994|p=413}} ជម្លោះស៊ីវិលនេះ និងជម្លោះបន្តបន្ទាប់បានបំបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោលជារៀងរហូត។{{sfn|Allsen|2001|p=24}} === រជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ ខាន់ === ==== ដើមឆ្នាំ ==== ដើមរជ្ជកាលរបស់គូប៊ីឡៃ ខាន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយអស្ថិរភាពដូចជា ការមិនទទួលស្គាល់រាជអំណាចពីចៅប្រុសរបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាម[[ហៃទូ]]{{sfn|Rossabi|1988|p=77}}{{sfn|Morgan|2007|p=105}} និងការគំរាមកំហែងពីរាជវង្ស​ស៊ុង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងជាដើម។{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} នៅឯប៉ែកឦសាន គូប៊ីឡៃបានសម្របសម្រួលជាមួយនគរ[[កូរ្យ៉ូ]] (កូរ៉េ) ដោយដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់[[វ័នជុង]]ជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរនេះ{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គូប៊ីឡៃថែមទាំងបានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ខ្លួនជាមួយអង្គក្សត្រវ័នជុងទៀតផងដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។{{sfn|Rossabi|1994|pp=438}} ជាថ្នូរ ស្ត្រី​ជនជាតិកូរ៉េ​ត្រូវ​បាន​​បញ្ជូន​មកព្រះរាជវាំងយានជា​សួយសារអាករ ហើយ​ស្រី​ស្នំ​ម្នាក់​បាន​ក្លាយ​ជា[[ព្រះអធិរាជនីឈី|ព្រះ​អធិរាជនី]]​ថែមទៀតផង។<ref>{{cite journal |last1=Lorge |first1=Peter |title=Review of David M. Robinson, ''Empire's Twilight: Northeast Asia under the Mongols''. Harvard-Yenching Institute Monograph Series |journal=China Review International |date=2010 |volume=17 |issue=3 |pages=377–379 |issn=1069-5834 |jstor=23733178}}</ref> អំណាចអធិរាជគូប៊ីឡៃក៏ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយភាពចលាចលក្នុងស្រុកផងដែរ។ លី ថាន ដែលជាកូនប្រសាររបស់មន្ត្រីចិនដ៏មានអំណាចមួយរូប បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦២។ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបការបះបោររបស់លី ថានរួច គូប៊ីឡៃក៏បញ្ជាឱ្យមានការក្ដោបឥទ្ធិពលរបស់ទីប្រឹក្សាជនជាតិហាននៅក្នុងព្រះរាជវាំង{{sfn|Rossabi|1994|p=426}} ព្រោះទ្រង់បានកើតព្រះទ័យព្រួយខ្លាចថាការពឹងពាក់លើមន្ត្រីចិនទាំងនោះច្រើនពេកអាចធ្វើឱ្យគេងាយនឹងផ្តួលរំលំអំណាចរបស់ទ្រង់។{{sfn|Rossabi|1998|p=66}} នៅក្រោយឆ្នាំ១២៦២ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាញផលប្រយោជន៍ពីចិនទៅផ្គត់ផ្គង់ជនជាតិម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែខ្លួនក៏ត្រូវខិតខំបំពេញតម្រូវការឱ្យមន្ត្រីចិនផងដែរដើម្បីចៀសវាងការបះបោរកុំឱ្យកើតមាន។{{sfn|Rossabi|1994|p=427}} ក្នុងន័យនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចកំណែទម្រង់ដែលស្នើឡើងដោយទីប្រឹក្សាចិន ដូចជាធ្វើមជ្ឈការការិយាធិបតេយ្យ ពង្រីកចរាចរលុយក្រដាស និងរក្សាឯកធិភាពលើផលិតផលអំបិល និងដែក។{{sfn|Rossabi|1988|p=70–71}} ព្រះអង្គបានស្ដារលេខាធិការដ្ឋានរាជាធិរាជឡើងវិញ និងរក្សារចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលរាជវង្សចិនពីមុនៗឱ្យនៅដដែរ។{{sfn|Rossabi|2012|p=70}} រាជរដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានបែងចែកវណ្ណៈសង្គមយានជាបីថ្នាក់ ដោយជនជាតិហានត្រូវស្ថិតនៅក្នុងវណ្ណៈទាបបំផុត។ លុះពេលអាណាចក្រយានបានវាយឈ្នះរាជវង្សស៊ុង ទើបគេបង្កើតវណ្ណៈទីបួនឡើងដោយបញ្ចូលជនជាតិចិនខាងត្បូងចូលវណ្ណៈថ្មីនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទីប្រឹក្សាចិនរបស់គូប៊ីឡៃនៅតែកាន់កាប់អំណាចច្រើននៅក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលយាន ដោយពេលខ្លះពួកគេមានឥទ្ធិពលច្រើនជាងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទូទៅទៀតផង។{{sfn|Rossabi|1988|p=70–71}} ==== ស្ថាបនារាជវង្សថ្មី ==== [[File:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|left|[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] ព្រះស្ថាបនិកនៃរាជវង្សយាន]] គូប៊ីឡៃបានប្តូររាជធានីម៉ុងហ្គោលពី[[ការ៉ាកូរុំ]]មក[[ខាន់បាលីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤ (បច្ចុប្បន្នគឺទីក្រុង[[ប៉េកាំង]])។{{sfn|Ebrey|2010|p=172}} នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃបានប្រកាសទទួល[[អំណាចនៃឋានសួគ៌]] (ស្មើនឹងអំណាចទេវរាជ) និងបានប្រកាសថាឆ្នាំ១២៧២ គឺជាឆ្នាំដំបូងនៃមហាយាន (大元) ទៅតាមបែបបទប្រពៃណីនៃរាជវង្សចិន។{{sfn|Mote|1994|p=616}} ក្នុងយុគសម័យដើមដំបូងនៃរាជវង្សយាន គូប៊ីឡៃបានជំរុញឱ្យមានកំណើនពាណិជ្ជកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌។ ព្រះអង្គក៏បានគាំទ្រពាណិជ្ជករនៅតាមបណ្តាញពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រ]] កសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ផ្តល់ជំនួញហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកទូរចរ និងគាំទ្រនូវការចរាចរក្រដាសប្រាក់[[ជាវឆាវ]]ជាដើម។ ប្រាក់កាក់នូវតែគេបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងសង្គមយានរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ[[គូលូគ ខាន់]] ទើបកាក់ត្រូវបានជំនួសទាំងស្រុងដោយលុយក្រដាស។ ដល់ក្នុងរជ្ជកាល[[ធួហ័ន ធាមួរ]] ទើបរាជរដ្ឋាភិបាលយានបានចេញចរាចរកាក់ប្រាក់ទង់ដែងជាថ្មី។<ref>{{cite book |author1=David Miles |author2=Andrew Scott |title=Macroeconomics: Understanding the Wealth of Nations |date=2005 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-01243-7 |page=273}}<hr>{{cite web |url=http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ |series=Ancient Coin Series |title=Coinage of the Mongols |date=22 May 2016 |archive-date=23 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523104237/http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ |author=Mike Markowitz |work=CoinWeek |access-date=2 កុម្ភៈ 2024 |archivedate=23 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160523104237/http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ }}<hr>{{cite book | last=Hartill | first=David | date=2005 | title=Cast Chinese Coins: A Historical Catalogue | place=Trafford | isbn=1-4120-5466-4 | url=https://books.google.com/books?id=r4qWx1MFrMQC }}</ref> ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បច្ចេកវិទ្យា ទំនិញ និងវប្បធម៌ជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកទៅវិញទៅមករវាងប្រជាជាតិចិន និងពួកលោកខាងលិច។{{sfn|Rossabi|2012|p=72}} ងាកមករជ្ជកាលគូប៊ីឡៃវិញ ព្រះអង្គបានពង្រីក[[មហាប្រឡាយចិន]]ពីភាគខាងត្បូងរហូតមកដល់រាជធានីយាននៅភាគខាងជើង។{{sfn|Rossabi|2012|p=74}} ដោយសារគោលនយោបាយទ្រង់នេះហើយ ទើបអាណាចក្រចិន និងម៉ុងហ្គោលបន្តមានលក្ខណៈសកល។{{sfn|Rossabi|2012|p=62}} ឧទាហរណ៍ ព្រះអង្គបានស្វាគមន៍ភ្ញៀវបរទេសគ្រប់សាសន៍មកកាន់ព្រះរាជវាំងចិនយាន ដោយក្នុងចំណោមភ្ញៀវទាំងនោះគឺមានពាណិជ្ជករ[[សាធារណរដ្ឋវេនីស|អ៊ីតាលីវេនីស]]ម្នាក់ឈ្មោះ [[ម៉ាកូ ប៉ូឡូ]] ដែលស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកនាពេលនោះបានក្លាយជាកញ្ចក់ឆ្លុះរបស់ពួកអឺរ៉ុបមកលើប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1994|p=463}} ក៏ព្រោះដោយសារដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏អស្ចារ្យរបស់ម៉ាកូ ប៉ូឡូនេះ ទើបក្រោយមកវាបានជំរុញបណ្ដុះគំនិតអ្នករុករកផ្សេងៗដូចជា [[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] ឱ្យឈ្វេងយល់បន្ថែមពីភូមិសាស្ត្របូព៌ា។{{sfn|Allsen|2001|p=61}} ==== យុទ្ធនាការយោធា និងការត្រួតត្រា ==== បន្ទាប់ពីបានពង្រឹងរាជរដ្ឋាភិបាលនៅភាគខាងជើងប្រទេសចិនរួច គូប៊ីឡៃក៏បានបន្តគោលនយោបាយពង្រីកទឹកដីតពីរាជវង្សានុវង្សម៉ុងហ្គោលពីមុនៗ ដោយបើកយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1994|p=429}} ព្រះអង្គបានលើកទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[ស៊ាំងយ៉ាង]] ដែលជារនាំងបិទបាំងអាណាចក្រយានពីអាងទន្លេយ៉ង់សេ នៅរវាងឆ្នាំ១២៦៨ និងឆ្នាំ១២៧៣។{{sfn|Rossabi|2012|p=77}}{{sfn|Ebrey|2010|p=172}} ក្រៅពីនេះ គូប៊ីឡៃបានបញ្ជាឱ្យបើក[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើជប៉ុន|បេសកកម្មយោធាឆ្លងសមុទ្រ]]ក្នុងគោលបំណងត្រួតត្រាប្រទេសជប៉ុននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៤ ប៉ុន្តែត្រូវទទួលរងបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។{{sfn|Morgan|2007|p=107}} រាជត្រកូលដួអាននៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រដាលី|ព្រះរាជនគរដាលី]]នៅក្នុងខេត្តយូណានសព្វថ្ងៃ បាន​យល់ព្រមធ្វើខ្លួនជាសាមន្តរាជក្រោមរាជវង្សយាន និង​បាន​គាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង​យោធារបស់យានប្រឆាំង​នឹង​រាជវង្សស៊ុង។<ref>{{cite book | doi = 10.1163/9789004282483_006 | author1= Michael C. Brose | pages= 135–155 | chapter= Yunnan's Muslim Heritage |editor1-last=Anderson |editor1-first=James A. |editor2-last=Whitmore |editor2-first=John K. |title=China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia |date=2014 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-28248-3 |series = Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Volume: 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YV1hBQAAQBAJ&pg=PA146}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៦ ទ័ពគូប៊ីឡៃបានដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានី[[ហាងចូវ]]របស់នគរស៊ុង{{sfn|Rossabi|1994|p=430}} ដែលកាលនុះត្រូវជាទីក្រុងស្តុកស្តម្ភបំផុតនៃប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីព្រះចៅអធិរាជស៊ុង ព្រះនាម [[ស៊ុងកុង|កុង]] បានសុំទទួលចុះចាញ់។{{sfn|Morgan|2007|p=106}} ដោយសារទង្វើរបស់អធិរាជកុង រដ្ឋអំណាចយានក៏បានទុកជីវិតឱ្យព្រះអង្គ និងរៀបអភិសេកព្រះអង្គជាមួយក្សត្រីម៉ុងហ្គោលមួយរូប។<ref>{{cite book |last=Hua | first=Kaiqi |editor1-last=Heirman |editor1-first=Ann |editor2-last=Meinert |editor2-first=Carmen |editor3-last=Anderl |editor3-first=Christoph |title=Buddhist Encounters and Identities Across East Asia |date=2018 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-36615-2 |doi=10.1163/9789004366152_008 |pages=196–226 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bGdjDwAAQBAJ&pg=PA213 |chapter= The Journey of Zhao Xian and the Exile of Royal Descendants in the Yuan Dynasty (1271–1358)}}</ref> ក្រុម​ស្មោះស្ម័គ្រ​​នឹងនគរស៊ុងបាន​នាំគ្នារត់​គេចចេញ​ពី​រាជធានីហាងចូវ រួចបានលើកប្អូនប្រុសរបស់អតីតអធិរាជកុង​ ព្រះនាម [[ចាវពីង|ពីង]] ដែលទ្រង់នៅជារាជកុមារនៅឡើយ ជាព្រះអធិរាជថ្មីនៃរាជវង្សស៊ុង។ កងកម្លាំងយានក្រោមការដឹកនាំដោយមេទ័ពចិនហានឈ្មោះ [[ចាង ហុងហ្វែន]] បានលើកទ័ពជើងទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកទៅកម្ចាត់ពួកអ្នកនិយមនគរស៊ុងនៅឯ[[សមរភូមិយ៉ាមិន]]ក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ចៅអធិរាជស៊ុងចុងក្រោយបានលង់ទឹកក្ស័យសង្ខារ ដែលនាំឱ្យរាជវង្សស៊ុងអស់អត្ថិភាព។{{sfn|Rossabi|2012|p=77–78}} បន្ទាប់ពីការត្រួតត្រាលើនគរស៊ុងដោយរាជវង្សយាន ទឹកដីភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលបីរយឆ្នាំ។{{sfn|Morgan|2007|p=113}} ក្រោយឆ្នាំ១២៧៩ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានប្រឈមនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដោយសារការចំណាយច្រើនទៅលើសង្គ្រាម និងគម្រោងសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនានា។{{sfn|Rossabi|1994|p=473}} កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបង្កើន និងប្រមូលចំណូលពន្ធបន្ថែមត្រូវបានញ៉ាំញ៉ីដោយអំពើពុករលួយ និងដំណើររឿងអាស្រូវនយោបាយជាច្រើន{{sfn|Rossabi|2012|p=111}} ចំណែកឯបេសកកម្មយោធាក៏លែងមានប្រសិទ្ធភាពជោគជ័យដូចមុនដែរ។{{sfn|Rossabi|1994|p=473}} លើសពីនេះ យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសជប៉ុនលើកទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ បានទទួលរងបរាជ័យដោយសារតែ[[ខាមិកាហ្ស៊ិ|ព្យុះទីហ្វុងកំណាច]]ដែលបក់បោករំលិចនាវាចម្បាំងម៉ុងហ្គោល។{{sfn|Morgan|2007|p=107}} យុទ្ធនាការយោធាដែលបញ្ជាដោយគូប៊ីឡៃប្រឆាំងនឹង[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើវៀតណាម|អាណ្ណាម ចម្ប៉ា]] និង[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅជ្វា|ជ្វា]]ត្រូវបរាជ័យស្ទើរទាំងស្រុង{{sfn|Rossabi|2012|p=113}} លើកលែងតែសង្គ្រាមជាមួយ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើកទីមួយលើភូមា|ភូមា]]ប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Rossabi|1998|p=218}} នៅរាល់បេសកកម្មយោធាទាំងនេះ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាត អាកាសធាតុមិនអំណោយផល និងទីសមរភូមិថ្មីដែលមិនត្រូវគ្នានឹងយុទ្ធសាស្ត្រសឹករបស់ម៉ុងហ្គោល។{{sfn|Rossabi|2012|p=113}}{{sfn|Morgan|2007|p=107}} [[រាជវង្សថ្រាន់]]ដែលគ្រប់គ្រងដែនអាណ្ណាម (ដាយវៀត) បានវាយឈ្នះពួកម៉ុងហ្គោលនៅឯ[[សមរភូមិបាច់ដាំង (១២៨៨)]]។ អាណ្ណាម ភូមា និងចម្ប៉ាបានទទួលស្គាល់អនុត្តរភាពរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបង្កើតចេញជាទំនាក់ទំនងសុង្កភាគីជាមួយរាជវង្សយាន។{{sfn|Rossabi|1988|p=218–219}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងបានគំរាមកំហែងដល់គូប៊ីឡៃ និងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានបង្ក្រាបឧទ្ទាមកម្មជាច្រើនដូចនៅទីបេ និងភាគឦសានប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1988|p=487–88}} មហេសីសំណព្វរបស់ព្រះអង្គបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ និងព្រមទាំងរជ្ជទាយាទទ្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៨៥។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យគូប៊ីឡៃខកព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ហើយទ្រង់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដកព្រះកាយចេញពីកិច្ចការអធិរាជមួយចំនួន។ ព្រះអង្គបានធ្លាក់ព្រះកាយប្រឈួននៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៣ រួចក៏បានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១២៩៤។{{sfn|Rossabi|1994|p=488}} === រាជវង្សយានក្រោយរជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ === ==== ធាមួរ ខាន់ ==== == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សយាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៣]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៤]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខាន់ចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គូប៊ីឡៃ ខាន់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋម៉ុងហ្គោល]] sihbush4v2do4nfpqf05azeajfiqr2p 0 36916 339118 338027 2026-08-19T09:11:21Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339118 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{use dmy dates|date=April 2015}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[អ៊ីស្រាអែល]]ទំនើបទំនងជាស្ថិតនៅស្ថានីយ៍នៃ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលនិងយូដាបុរាណ|បណ្ដារាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និង យូដាបុរាណ]]។ តំបន់នេះ (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[ដែនដីនៃអ៊ីស្រាអែល]] និង [[ប៉ាលេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាលេស្ទីន]]ផងដែរ) ជាទីកំណើតនៃភាសាអេប្រឺ ជាទីដែលគម្ពីរប៊ីបភាសាអេប្រឺត្រូវបានចងក្រងឡើង ហើយក៏ជាទីកំណើតនៃ[[យូដាសាសនា]] និង [[គ្រិស្តសាសនា]]ផងដែរ។ ទីនោះមានទីស្ថានជាច្រើនដែលបូជាធ្វើពិធីគោរពដល់[[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[សាម៉ាសាសនា]] និង [[ជំនឿបាហា]]។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃចក្រភពផ្សេងៗ និង ជាស្រុកកំណើតនៃជនជាតិផ្សេងៗ ក៏ប៉ុន្តែជនជាតិ[[ជ្វីប]]មានច្រើនលើសលុបជាងគេចាប់ពីប្រហែល ១០០០ ឆ្នាំ [[មុនគ្រិស្តសករាជ]] (មុ.គ.) រហូតដល់សតវត្សទី៣ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។<ref>"The Chosen Few : How Education Shaped Jewish History, 70 - 1492, by Botticini and Eckstein, Chapter 1, especially page 17, Princeton 2012"</ref> ការទទួលយកគ្រិស្តសាសនាដោយ[[ចក្រភពរ៉ូម]]នៅសតវត្សទី៤បានធ្វើអោយមានអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាភាគច្រើនបានបន្តរហូតមកដល់សតវត្សទី៧ ដែលខណៈនោះជាពេលដែលតំបន់នេះត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ[[កាលីផ្វចក្រ|ចក្រភពអារ៉ាប់]]។ វាជាទីដែលមានពួកឥស្លាមមានច្រើនលើសលប់រហូតដល់សម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាងរវាងឆ្នាំ១០៩៦ និង ១២៩១ ដែលនៅពេលនោះវាគឺជាចំណុចប្រសព្វនៃការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងគ្រិស្តសាសនា និង ឥស្លាមសាសនា។ It gradually became predominantly Moslem until the [[Crusades]] between 1096 and 1291, when it was the focal point of conflict between Christianity and Islam. ចាប់ពីសតវត្សទី១៣ មានពួកឥស្លាមភាគច្រើនដែលមានភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាលប់លើគេ ហើយក៏ជាភាគដំបូងនៃខេត្តស៊ីរីនៃស៊ុលតង់ចក្រម៉ាំលុក ហើយក៏ជាប៉ែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់មាន[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃនិងប៉ាលេស្ទីន|ការសញ្ជ័យប៊្រិថេននៅឆ្នាំ១៩១៧]]។From the 13th Century it was mainly Moslem with Arabic as the dominant language and was first part of the Syrian province of the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk Sultanate]] and then part of the [[Ottoman Empire]] until the [[Sinai and Palestine Campaign|British conquest in 1917]]. ចលនាជាតិជ្វីប [[ហ្ស៊ីអននិយម]] បានផុសផុលឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៩ (ឆ្លើយតបទៅនឹងការកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗនៃ[[បដិសាម៉ានិយម]]) ហើយ[[អាលីយ៉ា]] (អន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបទៅកាន់ដែនដីអ៊ីស្រាអែល) បានកើនឡើងផងដែរ។A Jewish national movement, [[Zionism]], emerged in the late-19th century (partially in response to growing [[anti-Semitism]]) and [[Aliyah]] (Jewish immigration to the Land of Israel) increased. បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅឡេវែន្ត៍បានស្ថិតនៅក្រោមការក្ដោបក្ដាប់ប៊្រិថេន និងបារាំង ហើយ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានប្រគល់[[អាណត្តិប៊្រិថេនសម្រាប់ប៉ាលេស្ទីន (នីតូបករណ៍)|អាណត្តិឱ្យប៊្រិថេនដើម្បីគ្រប់គ្រងប៉ាលេស្ទីន]]ដែលវាបានក្លាយទៅជា[[ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីប|ស្រុកកំណើតប្រជាជាតិជ្វីប]]។After [[World War I]], Ottoman territories in the Levant came under British and French control and the [[League of Nations]] granted the British a [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|Mandate to rule Palestine]] which was to be turned into a [[Jewish National Home]]. គូប្រជែង ជាតិនិយមអារ៉ាប់ ក៏បានអះអាងទាមទារសិទ្ធិទៅលើអតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ ហើយបានរិះរកវិធីដើម្បីរារាំងទេសន្តរប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបចូលទៅកាន់ប៉ាលេស្ទីន ដែលនាំអោយមាន[[ការប៉ះទង្គិចអន្តរសហគមនៅប៉ាលេស្ទីនអាណត្តិ|ភាពតានតឹងអារ៉ាប់-ជ្វីបកើនឡើង]]។A rival [[Arab nationalism]] also claimed rights over the former Ottoman territories and sought to prevent Jewish migration into Palestine, leading to growing [[Intercommunal conflict in Mandatory Palestine|Arab–Jewish tensions]]. [[ការប្រកាសឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល|ឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល]]នៅឆ្នាំ១៩៤៨ ត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយទេសន្តរប្រវេសន៍ជ្វីបយ៉ាងសម្បើមពី[[ប៊្រីហា|អឺរ៉ុប]] [[Israeli Declaration of Independence|Israeli independence]] in 1948 was marked by massive migration of Jews from [[Bricha|Europe]], a [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]] to Israel, and of [[1948 Palestinian exodus|Arabs]] from Israel, followed by the [[Arab–Israeli conflict]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=Declaration of Establishment of State of Israel |date=14 May 1948 |accessdate=16 April 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |archivedate=21 March 2012 |df=dmy-all }}</ref> About 43% of the [[Jewish population by country|world's Jews]] live in Israel today, the largest Jewish community in the world.<ref>{{cite report |author=DellaPergola, Sergio |date=2015 |title=World Jewish Population, 2015 |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394 |publisher=Berman Jewish DataBank |accessdate=12 September 2016}}</ref> Since about 1970, the [[United States]] has become the principal [[Israel–United States relations|ally of Israel]]. In 1979 an uneasy [[Egypt–Israel Peace Treaty]] was signed, based on the [[Camp David Accords]]. In 1993, Israel signed [[Oslo I Accord]] with the [[Palestine Liberation Organization]], followed by establishment of the [[Palestinian National Authority]] and in 1994 [[Israel–Jordan peace treaty]] was signed. Despite [[Israeli–Palestinian peace process|efforts to finalize the peace agreement]], the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social and economic life. The [[economy of Israel]] was initially primarily socialist and the country dominated by social democratic parties until the 1970s. Since then the Israeli economy has gradually moved to capitalism and a free market economy, partially retaining the social welfare system. ------ The history of Israel covers an area of the Southern Levant also known as Canaan, Palestine or the Holy Land, which is the geographical location of the modern states of Israel and Palestine. From a prehistory as part of the critical Levantine corridor, which witnessed waves of early humans out of Africa, to the emergence of Natufian culture c. 10th millennium BCE, the region entered the Bronze Age c. 2,000 BCE with the development of Canaanite civilization, before being vassalized by Egypt in the Late Bronze Age. In the Iron Age, the kingdoms of Israel and Judah were established, entities that were central to the origins of the Jewish and Samaritan peoples as well as the Abrahamic faith tradition.[1][2][3][4][5][6] This has given rise to Judaism, Samaritanism, Christianity, Islam, Druzism, Baha'ism, and a variety of other religious movements. Throughout the course of human history, the Land of Israel has come under the sway or control of various polities and, as a result, it has historically hosted a wide variety of ethnic groups. In the following centuries, the Assyrian, Babylonian, and Persian Empires conquered the region. The Ptolemies and the Seleucids vied for control over the region during the Hellenistic period. However, with the establishment of the Hasmonean dynasty, the local Jewish population maintained independence for a century before being incorporated into the Roman Republic.[7] As a result of the Jewish-Roman Wars in the 1st and 2nd centuries CE, many Jews were killed, displaced or sold into slavery.[8][9][10][11] Following the advent of Christianity, which was adopted by the Greco-Roman world under the influence of the Roman Empire, the region's demographics shifted towards newfound Christians, who replaced Jews as the majority of the population by the 4th century. However, shortly after Islam was consolidated across the Arabian Peninsula under Muhammad, Byzantine Christian rule over the Land of Israel was superseded by the Arab conquest of the Levant in the 7th century. From the 11th century to the 13th century, the Land of Israel became the centre for intermittent religious wars between Christian and Muslim armies as part of the Crusades. In the 13th century, the Land of Israel became subject to the Mongol invasions and conquests, though these were locally routed by the Mamluk Sultanate, under whose rule it remained until the 16th century. The Mamluks were eventually defeated by the Ottoman Empire, and the region became an Ottoman province until the 20th century. The late 19th century saw the widespread consolidation of a Jewish nationalist movement known as Zionism, as part of which aliyah (Jewish return to the Land of Israel from the diaspora) increased. During World War I, the Sinai and Palestine campaign of the Allies led to the partitioning of the Ottoman Empire. Britain was granted control of the region by League of Nations mandate, in what became known as Mandatory Palestine. The British government publicly committed itself to the creation of a Jewish homeland. Arab nationalism opposed this design, asserting Arab rights over the former Ottoman territories and seeking to prevent Jewish migration. As a result, Arab–Jewish tensions grew in the succeeding decades of British administration. In 1948, the Israeli Declaration of Independence sparked the 1948 Arab–Israeli War, which resulted in the 1948 Palestinian expulsion and flight and subsequently led to waves of Jewish emigration from other parts of the Middle East. Today, approximately 43 percent of the global Jewish population resides in Israel. In 1979, the Egypt–Israel peace treaty was signed, based on the Camp David Accords. In 1993, Israel signed the Oslo I Accord with the Palestine Liberation Organization, which was followed by the establishment of the Palestinian National Authority. In 1994, the Israel–Jordan peace treaty was signed. Despite efforts to finalize the peace agreement, the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social, and economic life. ==បុរេប្រវត្តិ== {{Prehistory of the Levant}} [[File:Skhul Cave.JPG|thumb|upright|[[Es Skhul]] cave]] Between 2.6 and 0.9 million years ago, at least four episodes of [[hominine]] dispersal from Africa to the Levant are known, each culturally distinct. The oldest evidence of [[early humans]] in the territory of modern Israel, dating to 1.5 million years ago, was found in [[Ubeidiya]] near the [[Sea of Galilee]].<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan |author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |url=http://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1988_num_14_2_4455 |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 |doi=10.3406/paleo.1988.4455 |access-date=4 January 2017}}</ref> The flint tool artefacts have been discovered at [[Yiron]], the oldest stone tools found anywhere outside Africa. Other groups include 1.4 million years old [[Acheulean]] industry, the Bizat Ruhama group and [[Gesher Bnot Yaakov]].<ref>{{cite web|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17870089 |title=The oldest human groups in the Levant |publisher=Cat.inist.fr |date=2004-09-13 |accessdate=2012-08-13}}</ref> In the Carmel mountain range at [[Tabun, Israel|el-Tabun]], and [[Es Skhul]],<ref>{{cite web|url=http://www.athenapub.com/8timelin.htm|title=Timeline in the Understanding of Neanderthals|accessdate=2007-07-13|archivedate=27 កញ្ញា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927231557/http://www.athenapub.com/8timelin.htm|url-status=dead}}</ref> [[Neanderthal]] and early modern human remains were found, including the skeleton of a Neanderthal female, named Tabun I, which is regarded as one of the most important human fossils ever found.<ref>Christopher Stringer, custodian of Tabun I, [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]], quoted in an exhibition in honour of Garrod; ''Callander and Smith'', 1998</ref> The excavation at el-Tabun produced the longest [[stratigraphy|stratigraphic record]] in the region, spanning 600,000 or more years of human activity,<ref>{{cite web|url=http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |title=From 'small, dark and alive' to 'cripplingly shy': Dorothy Garrod as the first woman Professor at Cambridge |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228172528/http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |archivedate=28 February 2009 |df=dmy-all }}</ref> from the [[Lower Paleolithic]] to the present day, representing roughly a million years of [[human evolution]].<ref>{{cite web|url=http://arch.haifa.ac.il/excav.php |title=Excavations and Surveys (University of Haifa) |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142646/http://arch.haifa.ac.il/excav.php |archivedate=13 March 2013 |df=dmy-all }}</ref> Other notable [[Paleolithic]] sites include caves [[Qesem Cave|Qesem]] and [[Manot Cave|Manot]]. The oldest fossils of [[anatomically modern human]]s found [[Recent African origin of modern humans|outside Africa]] are the [[Skhul and Qafzeh hominids]], who lived in northern Israel 120,000 years ago.<ref>{{cite news |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |publisher=BBC News |access-date=4 January 2017}}</ref> Around 10th millennium BCE, the [[Natufian culture]] existed in the area.<ref>{{cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |author-link=Ofer Bar-Yosef |date=7 December 1998 |title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture |url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf |journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]] |volume=6 |issue=5 |pages=159–177 |doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7 |access-date=4 January 2017}}</ref> ==សម័យបុរាណ== {{Main article|History of ancient Israel and Judah}} [[File:Ancient Orient.png|thumb|Map of the [[ancient Near East]]]] ===កណអាន=== {{Main article|Canaan|Djahy}} During the 2nd millennium BCE, [[Canaan]], part of which later became known as Israel, was dominated by the [[New Kingdom of Egypt]] from c.1550 to c. 1180.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com|title=Google Books|website=books.google.com}}</ref> ===ពួកអ៊ីស្រាអែលដំបូងៗ=== {{Main article|Hebrews|Israelites|Biblical judges}} {{See also|Origins of Judaism|Biblical archaeology|The Bible and history}} [[File:Merneptah Israel Stele Cairo.JPG|thumb|upright|The [[Merneptah Stele]]. While alternative translations exist, the majority of [[Biblical Archeology|biblical archaeologists]] translate a set of hieroglyphs as "Israel," representing the first instance of the name in the historical record.]] The first record of the name Israel (as ''{{lang|egy-Latn|ysrỉꜣr}}'') occurs in the [[Merneptah stele]], erected for Egyptian Pharaoh [[Merneptah]] (son of [[Ramses II]]) c. 1209 BCE, "Israel is laid waste and his seed is not."<ref>Stager in Coogan 1998, p. 91.</ref> [[William G. Dever]] sees this "Israel" in the central highlands as a cultural and probably political entity, more an ethnic group rather than an organized state.<ref>Dever 2003, p. 206.</ref> Ancestors of the Israelites may have included [[ancient Semitic-speaking peoples|Semites]] native to [[Canaan]] and the [[Sea Peoples]].<ref>Miller 1986, pp. 78–9.</ref> McNutt says, "It is probably safe to assume that sometime during [[Iron Age]] I a population began to identify itself as 'Israelite'", differentiating itself from the [[Canaanites]] through such markers as the prohibition of intermarriage, an emphasis on family history and genealogy, and religion.<ref>McNutt 1999, p. 35.</ref> Villages had populations of up to 300 or 400,<ref name=mcnutt70>McNutt 1999, p. 70.</ref><ref>Miller 2005, p. 98.</ref> which lived by farming and herding, and were largely self-sufficient;<ref>McNutt 1999, p. 72.</ref> economic interchange was prevalent.<ref>Miller 2005, p. 99.</ref> Writing was known and available for recording, even in small sites.<ref>Miller 2005, p. 105.</ref> The archaeological evidence indicates a society of village-like centres, but with more limited resources and a small population.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–62.</ref> ===អត្ថបទ និង សាសនាអេប្រឺដំបូង=== The first use of [[grapheme]]-based [[Proto-Sinaitic script|writing originated in the area]], probably among Canaanite peoples resident in Egypt. This evolved into the [[Phoenician alphabet]] from which all modern [[Alphabet|alphabetical writing systems]] are descended. The [[Paleo-Hebrew alphabet]] was one of the first to develop and evidence of its use exists from about 1000 BCE<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1308-alphabet-the-hebrew|title=ALPHABET, THE HEBREW - JewishEncyclopedia.com|website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref> (see the [[Gezer calendar]]), the language spoken was probably [[Biblical Hebrew]]. [[Monotheism]], the belief in a single all-powerful law-giving God is thought to have evolved among the Hebrew speakers gradually, over the next few centuries, from a number of separate cults,<ref>Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref> leading to the first versions of the religion now known as [[Judaism]]. ===អ៊ីស្រាអែល និង យូដា=== {{Main article|Kingdom of Israel (united monarchy)|Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Judah}} [[File:Ir-david03.jpg|thumb|upright|left|[[City of David]] in Jerusalem]] The [[Hebrew Bible]] describes constant warfare between the [[Israelites]] and the [[Philistines]], whose capital was [[Gaza City|Gaza]]. The Bible states that [[King David]] founded a dynasty of kings and that his son [[Solomon]] built a [[Solomon's Temple|Temple]]. Both David and Solomon are widely referenced in Jewish, Christian and Islamic texts. Standard Biblical chronology suggests that around 930 BCE, following the death of Solomon, the [[Kingdom of Israel (united monarchy)|kingdom]] split into a southern [[Kingdom of Judah]] and a northern [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]]. The Bible's [[Books of Kings]] states that soon after the split Pharoh "[[Shishaq]]" invaded the country, [[Sack of Jerusalem (10th century BC)|plundering Jerusalem]]. An inscription over a [[Bubastite Portal|gate at Karnak]] in Egypt recounts such an invasion by Pharoh [[Sheshonq I]].<ref>Oxford History of Ancient Egypt, page 335, Oxford 2000</ref> The archaeological evidence for this period is extremely sparse, leading some scholars to suggest that this section of the Hebrew Bible (which includes texts written two centuries later) exaggerates the importance of David and Solomon.<ref>https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115071824/https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795 |date=15 មករា 2018 }}, "The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts" by Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press 2002</ref> The earliest references to the "[[Davidic Dynasty|House of David]]" have been found at two sites, the [[Tel Dan Stele]] and the [[Mesha Stele]] (a [[Moab]]ite stele, now in the Louvre) which describes an 840 BCE invasion of [[Moab]] by [[Omri]], King of Israel. [[Jehu]], son of Omri, is referenced by [[Black Obelisk of Shalmaneser III|Assyrian records]] (now in the British Museum). Modern Archaeological findings show that Omri's capital city, [[Samaria (ancient city)|Samaria]] was large and Finkelstein has suggested that the Biblical account of David and Solomon are an attempt by later Judean rulers to ascribe Israel's successes to their dynasty. [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Kingdoms of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]]]] In 854 BCE, an alliance between [[Ahab]] of Israel and Ben Hadad II of [[Aram Damascus]] managed to repulse the incursions of the [[Assyrian people|Assyrians]], with a victory at the [[Battle of Qarqar]]. (see the [[Kurkh Monoliths]]).<ref>Kurkh stela: https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=367117&partId=1 For original inscription see http://rbedrosian.com/Downloads3/ancient_records_assyria1.pdf page 223</ref> The Kingdom of Israel was destroyed by [[Assyria]]n king [[Tiglath-Pileser III]] around 750 BCE. The Philistine kingdom was also destroyed. The Assyrians sent most of the northern Israelite kingdom into [[Assyrian captivity of Israel|exile]], thus creating the "[[Lost Tribes of Israel]]". The [[Samaritan]]s claim to be descended from survivors of the Assyrian conquest. An Israelite revolt (724–722 BCE) was crushed after the siege and capture of [[Samaria (ancient city)|Samaria]] by the Assyrian king [[Sargon II]]. Sargon's son, [[Sennacherib]], tried and failed to [[Sennacherib's campaign in Judah|conquer]] Judah. [[Taylor prism|Assyrian records]] say he levelled 46 walled cities and [[Assyrian Siege of Jerusalem|besieged Jerusalem]], leaving after receiving extensive tribute.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|title=column 2 line 61 to column 3 line 49|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=15 ធ្នូ 2012|archiveurl=https://archive.today/20121215110326/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|url-status=dead}}</ref> Modern scholars believe that refugees from the destruction of Israel moved to Judah during the rule of King [[Hezekiah]] (ruler from 715 - 686 BCE), massively expanding Jerusalem and leading to construction of the [[Siloam Tunnel]] which could provide water during a siege.<ref>{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&pg=PA174&dq=the+main+reasons+behind+this+expansion+was+the+immigration+of+Israelites+who+came+to+Judah+from+the+Northern+Kingdom+after+the+fall+of+Samaria+in+721+BCE#v=onepage&q=the%20main%20reasons%20behind%20this%20expansion%20was%20the%20immigration%20of%20Israelites%20who%20came%20to%20Judah%20from%20the%20Northern%20Kingdom%20after%20the%20fall%20of%20Samaria%20in%20721%20BCE&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1841272019}}</ref> The refugees brought with them new religious ideas which led, under King [[Josiah]] (ruler from 641 - 619), to the writing of the books of [[Deuteronomy]], [[Book of Joshua|Joshua]] and to the accounts of the kingship of David and Solomon in the [[Books of Kings|book of Kings]]. The books are known as [[Deuteronomist]] and considered to be a major key step in the emergence of [[Monotheism]] in Judah. They were written at a time that Assyria was weakened by the emergence of Babylon and may be a committing to text of pre-writing verbal traditions.<ref>The Social Roots of Biblical Yahwism by Stephen Cook, SBL 2004 pp 58</ref> == Babylonian, Persian, Ptolemaic and Seleucid rule (586–135 BCE) == {{Main article|Yehud (Babylonian province)|Yehud Medinata|Coele-Syria}} [[File:מסע גולי בבל.jpg|thumb|The route of the exiles to Babylon]] In 586 BCE King [[Nebuchadnezzar II]] of [[Babylon]] [[Jewish–Babylonian war|conquered]] Judah. According to the Hebrew Bible, he destroyed [[Solomon's Temple]] and [[Babylonian captivity|exiled]] the Jews to Babylon. The defeat was also recorded by the Babylonians<ref>{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |title=Archived copy |accessdate=2014-10-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archivedate=30 October 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref>See http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604223643/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |date=4 មិថុនា 2011 }} reverse side, line 12.</ref> (see the [[Babylonian Chronicles]]). Babylonian and Biblical sources suggest that the Judean king, [[Jehoiachin]], switched allegiances between the Egyptians and the Babylonians and that invasion was a punishment for allying with Babylon's principal rival, Egypt. The exiled Jews may have been restricted to the elite. Jehoiachin was eventually released by the Babylonians (see [[Jehoiachin's Rations Tablets]]) and according to both the Bible and the Talmud, the Judean royal family (the [[Davidic line]]) continued as head of the exile in Babylon (the [[Exilarch]]). [[File:YehudObverse 1.jpg|thumb|170px|left|Obverse of [[Yehud coinage|Yehud silver coin]]]] In 538 BCE, [[Cyrus (Bible)|Cyrus the Great]] of [[Persia]] conquered Babylon and took over its empire. Cyrus issued a proclamation granting subjugated nations (including the people of Judah) religious freedom (for the original text see the [[Cyrus Cylinder]]). According to the Hebrew Bible 50,000 Judeans, led by [[Zerubabel]], [[Return to Zion|returned to Judah]] and [[Second Temple of Jerusalem|rebuilt the temple]]. A second group of 5,000, led by [[Ezra]] and [[Nehemiah]], returned to Judah in 456 BCE although non-Jews wrote to Cyrus to try to prevent their return. Modern scholars believe that the final Hebrew versions of the [[Torah]] and [[Books of Kings]] [[Authorship of the Bible|date from this period]], that the returning [[Israelites]] adopted an [[Aramaic script]] (also known as the [[Ashuri alphabet]]), which they brought back from Babylon; this is the current Hebrew script. The [[Hebrew Calendar]] closely resembles the [[Babylonian calendar]] and probably dates from this period.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303554/Jewish-religious-year/34907/Origin-and-development|title=Jewish religious year|publisher=}}</ref> In 333 BCE, the [[ancient Macedonians|Macedonian]] ruler [[Alexander the Great]] defeated [[Achaemenid Empire|Persia]] and [[Alexander the Great#Egypt|conquered]] the region. Sometime thereafter, the first translation of the Hebrew Bible, the [[Septuagint]], was begun in [[Alexandria]]. After Alexander's death, his generals fought over the territory he had conquered. Judah became the frontier between the [[Seleucid Empire]] and [[Ptolemaic Egypt]], eventually becoming part of the Seleucid Empire in 200 BCE at the [[battle of Panium]]. == Hasmonean dynasty (135–47 BCE) == {{Main article|Hasmonean dynasty}} [[File:Hasmoneese rijk.PNG|thumb|upright|[[Hasmonean kingdom]]]] In the 2nd century BCE, Seleucid ruler [[Antiochus IV Epiphanes]] tried to eradicate Judaism in favour of [[Hellenistic religion]]. This provoked the 174–135 BCE [[Maccabean Revolt]] led by [[Judas Maccabeus]] (whose victory is celebrated in the Jewish festival of [[Hanukkah]]). The [[Books of the Maccabees]] describe the uprising and the end of Greek rule. A Jewish party called the [[Hasideans]] opposed both Hellenism ''and'' the revolt but eventually gave their support to the Maccabees. Modern interpretations see the initial stages of the uprising as a civil war between Hellenized and orthodox forms of Judaism.<ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2005/12/the_maccabees_and_the_hellenists.html |title=The Maccabees and the Hellenists |last=Ponet |first=James |date=22 December 2005 |work=Faith-based |publisher=Slate |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref name="simpletoremember">{{cite web |url=http://www.simpletoremember.com/articles/a/the_revolt_of_the_maccabees/ |title=The Revolt of the Maccabees |publisher=Simpletoremember.com |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> [[File:Temple Scroll.png|thumb|upright|Portion of the [[Temple Scroll]], one of the [[Dead Sea Scrolls]] written by the Essenes]] The [[Hasmonean]] dynasty of (Jewish) [[Kohen Gadol|priest-kings]] ruled [[Judea]] with the [[Pharisees]], [[Sadducees]] and [[Essenes]] as the principal Jewish social movements. As part of the struggle against [[Hellenistic civilization]], the Pharisee leader [[Simeon ben Shetach]] established the first schools based around [[synagogue|meeting houses]].<ref>[[Paul Johnson (writer)|Paul Johnson]], ''History of the Jews'', p. 106, Harper 1988</ref> This led to [[Rabbinical Judaism]]. Justice was administered by the [[Sanhedrin]], which was a Rabbincal assembly and law court whose leader was known as the [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. The Nasi's religious authority gradually superseded that of the Temple's [[Kohen Gadol|high priest]] (under the Hasmoneans this was the king). The Hasmoneans continually extended their control over much of the region.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=MA-4VX5gWS4C&pg=PA210&lpg=PA210 | title = Cambridge History of Judaism, The early Roman period | volume = 2 | pages = 195, 196, 204| contribution = The Gentiles in Judaism, 125 BCE - 66 CE | last = Smith | first = Morton | date = 1999 | isbn = 0521243777 | editor1-last = Horbury | editor1-first = William | editor2-first = W D | editor2-last = Davies | editor3-first = John | editor3-last = Sturdy}}</ref> In 125 BCE the Hasmonean [[ethnarch]] [[John Hyrcanus]] subjugated [[Edom]] and forcibly converted the population to [[Judaism]].<ref>{{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7972-hyrcanus-john-johanan-i |title=Hyrcanus, John (Johanan) I.}}</ref> Hyrcanus' son [[Alexander Jannaeus]] established good relations with the [[Roman Republic]], however there was growing tension between Pharisees and Sadducces and a conflict over the succession to Janneus, in which the warring parties invited foreign intervention on their behalf. == ការគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូម (មុ.គ. ៦៤ – គ.ស. ៣៩០) == {{Further information|History of the Jews in the Roman Empire}} In 64 BCE the [[Roman Republic|Roman]] general [[Pompey#Pompey in the East|Pompey]] [[Third Mithridatic War|conquered]] Syria and [[Siege of Jerusalem (63 BC)|intervened]] in the [[Hasmonean civil war]] in Jerusalem. During the [[Siege of Alexandria (47 BC)|siege of Alexandria in 47 BCE]], the lives of [[Julius Caesar]] and his protege [[Cleopatra]] were saved by 3,000 Jewish troops sent by King [[Hyrcanus II]] and commanded by [[Antipater the Idumaean|Antipater]], whose descendants Caesar made kings of Judea.<ref>Julius Caesar: The Life and Times of the People's Dictator By Luciano Canfora chapter 24 "Caesar Saved by the Jews".</ref> === Herodian dynasty and Roman province === {{Main article|Herodian dynasty|Herodian kingdom|Herodian Tetrarchy|Judea (Roman province)}} From 37 BCE to 6 CE, the [[Herodian dynasty]], Jewish-Roman client kings, descended from Antipater, ruled Judea. [[Herod the Great]] considerably enlarged the temple (see [[Herod's Temple]]), making it one of the largest religious structures in the world. Despite its fame, it was in this period that [[Rabbinical Judaism]], led by [[Hillel the Elder]], began to assume popular prominence over the [[Kohen|Temple priesthood]]. The [[Second Temple|Jewish Temple]] in [[Jerusalem]] was granted special permission not to display an effigy of the emperor, becoming the only religious structure in the [[Roman Empire]] that did not do so. Special dispensation was granted for Jewish citizens of the Roman Empire to pay a [[Fiscus Judaicus|tax to the temple]]. [[Augustus]] made Judea a Roman province in 6 CE, deposing the last Jewish king, [[Herod Archelaus]] and appointing a Roman governor. There was a small revolt against Roman taxation led by [[Judas of Galilee]] and over the next decades tensions grew between the Greco-Roman and Judean population centered on attempts to place effigies of the Emperor [[Caligula]] in Synagogues and in the Jewish temple.<ref>Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius XXX.203.</ref><ref>http://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-18.html Antiquities of the Jews by Josephus,Book 18 chapter 8</ref> [[Jesus]] was born in the last years of Herod's rule, probably in the Judean city of Bethlehem. Jesus is thought to have been a Galilean Jewish reformer (from [[Nazareth]]), and was executed in Jerusalem by the Roman governor [[Pontius Pilate]] between 25 and 35 CE. All his key followers, the [[Twelve Apostles]], were Jews including [[Paul the Apostle]] (5–67 CE) who took critical steps towards creating a new religion, defining Jesus as the "Son of God". In the year 50 CE, the [[Council of Jerusalem]] led by Paul, decided to abandon the Jewish requirement of circumcision and the Torah, creating a form of Judaism highly accessible to non-Jews and with a more [[Universalism|universal notion of God]]. Another Jewish follower, [[Saint Peter|Peter]] is believed to have become the first Pope. In 64 CE, the Temple High Priest [[Joshua ben Gamla]] introduced a religious requirement for Jewish boys to learn to read from the age of six. Over the next few hundred years this requirement became steadily more ingrained in Jewish tradition.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 71 and chapters 4 and 5</ref> ===សង្គ្រាមជ្វីប-រ៉ូម=== {{Main article|Jewish–Roman wars|Syria Palaestina}} [[File:Arch of Titus Menorah.png|thumb|right|[[Siege of Jerusalem (AD 70)|Siege of Jerusalem (70 CE)]]]] In 66 CE, the Jews of Judea rose in [[First Jewish–Roman War|revolt]] against Rome, naming their new state as "Israel".<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 pp. 18–19</ref> The events were described by the Jewish leader and historian [[Josephus]], including the defence of [[Siege of Yodfat|Jotapata]], the [[Siege of Jerusalem (70)|siege of Jerusalem]] (69–70 CE) and the desperate last stand at [[Siege of Masada|Masada]] under [[Eleazar ben Yair]] (72–73 CE). Josephus estimated that over a million people died in the siege of Jerusalem. The Temple and most of Jerusalem was destroyed. During the Jewish revolt, most [[History of Christianity|Christians]], at this time a sub-sect of Judaism, removed themselves from Judea. The rabbinical/[[Pharisee]] movement led by [[Yochanan ben Zakai]], who opposed the [[Sadducee]] temple priesthood, made peace with Rome and survived. After the war [[Taxation of the Jews|Jews continued to be taxed]] in the [[Fiscus Judaicus]], which was used to fund a temple to Jupiter. A [[Arch of Titus|victory arch]] erected in Rome can still be seen today. Tensions and attacks on Jews around the Roman Empire led to a massive Jewish uprising against Rome from 115 to 117. Jews in Libya, Egypt, Cyprus and Mesopotamia [[Kitos War|fought against Rome]]. This conflict was accompanied by large-scale massacres of both sides. Cyprus was so severely depopulated that new settlers were imported and Jews banned from living there.<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html |title=Cassius Dio — Epitome of Book 68 |publisher=Penelope.uchicago.edu |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In 131, the Emperor [[Hadrian]] renamed Jerusalem "[[Aelia Capitolina]]" and constructed a Temple of Jupiter on the site of the former Jewish temple. Jews were banned from living in Jerusalem itself (a ban that persisted until the Arab conquest), and the Roman province, until then known as [[Iudaea Province]], was renamed [[Syria Palaestina|Palaestina]], no other revolt led to a province being renamed.<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 494</ref> The names "Palestine" (in English) and "Filistin" (in Arabic) are derived from this. <!-- [[WP:NFCC]] violation: [[File:Bar Kokhba's papyrus.png|thumb|A papyrus containing [[Simon bar Kokhba|Bar Kokhba]]'s orders during [[Bar Kokhba revolt|the revolt]]]] --> From 132 to 136, the Jewish leader [[Simon Bar Kokhba]] led another major [[Bar Kokhba revolt|revolt]] against the Romans, again renaming the country "Israel"<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 490</ref> (see [[Bar Kochba Revolt coinage]]). The Bar-Kochba revolt probably caused more trouble for the Romans than the better documented revolt of 70.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 pp. 12–14</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The revolt was eventually crushed by [[Emperor Hadrian]] himself. During the Bar Kokhba revolt a [[Council of Jamnia|rabbinical assembly decided]] which [[Development of the Hebrew Bible canon|books could be regarded]] as part of the [[Hebrew Bible]]: the [[Jewish apocrypha]] and Christian books were excluded.<ref>For more information see ''The Canon Debate'' edited by McDonald and Sanders, 2002 Hendrickson</ref> As a result, the original text of some Hebrew texts, including the [[Books of Maccabees]] were lost (Greek translations survived). A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia|last=Jacobs|first=Joseph|author2=Broydé, Isaac|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|title=Zohar|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406}}</ref> ===ក្រោយពីការបរាជ័យរបស់ជ្វីប=== After suppressing the Bar Kochba revolt, the Romans [[Jewish diaspora|exiled]] the Jews of Judea, but not of Galilee and permitted a hereditary Rabbinical Patriarch (from the [[House of Hillel]], based in Galilee) to represent the Jews in dealings with the Romans. The most famous of these was [[Judah haNasi]] who is credited with compiling the final version of the [[Mishnah]] (a massive body of Jewish religious texts interpreting the Bible) and with strengthening the educational demands of Judaism by requiring that illiterate Jews be treated as outcasts. As a result, many illiterate Jews may have converted to Christianity.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 116</ref> Jewish seminaries, such as those at [[Shefaram]] and [[Bet Shearim]] continued to produce scholars and the best of these became members of the [[Sanhedrin]],<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 sections II to V</ref> which was located first at [[Tzippori]] and later at [[Tiberias]].<ref>Vailhé Siméon, [http://www.newadvent.org/cathen/04798b.htm "Diocaesarea" in The Catholic Encyclopedia.] Vol. 4. New York: Robert Appleton Company, 1908. 7 November 2013.</ref> Before the Bar-Kochba uprising, an estimated 2/3 of the population of Gallilee and 1/3 of the coastal region were Jewish.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapter I</ref> In the Galillee, many Synagogues have been found dating from this period. However, persecution and the [[Crisis of the Third Century|economic crisis]] that affected the Roman empire in the 3rd century led to further Jewish migration from [[Syria Palaestina]] to the more tolerant Persian [[Sassanid Empire]], where a prosperous Jewish community with [[Talmudic Academies in Babylonia|extensive seminaries]] existed in the area of Babylon. ===រ៉ូមកាន់គ្រិស្តសាសនា=== Early in the 4th century, the Emperor [[Constantine the Great|Constantine]] made [[Constantinople]] the capital of the [[East Roman Empire]] and made [[Christianity]] the official religion. His mother, [[Helena (empress)|Helena]] made a pilgrimage to Jerusalem (326-328) and led the construction of the [[Church of the Nativity]] (Bethlehem), the [[Church of the Holy Sepulchre]] (Jerusalem) and other key churches that still exist. The name Jerusalem was restored to Aelia Capitolina and it became a Christian city. Jews were still banned from living in Jerusalem, but were allowed to visit, and it is in this period that the surviving [[Western Wall]] of the temple became sacred to Judaism. In 351–2, another [[Jewish revolt against Gallus|Jewish revolt]] in the Galilee erupted against a corrupt Roman governor.<ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp Antisemitism: Its History and Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901162617/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp |date=1 កញ្ញា 2012 }}'' by [[Bernard Lazare]], 1894. Accessed January 2009</ref> In 362, the last [[pagan]] Roman Emperor, [[Julian the Apostate]], announced plans to rebuild the [[Temple in Jerusalem|Jewish Temple]]. He died while fighting the Persians in 363 and the project was discontinued. ==Byzantine rule (390–634)== {{Main article|Palaestina Prima|Palaestina Secunda}} {{further information|Jewish revolt against Heraclius|Rabbinic Judaism|Eastern Orthodox Patriarchate of Jerusalem}} The Roman Empire split in 390 CE and the region became part of the (Christian) East Roman Empire, known as the [[Byzantine Empire]]. Byzantine Christianity was dominated by the (Greek) [[Eastern Orthodox Church]] whose massive land ownership has extended into the present. In the 5th century, the [[Western Roman Empire]] collapsed leading to Christian migration into the Roman province of [[Palaestina Prima]] and development of a Christian majority. Jews numbered 10–15% of the population, concentrated largely in the Galilee. Judaism was the only non-Christian religion tolerated, but restrictions on Jews slowly increased to include a ban on building new places of worship, holding public office or owning slaves. In 425, following the death of the last Nasi, [[Gamliel VI]], the [[Sanhedrin]] was officially abolished and the title of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]] banned. Several [[Samaritan Revolts]] erupted in this period,<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapters XI–XII</ref> resulting in the decrease of Samaritan community from about a million to a near extinction. Sacred Jewish texts written in Palestine at this time are the [[Gemara]] (400), the [[Jerusalem Talmud]] (500) and the [[Passover Haggadah]]. The [[Menorah (Temple)|Jewish Menorah]], which the Romans took when the temple was destroyed, was reportedly taken to Carthage by the [[Vandals]] after the [[Sack of Rome (455)|sacking of Rome]] in 455. According to the Byzantine historian, [[Procopius]], the [[Byzantine army]] recovered it in 533 and brought it to [[Constantinople]].<ref>Procopius, ''Vandal Wars'', [http://www.gutenberg.org/files/16765/16765-h/16765-h.htm#PageIV_ix_4 Book IV. ix. 5.]</ref> In 611, [[Sassanid Persia]] [[Byzantine–Sasanian War of 602–628|invaded]] the Byzantine Empire and, after a long siege, [[Khosrau II]] [[Siege of Jerusalem (614)|captured Jerusalem]] in 614, with [[Revolt against Heraclius|Jewish help]], including possibly the Jewish [[Himyarite Kingdom]] in Yemen. Jews briefly governed Jerusalem when the Persians took over. The Byzantine Emperor, [[Heraclius]], promised to restore Jewish rights and received Jewish help in defeating the Persians, but reneged on the agreement after reconquering Palaestina Prima, massacring the Jews in Palestine,<ref>Heraclius, Emperor of Byzantium By Walter Emil Kaegi, Cambridge 2003 pp 205</ref> and issuing an edict banning Judaism from the Byzantine Empire. (Egyptian) [[Coptic Christians]] took responsibility for this broken pledge and fasted in penance.<ref>While the Syrians and the Melchite Greeks ceased to observe the penance after the death of Heraclius; Elijah of Nisibis (''Beweis der Wahrheit des Glaubens'', translation by Horst, p. 108, Colmar, 1886) see {{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3877-byzantine-expire |title=Byzantine Expire}}</ref> ==Caliphates (634–1099) == {{main article|Jund Filastin|Jund al-Urdunn}} According to Muslim tradition, in 620 Muhammed [[Isra and Mi'raj|was taken on spiritual journey from Mecca]] to the "farthest mosque", whose location many consider to be the [[Temple Mount]], returning the same night. In 634–636 the Arabs [[Muslim conquest of the Levant|conquered]] [[Palaestina Prima]] and renamed it [[Jund Filastin]], ending the Byzantine ban on Jews living in Jerusalem. Over the next few centuries, [[Islam]] replaced Christianity as the dominant religion of the region. From 636 until the beginning of the Crusades, [[Jund Filastin]] was ruled first by [[Medina]]h-based [[Rashidun|Rashidun Caliphs]], then by the [[Damascus]]-based [[Umayyad Caliphate]] and after that the [[Baghdad]]-based [[Abbasid Caliphs]]. In 691, Umayyad Caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] (685–705) constructed the [[Dome of the Rock]] shrine on the Temple Mount. Jews consider it to contain the [[Foundation Stone]] (see also [[Kodesh Hakodashim|Holy of Holies]]), which is the holiest site in Judaism. A second building, the [[Al-Aqsa Mosque]], was also erected on the Temple Mount in 705. Between the 7th and 11th centuries, Jewish scribes, called the [[Masoretes]] and located in Galilee and Jerusalem, established the [[Masoretic Text]], the final text of the [[Hebrew Bible]]. ==Crusades and Mongols (1099–1291) == {{main article|Kingdom of Jerusalem}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|The [[Siege of Jerusalem (1099)|Siege of Jerusalem]], 1099, during the [[First Crusade]]]] In 1099, the [[Crusades|first crusade]] took Jerusalem and established a [[Catholic]] kingdom, known as the [[Kingdom of Jerusalem]]. During the conquest, both Muslims and Jews were indiscriminately massacred or sold into slavery.<ref>[http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_9.html Jerusalem in the Crusader Period] Jerusalem: Life throughout the ages in a holy city] David Eisenstadt, March 1997</ref> The [[Pogroms of 1096|murder of Jews]] began as the Crusaders travelled across Europe and continued when they reached the [[Holy Land]].<ref>{{cite book |last=Prawer |first=Joshua |authorlink=Joshua Prawer |title=The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem |url=https://archive.org/details/historyofjewsinl0000praw |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198225577}}</ref> Ashkenazi orthodox Jews still recite a [[Av HaRachamim|prayer in memory]] of the death and destruction caused by the Crusades. In 1187, the [[Ayyubid dynasty|Ayyubid]] Sultan [[Saladin]] defeated the Crusaders in the [[Battle of Hattin]] (above [[Tiberias]]), taking Jerusalem and most of the former Kingdom of Jerusalem. Saladin's court physician was [[Maimonides]], whose work had an enormous influence on Judaism. Maimonides was [[Tomb of Maimonides|buried in Tiberias]]. A Crusader state centred round [[Acre, Israel|Acre]] survived in weakened form for another century. From 1260 to 1291 the area became the [[Mongol raids into Palestine|frontier between Mongol invaders]] ([[Franco-Mongol alliance|occasional Crusader allies]]) and the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluks]] of Egypt. The conflict impoverished the country and severely reduced the population. Sultan [[Qutuz]] of Egypt eventually defeated the Mongols in the [[Battle of Ain Jalut]] (near [[Ein Harod]]), and his successors eliminated the Crusader states. The fall of the last one, the [[Kingdom of Acre]], in 1291 ended the Crusades period in the region. ==Mamluk rule (1291–1517) == {{Further information|Mamluk Sultanate (Cairo)}} Egyptian Mamluk Sultan, [[Baibars]] (1260–1277), conquered the region and the [[Mamluk]]s ruled it until 1517, regarding it as part of [[Bilad a-Sham|Syria]]. In [[Hebron]], Baibars banned Jews from worshipping at the [[Cave of the Patriarchs]] (the second holiest site in Judaism); the ban remained in place until its conquest by Israel 700 years later.<ref>''International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa'' by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda, pp. 336–339</ref> The Mamluks, continuing the policy of the Ayyubids, made the strategic decision to destroy the coastal area and to bring desolation to many of its cities, from [[Tyre, Lebanon|Tyre]] in the north to Gaza in the south. [[sea port|Ports]] were destroyed and various materials were dumped to make them inoperable. The goal was to prevent attacks from the sea, given the fear of the return of the crusaders. This had a long-term effect on those areas, which remained sparsely populated for centuries. The activity in that time concentrated more inland.<ref>Myriam Rosen-Ayalon, ``Between Cairo and Damascus: Rural Life and Urban Economics in the Holy Land During the Ayyuid, Maluk and Ottoman Periods'' in ''The Archaeology of Society in the Holy Land'' edited Thomas Evan Levy, Continuum International Publishing Group, 1998</ref> The collapse of the Crusades was followed by increased persecution and expulsions of Jews in Europe. Expulsions [[Edict of Expulsion|began in England]] (1290) and were followed by France (1306).<ref>{{cite web |url=http://fcit.usf.edu/holocaust/gallery/expuls.HTM |title=Map of Jewish expulsions and resettlement areas in Europe. 1100-1500. |year=2005 |work=A Teacher's Guide to the Holocaust |publisher=University of South Florida |accessdate=5 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |title=The Expulsion of the Jews from France, 1182 CE |last=Halsall |first=Paul |year=1998 |work=Internet Jewish History Sourcebook |publisher=Fordham University |accessdate=5 December 2012 |archivedate=2 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002122043/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |url-status=dead }}</ref> In Spain, [[History of the Jews in Spain#Turning point (1212–1300)|persecution]] of the highly integrated and successful Jewish community began, including massacres and forced conversions. During the [[Black Death]], many Jews were murdered after being accused of poisoning wells. The completion of the [[Reconquista|Christian reconquest]] of Spain led to expulsion of the Jews of [[Alhambra decree|Spain in 1492]] and [[History of the Jews in Portugal|Portugal in 1497]]. These were the wealthiest and most integrated Jewish communities in Europe. Many Jews converted to Christianity, however many [[Marrano|secretly practised Judaism]] and prejudice against converts (regardless of their sincerity) persisted, leading many former Jews to move to the New World (see [[History of the Jews in Latin America]]). Most of the expelled [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]], to the Ottoman Empire and to the region of [[Bilad a-Sham]], which roughly corresponds to the ancient [[Kingdom of Israel (united monarchy)]]. In Italy, Jews living in the Papal States were required to live in [[ghetto]]s (see [[Cum nimis absurdum]]). The last compulsory Ghetto, [[Roman Ghetto|in Rome]], was abolished in the 1880s. ==Ottoman rule (1517–1917)== {{Further information|Ottoman Syria}} Under the Mamluks, the area was a province of [[Bilad a-Sham]] (Syria). It was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by Turkish Sultan [[Selim I]] in 1516–17, becoming a part of the province of [[Ottoman Syria]] for the next four centuries, first as the [[Damascus Eyalet]] and later as the [[Syria Vilayet]] (following the [[Tanzimat]] reorganization of 1864). Between 1535 and 1538 [[Suleiman the Magnificent]] built the current [[Walls of Jerusalem]]; Jerusalem had been without walls since Roman times. The construction followed the historic area of the city but left out one section which had previously been within the walls, which is now known as [[Silwan]]. ===Old Yishuv=== {{Main article|Old Yishuv|Damascus Eyalet}} From the Middle Ages on, there was small scale individual Jewish migration to the [[Land of Israel]], which increased when persecution grew elsewhere. Jewish population was concentrated in [[Jerusalem]], [[Hebron]], [[Safed]] and [[Tiberias]], known in Jewish tradition as the [[Four Holy Cities]]. In the 16th century, Spanish immigration led to Safed becoming a centre for study of the [[Kabbalah]]. [[Joseph Nasi]] was made governor of Tiberias, where he tried to encourage Jewish settlement, particularly from Italy<ref>The Ghetto of Venice by Riccardo Calimani, pg 94, Mondadori 1995</ref>. However economic decline and conflict between the Druze and the Ottomans, led to the community's decline. In 1660, a Druze [[Druze power struggle (1658–1667)#Lebanon and Galilee campaign|revolt]] led to the destruction of the major [[Old Yishuv]] cities of [[1660 destruction of Safed|Safed]] and [[1660 destruction of Tiberias|Tiberias]].<ref name="Barnay, Y 1992 p. 149">Barnay, Y. The Jews in [[Ottoman Syria]] in the eighteenth century: under the patronage of the Istanbul Committee of Officials for Palestine (University of Alabama Press 1992) {{ISBN|978-0-8173-0572-7}} p. 149</ref><ref name="Barnay, Y 1992 p. 149"/><ref name="Joel Rappel 1980 p.531">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref> In 1663 [[Sabbatai Zevi]] settled in Jerusalem, and was proclaimed as the Jewish Messiah by [[Nathan of Gaza]]. He acquired a large number of followers before going to Istanbul in 1666, where the Sultan forced him to covert to Islam. Many of his followers converted, forming a sect that still exists in Turkey, known as the [[Dönmeh]]. In the late 18th century a local Arab ''[[sheikh]]'' [[Zahir al-Umar]] created a ''de facto'' independent Emirate in the Galilee. Ottoman attempts to subdue the Sheikh failed, but after Zahir's death the Ottomans restored their rule in the area. In 1799 [[Napoleon]] briefly [[French campaign in Egypt and Syria|occupied]] the country and [[Napoleon and the Jews#Bonaparte's proclamation to the Jews of Africa and Asia|planned a proclamation]] inviting Jews to create a state. The proclamation was shelved following his [[Siege of Acre (1799)|defeat at Acre]].<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, chapter 9</ref> In 1831, [[Muhammad Ali of Egypt]], an Ottoman ruler who left the Empire and tried to modernize Egypt, [[Egyptian–Ottoman War (1831–1833)|conquered]] Ottoman Syria and tried to revive and resettle much of its regions. His conscription policies led to a popular [[1834 Arab revolt in Palestine|Arab revolt]] in 1834, resulting in major casualties for the local Arab peasants, and massacres of Christian and Jewish communities by the rebels. Following the revolt, Muhammad Pasha, the son of Muhammad Ali, expelled nearly 10,000 of the local peasants to Egypt, while bringing loyal Egyptian peasants and discharged soldiers to settle the coastline of Ottoman Syria. Northern [[Jordan Valley (Middle East)|Jordan Valley]] was settled by his Sudanese troops. [[File:Kerem Avraham, Jewish workers.jpg|thumb|Jewish workers in [[Kerem Avraham]] neighbourhood of Jerusalem (c. 1850s)]] In 1838 there was another [[1838 Druze revolt|revolt]] by the Druze. In 1839 [[Moses Montefiore]] met with Muhammed Pasha in Egypt and signed an agreement to establish 100-200 Jewish villages in the [[Damascus Eyalet]] of [[Ottoman Syria]],<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, page 194-5</ref> but in 1840 the Egyptians withdrew before the deal was implemented, returning the area to Ottoman governorship. In 1844, Jews constituted the largest population group in Jerusalem and by 1890 an absolute majority in the city, but as a whole the Jewish population made up far less than 10% of the country.<ref>{{cite web |url=http://www.adl.org/israel/advocacy/how_to_respond/establishment.asp?xflag=1 |title=How to Respond to Common Misstatements About Israel |publisher=Anti-Defamation League |year=2006 |accessdate=4 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb.org |year=2005 |accessdate=4 October 2006 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In 1868, the Ottomans banished the [[Bahá'u'lláh]], one of the founders of the Bahá'í Faith, to Acre where he is buried, and the movement subsequently established its global administrative centre in nearby [[Haifa]]. In 1874, Ottoman reforms led to the area of Jerusalem gaining special status as the [[Mutasarrifate of Jerusalem]].<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CjuzDY-WBr8C&pg=PA38&lpg=PA38&dq=mutasarrifiyya+of+jerusalem&source=bl&ots=zA66DNTub4&sig=UOSm-QBNDuU00g7EfnbobFIiY5Q&hl=en&sa=X&ei=MfTNT-f1Ds7_8QOV4ejGDA&ved=0CEQQ6AEwAw#v=onepage&q=mutasarrifiyya+of+jerusalem&f=false|title=Israel Or Palestine? Is the Two-state Solution Already Dead?: A Political and Military History of the Palestinian-Israeli Conflict|first=Hasan Afif|last=El-Hasan|date=5 January 2018|publisher=Algora Publishing|via=Google Books}}</ref> ===Birth of Zionism=== {{Main article|History of Zionism|Mutasarrifate of Jerusalem}} {{Aliyah}} During the 19th century, Jews in Western Europe were increasingly granted citizenship and [[Jewish emancipation|equality before the law]]; however, in Eastern Europe, they faced growing [[History of zionism#Persecution in Russia (before the revolution)|persecution and legal restrictions]], including widespread [[pogrom]]s in which thousands were murdered, raped or lost their property. Half the world's Jews lived in the Russian Empire, where they were severely persecuted and restricted to living in the [[Pale of Settlement]]. National groups in the Empire, such as the Poles, Lithuanians and Ukrainians were agitating for independence and often regarded the Jews as undesirable aliens. The Jews were usually the only non-Christian minority and spoke a distinct language ([[Yiddish]]). An independent Jewish national movement first began to emerge in the Russian Empire and the millions of Jews who were fleeing the country (mostly to the USA) carried the seeds of this nationalism wherever they went. In 1870, an agricultural school, the [[Mikveh Israel]], was founded near [[Jaffa]] by the [[Alliance Israelite Universelle]], a French Jewish association. In 1878, "Russian" Jewish emigrants established the village of [[Petah Tikva]], followed by [[Rishon LeZion]] in 1882. "Russian" Jews established the [[Bilu]] and [[Hovevei Zion]] ("Love of Zion") movements to assist settlers and these created communities that, unlike the traditional Ashkenazi-Jewish communities, sought to be self-reliant rather than dependent on donations from abroad. Existing Ashkenazi-Jewish communities were concentrated in the [[Four Holy Cities]], extremely poor and lived on donations from Europe. The new migrants avoided these communities and tended to create small agricultural settlements. In Jaffa a vibrant commercial community developed in which Ashkenazi and Sephardi Jews inter-mingled. Many early migrants left due to difficulty finding work and the early settlements often remained dependent on foreign donations. Despite the difficulties, more settlements arose and the community continued to grow. The new migration was accompanied by a [[revival of the Hebrew language]] and attracted Jews of all kinds; religious, secular, nationalists and [[Labor Zionism|left-wing socialists]]. Socialists aimed to reclaim the land by becoming peasants or workers and forming [[Kibbutz|collectives]]. In Zionist history, the different waves of Jewish settlement are known as "[[aliyah]]". During the [[First Aliyah]], between 1882 and 1903, approximately 35,000 Jews moved to what is now Israel. The first wave coincided with a wave of Jewish migration and [[Messianism]] among [[Yemenite Jews]] and [[Bukharan Jews]]. By 1890, Jews were a majority in [[Jerusalem]], although the country as a whole was populated mainly by Muslim (settled and nomad Bedouins) and Christian Arabs. In 1896 [[Theodor Herzl]] published ''[[Der Judenstaat]]'' (''The Jewish State''), in which he asserted that the solution to growing [[antisemitism]] in Europe (the so-called "[[Jewish Question]]") was to establish a Jewish state. In 1897, the [[Zionist Organisation]] was founded and the [[First Zionist Congress]] proclaimed its aim "to establish a home for the Jewish people in Palestine secured under public law."<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2004/7/Herzl+and+Zionism.htm |title=Herzl and Zionism |date=20 July 2004 |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> However, Zionism was regarded with suspicion by the Ottoman rulers and was unable to make major progress. Between 1904 and 1914, around 40,000 Jews settled in the area now known as Israel (the [[Second Aliyah]]). In 1908 the Zionist Organisation set up the Palestine Bureau (also known as the "Eretz Israel Office") in Jaffa and began to adopt a systematic Jewish settlement policy. Migrants were mainly from Russia (which then included part of Poland), escaping persecution. The first [[Kibbutz]], [[Degania Alef|Degania]], was founded by nine Russian socialists in 1909. In 1909 residents of Jaffa established the first entirely Hebrew-speaking city, [[Ahuzat Bayit]] (later renamed [[Tel Aviv]]). Hebrew newspapers and books were published, [[Herzliya Hebrew Gymnasium|Hebrew schools]], Jewish political parties and workers organizations were established. ===World War I=== {{Main article|Occupied Enemy Territory Administration|Balfour Declaration}} [[File:OETA Syria.png|thumb|[[Occupied Enemy Territory Administration]], 1918]] During [[World War I]], most Jews supported the Germans because they were fighting the Russians who were regarded as the Jews' main enemy.<ref>Weizmann, the Making of a Statesman by [[Jehuda Reinharz]], Oxford 1993, chapters 3 & 4</ref> In Britain, the government sought Jewish support for the war effort for a variety of reasons including an erroneous antisemitic perception of "Jewish power" over the Ottoman Empire's [[Young Turks]] movement,<ref>[[David Fromkin]], [[A Peace to End All Peace]], part VI pp. 253–305</ref> and a desire to secure American Jewish support for US intervention on Britain's behalf. There was already sympathy for the aims of [[Zionism]] in the British government, including the Prime Minister [[David Lloyd George|Lloyd George]].<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 14.</ref> In late 1917, the British Army drove the Turks [[Sinai and Palestine Campaign#Palestine campaign|out of Southern Syria]],<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 15</ref> and the British foreign minister, [[Lord Balfour]], sent a public letter to [[Walter Rothschild, 2nd Baron Rothschild|Lord Rothschild]], a leading member of his party and leader of the Jewish community. The letter subsequently became known as the [[Balfour Declaration of 1917]]. It stated that the British Government "view[ed] with favour the establishment in [[Palestine (region)|Palestine]] of a national home for the Jewish people". The declaration provided the British government with a pretext for claiming and governing the country.<ref>''A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East'' by James Barr, Simon & Schuster 2011, pages 375-376.</ref> New Middle Eastern boundaries were decided [[Sykes–Picot Agreement|by an agreement]] between British and French bureaucrats. The agreement gave Britain control over what parties would begin to call "Palestine". A [[Jewish Legion]] composed largely of Zionist volunteers organized by [[Jabotinsky]] and [[Trumpeldor]] participated in the British invasion. It also participated in the failed [[Gallipoli Campaign]]. A [[Nili|Zionist spy network]] provided the British with details of Ottoman troops. ==British Mandate of Palestine (1920–1948) == {{Main article|Mandatory Palestine}} ===First years=== {{See also|Jewish Agency for Israel}} The [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|British Mandate]] (in effect, British rule) of Palestine, including the Balfour Declaration, was confirmed by the [[League of Nations]] in 1922 and came into effect in 1923. The boundaries of Palestine initially included modern [[Jordan]], which was [[Emirate of Transjordan|removed]] from the territory by [[Winston Churchill|Churchill]] a few years later. Britain signed a treaty with the United States (which did not join the League of Nations) in which the United States endorsed the terms of the Mandate. Between 1919 and 1923, another 40,000 Jews arrived in Palestine, mainly escaping the post-[[Russian Revolution|revolutionary]] chaos of Russia ([[Third Aliyah]]), as over 100,000 Jews were massacred in this period in Ukraine and Russia.<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/131078|first=Peter|author2=Pipe, Richard|last= Kenez|last3=Pipes|first3=Richard|title=The Prosecution of Soviet History: A Critique of Richard Pipes' The Russian Revolution |url=https://archive.org/details/sim_russian-review_1991-07_50_3/page/345|journal=Russian Review|volume=50| issue=3|year=1991|pages=345–51|jstor=131078|ref=harv}}</ref> Many of these immigrants became known as "[[wikt:pioneer|pioneers]]" (halutzim), experienced or trained in agriculture and capable of establishing self-sustaining economies. The [[Jezreel Valley]] and the Hefer Plain marshes were drained and converted to agricultural use. Land was bought by the [[Jewish National Fund]], a Zionist charity that collected money abroad for that purpose. A mainly socialist underground Jewish militia, [[Haganah]] ("Defense"), was established to defend outlying Jewish settlements. [[File:Founding of the Hebrew University.jpg|thumb|upright|left|The opening ceremony of The [[Hebrew University of Jerusalem]] visited by [[Arthur Balfour]], 1 April 1925]] The French [[Franco-Syrian War|victory]] over the [[Arab Kingdom of Syria]] and the Balfour Declaration led to the emergence of [[Palestinian Nationalism]] and Arab rioting in [[1920 Nebi Musa riots|1920]] and [[Jaffa riots|1921]]. In response, the British authorities imposed immigration quotas for Jews. Exceptions were made for Jews with over 1,000 pounds in cash (roughly 100,000 pounds at year 2000 rates) or Jewish professionals with over 500 pounds. The [[Jewish Agency]] issued the British entry permits and distributed funds donated by Jews abroad.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) p. 172</ref> Between 1924 and 1929, 82,000 more Jews arrived ([[Fourth Aliyah]]), fleeing antisemitism in Poland and Hungary, and because the United States [[Immigration Act of 1924]] now kept Jews out. The new arrivals included many middle-class families who moved into towns and established small businesses and workshops—although lack of economic opportunities meant that approximately a quarter later left. The first electricity generator was built in Tel Aviv in 1923 under the guidance of [[Pinhas Rutenberg]], a former [[Commissar]] of St Petersburg in Russia's pre-Bolshevik [[Kerensky Government]]. In 1925 the Jewish Agency established the [[Hebrew University]] in Jerusalem and the [[Technion]] (technological university) in Haifa. From 1928, the democratically elected Va'ad Leumi ([[Jewish National Council]] or JNC) became the main institution of the Palestine Jewish community ("[[Yishuv]]") and included non-Zionist Jews. As the Yishuv grew, the JNC adopted more government-type functions, such as education, health care and security. With British permission, the Va'ad raised its own taxes<ref>http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319063204/http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm |date=19 មីនា 2015 }} (in Hebrew accessed 22/4/2009) [[Peel Commission]], (Peel report) pp. 48–49</ref> and ran independent services for the Jewish population.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) chapters 5, 8 and 16</ref> From 1929 its leadership was elected by Jews from 26 countries. In 1929 tensions grew over the Kotel ([[Wailing Wall]]), a narrow alleyway where Jews were banned from using chairs or any furniture (many of the worshipers were elderly). The [[Haj Amin al-Husseini|Mufti]] claimed it was Muslim property and that the Jews were seeking control of the Temple Mount. This (and general animosity) led to the August [[1929 Palestine riots]]. The [[1929 Hebron massacre|main victims]] were the ancient Jewish community at Hebron, which came to an end. The riots led to right-wing Zionists establishing their own militia in 1931, the [[Irgun]] Tzvai Leumi (National Military Organization, known in Hebrew by its acronym "Etzel"). Zionist political parties provided private education and health care: the [[General Zionists]], the [[Mizrachi (political party)|Mizrahi]] and the [[Labor Zionism|Socialist Zionists]], each established independent health and education services and operated sports organizations funded by local taxes, donations and fees (the British administration did not invest in public services). During the whole interwar period, the British, appealing to the terms of the Mandate, rejected the principle of majority rule or any other measure that would give the Arab population, who formed the majority of the population, control over Palestinian territory. ===Increase of Jewish immigration=== {{Main article|Fifth Aliyah|Nuremberg Laws}} In 1933, the Jewish Agency and the Nazis negotiated the [[Ha'avara Agreement]] (transfer agreement), under which 50,000 Jews would be transferred to Palestine. The Jews' possessions were confiscated and in return the Nazis allowed the Ha'avara organization to purchase 14 million pounds worth of German goods for export to Palestine (which was used to compensate the immigrants). The Nazis did not normally allow Jews to leave with any money or to take more than two suitcases. The agreement was controversial and the Labour Zionist leader who negotiated the agreement, [[Haim Arlosoroff]], was assassinated in Tel Aviv in 1933. The assassination was a long source of anger between the Zionist left and Zionist right. Arlosoroff had been the boyfriend of [[Magda Goebbels|Magda Ritschel]] some years before she married [[Joseph Goebbels]].<ref>{{cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/reich-mother-loved-to-death/171407.article|title=Reich mother loved to death|work=[[Times Higher Education]]|date=6 September 2002|accessdate=5 June 2016|last=Pine|first= Lisa |location=London}}</ref> There has been speculation that he was assassinated by the Nazis to hide the connection, which only emerged recently but there is no evidence for it.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.fr/Qui-tu%C3%A9-Arlozoroff-Tobie-Nathan/dp/2246751314?ie=UTF8&qid=1279932531&ref_=sr_1_1&s=books&sr=1-1|title=Qui a tué Arlozoroff ?|first=Tobie|last=Nathan|date=12 May 2010|publisher=Grasset|via=Amazon}}</ref> In Palestine, Jewish immigration (and the Ha'avara goods) helped the economy to flourish. A port and oil refineries were built at Haifa and there was a growth of industrialization in the predominantly agricultural Palestinian economy. Between 1929 and 1938, 250,000 Jews arrived in Palestine ([[Fifth Aliyah]]). 174,000 arrived between 1933 and 1936, after which the British increasingly restricted immigration. Migration was mostly from Europe and included professionals, doctors, lawyers and professors from Germany. German architects of the [[Bauhaus]] school made Tel-Aviv the world's only city with purely [[White City (Tel Aviv)|Bauhaus neighbourhoods]] and Palestine had the highest per-capita percentage of doctors in the world. As fascist regimes emerged across Europe, persecution of Jews massively increased, and Jews reverted to being non-citizens deprived of civil and economic rights, subject to arbitrary persecution. Significantly antisemitic governments came to power in [[Second Polish Republic|Poland]] (the government increasingly boycotted Jews and by 1937 had totally excluded all Jews),<ref>Social and Political History of the Jews in Poland, 1919-1939 By Joseph Marcus, Mouton 1983, pg 366</ref> [[Hungary during World War II|Hungary]], [[Romania in World War II|Romania]] and the Nazi created states of [[Independent State of Croatia|Croatia]] and [[Slovak Republic (1939–1945)|Slovakia]], while [[Nazi Germany|Germany]] annexed [[Anschluss|Austria]] and the [[German occupation of Czechoslovakia|Czech territories]]. ===Arab revolt and the White Paper=== {{Main article|1936–39 Arab revolt in Palestine|White Paper of 1939}} [[File:Ghaffis in Nesher 2.jpg|thumb|[[Jewish Settlement Police]] members watching the settlement [[Nesher]] during [[1936–1939 Arab revolt in Palestine|1936–1939 Arab revolt]]]] Jewish immigration and Nazi propaganda contributed to the large-scale [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]], a largely nationalist uprising directed at ending British rule. The head of the Jewish Agency, Ben-Gurion, responded to the Arab Revolt with a policy of "[[Havlagah]]"—self-restraint and a refusal to be provoked by Arab attacks in order to prevent polarization. The Etzel group broke off from the Haganah in opposition to this policy. The British responded to the revolt with the [[Peel Commission]] (1936–37), a public inquiry that recommended that an exclusively Jewish territory be created in the [[Galilee]] and western coast (including the [[population transfer]] of 225,000 Arabs); the rest becoming an exclusively Arab area. The two main Jewish leaders, [[Chaim Weizmann]] and [[David Ben-Gurion]], had convinced the [[World Zionist Congress|Zionist Congress]] to approve equivocally the Peel recommendations as a basis for more negotiation.<ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p.391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> The plan was rejected outright by the Palestinian Arab leadership and they renewed the revolt, which caused the British to appease the Arabs, and to abandon the plan as unworkable.<ref>For more information see ''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 Chapter 3</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 11, "The AHC renewed the revolt. Whitehall ... took vigorous steps to appease the Palestinians."</ref> Testifying before the Peel Commission, Weizmann said "There are in Europe 6,000,000 people ... for whom the world is divided into places where they cannot live and places where they cannot enter." In 1938, the US called an [[Évian Conference|international conference]] to address the question of the vast numbers of Jews trying to escape Europe. Britain made its attendance contingent on Palestine being kept out of the discussion. No Jewish representatives were invited. The Nazis proposed their own solution: that the Jews of Europe be shipped to Madagascar (the [[Madagascar Plan]]). With millions of Jews trying to leave Europe and every country in the world closed to Jewish migration, the British decided to close Palestine. The [[White Paper of 1939]], recommended that an independent Palestine, governed jointly by Arabs and Jews, be established within 10 years. The White Paper agreed to allow 75,000 Jewish immigrants into Palestine over the period 1940–44, after which migration would require Arab approval. Both the Arab and Jewish leadership rejected the White Paper. In March 1940 the British High Commissioner for Palestine issued an edict banning Jews from purchasing land in 95% of Palestine. Jews now resorted to illegal immigration: ([[Aliyah Bet]] or "Ha'apalah"), often organized by the [[Mossad Le'aliyah Bet]] and the Irgun. Very few Jews managed to escape Europe between 1939 and 1945. Those caught by the British were mostly [[History of the Jews in Mauritius|sent to Mauritius]]. ===World War II and the Holocaust=== {{Further information|Aliyah Bet|History of the Jews during World War II|The Holocaust|Italian bombing of Mandatory Palestine in World War II}} [[File:JB HQ.jpg|thumb|left|[[Jewish Brigade]] headquarters under both [[Union Flag]] and [[Flag of Israel|Jewish flag]]]] During the [[Second World War]], the Jewish Agency worked to establish a Jewish army that would fight alongside the British forces. Churchill supported the plan but British Military and government opposition led to its rejection. The British demanded that the number of Jewish recruits match the number of Arab recruits,<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 p. 103</ref> but few Arabs would fight for Britain, and the Palestinian leader, the [[Haj Amin al-Husseini|Mufti of Jerusalem]], joined the Nazis in Europe. In May 1941, the [[Palmach]] was established to defend the [[Yishuv]] against the planned [[Axis powers|Axis]] invasion through [[North African Campaign|North Africa]]. The British refusal to provide arms to the Jews, even when Rommel's forces were [[200 days of dread|advancing through Egypt]] in June 1942 (intent on occupying Palestine) and the 1939 White Paper, led to the emergence of a Zionist leadership in Palestine that believed conflict with Britain was inevitable.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 122–130</ref> Despite this, the Jewish Agency called on Palestine's Jewish youth to volunteer for the British Army (both men and women). 30,000 Palestinian Jews<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&pg=PA247&dq=30,000+Palestinian+Jews+enlisted+in+the+British+army#v=onepage&q=30%2C000%20Palestinian%20Jews%20enlisted%20in%20the%20British%20army&f=false |publisher=Columbia University Press |year=2000 |page=247 |isbn=0231112009}}</ref> and 6,000 Palestinian Arabs<ref>{{cite book |last=Heynen |first=Jacques |title=Murders Without Assassins |url=https://books.google.com/?id=oKJpbFCAsPoC&pg=PA25&dq=6,000+Palestinian+Arabs+enlisted+in+the+British+armed+forces+during+World+War+II#v=onepage&q=6%2C000%20Palestinian%20Arabs%20enlisted%20in%20the%20British%20armed%20forces%20during%20World%20War%20II&f=false |publisher=Lulu |year=2008 |page=25 |isbn=9781409231141}}</ref> enlisted in the British armed forces during the war. In June 1944 the British agreed to create a [[Jewish Brigade]] that would fight in Italy. Approximately 1.5 million Jews around the world served in every branch of the allied armies, mainly in the Soviet and US armies. 200,000 Jews died serving in the Soviet army alone.<ref>[http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers "Jewish Soldiers in the Allied Armies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330015742/http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers |date=30 មីនា 2017 }}. [[Yad Vashem]].</ref> Many of these war veterans later volunteered to fight for Israel or were active in its support. A small group (about 200 activists), dedicated to resisting the British administration in Palestine, broke away from the Etzel (which advocated support for Britain during the war) and formed the "Lehi" ([[Stern Gang]]), led by [[Avraham Stern]]. In 1943, the [[USSR]] released the Revisionist Zionist leader [[Menachem Begin]] from the [[Gulag]] and he went to Palestine, taking command of the Etzel organization with a policy of increased conflict against the British. At about the same time [[Yitzhak Shamir]] escaped from the [[Irgun and Lehi internment in Africa|camp in Eritrea]] where the British were holding Lehi activists without trial, taking command of the Lehi (Stern Gang). Jews in the Middle East were also affected by the war. Most of North Africa came under Nazi control and many Jews were used as slaves.<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007312|title=Jews in North Africa: Oppression and Resistance|website=www.ushmm.org}}</ref> The 1941 [[1941 Iraqi coup d'état|pro-Axis coup in Iraq]] was accompanied by [[Farhud|massacres]] of Jews. The Jewish Agency put together plans for a last stand in the event of Rommel invading Palestine (the Nazis planned to exterminate Palestine's Jews).<ref>''Nazi Palestine: The Plans for the Extermination of the Jews in Palestine'' by Mallman and Cuppers, 2010</ref> Between 1939 and 1945, the Nazis, [[Responsibility for the Holocaust|aided by local forces]], led systematic efforts to kill every person of Jewish extraction in Europe (The [[Holocaust]]), causing the deaths of approximately 6 million Jews. A quarter of those killed were children. The Polish and German Jewish communities, which played an important role in defining the pre-1945 Jewish world, mostly ceased to exist. In the United States and Palestine, Jews of European origin became disconnected from their families and roots. [[Sephardi Jews|Sepharadi]] and [[Mizrahi Jews]], who had been a minority, became a much more significant factor in the Jewish world. Those Jews who survived in central Europe, were [[Displaced persons camp|displaced persons]] (refugees); an [[Anglo-American Committee of Inquiry]], established to examine the Palestine issue, surveyed their ambitions and found that over 95% wanted to migrate to Palestine.<ref>{{cite news |url=http://archive.jta.org/article/1946/02/03/2743526/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |title=Unrra Polls Displaced Jews on Emigration Plans; First Vote Shows Palestine is Favored |publisher=JTA |date=1946-02-03 |accessdate=2012-12-04 |archive-date=31 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231030026/https://www.jta.org/archive/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org/yv/en/education/educational_materials/shapira_survivors.asp |title=Survivors of the Holocaust - Educational Materials - Education & E-Learning |publisher=Yad Vashem |date= |accessdate=2012-12-04}}</ref><ref>Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany by Anna Holian Michigan 2011 pp 181-2</ref> In the Zionist movement the moderate Pro-British (and British citizen) Weizmann, whose son died flying in the [[Royal Air Force|RAF]], was undermined by Britain's anti-Zionist policies.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 125–135</ref> Leadership of the movement passed to the Jewish Agency in Palestine, now led by the anti-British Socialist-Zionist party ([[Mapai]]) and led by [[David Ben-Gurion]]. In the [[Jewish diaspora|diaspora]], US Jews now dominated the Zionist movement. ===Illegal Jewish immigration and insurgency=== {{Main article|Bricha|Jewish insurgency in Mandatory Palestine}} {{See also|Anti-Jewish violence in Poland, 1944–46}} The [[British Empire]] was severely weakened by the war. In the Middle East, the war had made Britain conscious of its dependence on Arab oil. British firms controlled Iraqi oil and Britain ruled Kuwait, Bahrain and the Emirates. Shortly after [[VE Day]], the Labour Party won the general election in Britain. Although Labour Party conferences had for years called for the establishment of a Jewish state in Palestine, the Labour government now decided to maintain the 1939 White Paper policies.<ref>{{cite book |last=Sofer |first=Sasson |title=Zionism and the Foundations of Israeli Diplomacy |url=https://archive.org/details/zionismfoundatio0000sofe |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |page=[https://archive.org/details/zionismfoundatio0000sofe/page/41 41] |isbn=9780521038270}}</ref> [[File:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|thumb|[[Buchenwald concentration camp|Buchenwald]] survivors arrive in [[Haifa]] to be arrested by the British, 15 July 1945]] Illegal migration ([[Aliyah Bet]]) became the main form of Jewish entry into Palestine. Across Europe [[Bricha]] ("flight"), an organization of former [[Jewish partisans|partisans]] and [[Jewish resistance under Nazi rule|ghetto fighters]], smuggled Holocaust survivors from Eastern Europe to Mediterranean ports, where small boats tried to breach the British blockade of Palestine. Meanwhile, Jews from Arab countries began moving into Palestine overland. Despite British efforts to curb immigration, during the 14 years of the Aliyah Bet, over 110,000 Jews entered Palestine. By the end of World War II, the Jewish population of Palestine had increased to 33% of the total population.<ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In an effort to win independence, Zionists now waged a [[British–Zionist conflict|guerrilla war]] against the British. The main underground Jewish militia, the Haganah, formed an alliance called the [[Jewish Resistance Movement]] with the Etzel and Stern Gang to fight the British. In June 1946, following instances of Jewish [[Night of the Bridges|sabotage]], the British launched [[Operation Agatha]], arresting 2700 Jews, including the leadership of the Jewish Agency, whose headquarters were raided. Those arrested were held without trial. In [[History of the Jews in Poland#Postwar|Poland]], the [[Kielce Pogrom]] (July 1946) led to a wave of Holocaust survivors fleeing Europe for Palestine. Between 1945 and 1948, 100,000–120,000 Jews left Poland. Their departure was largely organized by Zionist activists in Poland under the umbrella of the semi-clandestine organization ''[[Berihah]]'' ("Flight").<ref name="YV-archive3">{{cite web |url=http://collections1.yadvashem.org/notebook_ext.asp?item=51009 |title=Cracow, Poland, Postwar, Yosef Hillpshtein and his friends of the Bericha movement |publisher=Yad Vashem |accessdate=4 December 2012}}</ref> ''Berihah'' was also responsible for the organized emigration of Jews from [[History of the Jews in Romania#Post-War|Romania]], Hungary, Czechoslovakia and Yugoslavia, totalling 250,000 (including Poland) Holocaust survivors. The British imprisoned the Jews trying to enter Palestine in the [[Atlit detainee camp]] and [[Cyprus internment camps]]. Those held were mainly Holocaust survivors, including large numbers of children and orphans. In response to Cypriot fears that the Jews would never leave (since they lacked a state or documentation) and because the 75,000 quota established by the 1939 White Paper had never been filled, the British allowed the refugees to enter Palestine at a rate of 750 per month. The unified Jewish resistance movement broke up in July 1946, after Etzel [[King David Hotel bombing|bombed the British Military Headquarters]] in the King David Hotel killing 91 people. In the days following the bombing, Tel Aviv was placed under curfew and over 120,000 Jews, nearly 20% of the Jewish population of Palestine, were questioned by the police. In the US, Congress criticized British handling of the situation and delayed loans that were vital to British post-war recovery. By 1947 the Labour Government was ready to refer the Palestine problem to the newly created United Nations. ===United Nations Partition Plan=== {{Main article|United Nations Partition Plan for Palestine}} [[File:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|thumb|upright|[[United Nations Partition Plan for Palestine]], 1947]] On 2 April 1947, the United Kingdom requested that the question of Palestine be handled by the [[General Assembly of the United Nations|General Assembly]].<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument UNITED NATIONS: General Assembly: A/364 3 September 1947: Chapter I: The Origin and Activities of UNSCOP: A. Creation of the Special Committee: Its Terms of Reference and Composition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> The General Assembly created a committee, [[United Nations Special Committee on Palestine]] (UNSCOP), to report on "the question of Palestine".<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 A/RES/106 (S-1)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |date=6 August 2012 }} of 15 May 1947 General Assembly Resolution 106 Constituting the UNSCOP: Retrieved 30 May 2012</ref> In July 1947 the UNSCOP visited Palestine and met with Jewish and Zionist delegations. The [[Arab Higher Committee]] boycotted the meetings. During the visit the British Foreign Secretary [[Ernest Bevin]] ordered an illegal immigrant ship, the ''[[Exodus 1947]]'', to be sent back to Europe. The migrants on the ship were forcibly removed by British troops at Hamburg. The principal non-Zionist Orthodox Jewish (or [[Haredi]]) party, [[Agudat Israel]], recommended to UNSCOP that a Jewish state be set up after reaching a religious [[Status quo (Israel)|status quo agreement]] with Ben-Gurion regarding the future Jewish state. The agreement would grant exemption to a quota of [[yeshiva]] (religious seminary) students and to all orthodox women from military service, would make the Sabbath the national weekend, promised [[Kosher]] food in government institutions and would allow them to maintain a separate education system.<ref>{{cite news |url=http://www.news1.co.il/uploadFiles/781353175640107.doc |script-title=he:מכתב הסטטוס קוו |date=19 June 1947 |language=Hebrew |accessdate=5 December 2012}}</ref> The majority report of UNSCOP proposed<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument United Nations: General Assembly: A/364: 3 September 1947: Official Records of the Second Session of the General Assembly: Supplement No. 11: United Nations Special Committee on Palestine: Report to the General Assembly Volume 1: Lake Success, New York 1947: Retrieved 30 May 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> "an independent Arab State, an independent Jewish State, and the City of Jerusalem", the last to be under "an International Trusteeship System".<ref>{{Cite journal|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |publisher=United Nations |date=20 April 1949 |accessdate=31 July 2007 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |postscript=. |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archivedate=3 January 2011 |df= }}</ref> On 29 November 1947, in [[Resolution 181]] (II), the General Assembly adopted the majority report of UNSCOP, but with slight modifications.<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |publisher=United Nations |year=1947 |accessdate=30 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |archivedate=24 May 2012 |df=dmy-all }}</ref> The Plan also called for the British to allow "substantial" Jewish migration by 1 February 1948.<ref>Part I paragraph 2 UN resolution 181(II), {{cite web|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |title=Archived copy |accessdate=2014-02-07 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906162506/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archivedate=6 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> Neither Britain nor the UN Security Council took any action to implement the resolution and Britain continued detaining Jews attempting to enter Palestine. Concerned that partition would severely damage Anglo-Arab relations, Britain denied UN representatives access to Palestine during the period between the adoption of Resolution 181 (II) and the termination of the British Mandate.<ref>[[Trygve Lie]], In the Cause of Peace, Seven Years with the United Nations (New York: MacMillan 1954) p. 163</ref> The British withdrawal was finally completed in May 1948. However, Britain continued to hold Jews of "fighting age" and their families on Cyprus until March 1949.<ref>Morris Laub, ''Last barrier to freedom: internment of Jewish holocaust survivors on Cyprus 1946–1949'', Berkeley 1985</ref> ===Civil War=== {{Main article|1947–48 Civil War in Mandatory Palestine}} [[File:Jerusalem convoy.jpg|thumb|upright|left|Supply convoy on its way to [[Battle for Jerusalem (1948)|besieged]] [[Jerusalem]], April 1948]] The General Assembly's vote caused joy in the Jewish community and discontent among the Arab community. Violence broke out between the sides, escalating into [[1947–48 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]]. From January 1948, operations became increasingly militarized, with the intervention of a number of [[Arab Liberation Army]] regiments inside Palestine, each active in a variety of distinct sectors around the different coastal towns. They consolidated their presence in [[Galilee]] and [[Samaria]].<ref name="Yoav Gelber 2006 pp.51-56">[[#gelber|Yoav Gelber (2006)]], pp. 51–56</ref> [[Abd al-Qadir al-Husayni]] came from Egypt with several hundred men of the [[Army of the Holy War]]. Having recruited a few thousand volunteers, he organized the blockade of the 100,000 Jewish residents of Jerusalem.<ref name="Larry Collins 1971 p.7">[[#lapierre collins|Dominique Lapierre et Larry Collins (1971)]], chap. 7, pp. 131–153</ref> The [[Yishuv]] tried to supply the city using convoys of up to 100 armoured vehicles, but largely failed. By March, almost all [[Haganah]]'s armoured vehicles had been destroyed, the blockade was in full operation, and hundreds of Haganah members who had tried to bring supplies into the city were killed.<ref name="Benny Morris 2003 p.163">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 163</ref> Up to 100,000 Arabs, from the urban upper and middle classes in Haifa, Jaffa and Jerusalem, or Jewish-dominated areas, evacuated abroad or to Arab centres eastwards.<ref name="Benny Morris 2003 p.67">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 67</ref> This situation caused the US to withdraw their support for the Partition plan, thus encouraging the [[Arab League]] to believe that the Palestinian Arabs, reinforced by the Arab Liberation Army, could put an end to the plan for partition. The British, on the other hand, decided on 7 February 1948 to support the annexation of the Arab part of Palestine by [[Jordan|Transjordan]].<ref name="Henry Laurens 2005 p.83">[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], p. 83</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|[[David Ben-Gurion]] proclaiming the [[Israeli Declaration of Independence]] in 1948]] [[David Ben-Gurion]] reorganized Haganah and made conscription obligatory. Every Jewish man and woman in the country had to receive military training. Thanks to funds raised by [[Golda Meir]] from sympathisers in the United States, and Stalin's decision to support the [[Zionism|Zionist]] cause, the Jewish representatives of Palestine were able to purchase important arms in Eastern Europe. Ben-Gurion gave [[Yigael Yadin]] the responsibility to plan for the announced intervention of the Arab states. The result of his analysis was [[Plan Dalet]], in which Haganah passed from the defensive to the offensive. The plan sought to establish Jewish territorial continuity by conquering mixed zones. [[Tiberias]], [[Haifa]], [[Safed]], [[Beisan]], [[Jaffa]] and Acre fell, resulting in the flight of more than 250,000 Palestinian Arabs.<ref>[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], pp. 85–86</ref> The situation pushed the leaders of the neighbouring Arab states to intervene. On 14 May 1948, on the day the last British forces left from Haifa, the [[Jewish People's Council]] gathered at the [[Tel Aviv Museum]] and proclaimed [[Declaration of Establishment of State of Israel|the establishment]] of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]], to be known as the [[State of Israel]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948: Retrieved 2 June 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |date=21 March 2012 }}</ref> {{clear}} ==State of Israel (1948–present)== ===War of Independence=== {{Main article|1948 Arab–Israeli War}} [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|thumb|upright|[[Avraham Adan]] raising the [[Ink Flag]] marking the end of the [[1948 Arab–Israeli War]]]] Immediately following the declaration of the new state, both [[superpower]] leaders, US President [[Harry S. Truman]] and Soviet leader [[Joseph Stalin]], recognized the new state. The [[Arab League]] members Egypt, Transjordan, Syria, Lebanon and Iraq refused to accept the UN partition plan and proclaimed the right of self-determination for the Arabs across the whole of Palestine. The Arab states marched their forces into what had, until the previous day, been the British Mandate for Palestine, starting the [[1948 Arab–Israeli War|first Arab–Israeli War]]. The Arab states had heavy military equipment at their disposal and were initially on the offensive (the Jewish forces were not a state before 15 May and could not buy heavy arms). On 29 May 1948, the British initiated [[United Nations Security Council Resolution 50]] declaring an arms embargo on the region. [[Czechoslovakia]] [[Arms shipments from Czechoslovakia to Israel 1947–1949|violated the resolution]], supplying the Jewish state with critical military hardware to match the (mainly British) heavy equipment and planes already owned by the invading Arab states. On 11 June, a month-long UN truce was put into effect. Following independence, the [[Haganah]] became the [[Israel Defense Forces]] (IDF). The [[Palmach]], [[Irgun|Etzel]] and [[Lehi (group)|Lehi]] were required to cease independent operations and join the IDF. During the ceasefire, Etzel attempted to bring in a private arms shipment aboard a ship called "[[Altalena]]". When they refused to hand the arms to the government, Ben-Gurion ordered that the ship be sunk. Several Etzel members were killed in the fighting. Large numbers of Jewish immigrants, many of them World War II veterans and Holocaust survivors, now began arriving in the new state of Israel, and many joined the IDF.<ref>{{cite web |url=http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |publisher=hagana.co.il |script-title=he:גיוס חוץ לארץ |accessdate=2007-12-11 |language=Hebrew |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231104437/http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |archivedate=31 December 2008 |df=dmy-all }}</ref> After an initial loss of territory by the Jewish state and its occupation by the Arab armies, from July the tide gradually turned in the Israelis' favour and they pushed the Arab armies out and conquered some of the territory that had been included in the proposed Arab state. At the end of November, tenuous local ceasefires were arranged between the Israelis, Syrians and Lebanese. On 1 December [[Abdullah I of Jordan|King Abdullah]] announced the union of Transjordan with Arab Palestine west of the Jordan; only Britain recognized the annexation. ===Armistice Agreements=== {{Main article|1949 Armistice Agreements}} [[File:Cia-is-map2.png|thumb|upright|[[Green Line (Israel)|1949 Green Line]]]] Israel signed [[1949 Armistice Agreements|armistices]] with Egypt (24 February), Lebanon (23 March), Jordan (3 April) and Syria (20 July). No actual peace agreements were signed. With [[1949 Armistice Agreements|permanent ceasefire]] coming into effect, Israel's new borders, later known as the [[Green Line (Israel)|Green Line]], were established. These borders were not recognized by the Arab states as international boundaries.<ref>Green Line: the name given to the 1949 Armistice lines that constituted the de facto borders of pre-1967 Israel &mdash; [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/israel/il_glos.html "Glossary: Israel"], ''[[Library of Congress Country Studies]]''</ref> The IDF had overrun [[Galilee]], [[Jezreel Valley]], [[West Jerusalem]], the [[Israeli coastal plain|coastal plain]] and the [[Negev]]. The Syrians remained in control of a strip of territory along the Sea of Galilee originally allocated to the Jewish state, the Lebanese occupied a tiny area at [[Rosh HaNikra, Israel|Rosh Hanikra]], and the Egyptians retained the Gaza strip and still had some forces surrounded inside Israeli territory. Jordanian forces remained in [[Jordanian annexation of the West Bank| the West Bank]], where the British had stationed them before the war. Jordan annexed the areas it occupied while Egypt kept [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|Gaza as an occupied zone]]. Following the ceasefire declaration, Britain released over 2,000 Jewish detainees it was still holding in Cyprus and recognized the state of Israel. On 11 May 1949, Israel was admitted as a member of the United Nations.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/gov_un_mem_dat-government-un-membership-date|title=Countries Compared by Government > UN membership date. International Statistics at NationMaster.com|website=www.nationmaster.com}}</ref> Out of an Israeli population of 650,000, some 6,000 men and women were killed in the fighting, including 4,000 soldiers in the IDF. According to United Nations figures, 726,000 Palestinians [[1948 Palestinian exodus|had fled or were evicted]] by the Israelis between 1947 and 1949.<ref>{{harvnb|Morris|2004|pp=604}}</ref> Except in Jordan, the Palestinian refugees were settled in large refugee camps in poor, overcrowded conditions. In December 1949, the UN (in response to a British proposal) established an agency ([[UNRWA]]) to provide aid to the Palestinian refugees. It became the largest single UN agency and is the only UN agency that serves a single people. ===1948–1955: Ben-Gurion I; Sharett=== {{Further information|Austerity in Israel|Lavon Affair|Reprisal operations}} {{See also2|[[Provisional government of Israel|Provisional]]|[[First government of Israel|First]]|[[Second government of Israel|Second]]|[[Third government of Israel|Third]]|[[Fourth government of Israel|Fourth]]|[[Fifth government of Israel|Fifth]]|[[Sixth government of Israel|Sixth]] governments of Israel}} A 120-seat parliament, the [[Knesset]], met first in [[Tel Aviv]] then moved to [[Jerusalem]] after the 1949 ceasefire. In January 1949, Israel held its [[Israeli legislative election, 1949|first elections]]. The Socialist-Zionist parties [[Mapai]] and [[Mapam]] won the most seats (46 and 19 respectively). Mapai's leader, [[David Ben-Gurion]], was appointed [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]], he formed a coalition which did not include Mapam who were [[Stalinist]] and loyal to the USSR (another Stalinist party, non-Zionist [[Maki (historical political party)|Maki]] won 4 seats). The Knesset elected [[Chaim Weizmann]] as the first (largely ceremonial) [[President of Israel]]. [[Hebrew]] and [[Arabic]] were made the official languages of the new state. All governments have been [[coalitions]]—no party has ever won a majority in the Knesset. From 1948 until 1977 all governments were led by [[Mapai]] and the [[Alignment (political party)|Alignment]], predecessors of the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]]. In those years [[Labor Zionism|Labour Zionists]], initially led by [[David Ben-Gurion]], dominated Israeli politics and the economy was run on primarily [[Socialism|socialist lines]]. Within three years (1948 to 1951), immigration doubled the Jewish population of Israel and left an indelible imprint on Israeli society.<ref>''Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and its Repercussions in the 1950s and After'' Dvora Hacohen, Syracuse University Press, 2003</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}</ref> Overall, 700,000 Jews settled in Israel during this period.<ref>Benny Morris, ''Righteous Victims'', chap.VI.</ref> Some 300,000 arrived from Asian and North African nations as part of the [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]].<ref name=sachar_pp395-403>Sachar, pp. 395–403.</ref> Among them, the largest group (over 100,000) was from Iraq. The rest of the immigrants were from Europe, including more than 270,000 who came from Eastern Europe,<ref>Tom Segev, ''1949. The First Israelis'', Owl Books, 1986, p.96.</ref> mainly Romania and Poland (over 100,000 each). Nearly all the Jewish immigrants could be described as [[refugee]]s, however only 136,000 who immigrated to Israel from Central Europe, had international certification because they belonged to the 250,000 Jews registered by the allies as displaced after World War II and living in [[Displaced persons camp]]s in Germany, Austria and Italy.<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005462 |title=Displaced Persons |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |accessdate=5 December 2012}}</ref> In 1950 the Knesset passed the [[Law of Return]], which granted to all Jews and those of Jewish ancestry, and their spouses, the right to settle in Israel and gain citizenship. That year, 50,000 Yemenite Jews (99%) were [[Operation Magic Carpet (Yemen)|secretly flown]] to Israel. In 1951 Iraqi Jews were granted temporary permission to leave the country and 120,000 (over 90%) opted [[Operation Ezra and Nehemiah|to move to Israel]]. Jews also fled from Lebanon, Syria and Egypt. By the late sixties, about 500,000 Jews had left Algeria, Morocco and Tunisia. Over the course of twenty years, some 850,000 Jews from Arab countries (99%) relocated to Israel (680,000), France and the Americas.<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/ |title=VI- The Arab Refugees – Introduction |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=22 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822135916/http://mfa.gov.il/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews |first=Warren |last=Hoge |url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=5 November 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref> The land and property left behind by the Jews (much of it in Arab city centres) is still a matter of some dispute. Today there are about 9,000 Jews living in Arab states, of whom 75% live in Morocco and 15% in Tunisia. [[File:Menachem Begin při projevu na demonstraci proti německým reparacím v Tel Avivu v únoru 1952.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]] addressing a mass demonstration in Tel Aviv against [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|negotiations with Germany]] in 1952]] Between 1948 and 1958, the population of Israel rose from 800,000 to two million. During this period, food, clothes and furniture had to be rationed in what became known as the [[Austerity in Israel|Austerity Period]] (''Tkufat haTsena''). Immigrants were mostly refugees with no money or possessions and many were housed in temporary camps known as [[ma'abarot]]. By 1952, over 200,000 immigrants were living in tents or prefabricated shacks built by the government. Israel received financial aid from private donations from [[American Jewish Joint Distribution Committee|outside the country]] (mainly the United States).<ref>''Mishtar HaTsena'' (in Hebrew), Dr Avigail Cohen & Haya Oren, Tel Aviv 1995</ref> The pressure on the new state's finances led Ben-Gurion to sign a [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|reparations agreement]] with [[West Germany]]. During the Knesset debate some 5,000 demonstrators gathered and riot police had to cordon the building.<ref>{{cite news |url=http://www.ynet.co.il/articles/1,7340,L-3306796,00.html |script-title=he:היום שבו נכבשה הכנסת (כמעט) |language=Hebrew |publisher=[[Ynet]] |accessdate=12 January 2013}}</ref> Israel received several billion marks and in return agreed to open diplomatic relations with Germany. At the end of 1953, Ben-Gurion retired to [[Kibbutz]] [[Sde Boker]] in the [[Negev]]. In 1949, education was made free and compulsory for all citizens until the age of 14. The state now funded the party-affiliated Zionist education system and a new body created by the Haredi [[Agudat Israel]] party. A separate body was created to provide education for the remaining Palestinian-Arab population. The major political parties now competed for immigrants to join their education systems. The government banned the existing educational bodies from the transit camps and tried to mandate a unitary secular socialist education<ref>The melting pot in Israel: the commission of inquiry concerning education in the early years of the state by Tzvi Tzameret, Albany 2002 chapter 7</ref> under the control of "camp managers" who also had to provide work, food and housing for the immigrants. There were attempts to force orthodox Yemenite children to adopt a secular life style by teachers, including many instances of Yemenite children having their [[Payot|side-curls]] cut by teachers. This led to the first Israeli public inquiry (the Fromkin Inquiry),<ref>For more information see ''The melting pot in Israel'' by Tzvi Tzameret, Albany 2002</ref> the collapse of the coalition, and an [[Israeli legislative election, 1951|election]] in 1951, with little change in the results. In 1953 the party-affiliated education system was scrapped and replaced by a secular state education system and a state-run Modern Orthodox system. Agudat Israel were allowed to maintain their existing school system. In its early years Israel sought to maintain a non-aligned position between the super-powers. However, in 1952, an antisemitic public trial was staged in Moscow in which a group of Jewish doctors were accused of trying to poison Stalin (the [[Doctors' plot]]), followed by a similar trial in Czechoslovakia ([[Slánský trial]]). This, and the failure of Israel to be included in the [[Bandung Conference]] (of [[Non-Aligned Movement|non-aligned states]]), effectively ended Israel's pursuit of non-alignment. On 19 May 1950, Egypt announced that the [[Suez Canal]] was closed to Israeli ships and commerce. In 1952 a [[Egyptian Revolution of 1952|military coup]] in Egypt brought [[Gamal Abdel Nasser|Abdel Nasser]] to power. The United States pursued close relations with the new Arab states, particularly the Nasser-led Egyptian [[Free Officers Movement (Egypt)|Free Officers Movement]] and [[Ibn Saud of Saudi Arabia]]. Israel's solution to diplomatic isolation was to establish good relations with newly independent states in [[Africa]]<ref>"Israel's Military Aid to Africa, 1960–66", Abel Jacob in ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 9, no. 2 (August 1971), pp. 165–187</ref> and with France, which was engaged in the [[Algerian War]]. In the [[Israeli legislative election, 1955|January 1955 elections]] Mapai won 40 seats and the Labour Party 10, [[Moshe Sharett]] became prime minister of Israel at the head of a left-wing coalition. Between 1953 and 1956, there were intermittent clashes along all of Israel's borders as Arab [[List of attacks against Israeli civilians before 1967|terrorism]] and breaches of the ceasefire resulted in Israeli [[Retribution operations|counter-raids]]. [[Palestinian fedayeen]] attacks, often organized and sponsored by the Egyptians, were made from [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|(Egyptian occupied) Gaza]]. Fedayeen attacks led to a growing cycle of violence as Israel launched [[Unit 101|reprisal attacks]] against Gaza.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (eds.). ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History''. [[ABC-CLIO]]. p. 229. {{ISBN|978-1-85109-842-2}}</ref> In 1954 the [[Uzi]] submachine gun first entered use by the Israel Defense Forces. In 1955 the Egyptian government began recruiting former Nazi rocket scientists for a missile program.<ref>{{cite web |url=http://www.nti.org/media/pdfs/egypt_missile.pdf?_=1316466791 |title=Egypt Missile Chronology |date=9 March 2009 |publisher=Nuclear Threat Initiative |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref>''Nasser and the Missile Age in the Middle East'' (Contemporary Security Studies) by Owen Sirrs, Routledge 2006. {{ISBN|978-0-415-37003-5}}. The Germans involved had worked on the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] and [[V-2 rocket|V-2]] programs.</ref> Archaeologist and General [[Yigael Yadin]] purchased the [[Dead Sea Scrolls]] on behalf of the State of Israel. The entire first batch to be discovered were now owned by Israel and housed in the [[Shrine of the Book]] at the [[Israel Museum]]. Sharett's government was brought down by the [[Lavon Affair]], a crude plan to disrupt US–Egyptian relations, involving Israeli agents planting bombs at American sites in Egypt.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/lavon_eng.htm |title=Lavon Affair |work=Lexicon of Terms |publisher=Knesset |accessdate=5 December 2012}}</ref> The plan failed when eleven agents were arrested. Defense Minister [[Pinhas Lavon|Lavon]] was blamed despite his denial of responsibility. The Lavon affair led to Sharett's resignation and Ben-Gurion returned to the post of prime minister. ===1955–1963: Ben-Gurion II=== {{Further information|Suez Crisis}} {{See also2|[[Seventh government of Israel|Seventh]]|[[Eighth government of Israel|Eighth]]|[[Ninth government of Israel|Ninth]]|[[Tenth government of Israel|Tenth]] governments of Israel}} In 1956, the increasingly pro-Soviet President Nasser of Egypt, announced the nationalization of the (French and British owned) [[Suez Canal]], which was Egypt's main source of foreign currency. Egypt also blockaded the [[Gulf of Aqaba]] preventing Israeli access to the [[Red Sea]]. Israel made a [[Protocol of Sèvres|secret agreement]] with the French at Sèvres to co-ordinate military operations against Egypt. Britain and France had already begun secret preparations for military action. It has been alleged that the French also agreed to build a [[Negev Nuclear Research Center|nuclear plant]] for the Israelis and that by 1968 this was able to produce [[Nuclear weapons and Israel|nuclear weapons]]. Britain and France arranged for Israel to give them a pretext for seizing the Suez Canal. Israel was to attack Egypt, and Britain and France would then call on both sides to withdraw. When, as expected, the Egyptians refused, Anglo-French forces would invade to take control of the Canal. [[File:Israeli troops in sinai war.jpg|thumb|Israeli paratroopers dig in near the [[Mitla Pass]], 31 October 1956]] Israeli forces, commanded by General [[Moshe Dayan]], [[Operation Kadesh|attacked]] Egypt on 29 October 1956. On 30 October Britain and France made their pre-arranged call for both sides to stop fighting and withdraw from the Canal area, and for them to be allowed to take up positions at key points on the Canal. Egypt refused and the allies commenced air strikes on 31 October aimed at neutralizing the Egyptian air force. By 5 November the Israelis had overrun the [[Sinai]]. The Anglo-French invasion began that day. There was uproar in the UN, with the United States and USSR for once in agreement in denouncing the actions of Israel, Britain and France. A demand for a ceasefire was reluctantly accepted on 7 November. At Egypt's request, the UN sent an [[United Nations Emergency Force|Emergency Force]] (UNEF), consisting of 6,000 peacekeeping troops from 10 nations to supervise the ceasefire. This was the first ever UN peacekeeping operation. From 15 November the UN troops marked out a zone across the Sinai to separate the Israeli and Egyptian forces. Upon receiving US guarantees of Israeli access to the Suez Canal, freedom of access out of the Gulf of Aqaba and Egyptian action to stop Palestinian raids from Gaza, the Israelis withdrew to the Negev.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html#three |title=First United Nations Emergency Force (UNEF I) - Background |publisher=United Nations |accessdate=5 December 2012}}</ref> In practice the Suez Canal remained closed to Israeli shipping. The conflict marked the end of West-European dominance in the Middle East. Nasser emerged as the victor in the conflict, having won the political battle, however the Israeli military learnt that it did not need British or French support in order to conquer Sinai and that it could conquer the Sinai peninsula in a few days. The Israeli political leadership learnt that Israel had a limited time frame within which to operate militarily after which international political pressure would restrict Israel's freedom of action. In 1956, two [[Modern Orthodox Judaism|modern-orthodox]] (and [[Religious Zionism|religious-zionist]]) parties, [[Mizrachi (political party)|Mizrachi]] and [[Hapoel HaMizrachi]], joined to form the [[National Religious Party]]. The party was a component of every Israeli coalition until 1992, usually running the Ministry of Education. Mapai was once again victorious in the [[Israeli legislative election, 1959|1959 elections]], increasing its number of seats to 47, Labour had 7. Ben-Gurion remained Prime Minister. In 1959, there were renewed skirmishes along Israel's borders that continued throughout the early 1960s. The Arab League continued to maintain an [[Arab League boycott of Israel|economic boycott]] and there was a dispute over water rights in the River Jordan basin. With Soviet backing, the Arab states, particularly Egypt, were continuing to build up their forces. Israel's main military [[France–Israel relations|hardware supplier was France]]. [[File:1961-04-13 Tale Of Century - Eichmann Tried For War Crimes.ogv|thumb|US newsreel on the trial of [[Adolf Eichmann]]]] [[Rudolph Kastner]], a minor political functionary, was accused of collaborating with the Nazis and sued his accuser. Kastner lost the trial and was assassinated two years later. In 1958 the [[Supreme Court of Israel|Supreme Court]] exonerated him. In May 1960 [[Adolf Eichmann]], one of the chief administrators of the Nazi Holocaust, was located in Argentina by the [[Mossad]], which later kidnapped him to Israel. In 1961 he was put on trial, and after several months found guilty and sentenced to death. He was hanged in 1962 and is the only person ever sentenced to death by an Israeli court. Testimonies by Holocaust survivors at the trial and the extensive publicity that surrounded it has led the trial to be considered a turning point in public awareness of the Holocaust.<ref>"The Eichmann Trial and American Jewry: A Reassessment", Françoise S. Ouzan in ''Jewish Political Studies Review'' 19:1–2 (Spring 2007), see also [[Hannah Arendt]], ''[[Eichmann in Jerusalem]]'' (published 1963)</ref> In 1961 a [[Herut]] no-confidence motion over the Lavon affair led to Ben-Gurion's resignation. Ben-Gurion declared that he would only accept office if Lavon was fired from the position of the head of [[Histadrut]], Israel's labour union organization. His demands were accepted and Mapai won the [[Israeli legislative election, 1961|1961 election]] (42 seats keeping Ben-Gurion as PM) with a slight reduction in its share of the seats. Menachem Begin's Herut party and the [[Liberal Party (Israel)|Liberals]] came next with 17 seats each. In 1962 the [[Mossad]] began assassinating German rocket scientists working in Egypt after one of them reported the missile program was designed to carry chemical warheads. This action was condemned by Ben-Gurion and led to the Mossad director, [[Isser Harel]], resignation.<ref>{{cite news |title=Isser Harel |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1422449/Isser-Harel.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 February 2003 |accessdate=4 November 2012}}</ref> In 1963 Ben-Gurion quit again over the Lavon scandal. His attempts to make his party [[Mapai]] support him over the issue failed. [[Levi Eshkol]] became leader of Mapai and the new prime minister. ===1963–1969: Eshkol=== {{Further information|Six-Day War}} {{See also2|[[Eleventh government of Israel|Eleventh]]|[[Twelfth government of Israel|Twelfth]]|[[Thirteenth government of Israel|Thirteenth]] governments of Israel}} In 1963 [[Yigael Yadin]] began excavating [[Masada]]. In 1964, Egypt, Jordan and Syria developed a unified military command. Israel completed work on a [[National Water Carrier of Israel|national water carrier]], a huge engineering project designed to transfer Israel's allocation of the [[Jordan river]]'s waters towards the south of the country in realization of Ben-Gurion's dream of mass Jewish settlement of the [[Negev]] desert. The Arabs responded by trying to divert the headwaters of the Jordan, leading to growing [[War over Water (Jordan river)|conflict]] between Israel and Syria.<ref>{{cite web |url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |title=The Disaster of 1967 |accessdate=12 January 2013 |archivedate=19 កុម្ភៈ 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |url-status=dead }}</ref> In 1964, Israeli Rabbinical authorities accepted that the [[Bene Israel]] of India were indeed Jewish and most of the remaining [[Indian Jews]] migrated to Israel. The 2,000-strong Jewish community of [[Cochin Jews|Cochin]] had already migrated in 1954. Ben-Gurion quit Mapai to form the new party [[Rafi (political party)|Rafi]], he was joined by [[Shimon Peres]] and [[Moshe Dayan]]. Begin's [[Herut]] party joined with the Liberals to form [[Gahal]]. Mapai and Labour united for the [[Israeli legislative election, 1965|1965 elections]], winning 45 seats and maintaining [[Levi Eshkol]] as Prime Minister. Ben-Gurion's Rafi party received 10 seats, Gahal got 26 seats becoming the second largest party. Until 1966, Israel's principal arms supplier was [[France]], however in 1966, following the withdrawal from [[Algeria]], [[Politics of grandeur|Charles de Gaulle]] announced France would cease supplying Israel with arms (and refused to refund money paid for 50 warplanes).<ref>{{cite web |url=http://hnn.us/articles/751.html |title=When Did the U.S. and Israel Become Allies? (Hint: Trick Question) |last=Cristol |first=Jay |date=9 July 2002 |work=History News Network |publisher=George Mason University |accessdate=5 December 2012}}</ref> On 5 February 1966, the United States announced that it was taking over the former French and West German obligations, to maintain military "stabilization" in the Middle East. Included in the military hardware would be over 200 [[M48 Patton|M48 tanks]]. In May of that year the US also agreed to provide [[A-4 Skyhawk]] tactical aircraft to Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|title=Patton Tanks in Israeli Service|website=www.israeli-weapons.com|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=9 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809154251/http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Herring |first=George C. |title=The American Century and Beyond: U.S. Foreign Relations, 1893-2014 |url=https://books.google.com/?id=E9VKDgAAQBAJ&pg=PA447&lpg=PA447&dq=He+preferred+that+arms+be+provided+through+third+parties+like+West+Germany+than+directly+from+the+United+States.+But+he+was+usually+there+for+Israel,+whether+it+be+A-4+Shyhawk+fighters,+the+first+commitment+of+combat+aircraft+for+Israel,+M-48+tanks,+or+M-113+armored+personnel+carriers.#v=onepage&q=He%20preferred%20that%20arms%20be%20provided%20through%20third%20parties%20like%20West%20Germany%20than%20directly%20from%20the%20United%20States.%20But%20he%20was%20usually%20there%20for%20Israel%2C%20whether%20it%20be%20A-4%20Shyhawk%20fighters%2C%20the%20first%20commitment%20of%20combat%20aircraft%20for%20Israel%2C%20M-48%20tanks%2C%20or%20M-113%20armored%20personnel%20carriers.&f=false |publisher=Oxford University Press |year=2017 |page=447 |isbn=0190212470}}</ref><ref>{{cite book |last=Aloni |first=Shlomo |title=Israeli A-4 Skyhawk Units in Combat |url=https://books.google.com/?id=pXKHCwAAQBAJ&pg=PT8&dq=%27limited+number+of+tactical+aircraft%27+to+Israel+followed+on+20+May+1966#v=onepage&q='limited%20number%20of%20tactical%20aircraft'%20to%20Israel%20followed%20on%2020%20May%201966&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |page=8 |isbn=1849081298}}</ref> In 1966 security restrictions placed on [[Arab-Israelis]] were eased and efforts made to integrate them into Israeli life.<ref>{{cite book |last=Lustick |first=Ian |title=Arabs in the Jewish State: Israel's control of a national minority |url=https://archive.org/details/arabsinjewishsta0000lust|year=1980 |page=[https://archive.org/details/arabsinjewishsta0000lust/page/123 123] |isbn=0292703473}}</ref> In 1966, [[Television in Israel|Black and white TV]] broadcasts began. On 15 May 1967, the first public performance of [[Naomi Shemer]]'s classic song "[[Jerusalem of Gold]]" took place and over the next few weeks it dominated the Israeli airwaves. Two days later Syria, Egypt and Jordan amassed troops along the Israeli borders, and Egypt closed the [[Straits of Tiran]] to Israeli shipping. Nasser demanded that the [[United Nations Emergency Force|UNEF]] leave Sinai, threatening escalation to a full war. Egyptian radio broadcasts talked of a coming genocide.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |title=In the Shadow of the Six-Day War |last=Mcgirk |first=Tim |date=31 May 2007 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=3 មិថុនា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070603194639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |title=Six Day War Comprehensive Timeline |accessdate=4 December 2012 |archivedate=18 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tbsjournal.com/James.html |title=Whose Voice? Nasser, the Arabs, and 'Sawt al-Arab' Radio |last=James |first=Laura M. |year=2006 |publisher=Transnational Broadcasting Studies |accessdate=4 December 2012 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716194101/http://www.tbsjournal.com/James.html |url-status=dead }}</ref> On 26 May [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] declared, "''The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel''".<ref name="Mutawi2002p95">{{cite book|author=Samir A. Mutawi|title=Jordan in the 1967 War|url=https://books.google.com/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94|date=18 July 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52858-0|page=95|quote="On 26 May he declared, "The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel"}}</ref> Israel considered the [[Straits of Tiran]] closure a [[Casus belli]]. Egypt, Syria, Jordan and Iraq signed defence pacts and Iraqi troops began deploying to Jordan, Syria and Egypt.<ref>The Times (London), 1st June 1967</ref> Algeria also announced that it would send troops to Egypt. Between 1963 and 1967 [[Egypt and weapons of mass destruction|Egyptian troops had tested chemical weapons]] on Yemenite civilians as part of an [[North Yemen Civil War|Egyptian intervention in support of rebels]].<ref>{{cite web|url=https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|title=Forgotten Gas Attacks in Yemen Haunt Syria Crisis|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=5 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805181024/https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|url-status=dead}}</ref> Israel responded by calling up its civilian reserves, bringing much of the Israeli economy to a halt. The Israelis set up a national unity coalition, including for the first time [[Menachem Begin]]'s party, [[Herut]], in a coalition. During a national radio broadcast, Prime Minister Levi Eshkol stammered, causing widespread fear in Israel. To calm public concern [[Moshe Dayan]] (Chief of Staff during the Sinai war) was appointed Defence Minister. [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Defense Minister Moshe Dayan, Chief of staff Yitzhak Rabin, Gen. Rehavam Zeevi (R) And Gen. Narkis in the old city of Jerusalem.jpg|thumb|left|Gen. [[Uzi Narkiss]], Defense Minister [[Moshe Dayan]], Chief of staff [[Yitzhak Rabin]] and Gen. [[Rehavam Ze'evi]] in the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]], 7 June 1967]] On the morning before Dayan was sworn in, 5 June 1967, the Israeli air force launched [[Operation Focus|pre-emptive attacks]] destroying first the Egyptian air force, and then later the same day destroying the air forces of Jordan and Syria. Israel then [[Six-Day War|defeated]] (almost successively) Egypt, Jordan and Syria. By 11 June the Arab forces were routed and all parties had accepted the cease-fire called for by UN Security Council Resolutions 235 and 236. Israel gained control of the [[Sinai Peninsula]], the [[Gaza Strip]], the [[Golan Heights]], and the formerly Jordanian-controlled [[West Bank]] of the [[Jordan River]]. [[East Jerusalem]] was arguably<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |date=January 1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |location=Washington, D.C. |publisher=Middle East Policy Council |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |accessdate=8 July 2007 |url=http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archivedate=20 November 2009 |ref=harv}}</ref> [[Jerusalem Law|annexed]] by Israel. Residents were given permanent residency status and the option of applying for Israeli citizenship. The annexation was not recognized internationally (the Jordanian annexation of 1948 was also unrecognized). Other areas occupied remained under military rule (Israeli civil law did not apply to them) pending a final settlement. The Golan was also [[Golan Heights Law|annexed]] in 1981. On 22 November 1967, the Security Council adopted [[United Nations Security Council Resolution 242|Resolution 242]], the "land for peace" formula, which called for the establishment of a just and lasting peace based on Israeli withdrawal from territories occupied in 1967 in return for the end of all states of belligerency, respect for the sovereignty of all states in the area, and the right to live in peace within secure, recognized boundaries. The resolution was accepted by both sides, though with different interpretations, and has been the basis of all subsequent peace negotiations. After 1967 the US began supplying Israel with aircraft and the Soviet block (except Romania) [[Soviet Union and the Arab–Israeli conflict|broke off relations]] with Israel. [[1968 Polish political crisis|Antisemitic purges]] led to the final migration of the last [[Polish Jews]] to Israel. For the first time since the end of the British Mandate, Jews could visit the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]] and pray at the [[Western Wall]] (the holiest site in modern Judaism), to which they had been denied access by the Jordanians in contravention of the 1949 Armistice agreement. The four-meter-wide public alley beside the Wall was expanded into a massive plaza and worshippers were allowed to sit, or use other furniture, for the first time in centuries. In [[Hebron]], Jews gained access to the [[Cave of the Patriarchs]] (the second most holy site in Judaism) for the first time since the 14th century (previously Jews were only allowed to pray at the entrance).<ref>{{cite web|url=http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |title=Cave of the Patriarchs |publisher=Chabad |accessdate=2 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318073338/http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |archivedate=18 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> A third Jewish holy site, [[Rachel's Tomb]], in [[Bethlehem]], also became accessible. [[Energy in Egypt|Sinai oil fields]] made Israel self-sufficient in energy. In 1968 [[Moshe Levinger]] led a group of [[Religious Zionist]]s who created the first [[Israeli settlement|Jewish settlement]], a town near Hebron called [[Kiryat Arba]]. There were no other religious settlements until after 1974. Ben-Gurion's [[Rafi (political party)|Rafi]] party merged with the Labour-Mapai alliance. Ben-Gurion remained outside as an independent. In 1968, compulsory education was extended until the age of 16 for all citizens (it had been 14) and the government embarked on an extensive program of [[Social integration|integration]] in education. In the major cities children from mainly [[Sephardi]]/[[Mizrahi]] neighbourhoods were [[bus]]ed to newly established [[middle school]]s in better areas. The system remained in place until after 2000. In March 1968, Israeli forces attacked the Palestinian militia, [[Fatah]], at its [[Battle of Karameh|base in the Jordanian town of Karameh]]. The attack was in response to land mines placed on Israeli roads. The Israelis retreated after destroying the camp, however the Israelis sustained unexpectedly high casualties and the attack was not viewed as a success. Despite heavy casualties, the Palestinians claimed victory, while Fatah and the [[PLO]] (of which it formed part) became famous across the Arab world. In early 1969, fighting broke out between Egypt and Israel along the Suez Canal. In retaliation for repeated Egyptian shelling of Israeli positions along the Suez Canal, Israeli planes made deep strikes into Egypt in the 1969–1970 "[[War of Attrition]]". ===1969–1974: Meir=== {{Further information|War of Attrition|Jarring Mission|Rogers Plan|Munich massacre|Yom Kippur War}} {{See also2|[[Fourteenth government of Israel|Fourteenth]]|[[Fifteenth government of Israel|Fifteenth]]|[[Sixteenth government of Israel|Sixteenth]] governments of Israel}} In early 1969, Levi Eshkol died in office of a heart attack and [[Golda Meir]] became Prime Minister with the largest percentage of the vote ever won by an Israeli party, winning 56 of the 120 seats after the [[Israeli legislative election, 1969|1969 election]]. Meir was the [[List of the first female holders of political offices in Asia|first female prime minister of Israel]] and the first woman to have headed a Middle Eastern state in modern times.<ref>{{cite book |last=Kort |first=Michael |title=The Handbook of the Middle East |url=https://books.google.com/?id=0xAh8wbCqEUC&pg=PT83&dq=Meir+first+woman+to+have+headed+a+Middle+Eastern+state |publisher= Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=9780822571438}}</ref> Gahal remained on 26 seats, and was the second largest party. In December 1969, Israeli naval commandos [[Cherbourg Project|took five missile boats]] during the night from Cherbourg Harbour in France. Israel had paid for the boats but the French had refused to supply them. In July 1970 the Israelis [[Operation Rimon 20|shot down five Soviet fighters]] that were aiding the Egyptians in the course of the [[War of Attrition]]. Following this, the US worked to calm the situation and in August 1970 a cease fire was agreed. In [[Black September in Jordan|September 1970]] [[King Hussein]] of [[Jordan]] drove the [[Palestine Liberation Organization]] out of his country. On September 18, 1970, Syrian tanks invaded Jordan, intending to aid the PLO. At the request of the US, Israel moved troops to the border and threatened Syria, causing the Syrians to withdraw. The centre of PLO activity then shifted to [[Lebanon]], where the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the Palestinians autonomy within the south of the country. The area controlled by the PLO became known by the international press and locals as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" and contributed to the 1975–1990 [[Lebanese Civil War]]. The event also led to [[Hafez al-Assad]] taking power in Syria. Egyptian President Nasser died immediately after and was succeeded by [[Anwar Sadat]]. Increased [[Zionology|Soviet antisemitism]] and enthusiasm generated by the 1967 victory led to a wave of Soviet Jews applying to [[Aliyah from the Soviet Union in the 1970s|emigrate]] to Israel. Those who left could only take two suitcases. Most Jews were [[Refusenik|refused exit visas]] and persecuted by the authorities. Some were arrested and sent to [[Gulag]] camps, becoming known as [[Prisoners of Zion]]. During 1971, violent demonstrations by the [[Israeli Black Panthers]], made the Israeli public aware of resentment among [[Mizrahi]] Jews at ongoing discrimination and social gaps.<ref>{{cite web |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |title=30 years to the Black Panthers in Israel |last=Chetrit |first=Sami Shalom |year=2003 |accessdate=4 December 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150603110755/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |archivedate=3 June 2015 |df=dmy-all }}</ref> In 1972 the US [[Jewish Mafia]] leader, [[Meyer Lansky]], who had taken refuge in Israel, was deported to the United States. At the 1972 [[Munich Olympics]], two members of the Israeli team were killed, and nine members [[Munich massacre|taken hostage by Palestinian terrorists]]. A botched German rescue attempt [[Munich Massacre|led to the death of the rest]] along with five of the eight hijackers. The three surviving Palestinians were released by the West German authorities eight weeks later without charge, in exchange for the hostages of hijacked [[Lufthansa Flight 615]].<ref name=haaretz>{{cite news|last=Greenfeter|first=Yael|title=Israel in shock as Munich killers freed|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|accessdate=26 July 2013|newspaper=[[Haaretz]]|date=4 November 2010|archive-date=12 តុលា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012123352/https://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|url-status=dead}}</ref> The Israeli government responded with a [[1972 Israeli air raid in Syria and Lebanon|bombing]], an [[Operation Wrath of God|assassination campaign]] against the organizers of the massacre and a [[1973 Israeli raid on Lebanon|raid on the PLO headquarters in Lebanon]] (led by future Prime Minister, Ehud Barak). In 1972 the new Egyptian President [[Anwar Sadat]] expelled the Soviet advisers from Egypt. This and frequent invasion exercises by Egypt and Syria led to Israeli complacency about the threat from these countries. In addition the desire not to be held responsible for initiating conflict and an election campaign highlighting security, led to an Israeli failure to mobilize, despite receiving warnings of an impending attack.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |title=A royal's life |last=Shamir |first=Shimon |date=10 April 2008 |newspaper=Haaretz |accessdate=4 December 2012 |archive-date=11 មិថុនា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611083328/http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |url-status=dead }}</ref> [[File:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|143rd Division crossing the [[Suez Canal]] in the direction of [[Cairo]] during the [[Yom Kippur War]], 15 October 1973]] The [[Yom Kippur War]] (also known as the October War) began on 6 October 1973 (the Jewish [[Yom Kippur|Day of Atonement]]), the holiest day in the Jewish calendar and a day when adult Jews are required to fast. The Syrian and Egyptian armies launched a well-planned surprise attack against the unprepared Israeli Defense Forces. For the first few days there was a great deal of uncertainty about Israel's capacity to repel the invaders. Both the Soviets and the Americans (at the orders of [[Richard Nixon]]) [[Operation Nickel Grass|rushed arms to their allies]]. The Syrians were repulsed by the [[Valley of Tears|tiny remnant of the Israeli tank force]] on the Golan and, although the Egyptians captured a strip of territory in Sinai, Israeli forces [[Battle of Ismailia|crossed the Suez Canal]], trapping the Egyptian Third Army in Sinai and were 100 kilometres from Cairo. The war cost Israel over 2,000 dead, resulted in a heavy arms bill (for both sides) and made Israelis more aware of their vulnerability. It also led to heightened [[DEFCON|superpower tension]]. Following the war, both Israelis and Egyptians showed greater willingness to negotiate. On 18 January 1974, extensive diplomacy by US Secretary of State [[Henry Kissinger]] led to a [[United Nations Disengagement Observer Force Zone|Disengagement of Forces agreement]] with the Egyptian government and on 31 May with the Syrian government. The war led the Saudi government to initiate the [[1973 oil crisis]], an oil embargo in conjunction with [[OPEC]], against countries trading with Israel. Severe shortages led to massive increases in the price of oil, and as a result, many countries broke off relations with Israel or downgraded relations, and Israel was banned from participation in the [[Asian Games]] and other Asian sporting events. State funding was introduced for elected parties. The new system made parties independent of wealthy donors and gave Knesset members more power over party funding, however it also made them less dependent on existing party structures and able to take their funding elsewhere.<ref>https://www.knesset.gov.il/mmm/data/pdf/me00636.pdf accessed March 2013</ref> Prior to the December 1973 elections, Gahal and a number of right-wing parties united to form the [[Likud]] (led by Begin). In the [[Israeli legislative election, 1973|December 1973 elections]], Labour won 51 seats, leaving Golda Meir as Prime Minister. The Likud won 39 seats. In May 1974, [[DFLP|Palestinians]] attacked a school in [[Ma'alot massacre|Ma'alot]], holding 102 children hostage. Twenty-two children were killed. In November 1974 the PLO was granted observer status at the UN and [[Yasser Arafat]] addressed the General Assembly. Later that year the [[Agranat Commission]], appointed to assess responsibility for Israel's lack of preparedness for the war, exonerated the government of responsibility, and held the [[David Elazar|Chief of Staff]] and [[Eli Zeira|head of military intelligence]] responsible. Despite the report, public anger at the Government led to [[Golda Meir]]'s resignation. ===1974–1977: Rabin I=== {{Further information|Operation Entebbe}} {{See also|Seventeenth government of Israel}} Following Meir's resignation, [[Yitzhak Rabin]] (Chief of Staff during the Six Day War) became prime minister. [[Modern Orthodox Jews]] ([[Religious Zionist]] followers of the teachings of [[Abraham Isaac Kook|Rabbi Kook]]), formed the [[Gush Emunim]] movement, and began an organized drive to settle the [[West Bank]] and [[Gaza Strip]]. In November 1975 the United Nations General Assembly, under the guidance of Austrian Secretary General [[Kurt Waldheim]], adopted [[UN General Assembly Resolution 3379|Resolution 3379]], which asserted [[Zionism]] to be a form of racism. The General Assembly rescinded this resolution in December 1991 with [[UN General Assembly Resolution 46/86|Resolution 46/86]]. In March 1976 there was a massive [[Land Day#The protest of 1976|strike by Israeli-Arabs]] in protest at a government plan to expropriate land in the Galilee. In July 1976, an [[Air France]] plane carrying 260 people was hijacked by [[Popular Front for the Liberation of Palestine – External Operations|Palestinian]] and [[Revolutionary Cells (RZ)|German]] terrorists and flown to Uganda, then ruled by [[Idi Amin Dada]]. There, the Germans separated the Jewish passengers from the non-Jewish passengers, releasing the non-Jews. The hijackers threatened to kill the remaining, 100-odd Jewish passengers (and the French crew who had refused to leave). Despite the distances involved, Rabin ordered a daring [[Operation Entebbe|rescue operation]] in which the kidnapped Jews were freed.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/entebbe.html |title=The Entebbe Rescue Mission |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=12 January 2013}}</ref> UN Secretary General Waldheim described the raid as "a serious violation of the national sovereignty of a United Nations member state" (meaning Uganda).<ref>''National Review'', 9 July 2007, vol. LIX, no. 12</ref><ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim, Former U.N. Chief, Is Dead at 88 |first=Jonathan |last=Kandell |url=https://www.nytimes.com/2007/06/15/world/europe/15waldheim.html?pagewanted=3 |newspaper=[[The New York Times]] |date=15 June 2007 |accessdate=12 January 2013}}</ref> Waldheim was a former Nazi and suspected war criminal, with a record of offending Jewish sensibilities.<ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1554545/Kurt-Waldheim.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=15 June 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://jcpa.org/article/israeli-ugandan-relations-in-the-time-of-idi-amin/ |title=Israeli-Ugandan Relations in the Time of Idi Amin |last=Oded |first=Arye |date=1 October 2006 |work=Jewish Political Studies Review |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=4 December 2012}}</ref> In 1976, the ongoing [[Lebanese Civil War]] led Israel to allow South Lebanese to [[Good Fence|cross the border]] and work in Israel. In January 1977, French authorities arrested [[Abu Daoud]], the planner of the Munich massacre, releasing him a few days later.<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | work=Time | title=Terrorists: L'Affaire Daoud: Too Hot to Handle | date=24 January 1977 | accessdate=4 May 2010 | archive-date=31 ធ្នូ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081231105924/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | url-status=dead }}</ref> In March 1977 [[Anatoly Sharansky]], a prominent [[Refusenik]] and spokesman for the [[Moscow Helsinki Group]], was sentenced to 13 years' hard labour. Rabin resigned on April 1977 after it emerged that his [[Leah Rabin|wife]] maintained a dollar account in the United States (illegal at the time), which had been opened while Rabin was Israeli ambassador. The incident became known as the [[Dollar Account affair]]. [[Shimon Peres]] informally replaced him as prime minister, leading the [[Alignment (political party)|Alignment]] in the [[Israeli legislative election, 1977|subsequent elections]]. ===1977–1983: Begin=== {{Further information|Camp David Accords|1978 South Lebanon conflict|1982 Lebanon War}} {{See also2|[[Eighteenth government of Israel|Eighteenth]]|[[Nineteenth government of Israel|Nineteenth]] governments of Israel}} In a surprise result, the [[Likud]] led by [[Menachem Begin]] won 43 seats in the [[Israeli legislative election, 1977|1977 elections]] (Labour got 32 seats). This was the first time in Israeli history that the government was not led by the left. A key reason for the victory was anger among [[Mizrahi Jews]] at discrimination, which was to play an important role in Israeli politics for many years. Talented small town Mizrahi social activists, unable to advance in the Labour party, were readily embraced by Begin. Moroccan-born [[David Levy (Israeli politician)|David Levy]] and Iranian-born [[Moshe Katzav]] were part of a group who won Mizrahi support for Begin. Many Labour voters voted for the [[Democratic Movement for Change]] (15 seats) in protest at high-profile corruption cases. The party joined in coalition with Begin and disappeared at the next election. In addition to starting a process of healing the Mizrahi–[[Ashkenazi Jews|Ashkenazi]] divide, Begin's government included [[Agudat Israel|Ultra-Orthodox Jews]] and was instrumental in healing the Zionist–Ultra-Orthodox rift, however it did so at the cost of expanding the exemption from military service to all [[Haredi]] Jewish students of military age. This led to creation of a huge class of unemployed Haredi Jews (the exemption was conditional on attendance of a religious seminary, so they kept studying until they were too old for military service). By remaining students, they were a massive burden on the state, while also failing to participate in the military burden. Begin's liberalization of the economy led to [[hyper-inflation]] (around 150% inflation) but enabled Israel to begin receiving US financial aid. Begin actively supported [[Gush Emunim]]'s efforts to settle the [[West Bank]] and Jewish settlements in the occupied territories received government support, thus laying the grounds for intense conflict with the Palestinian population of the occupied territories. In November 1977, Egyptian President [[Anwar Sadat]] broke 30 years of hostility with Israel by visiting Jerusalem at the invitation of Israeli Prime Minister [[Menachem Begin]]. Sadat's two-day visit included a speech before the [[Knesset]] and was a turning point in the history of the conflict. The Egyptian leader created a new psychological climate in the [[Middle East]] in which peace between Israel and its Arab neighbours seemed possible. Sadat recognized Israel's right to exist and established the basis for direct negotiations between Egypt and Israel. Following Sadat's visit, 350 Yom Kippur War veterans organized the [[Peace Now]] movement to encourage Israeli governments to make peace with the Arabs. In March 1978, eleven armed Lebanese Palestinians reached Israel in boats and [[Coastal Road Massacre|hijacked a bus]] carrying families on a day outing, killing 38 people, including 13 children. The attackers opposed the Egyptian–Israeli peace process. Three days later, Israeli forces crossed into Lebanon beginning [[Operation Litani]]. After passage of [[United Nations Security Council Resolution 425]], calling for Israeli withdrawal and the creation of the [[United Nations Interim Force in Lebanon]] (UNIFIL) peace-keeping force, Israel withdrew its troops. [[File:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]], [[Jimmy Carter]] and [[Anwar Sadat]] celebrating the signing of the [[Camp David Accords]]]] In September 1978, US President [[Jimmy Carter]] invited President Sadat and Prime Minister Begin to meet with him at [[Camp David]], and on 11 September they agreed on a [[Camp David Accords|framework]] for peace between Israel and Egypt, and a comprehensive peace in the Middle East. It set out broad principles to guide negotiations between Israel and the Arab states. It also established guidelines for a West Bank–Gaza transitional regime of full autonomy for the Palestinians residing in these territories, and for a [[Egypt–Israel Peace Treaty|peace treaty between Egypt and Israel]]. The treaty was signed 26 March 1979 by Begin and Sadat, with President Carter signing as witness. Under the treaty, Israel returned the Sinai peninsula to Egypt in April 1982. The final piece of territory to be repatriated was [[Taba (Egypt)|Taba]], adjacent to [[Eilat]], returned in 1989. The [[Arab League]] reacted to the peace treaty by suspending Egypt from the organization and moving its headquarters from [[Cairo]] to [[Tunis]]. [[Sadat]] was assassinated in 1981 by [[Egyptian Islamic Jihad|Islamic fundamentalist]] members of the Egyptian army who opposed peace with Israel. Following the agreement Israel and Egypt became the two largest [[United States foreign aid|recipients]] of [[United States Agency for International Development|US military and financial aid]]<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/124970.pdf |title=Foreign Aid: An Introduction to U.S. Programs and Policy |last1=Tarnoff |first1=Curt |last2=Lawson |first2=Marian Leonardo |date=9 April 2009 |work=CRS Reports |publisher=Congressional Research Service |accessdate=5 December 2012}}</ref> (Iraq and Afghanistan have now [[Financial cost of the Iraq War|overtaken them]]). In December 1978 the Israeli [[Merkava]] battle tank entered use with the IDF. In 1979, over 40,000 [[Iranian Jews]] migrated to Israel, escaping the [[Islamic Revolution]] there. On 30 June 1981, the Israeli air force [[Operation Opera|destroyed the Osirak nuclear reactor]] that [[France]] was building for [[Iraq]]. Three weeks later, Begin won yet again, in the [[Israeli legislative election, 1981|1981 elections]] (48 seats Likud, 47 Labour). [[Ariel Sharon]] was made defence minister. The new government [[Golan Heights Law|annexed the Golan Heights]] and banned the [[El Al|national airline]] from flying on [[Shabbat]].<ref name="shabbat">{{cite web | url=http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm | title=El-Al, Israel's Airline | publisher=Gates of Jewish Heritage |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010222124207/http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm |archivedate = 2001-02-22}}</ref> By the 1980s a diverse set of [[Science and technology in Israel|high-tech]] industries had [[Silicon Wadi|developed]] in Israel. In the decades following the 1948 war, Israel's border with [[Lebanon]] was quiet compared to its borders with other neighbours. But the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the PLO a free hand to [[Palestinian insurgency in South Lebanon|attack]] Israel from South Lebanon. The area was governed by the PLO independently of the Lebanese Government and became known as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" ([[Fatah]] was the largest faction in the PLO). Palestinian irregulars constantly [[Katyusha rocket launcher|shelled]] the Israeli north, especially the town of [[Kiryat Shmona]], which was a Likud stronghold inhabited primarily by Jews who had fled the Arab world. Lack of control over Palestinian areas was an important factor in causing [[Lebanese civil war|civil war in Lebanon]]. In June 1982, the attempted assassination of [[Shlomo Argov]], the ambassador to Britain, was used as a pretext for an Israeli invasion aiming to drive the PLO out of the southern half of Lebanon. Sharon agreed with [[Chief of General Staff (Israel)|Chief of Staff]] [[Raphael Eitan]] to expand the invasion deep into Lebanon even though the cabinet had only authorized a 40 kilometre deep invasion.<ref>''Israel's Lebanon War'' by [[Ze'ev Schiff]] and [[Ehud Ya'ari]], Touchstone 1985</ref> The invasion became known as the [[1982 Lebanon War]] and the Israeli army occupied [[Beirut]], the only time an Arab capital has been occupied by Israel. Some of the [[Shi'a Islam in Lebanon|Shia]] and [[Maronites|Christian]] population of [[South Lebanon]] welcomed the Israelis, as PLO forces had maltreated them, but Lebanese resentment of Israeli occupation grew over time and the [[Amal Movement|Shia]] became gradually [[Musa al-Sadr|radicalized]] under Iranian guidance.<ref>{{cite web |url=http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |title=Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon after the Withdrawal |last=Eisenberg |first=Laura Zittrain |date=2 September 2000 |work=Middle East Review of International Affairs |publisher=Global Research in International Affairs (GLORIA) Center |accessdate=5 December 2012 |archivedate=23 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623231419/http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |url-status=dead }}</ref> Constant casualties among Israeli soldiers and Lebanese civilians led to growing opposition to the war in Israel. In August 1982, the PLO withdrew its forces from Lebanon (moving to [[Tunisia]]). Israel helped engineer the election of a new Lebanese president, [[Bashir Gemayel]], who agreed to recognize Israel and sign a peace treaty. Gemayal was assassinated before an agreement could be signed, and one day later [[Phalange|Phalangist]] Christian forces led by [[Elie Hobeika]] entered two Palestinian refugee camps and [[Sabra and Shatila massacre|massacred]] the occupants. The massacres led to the biggest [[anti-war protest|demonstration]] ever in Israel against the war, with as many as 400,000 people (almost 10% of the population) gathering in Tel Aviv. In 1983, an [[Kahan commission|Israeli public inquiry]] found that Israel's defence minister, Sharon, was indirectly but personally responsible for the massacres.<ref>{{cite news |title=Belgium opens way for Sharon trial |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2662635.stm |newspaper=BBC News |date=15 January 2003 |accessdate=3 December 2012}}</ref> It also recommended that he never again be allowed to hold the post (it did not forbid him from being Prime Minister). In 1983, the [[May 17 Agreement]] was signed between Israel and Lebanon, paving the way for an Israeli withdrawal from Lebanese territory through a few stages. Israel continued to operate against the PLO until its eventual departure in 1985, and kept a small force stationed in Southern Lebanon in support of the [[South Lebanon Army]] until May 2000. ===1983–1992: Shamir I; Peres I; Shamir II=== {{Further information|1983 Israel bank stock crisis|South Lebanon conflict (1985–2000)|First Intifada|Gulf War}} {{See also2|[[Twentieth government of Israel|Twentieth]]|[[Twenty-first government of Israel|Twenty-first]]|[[Twenty-second government of Israel|Twenty-second]]|[[Twenty-third government of Israel|Twenty-third]]|[[Twenty-fourth government of Israel|Twenty-fourth]] governments of Israel}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Patriot missiles being launched to intercept an Iraqi Scud missile.jpg|thumb|Patriot missiles launched to intercept an Iraqi Scud over Tel Aviv during the Gulf War]] In September 1983, Begin resigned and was succeeded by [[Yitzhak Shamir]] as prime minister. The [[Israeli legislative election, 1984|1984 election]] was inconclusive, and led to a power sharing agreement between [[Shimon Peres]] of the Alignment (44 seats) and Shamir of Likud (41 seats). Peres was prime minister from 1984 to 1986 and Shamir from 1986 to 1988. In 1984, continual discrimination against Sephardi Ultra-Orthodox Jews by the Ashkenazi Ultra-Orthodox establishment led political activist [[Aryeh Deri]] to leave the [[Agudat Israel]] party and join former chief [[Rabbi Ovadia Yosef]] in forming [[Shas]], a new party aimed at the non-Ashkenazi Ultra-Orthodox vote. The party won 4 seats in the first election it contested and over the next twenty years was the third largest party in the Knesset. Shas established a nationwide network of free Sephardi Orthodox schools. In 1984, during a severe [[1983–85 famine in Ethiopia|famine]] in [[Ethiopia]], 8,000 [[Beta Israel|Ethiopian Jews]] were [[Operation Moses|secretly transported]] to Israel. In 1986 [[Natan Sharansky]], a famous Russian human rights activist and Zionist [[refusenik]] (denied an exit visa), was released from the [[Gulag]] in return for two Soviet spies. In June 1985, Israel withdrew most of its troops from Lebanon, leaving a residual Israeli force and an Israeli-supported [[South Lebanon Army|militia]] in [[southern Lebanon]] as a "[[Israeli occupation of southern Lebanon|security zone]]" and buffer against attacks on its northern territory. Since then, IDF [[South Lebanon conflict (1982–2000)|fought]] for many years against the [[Shia Islam|Shia]] organization [[Hezbollah]], which became a growing threat to Israel. By July 1985, Israel's [[1983 Israel bank stock crisis|inflation]], buttressed by complex [[index linking]] of salaries, had reached 480% per annum and was the highest in the world. Peres introduced [[1985 Israel Economic Stabilization Plan|emergency control of prices]] and cut government expenditure successfully bringing inflation under control. The currency (known as the [[old Israeli shekel]]) was replaced and renamed the [[Israeli new shekel]] at a rate of 1,000 old shkalim = 1 new shekel. In October 1985, Israel responded to a Palestinian terrorist attack in Cyprus by [[Operation Wooden Leg|bombing]] the PLO headquarters in Tunis. Growing Israeli settlement and continuing occupation of the West Bank and Gaza Strip, led to the [[First Intifada|first Palestinian Intifada]] (uprising) in 1987, which lasted until the [[Madrid Conference of 1991]], despite Israeli attempts to suppress it. [[Human rights]] abuses by Israeli troops led a group of Israelis to form [[B'Tselem]], an organization devoted to improving awareness and compliance with human rights requirements in Israel. In August 1987, the Israeli government cancelled the [[IAI Lavi]] project, an attempt to develop an independent Israeli fighter aircraft. The Israelis found themselves unable to sustain the huge development costs, and faced US opposition to a project that threatened US influence in Israel and US global military ascendancy. In September 1988, Israel launched an [[Ofeq]] reconnaissance satellite into orbit, using a [[Shavit]] rocket, thus becoming one of only eight countries possessing a capacity to [[Timeline of first orbital launches by country|independently launch satellites]] into space (two more have since developed this ability). The Alignment and Likud remained neck and neck in the [[Israeli legislative election, 1988|1988 elections]] (39:40 seats). Shamir successfully formed a national unity coalition with [[Alignment (political party)|the Labour Alignment]]. In March 1990, Alignment leader [[Shimon Peres]] engineered a defeat of the government in a non-confidence vote and then tried to form a new government. [[The dirty trick (Israel)|He failed]] and Shamir became prime minister at the head of a right-wing coalition. In 1990, the [[Soviet Union]] finally permitted free [[Aliyah from the Commonwealth of Independent States in the 1990s|emigration of Soviet Jews to Israel]]. Prior to this, Jews trying to leave the USSR faced [[Refusenik (Soviet Union)|persecution]]; those who succeeded arrived as refugees. Over the next few years some one million Soviet citizens migrated to Israel. Although there was concern that some of the new immigrants had only a very tenuous connection to Judaism, and many were accompanied by non-Jewish relatives, this massive wave of migration slowly transformed Israel, bringing large numbers of highly educated Soviet Jews and creating a powerful Russian culture in Israel. In August 1990, Iraq invaded [[Kuwait]], triggering the [[Gulf War]] between Iraq and a large allied force, led by the [[United States]]. Iraq attacked Israel with 39 [[Scud missile]]s. Israel did not retaliate at request of the US, fearing that if Israel responded against Iraq, other Arab nations might desert the allied coalition. Israel provided gas masks for both the Palestinian population and Israeli citizens, while Netherlands and the United States deployed [[MIM-104 Patriot|Patriot defence batteries]] in Israel as protection against the Scuds. In May 1991, during a 36-hour period, 15,000 [[Beta Israel]] (Ethiopian Jews) were [[Operation Solomon|secretly airlifted]] to Israel. The coalition's victory in the Gulf War opened new possibilities for regional peace, and in October 1991 the US President, [[George H.W. Bush]], and Soviet Union Premier, [[Mikhail Gorbachev]], jointly convened a [[Madrid Conference of 1991|historic meeting in Madrid]] of Israeli, Lebanese, Jordanian, Syrian, and Palestinian leaders. Shamir opposed the idea but agreed in return for loan guarantees to help with absorption of immigrants from the former Soviet Union. His participation in the conference led to the collapse of his (right-wing) coalition. ===1992–1996: Rabin II; Peres II=== {{Further information|Oslo Accords|Assassination of Yitzhak Rabin}} {{See also2|[[Twenty-fifth government of Israel|Twenty-fifth]]|[[Twenty-sixth government of Israel|Twenty-sixth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 1992|1992 elections]], the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]], led by [[Yitzhak Rabin]], won a significant victory (44 seats) promising to pursue peace while promoting Rabin as a "tough general" and pledging not to deal with the PLO in any way. The pro-peace Zionist party [[Meretz]] won 12 seats, and the Arab and communist parties a further 5, meaning that parties supporting a peace treaty had a full (albeit small) majority in the Knesset. Later that year, the Israeli electoral system was changed to allow for direct election of the prime minister. It was hoped this would reduce the power of small parties (mainly the religious parties) to extract concessions in return for coalition agreements. The new system had the opposite effect; voters could split their vote for prime minister from their (interest based) party vote, and as a result larger parties won fewer votes and smaller parties becoming more attractive to voters. It thus increased the power of the smaller parties. By the 2006 election the system was abandoned. [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (8).jpg|thumb|[[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], and [[Yasser Arafat]] during the [[Oslo Accords]] signing ceremony at the [[White House]] on 13 September 1993|alt=A man in a dark suit on the left shakes the hand of a man in traditional Arab headdress on the right. Another man stands with open arms in the centre behind them.]] On 25 July 1993, Israel carried out a week-long [[Operation Accountability|military operation]] in Lebanon to attack [[Hezbollah]] positions. On 13 September 1993, Israel and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) signed the [[Oslo Accords]] (a Declaration of Principles)<ref>[http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302173924/http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |date=2 March 2017 }} Jewish Virtual Library</ref> on the South Lawn of the [[White House]]. The principles established objectives relating to a transfer of authority from Israel to an interim [[Palestinian Authority]], as a prelude to a final treaty establishing a Palestinian state, in exchange for mutual recognition. The DOP established May 1999 as the date by which a permanent status agreement for the West Bank and Gaza Strip would take effect. In February 1994, [[Baruch Goldstein]], a follower of the [[Kach and Kahane Chai|Kach]] party, killed 29 Palestinians and wounded 125 at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]], which became known as the [[Cave of the Patriarchs massacre]]. Kach had been barred from participation in the 1992 elections (on the grounds that the movement was racist). It was subsequently made illegal. Israel and the PLO signed the [[Gaza–Jericho Agreement]] in May 1994, and the [[Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities]] in August, which began the process of transferring authority from Israel to the Palestinians. On 25 July 1994, Jordan and Israel signed the [[Israel–Jordan peace treaty|Washington Declaration]], which formally ended the [[war|state of war]] that had existed between them since 1948 and on 26 October the [[Israel–Jordan Treaty of Peace]], witnessed by US President [[Bill Clinton]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Main%20Points%20of%20Israel-Jordan%20Peace%20Treaty Main Points of Israel-Jordan Peace Treaty 26 October 1994] Israeli Ministry of Foreign Affairs</ref><ref>[http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html Treaty of Peace between The Hashemite Kingdom of Jordan and The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123245/http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html |date=11 កុម្ភៈ 2018 }} King Hussein website</ref> Prime Minister [[Yitzhak Rabin]] and PLO Chairman [[Yasser Arafat]] signed the [[Interim Agreement on the West Bank and the Gaza Strip|Israeli–Palestinian Interim Agreement]] on the West Bank and the Gaza Strip on 28 September 1995 in Washington. The agreement was witnessed by President Bill Clinton on behalf of the United States and by Russia, Egypt, Norway and the European Union, and incorporates and supersedes the previous agreements, marking the conclusion of the first stage of negotiations between Israel and the PLO. The agreement allowed the PLO leadership to relocate to the occupied territories and granted autonomy to the Palestinians with talks to follow regarding final status. In return the Palestinians promised to abstain from use of terror and changed the [[Palestinian National Covenant]], which had called for the expulsion of all Jews who migrated after 1917 and the elimination of Israel.<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/plocha.htm|title=PLO Covenant (Charter) 1968|website=www.mideastweb.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=7 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007042351/http://www.mideastweb.org/plocha.htm|url-status=dead}}</ref> The agreement was opposed by [[Hamas]] and other Palestinian factions, which launched [[List of Palestinian suicide attacks#1990s|suicide bomber attacks]] at Israel. Rabin had a [[Israeli Gaza Strip barrier|barrier]] constructed around Gaza to prevent attacks. The growing separation between Israel and the "[[Palestinian Territories]]" led to a labour shortage in Israel, mainly in the construction industry. Israeli firms began importing [[Demographics of Israel#Foreign workers|labourers]] from the [[Philippines]], [[Thailand]], [[China]] and [[Romania]]; some of these labourers stayed on without visas. In addition, a growing number of Africans began illegally migrating to Israel. On 4 November 1995, a far-right-wing [[Yigal Amir|religious Zionist]] opponent of the [[Oslo Accords]], [[Assassination of Yitzhak Rabin|assassinated Prime Minister Yitzhak Rabin]]. In February 1996 Rabin's successor, [[Shimon Peres]], called early elections. In April 1996, Israel launched an [[Operation Grapes of Wrath|operation]] in southern Lebanon as a result of Hezbollah's [[Katyusha rocket launcher|Katyusha]] [[List of Lebanese rocket attacks on Israel|rocket attacks]] on Israeli population centres along the border. ===1996–2001: Netanyahu I; Barak=== {{Further information|2000 Camp David Summit}} {{See also2|[[Twenty-seventh government of Israel|Twenty-seventh]]|[[Twenty-eighth government of Israel|Twenty-eighth]] governments of Israel}} The May 1996 [[Israeli legislative election, 1996|elections]] were the first featuring [[Israeli prime ministerial election, 1996|direct election of the prime minister]] and resulted in a narrow election victory for [[Likud]] leader [[Binyamin Netanyahu]]. A spate of suicide bombings reinforced the Likud position for security. [[Hamas]] claimed responsibility for most of the bombings. Despite his stated differences with the [[Oslo Accords]], Prime Minister Netanyahu continued their implementation, but his prime ministership saw a marked slow-down in the Peace Process. Netanyahu also pledged to gradually reduce US aid to Israel.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/boldaid.html |title=Israel's Bold Initiative to Reduce U.S. Aid |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In September 1996, a [[Western Wall Tunnel#Northern exit|Palestinian riot]] broke out against the creation of an exit in the Western Wall tunnel. Over the subsequent few weeks, around 80 people were killed as a result.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/548443.stm |title=Mayor halts Temple Mount dig |publisher=BBC News |accessdate=5 May 2009 | date=3 December 1999}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15349.html |title=Palestinian Authority |publisher=Jewish Virtual Library}}</ref> In January 1997 Netanyahu signed the [[Hebron Protocol]] with the Palestinian Authority, resulting in the redeployment of Israeli forces in [[Hebron]] and the turnover of civilian authority in much of the area to the Palestinian Authority. In the [[Israeli legislative election, 1999|election]] of July 1999, [[Ehud Barak]] of the Labour Party became Prime Minister. His party was the largest in the Knesset with 26 seats. In September 1999 the [[Supreme Court of Israel]] ruled that the use of torture in interrogation of Palestinian prisoners was illegal.<ref>{{cite web |url=http://stoptorture.org.il/en/skira90-99 |title=1990-1999 &#124; הוועד הציבורי נגד עינויים בישראל |publisher=Stoptorture.org.il |date= |accessdate=2012-08-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807200124/http://www.stoptorture.org.il/en/skira90-99 |archivedate=7 August 2012 |df=dmy-all }}</ref> On 21 March 2000, [[Pope John Paul II]] arrived in Israel for a historic visit. On 25 May 2000, Israel unilaterally [[South Lebanon conflict (1982–2000)#2000: Israeli withdrawal|withdrew]] its remaining forces from the "security zone" in southern Lebanon. Several thousand members of the [[South Lebanon Army]] (and their families) left with the Israelis. The UN Secretary-General concluded<ref>[https://www.un.org/News/Press/docs/2000/20000618.sc6878.doc.html Security Council endorses Secretary-General's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanon as of 16 June] United Nations, 18 June 2000</ref> that, as of 16 June 2000, Israel had withdrawn its forces from Lebanon in accordance with [[UN Security Council Resolution 425]]. Lebanon claims that Israel continues to occupy Lebanese territory called "[[Sheba'a Farms]]" (however this area was governed by Syria until 1967 when Israel took control).<ref>Kaufman, Asher (Autumn 2002). "Who owns the Shebaa Farms? Chronicle of a territorial dispute". Middle East Journal (Middle East Institute) 56 (4): 576–596.</ref> The Sheba'a Farms provided [[Hezbollah]] with a ruse to maintain warfare with Israel.<ref>{{cite news |title=Syria politics: Fêted |url=http://viewswire.eiu.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=1413555726 |newspaper=Economist Intelligence Unit |date=15 July 2008 |accessdate=4 November 2012}}</ref> The Lebanese government, in contravention of the UN Security Council resolution, did not assert sovereignty in the area, which came under Hezbollah control. In the Fall of 2000, [[2000 Camp David Summit|talks were held at Camp David]] to reach a final agreement on the Israel/Palestine conflict. Ehud Barak offered to meet most of the Palestinian teams requests for territory and [[concession (politics)|political concessions]], including Arab parts of east Jerusalem; however, Arafat abandoned the talks without making a counterproposal.<ref>[http://www.iris.org.il/camp_david2.htm Israeli Proposal to Palestinians and Syria] Information Regarding Israel's Security (IRIS)</ref> Following its withdrawal from South Lebanon, Israel became a member of the [[Western European and Others Group]] at the United Nations. Prior to this Israel was the only nation at the UN which was not a member of any group (The Arab states would not allow it to join the Asia group), which meant it could not be a member of the Security Council or appoint anyone to the International Court and other key UN roles. Since December 2013 it has been a permanent member of the group.<ref>https://www.un.org/depts/DGACM/RegionalGroups.shtml see the note at the bottom.</ref> In July 2000, [[Aryeh Deri]] was sentenced to 3 years in prison for bribe taking. Deri is regarded as the mastermind behind the rise of Shas and was a government minister at the age of 24. Political manipulation meant the investigation lasted for years. Deri subsequently sued a Police Officer who alleged that he was linked to the traffic-accident death of a witness, who was run over in New York by a driver who had once been in the employ of an associate of Deri.<ref>{{cite news |author=Dalia Shehori |date=5 March 2003 |title='If I could sue the judges for libel, I would': Aryeh Deri sues a police commander to clear his name |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |newspaper=Haaretz |accessdate=2 April 2015 |archive-date=4 មិថុនា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604125818/http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |url-status=dead }}, see also {{cite web |date=16 January 2011 |title=<bdi dir="rtl">מה חלקו של אריה דרעי ברצח חמותו אסתר ורדבר?</bdi> |language=he |trans-title=What was the share of Aryeh Deri in the murder of his mother-in-law Esther Bradbury |url=http://bektzara.blogspot.co.il/2012/10/blog-post_8671.html |publisher=חדשות בקצרה בתמונות ומסמכים (News briefs, photos and documents) |accessdate=2 April 2015 }}</ref> On 28 September 2000, Israeli opposition leader [[Ariel Sharon]] visited the Al-Aqsa compound, or [[Temple Mount]], the following day the Palestinians launched the [[al-Aqsa Intifada]]. David Samuels and Khaled Abu Toameh have stated that the uprising was planned much earlier.<ref name=toameh>{{cite web |accessdate=29 March 2006 |url=http://www.mafhoum.com/press3/111P55.htm |title=How the war began |author=Khaled Abu Toameh}}</ref><ref name=atlantic>{{cite news |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2005/09/in-a-ruined-country/304167/ |title=In a Ruined Country |last=Samuels |first=David |date=September 2005 |work=[[The Atlantic]] |accessdate=5 December 2012}}</ref> In October 2000, Palestinians destroyed [[Joseph's Tomb]], a Jewish shrine in [[Nablus]]. The [[Arrow (Israeli missile)|Arrow missile]], a missile designed to destroy [[ballistic missile]]s, including [[Scud missile]]s, was first deployed by Israel. In 2001, with the Peace Process increasingly in disarray, Ehud Barak called a [[Israeli prime ministerial election, 2001|special election for Prime Minister]]. Barak hoped a victory would give him renewed authority in negotiations with the Palestinians. Instead opposition leader [[Ariel Sharon]] was elected PM. After this election, the system of directly electing the Premier was abandoned. ===2001–2006: Sharon=== {{Further information|Second Intifada|Israeli West Bank barrier|Israel's unilateral disengagement plan}} {{See also2|[[Twenty-ninth government of Israel|Twenty-ninth]]|[[Thirtieth government of Israel|Thirtieth]] governments of Israel}} [[File:Westbank barrier.png|thumb|upright|The [[Israeli West Bank barrier]] route built (red), under construction (pink) and proposed (white), {{as of|2011|6|lc=on}}]] The failure of the peace process, increased Palestinian terror and occasional [[2000–2006 Shebaa Farms conflict|attacks]] by [[Hezbollah]] from Lebanon, led much of the Israeli public and political leadership to lose confidence in the Palestinian Authority as a peace partner. Most felt that many Palestinians viewed the peace treaty with Israel as a temporary measure only.<ref>{{cite book |last=Karsh |first=Efraim |title=Islamic Imperialism: A History |url=https://books.google.com/?id=LmZP3mixescC&pg=PA181&dq=many+Palestinians+viewed+the+peace+treaty+with+Israel+as+a+temporary+measure+only#v=onepage&q=many%20Palestinians%20viewed%20the%20peace%20treaty%20with%20Israel%20as%20a%20temporary%20measure%20only&f=false |publisher=Yale University Press |year=2006 |page=181 |isbn=0300106033}}</ref> Many Israelis were thus anxious to disengage from the Palestinians. In response to a wave of [[List of Palestinian suicide attacks#2000s|suicide bomb attacks]], culminating in the "[[Passover massacre]]" (see [[List of Israeli civilian casualties in the Second Intifada]]), Israel launched [[Operation Defensive Shield]] in March 2002, and Sharon began the construction of a [[Israeli West Bank barrier|barrier]] around the West Bank. Around the same time, the Israeli town of [[Sderot]] and other Israeli communities near Gaza became subject to constant [[Palestinian rocket attacks on Israel|shelling]] and mortar bomb attacks from Gaza. Thousands of Jews from Latin America began [[Aliyah from Latin America in the 2000s|arriving]] in Israel due to economic crises in their countries of origin. In January 2003 separate [[Israeli legislative election, 2003|elections]] were held for the Knesset. Likud won the most seats (27). An anti-religion party, [[Shinui]], led by media pundit [[Tommy Lapid]], won 15 seats on a secularist platform, making it the third largest party (ahead of orthodox [[Shas]]). Internal fighting led to Shinui's demise at the next election. In 2004, the [[African Hebrew Israelites of Jerusalem|Black Hebrews]] were granted permanent residency in Israel. The group had begun migrating to Israel 25 years earlier from the United States, but had not been recognized as Jews by the state and hence not granted citizenship under Israel's [[Law of Return]]. They had settled in Israel without official status. From 2004 onwards, they received citizen's rights. The Sharon government embarked on an extensive program of construction of [[Desalination#Israel|desalinization plants]] that freed Israel of the fear of drought. Some of the Israeli desalinization plants are the largest of their kind in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.water-technology.net/projects/israel/|title=Ashkelon Seawater Reverse Osmosis (SWRO) Plant, Israel|website=Water Technology|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/|url-status=dead}}</ref> In May 2004, Israel launched [[Operation Rainbow (2004)|Operation Rainbow]] in southern Gaza to create a safer environment for the IDF soldiers along the [[Philadelphi Route]]. On September 30, 2004, Israel carried out [[Operation Days of Penitence]] in northern Gaza to destroy the launching sites of Palestinian rockets which were used to attack Israeli towns. In 2005, all Jewish settlers were evacuated from [[Gaza Strip|Gaza]] (some forcibly) and their homes demolished. [[Israel's unilateral disengagement plan|Disengagement from the Gaza Strip]] was completed on 12 September 2005. Military disengagement from the northern West Bank was completed ten days later. In 2005 Sharon left the Likud and formed a new party called [[Kadima]], which accepted that the peace process would lead to creation of a Palestinian state. He was joined by many leading figures from both Likud and Labour. Hamas won the [[Palestinian legislative election, 2006]], the first and only genuinely free Palestinian elections. Hamas' leaders rejected all agreements signed with Israel, refused to recognize Israel's right to exist, refused to abandon terror, and occasionally [[Hamas–UNRWA Holocaust dispute|claimed the Holocaust was a Jewish conspiracy]]. The withdrawal and Hamas victory left the status of Gaza unclear, Israel claimed it was no longer an occupying power but continued to control air and sea access to Gaza although it did not exercise [[sovereignty]] on the ground. Egypt insisted that it was still occupied and refused to open border crossings with Gaza, although it was free to do so.<ref>{{cite web |url=http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |title=Is Gaza Occupied? Redefining the Legal Status of Gaza |last=Samson |first=Elizabeth |date=January 2010 |work=Mideast Security and Policy Studies |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |accessdate=12 January 2013 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207013059/http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |url-status=dead }}</ref> On April 2006 [[Ariel Sharon]] was incapacitated by a severe [[haemorrhagic stroke]] and [[Ehud Olmert]] became [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/3/Ehud+Olmert.htm |title=Ehud Olmert |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2006–2009: Olmert=== {{Further information|Start-up Nation|2006 Hamas cross-border raid|2006 Lebanon War|Gaza War (2008-09)}} {{See also|Thirty-first government of Israel}} [[Ehud Olmert]] was elected Prime Minister after his party, [[Kadima]], won the most seats (29) in the [[Israeli legislative election, 2006]]. In 2005 [[Mahmoud Ahmadinejad]] was officially elected president of Iran; since then, Iranian policy towards Israel has grown more [[Israel–Iran proxy conflict|confrontational]]. Israeli analysts believe Ahmadinejad has worked to undermine the peace process with arms supplies and aid to Hezbullah in South Lebanon and Hamas in Gaza,<ref>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2009/03/politics-iranrsquos-anti-israel-rhetoric-aimed-at-arab-opinion/ |title=Iran’s Anti-Israel Rhetoric Aimed at Arab Opinion |last=Porter |first=Gareth |date=9 March 2009 |publisher=Inter Press Service |accessdate=4 December 2012}}</ref> and is [[Iran and weapons of mass destruction|developing nuclear weapons]], possibly for use against Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Threats_to_Israel/Iran.html |title=Potential Threats To Israel: Iran |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date=2008-05-06 |accessdate=2012-08-13}}</ref> Iranian support for Hezbollah and its nuclear arms program are in contravention of UN Security Council resolutions [[United Nations Security Council Resolution 1559|1559]] and [[United Nations Security Council Resolution 1747|1747]]. Iran also [[International Conference to Review the Global Vision of the Holocaust|encourages Holocaust denial]]. Following the Israeli withdrawal from Lebanon, Hezbollah had mounted periodic attacks on Israel, which did not lead to Israeli retaliation. Similarly, the withdrawal from Gaza led to incessant shelling of towns around the Gaza area with only minimal Israeli response. The failure to react led to criticism from the Israeli right and undermined the government. On 14 March 2006, Israel carried out an [[Operation Bringing Home the Goods|operation]] in the Palestinian Authority prison of [[Jericho]] in order to capture [[Ahmad Sa'adat]] and several Palestinian Arab prisoners located there who assassinated Israeli politician [[Rehavam Ze'evi]] in 2001. The operation was conducted as a result of the expressed intentions of the newly elected Hamas government to release these prisoners. On 25 June 2006, a Hamas force crossed the border from Gaza and [[2006 Hamas cross-border raid|attacked]] a tank, capturing Israeli soldier [[Gilad Shalit]], sparking [[2006 Israel–Gaza conflict|clashes]] in Gaza.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/5142376.stm |title=In pictures: Gaza crisis |date=3 July 2006 |publisher=BBC News |accessdate=5 December 2012}}</ref> [[File:Idf back from lebanon.jpg|thumb|left|[[Nahal Brigade]] soldiers returning after the [[2006 Lebanon War]]]] On 12 July, Hezbollah [[Zar'it-Shtula incident|attacked Israel]] from Lebanon, shelled Israeli towns and attacked a border patrol, taking two dead or badly wounded Israeli soldiers. These incidents led Israel to initiate the [[2006 Lebanon War|Second Lebanon War]], which lasted through August 2006. Israeli forces entered some villages in Southern Lebanon, while the air force attacked targets all across the country. Israel only made limited ground gains until the launch of [[Operation Changing Direction 11]], which lasted for 3 days with disputed results. Shortly before a UN ceasefire came into effect, Israeli troops [[Battle of Wadi Saluki|captured Wadi Saluki]]. The war concluded with Hezbollah evacuating its forces from Southern Lebanon, while the IDF remained until its positions could be handed over to the [[Lebanese Armed Forces]] and [[UNIFIL]]. In 2007 education was made compulsory until the age of 18 for all citizens (it had been 16). Refugees from the [[War in Darfur|genocide in Darfur]], mostly Muslim, arrived in Israel illegally, with some given Asylum.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |title=Israel's Illegal Immigrants — and Their Children |last=Kalman |first=Matthew |date=21 October 2009 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=24 តុលា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024031119/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/SudaneseRefugees.html |title=Sudanese Refugees in Israel |last=Scheinerman |first=Naomi |work=Jewish Virtual Library |publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[Illegal immigration from Africa to Israel|Illegal immigrants]] arrived mainly from Africa in addition to foreign workers overstaying their visas. The numbers of such migrants are not known, and estimates vary between 30,000 and over 100,000. An American billionaire casino owner, [[Sheldon Adelson]], set up a free newspaper [[Israel Hayom]] with the express intention of reducing the influence of the dominant (centre-left) newspaper [[Yediot Ahronot]] and causing a right-ward shift in Israeli politics by supporting Netanyahu.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|title=Israel|website=freedomhouse.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=2 កុម្ភៈ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202194227/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|url-status=dead}}</ref> In June 2007, Hamas took control of the Gaza Strip in the course of the [[Battle of Gaza (2007)|Battle of Gaza]],<ref name=Guardian>{{cite news|title=Hamas takes control of Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4|accessdate=3 June 2010|newspaper=Guardian|date=15 June 2007 | location=London | first1=Ian | last1=Black | first2=Mark | last2=Tran}}</ref> seizing government institutions and replacing Fatah and other government officials with its own.<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book | title= Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank | pages= 14–15 | author2= Human Rights Watch | first1= Fred | last1= Abrahams | publisher=[[Human Rights Watch]] | year= 2008 | authorlink2= Human Rights Watch }}</ref> Following the takeover, Egypt and Israel imposed a partial [[Blockade of the Gaza Strip|blockade]], on the grounds that Fatah had fled and was no longer providing security on the Palestinian side, and to prevent arms smuggling by terrorist groups. On 6 September 2007, the Israeli Air Force [[Operation Orchard|destroyed]] a nuclear reactor in Syria. On 28 February 2008, Israel launched a [[Operation Hot Winter|military campaign]] in Gaza in response to the constant firing of [[Qassam rocket]]s by Hamas militants. On July 16, 2008, Hezbollah [[2008 Israel-Hezbollah prisoner swap|swapped]] the bodies of Israeli soldiers [[Ehud Goldwasser]] and [[Eldad Regev]], kidnapped in 2006, in exchange for the Lebanese terrorist [[Samir Kuntar]], four [[Lebanese prisoners in Israel|Hezbollah prisoners]], and the bodies of 199 Palestinian Arab and Lebanese fighters.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israeli-experts-say-many-Lebanese-are-not-celebrating|first=Nathan|last=Cohen|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=17 July 2008|title=Israeli experts say many Lebanese are not celebrating}}</ref> Olmert came under investigation for corruption and this led him to announce on 30 July 2008, that he would be stepping down as Prime Minister following election of a new leader of the [[Kadima]] party in September 2008. [[Tzipi Livni]] won the election, but was unable to form a coalition and Olmert remained in office until the general election. Israel carried out [[Operation Cast Lead]] in the Gaza Strip from 27 December 2008 to 18 January 2009 in response to rocket attacks from Hamas militants,<ref name=gw>{{cite news|title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |publisher=BBC News |date=20 January 2009 |accessdate=3 December 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ga097JZR?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |archivedate=6 May 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> leading to a decrease of [[List of Palestinian rocket attacks on Israel, 2009|Palestinian rocket attacks]].<ref name="Shabak">{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/2010Review.pdf |title=Data and Trends in Terrorism |date=25 December 2010 |work=Annual Summary |publisher=Israel Security Agency |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2009–present: Netanyahu II=== {{Further information|2011 Israeli social justice protests|Tamar gas field|Operation Pillar of Defense|2014 Israel–Gaza conflict}} {{See also2|[[Thirty-second government of Israel|Thirty-second]]|[[Thirty-third government of Israel|Thirty-third]]|[[Thirty-fourth government of Israel|Thirty-fourth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 2009|2009 legislative election]] Likud won 27 seats and Kadima 28; however, the right-wing camp won a majority of seats, and President Shimon Peres called on Netanyahu to form the government. Russian immigrant-dominated [[Yisrael Beiteinu]] came third with 15 seats, and Labour was reduced to fourth place with 13 seats. In 2009, Israeli billionaire [[Yitzhak Tshuva]] announced the discovery of [[Tamar gas field|huge natural gas reserves]] off the coast of Israel.<ref>{{cite news |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |first1=David |last1=Wainer |first2=Calev |last2=Ben-David |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |newspaper=Bloomberg |date=22 April 2010 |accessdate=3 December 2012}}</ref> On 31 May 2010, an [[Gaza flotilla raid|international incident]] broke out in the Mediterranean Sea when foreign activists trying to break the [[Blockade of the Gaza Strip#Naval blockade|maritime blockade]] over Gaza, clashed with Israeli troops. During the struggle, nine Turkish activists were killed. In late September 2010 took place [[Direct negotiations between Israel and the Palestinians (2010-2011)|direct negotiations between Israel and the Palestinians]] without success. As a defensive countermeasure to the rocket threat against Israel's civilian population, at the end of March 2011 Israel began to operate the advanced mobile air defence system "[[Iron Dome]]"<ref name=atSpecs>{{cite web |url=http://www.army-technology.com/projects/irondomeairdefencemi/ |title=Iron Dome Air Defense Missile System, Israel |publisher=army-technology.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> in the southern region of Israel and along the border with the Gaza Strip. [[File:Israel Housing Protests Tel Aviv August 6 2011b.jpg|thumb|[[2011 Israeli social justice protests|Protest]] in [[Tel Aviv]] on 6 August 2011]] On 14 July 2011, the [[2011 Israeli housing protests|largest social protest in the history of Israel]] began in which hundreds of thousands of protesters from a variety of [[socio-economic]] and religious backgrounds in Israel protested against the continuing rise in the [[cost of living]] (particularly housing) and the deterioration of public services in the country (such as health and education). The peak of the demonstrations took place on 3 September 2011, in which about 400,000 people demonstrated across the country. In October 2011, [[Gilad Shalit prisoner exchange|a deal was reached]] between Israel and [[Hamas]], by which the kidnapped Israeli soldier [[Gilad Shalit]] was released in exchange for 1,027 [[Palestinian prisoners in Israel|Palestinians]] and [[Arab citizens of Israel|Arab-Israeli]] prisoners.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm Hamas to gain politically from prisoner swap deal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105105418/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm |date=5 January 2014 }}. News.xinhuanet.com. Retrieved on 2011-10-20.</ref><ref name=autogenerated8>{{cite news|last=Mishra|first=Harinder|title=Israel to release 1,027 prisoners for its lone soldier|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|accessdate=16 October 2011|newspaper=[[IBN Live]]|date=12 October 2011|location=Jerusalem|archive-date=11 មករា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111155346/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|url-status=dead}}</ref> In March 2012, Secretary-general of the [[Popular Resistance Committees]], [[Zuhir al-Qaisi]], a senior PRC member and two additional Palestinian militants were assassinated during a [[Israeli targeted killings|targeted killing]] carried out by Israeli forces in Gaza.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza/israel-kills-palestinian-militants-in-gaza-strike-idUSBRE8280W820120309|title=Israel kills 10 Palestinian militants in Gaza strikes|date=9 March 2012|publisher=|via=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17319054|title=Israeli strikes 'kill 12' in Gaza|date=10 March 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref> The Palestinian armed factions in the Gaza Strip, led by the [[Palestinian Islamic Jihad|Islamic Jihad]] and the [[Popular Resistance Committees]], fired a massive amount of rockets towards southern Israel in retaliation, sparking five days of [[March 2012 Gaza-Israel clashes|clashes]] along the Gaza border. In May 2012, Prime Minister Benjamin Netanyahu reached an agreement with the Head of Opposition [[Shaul Mofaz]] for [[Kadima]] to join the government, thus cancelling the early election supposed to be held in September.<ref name=autogenerated2>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4226125,00.html |title=No elections: Kadima to join government |publisher=[[Ynetnews]] |date=1995-06-20 |accessdate=2012-08-06}}</ref> However, in July, the Kadima party left Netanyahu's government due to a dispute concerning [[Plesner Committee|military conscription for ultra-Orthodox Jews in Israel]].<ref>{{cite news |date=17 July 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18870666 |publisher=BBC News |title=Kadima quits Israel government over conscription law |accessdate=2 April 2015}}</ref> In June 2012, Israel [[Israeli transfer of Palestinian militant bodies (2012)|transferred the bodies of 91 Palestinian suicide bombers and other militants]] as part of what Mark Regev, spokesman for Netanyahu, described as a "humanitarian gesture" to [[Palestinian Authority|PA]] chairman [[Mahmoud Abbas]] to help revive the peace talks, and reinstate direct negotiations between Israel and the Palestinians.<ref>{{cite news |url=http://www.france24.com/en/20120531-palestinian-territories-bodies-israel-return-conflict |title=Israel returns bodies of 91 Palestinians |publisher=France 24 |accessdate=1 June 2012}}</ref> On 21 October 2012, United States and Israel began their biggest joint air and missile defence exercise, known as [[2012 US-Israel military exercise|Austere Challenge 12]], involving around 3,500 US troops in the region along with 1,000 IDF personnel, expected to last three weeks.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/2012102195738284839.html US and Israel launch joint military drill], ''Al Jazeera''. 21 October 2012</ref> Germany and Britain also participated.<ref>[http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran U.S.-Israeli Military Exercise Sending Message to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817063133/http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran |date=17 August 2014 }}</ref> In response to over a hundred rocket attacks on southern Israeli cities, Israel began an [[Operation Pillar of Defense|operation]] in Gaza on 14 November 2012, with the targeted killing of [[Ahmed Jabari]], chief of Hamas military wing, and airstrikes against twenty underground sites housing long-range missile launchers capable of striking Tel Aviv. In January 2013, construction of the [[Israel–Egypt barrier|barrier]] on the Israeli-Egyptian border was completed in its main section.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/middleeast/la-fg-israel-africa-immigration-20130103,0,3410875.story |title=Israel completes most of Egypt border fence |newspaper=Los Angeles Times |date=2 January 2013}}</ref> Benjamin Netanyahu was elected Prime Minister again after the [[Likud Yisrael Beiteinu]] alliance won the most seats (31) in the [[Israeli legislative election, 2013|2013 legislative election]] and formed a coalition government with secular centrist [[Yesh Atid]] party (19), rightist [[The Jewish Home]] (12) and Livni's [[Hatnuah]] (6), excluding Haredi parties. Labour came in third with 15 seats.<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21745344 | work=BBC News | title=Israel PM Netanyahu 'reaches coalition deal' | date=14 March 2013}}</ref> In July 2013, as a "good will gesture" to restart [[2013 Israeli-Palestinian peace talks|peace talks]] with the Palestinian Authority, Israel agreed to release 104 Palestinian prisoners, most of whom had been in jail since before the 1993 Oslo Accords,<ref name="Wash Post 2013-07-28">{{cite news |author=William Booth |author2=Orly Halpern |author3=Anne Gearan |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/israel-to-free-104-palestinian-prisoners/2013/07/28/390ad8d2-f7a3-11e2-a954-358d90d5d72d_story.html |title=Peace talks set to begin after Israel agrees to free 104 Palestinian prisoners |newspaper=The Washington Post |date=28 July 2013 |accessdate=2 April 2015}}</ref> including militants who had killed Israeli civilians.<ref name="Wash Post 2013-07-28"/><ref>{{cite news |author=[[Isabel Kershner]] |url=https://www.nytimes.com/2013/08/13/world/middleeast/israel-names-palestinian-prisoners-to-be-released.html?pagewanted=all&_r=2& |title=Timing of Israeli Housing Plans May Be Part of a Political Calculation |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 August 2013 |page=A6 |accessdate=2 April 2015}}</ref> In April 2014, Israel suspended peace talks after Hamas and Fatah agreed to form a unity government.<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4513046,00.html Sanctions and suspended talks - Israel responds to Palestinian reconciliation] [[Ynet News]] 24 April 2014</ref> Following an escalation of rocket attacks by Hamas, Israel started an [[Operation Protective Edge|operation]] in the Gaza Strip on 8 July 2014,<ref>{{cite news |author=[[Steven Erlanger]] |author2=[[Isabel Kershner]] |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 July 2014 |page=A1 |accessdate=2 April 2015}}</ref> which included a ground incursion aimed at destroying the [[Palestinian tunnel warfare in the Gaza Strip|cross-border tunnels]].<ref>{{cite news |title='Gaza conflict: Israel and Palestinians agree long-term truce'|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28939350|publisher=BBC News|date=27 August 2014}}</ref> Differences over the budget and a [[Basic Law proposal: Israel as the Nation-State of the Jewish People|"Jewish state" bill]] triggered early elections in December 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/israel-s-benjamin-netanyahu-fires-2-ministers-election-likely-1.2857502|title=Israel's Benjamin Netanyahu fires 2 ministers, election likely|agency=CBC News|date=2 December 2014}}</ref> After the [[Israeli legislative election, 2015|2015 Israeli elections]], Netanyahu renewed his mandate as Prime Minister when [[Likud]] obtained 30 seats and formed a right-wing coalition government with [[Kulanu]] (10), [[The Jewish Home]] (8), and Orthodox parties [[Shas]] (7) and [[United Torah Judaism]] (6), the bare minimum of seats required to form a coalition. The [[Zionist Union]] alliance came second with 24 seats.<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/middleeast/israel-election-coalition/ |title=Benjamin Netanyahu forms a coalition government for Israel |newspaper=CNN |date=6 May 2015}}</ref> ==Demographics== {{main article|Demographic history of Palestine}} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Population of the Land of Israel 65–650<ref>''The Chosen Few'' by Botticini and Eckstein Princeton 2012, p. 17</ref> |- ! ! 65 ! 100 ! 150 ! 300 ! 550 ! 650 |- | align=left | Estimated Jewish Population (thousands) | 2,500 | 1,800 | 1,200 | 500 | 200 | 100 |- | align=left | Estimated Total Population | 3,000 | 2,300 | 1,800 | 1,100 | 1,500 | 1,500 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Development of Israel by decade<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2012 |title=Population, by Population Group |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_27&CYear=2012 |title=Jewish Population in the World and in Israel |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_pcap_cd&idim=country:ISR |title=GDP per capita (current US$) |date=30 April 2013 |work=Google Public Data Explorer |publisher=World Bank |accessdate=1 May 2013}}</ref> |- ! ! 1950 ! 1960 ! 1970 ! 1980 ! 1990 ! 2000 ! 2010 |- | align=left | [[Demographics of Israel|Population]] (thousands) | 1,370.1 | 2,150.4 | 3,022.1 | 3,921.7 | 4,821.7 | 6,369.3 | 7,695.1 |- | align=left | [[Historical Jewish population comparisons|World Jewry percentage]] | 6% | 15% | 20% | 25% | 30% | 38% | 42% |- | align=left | [[List of countries by past and future GDP (nominal) per capita|GDP per capita]] (current US$) | | 1,366 | 1,806 | 5,617 | 11,264 | 19,859 | 28,522 |} ==See also== {{portal|Israel|History}} {{div col||25em}} * [[Archaeology of Israel]] * [[Hebrew calendar]] * [[History of the Arab–Israeli conflict]] * [[History of Israeli nationality]] * [[History of Jerusalem]] * [[History of the Jews and Judaism in the Land of Israel]] * [[History of the Middle East]] * [[History of Palestine]] * [[History of Zionism]] * [[Jewish history]] * [[Jewish military history]] * [[LGBT history in Israel]] * [[List of Israeli museums]] * [[List of Jewish leaders in the Land of Israel]] * [[List of years in Israel]] * [[Politics of Israel]] * [[Postage stamps and postal history of Israel]] * [[Timeline of Israeli history]] {{div col end}} ==References== {{reflist|30em}} ==Further reading== {{refbegin|40em}} * {{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/peel1.html |title=The Peel Commission Report |date=July 1937 |accessdate=12 January 2013}} * Berger, Earl ''The Covenant and the Sword: Arab–Israeli Relations, 1948–56'', London, Routledge K. Paul, 1965. * Bregman, Ahron ''A History of Israel'', Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave Macmillan, 2002 {{ISBN|0-333-67632-7}}. * {{Cite book|last=Bright|first=John|title=A History of Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=2000|url=https://books.google.com/?id=0VG67yLs-LAC&printsec=frontcover&dq=Bright+History+of+Israel#v=onepage&q&f=false|isbn=9780664220686}} * Butler, L. J. ''Britain and Empire: Adjusting to a Post-Imperial World'' I.B. Tauris 2002 {{ISBN|1-86064-449-X}} * {{Cite book|last=Coogan|first=Michael D., ed.|title=The Oxford History of the Biblical World|publisher=Oxford University Press|year=1998|url=https://books.google.com/?id=zFhvECwNQD0C&dq=The+Oxford+History+of+the+Biblical+World&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780195139372}} * Cahill, Jane M. "Jerusalem at the Time of the United Monarchy" * Darwin, John ''Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World'' Palgrave Macmillan 1988 {{ISBN|0-333-29258-8}} * Davis, John, ''The Evasive Peace: a Study of the Zionist-Arab Problem'', London: J. Murray, 1968. * {{Cite book |last=Dever |first=William |title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? |publisher=Eerdmans |year=2003 |url=https://books.google.com/?id=8WkbUkKeqcoC&dq=Who+were+the+early+Israelites,+and+where+did+they+come+from%3F&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false |isbn=9780802809759}} * [[Walter Eytan|Eytan, Walter]] ''The First Ten Years: a Diplomatic History of Israel'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1958 * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Israel: A History'', New York: Morrow, 1998 {{ISBN|0-688-12362-7}}. * Horrox, James ''A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement'', Oakland: AK Press, 2009 * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]] ''The Arab–Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the War of Independence to Lebanon'', London: Arms and Armour; Tel Aviv, Israel: Steimatzky, 1984 {{ISBN|0-85368-613-0}}. * Israel Office of Information ''Israel's Struggle for Peace'', New York, 1960. * {{Cite book|last=Killebrew|first=Ann E.|title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E.|publisher=Society of Biblical Literature|year=2005|url=https://books.google.com/?id=VtAmmwapfVAC&printsec=frontcover&dq=Biblical+peoples+and+ethnicity:+an+archaeological#v=onepage&q&f=false|isbn=9781589830974}} * [[Walter Laqueur|Laqueur, Walter]] ''Confrontation: the Middle-East War and World Politics'', London: Wildwood House, 1974, {{ISBN|0-7045-0096-5}}. * Lehman, Gunnar. "The United Monarchy in the Countryside" * Lucas, Noah ''The Modern History of Israel'', New York: Praeger, 1975. * {{Cite book|last=McNutt|first=Paula|title=Reconstructing the Society of Ancient Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|url=https://books.google.com/?id=hd28MdGNyTYC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=Reconstructing+the+Society+of+Ancient+Israel++By+Paula+M.+McNutt#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780664222659}} * {{Cite book|last=Miller|first=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=0-664-21262-X|url=https://books.google.com/?id=uDijjc_D5P0C&dq=A+history+of+ancient+Israel+and+Judah++By+James+Maxwell+Miller,+John+Haralson+Hayes&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false}} * {{Cite book|last=Miller|first=Robert D.|title=Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries B.C.|publisher=Eerdmans|year=2005|url=https://books.google.com/?id=Gtm7NtK87poC&printsec=frontcover&dq=Chieftains+of+the+highland+clans#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780802809889}} * Morris, Benny ''1948: A History of the First Arab–Israeli War'', Yale University Press, 2008. {{ISBN|978-0-300-12696-9}}. * [[Conor Cruise O'Brien|O'Brian, Conor Cruise]] ''The Siege: the Saga of Israel and Zionism'', New York: Simon and Schuster, 1986 {{ISBN|0-671-60044-3}}. * [[Michael Oren|Oren, Michael]] ''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East'', Oxford: Oxford University Press, 2002 {{ISBN|0-19-515174-7}}. * Rubinstein, Alvin Z. (editor) ''The Arab–Israeli Conflict: Perspectives'', New York: Praeger, 1984 {{ISBN|0-03-068778-0}}. * Lord Russell of Liverpool, ''If I Forget Thee; the Story of a Nation's Rebirth'', London, Cassell 1960. * Sachar, Howard M. ''A History of Israel'', New York: Knopf, 1976 {{ISBN|0-394-48564-5}}. * Samuel, Rinna ''A History of Israel: the Birth, Growth and Development of Today's Jewish State'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1989 {{ISBN|0-297-79329-2}}. * Schultz, Joseph & Klausner, Carla ''From Destruction to Rebirth: The Holocaust and the State of Israel'', Washington, D.C.: University Press of America, 1978 {{ISBN|0-8191-0574-0}}. * [[Tom Segev|Segev, Tom]] ''The Seventh Million: the Israelis and the Holocaust'', New York: Hill and Wang, 1993 {{ISBN|0-8090-8563-1}}. * Shapira Anita. ‘’Israel: A History’’ (Brandeis University Press/University Press of New England; 2012) 502 pages; * [[Avi Shlaim|Shlaim, Avi]], The Iron Wall: Israel and the Arab World (2001) * Stager, Lawrence, "Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel" * [[Jacob Talmon|Talmon, Jacob L.]] ''Israel Among the Nations'', London: Weidenfeld & Nicolson, 1970 {{ISBN|0-297-00227-9}}. * {{Cite book|last=Vaughn|first=Andrew G.|last2=Killebrew|first2=Ann E., eds.|title=Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period|publisher=Sheffield|year=1992|url=https://books.google.com/?id=yYS4VEu08h4C&dq=Jerusalem+in+Bible+and+archaeology:+the+First+Temple+period++By+Andrew+G.+Vaughn,+Ann+E.+Killebrew&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false|isbn=9781589830660}} * [[Michael Wolffsohn|Wolffsohn, Michael]] ''Eternal Guilt?: Forty years of German-Jewish-Israeli Relations'', New York: Columbia University Press, 1993 {{ISBN|0-231-08274-6}}. {{refend}} ==External links== {{Spoken Wikipedia-2 |{{Start date|2008|03|30}} |Wikipedia - History of the State of Israel - Historical background.ogg |Wikipedia - History of the State of Israel - History of Israel.ogg}} *[http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Facts%20about%20Israel-%20History.aspx Facts About Israel: History] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29123668 Israel profile - Timeline] at the [[BBC News Online]] *[https://www.knesset.gov.il/review/main.aspx?lng=3 History of Israel] at the [[Knesset]] website *[https://www.archives.gov.il/en/ Official website]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} of the [[Israel State Archives]] *{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Society_and_Culture/History}} {{Subject bar |commons=y |commons-search=Category:History of Israel |b=y |b-search=Israeli History}} {{Zionism and the Land of Israel}} {{Jewish history}} {{History of Asia}} {{Israel topics}} {{Authority control}} [[Category:History of Israel| ]] [[Category:Jewish history|**]] [[Category:Articles containing video clips|Israel, history of]] 5undcejkdst8hy28v6s00tdirz49mli 0 38910 339174 338022 2026-08-19T10:13:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339174 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | common_name = អាហ្សង់ទីន | native_name = {{nobold|''República Argentina'' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}} | image_flag = Flag of Argentina.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអាហ្សង់ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអាហ្សង់ទីន|វរលញ្ឆករ]] | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|90x90px|alt=Sol de Mayo]]<br/> | other_symbol_type = [[ព្រះអាទិត្យនៃខែឧសភា|Sol de Mayo]]<br/>{{small|(ព្រះអាទិត្យនៃខែឧសភា)}} | national_motto = "''En unión y libertad''"<br/>"ក្នុងឯកភាព និងសេរីភាព" | national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិអាហ្សង់ទីន|Himno Nacional Argentino]]"<br/>("ភ្លេងជាតិអាហ្សង់ទីន")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = Argentina on the globe (+all claims) (Chile centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាហ្សង់ទីន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៊ុយណូស៊ែ]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] | languages_sub = yes | languages_type = ភាសាទទួលស្គាល់តាមតំបន់ | languages = {{Plainlist| * [[ភាសាក្វារ៉ានី]]ក្នុង[[ខេត្តកូរីអានតេស]]<ref name="Corrientes-5598" /> * [[ភាសាកេជូវ៉ាខាងត្បូង|ភាសាកេជូវ៉ា]]ក្នុង[[ខេត្តសាន់ទីអាហ្គោឌែលអេស្តេរ៉ូ]]<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |date=2020-08-07 }}</ref> * [[ភាសាតូបាគុម]] [[ភាសាម៉ូកូវី]] និង[[ភាសាវីឈី]]ក្នុង[[ខេត្តឆាកូ]]<ref name=kom/> * [[ភាសាវ៉ែលប៉ាតាហ្គោនី|ភាសាវ៉ែល]]ក្នុង[[ខេត្តឈូប៊ូត]]<ref>{{cite book |title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |access-date=25 មេសា 2022 |archive-date=11 ឧសភា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |date=2020-05-11 }}</ref> }} | ethnic_groups = {{vunblist | ៨៣.៦–៩៦.៦% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនដែលមានដើមកំណើតអឺរ៉ុប|ជនជាតិស្បែកស]] | ២.៤–៤.៦% [[ជនជាតិដើមនៅអាហ្សង់ទីន|ជនជាតិដើម]] | ០.៤–៤.៣% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនអាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិក]] | ០.៦% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនអាស៊ី|អាស៊ី]] | ៦.៩% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = {{refn|group=ស|មិនមានជំរឿនអាហ្សង់ទីននាពេលថ្មីៗនេះបានរួមបញ្ចូលសំណួរ ឬលទ្ធផលទូលំទូលាយស្តីពីជនជាតិទេ។ ដូចនេះ ប្រភពមិនមែនរដ្ឋាភិបាលទាំងនេះបានផ្តល់ការប៉ាន់ប្រមាណខុសៗគ្នា។ នេះរួមបញ្ចូលទាំង ''CIA Factbook''<ref>{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/|title = Argentina|date = 19 November 2021|access-date = 26 មេសា 2022|archivedate = 17 មេសា 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210417040319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/|url-status = dead}}</ref> និងការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[ឡាទីណូបារ៉ូមេត្រូ]] (''Latinobarómetro'')។<ref>{{cite web|url=https://www.latinobarometro.org/latContents.jsp |title=Informe Latinobarómetro 2018 |publisher=latinobarometro.org|access-date=10 June 2021}} រូបថតអេក្រង់ (ស្គ្រីនសត) នៃលទ្ធផលពីការស្ទង់មតិ ''Latinobarómetro''៖ [https://ibb.co/Rb7mFqX Image 1], [https://ibb.co/DQLLB0Z Image 2]</ref>}} | religion = {{unbulleted list |៧៩.៦% [[សាសនានៅអាហ្សង់ទីន#គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៦២.៩% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅអាហ្សង់ទីន|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br/>—១៥.៣% [[ប្រូតេស្តង់]]<br/>—១.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត |១៩.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១.២% សាសនាផ្សេងៗទៀត }} | religion_year = ២០១៩ | religion_ref = <ref name="CONICETReligion19">{{cite web|url=http://www.ceil-conicet.gov.ar/wp-content/uploads/2019/11/ii25-2encuestacreencias.pdf|access-date=25 មេសា 2022|last1=Mallimac|last2=Giménez Béliveau|last3=Esquivel|last4=Irrazábal|first1=Fortunato|first2=Verónica|first3=Juan Cruz|first4=Gabriela|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Sociedad y Religión en Movimiento. Segunda Encuesta Nacional sobre Creencias y Actitudes Religiosas en la Argentina|publisher=Centro de Estudios e Investigaciones Laborales (CEIL). [[ក្រុមប្រឹក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកទេសជាតិ|CONICET]]|issn=1515-7466}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]][[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអាហ្សង់ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អាល់ប៊ឺតូ ហ្វែណង់ដេស]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីអាហ្សង់ទីន|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[គ្រីស្ទីណា ហ្វែណង់ដេស ដឺ កៀឈ្នើរ]] | leader_title3 = [[ប្រធានគណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ហ័ន ល្វីស ម៉ាន់សួរ]] | leader_title4 = [[ប្រធានសភាតំណាងរាស្រ្ត (អាហ្សង់ទីន)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name4 = [[ស៊ែរជីអូ ម៉ាសា]] | leader_title5 = [[ប្រធានតុលាការកំពូល (អាហ្សង់ទីន)|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[កាឡូស រ៉ូសិនក្រាន់ស៍]] | legislature = [[សមាជជាតិ (អាហ្សង់ទីន)|សមាជជាតិ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (អាហ្សង់ទីន)|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អាហ្សង់ទីន)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាហ្សង់ទីន|ទទួលឯករាជ្យ]]ពី | sovereignty_note = [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | established_event2 = [[បដិវត្តន៍ខែឧសភា]] | established_date2 = ២៥ ឧសភា ១៨១០ | established_event3 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអាហ្សង់ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date3 = ៩ កក្កដា ១៨១៦ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្សង់ទីន|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date4 = ១ ឧសភា ១៨៥៣ | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២,៧៨០,៤០០ | area_rank = ទី៨ | area_footnote = {{refn|group=តំ.ក្រៅ|ទិន្នន័យផ្ទៃតំបន់មិនបានរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាមទារនៅ[[អង់តាកទិកអាហ្សង់ទីន|អង់តាកទិក]] (៩៦៥,៥៩៧ គម{{smallsup|២}} និងថែមទាំង[[ប្រជុំកោះអរគ្នីរ]]) [[កោះហ្វកឡិន]] (១១,៤១០ គម{{smallsup|២}}) [[កោះចចជីខាងត្បូង|ចចជីខាងត្បូង]] (៣,៥៦០ គម{{smallsup|២}}) និង[[កោះចចជីខាងត្បូង និងសាំងវិចខាងត្បូង#កោះសាំងវិចខាងត្បូង|កោះសាំងវិចខាងត្បូង]] (៣០៧ គម{{smallsup|២}})។<ref name=totalpop>{{cite web |url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls |format=XLS |title=Población por sexo e índice de masculinidad. Superficie censada y densidad, según provincia. Total del país. Año 2010 |work=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010 |publisher=INDEC – Instituto Nacional de Estadística y Censos |place=Buenos Aires |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608011356/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |access-date=2019-01-29 |archivedate=2014-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608011356/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls }}</ref>}} | percent_water = ១.៥៧ | population_estimate = ៤៥,៦០៥,៨២៦<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/argentina-population|title = Argentina Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)}}</ref> | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី៣១ | population_census = ៤០,១១៧,០៩៦<ref name=totalpop /> | population_census_year = ២០១០ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១៤.៤ | population_density_rank = ទី២១៤ | GDP_PPP = {{increase}} ១.០៤៩ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=213,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|work=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|title=Argentina|access-date=26 មេសា 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី២៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២២,៨៩១ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៤៥៥.១៧២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៩,៩២៩ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥៣ | Gini = ៤២.៩ | Gini_year = ២០២០ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=gini /><ref>{{cite web|url=https://datos.bancomundial.org/indicator/SI.POV.GINI?view=map|title = Índice de Gini &#124; Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៤៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=26 មេសា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៤៦ | currency = [[ប៉េសូអាហ្សង់ទីន]] ([[និមិត្តសញ្ញាដុល្លារ|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[ម៉ោងនៅអាហ្សង់ទីន|ART]] | utc_offset = +៣ | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}} ([[សកលសករាជ|ស.ស.]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាហ្សង់ទីន|+៥៤]] | iso3166code = AR | cctld = [[.ar]] | today = | footnote_a = }} '''ប្រទេសអាហ្សង់ទីន''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ Argentina) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ República Argentina) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]]។ អាហ្សង់ទីនបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ២,៧៨០,២០០ គម^២ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូងតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុតទីពីរនៅអាមេរិកខាងត្បូង]] (បន្ទាប់ពី[[ប្រេស៊ីល]]) ធំបំផុតទីបួននៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ធំបំផុតទីប្រាំបី]]នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេស[[ឈីលី]]នៅភាគខាងលិច [[បូលីវី]]និង[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]]នៅភាគខាងជើង ទិសឦសាន្តជាប់នឹងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និងប្រទេស[[អ៊ូរុយគ្វេ]]នៅភាគខាងកើត។ អាហ្សង់ទីនគឺជារដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ដែលបែងចែកទៅជា[[ខេត្តនៃអាហ្សង់ទីន|ខេត្តចំនួនម្ភៃបី]] និងមានទីក្រុងស្វយ័តមួយដែលត្រូវជារដ្ឋធានីសហព័ន្ធ និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេស ពោលគឺ[[ប៊ុយណូស៊ែ]]។ ខេត្ត និងរដ្ឋធានីមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោម[[សហព័ន្ធនិយម|ប្រព័ន្ធសហព័ន្ធ]]។ អាហ្សង់ទីនបានទាមទារអធិបតេយ្យភាពលើផ្នែកមួយនៃតំបន់[[អង់តាកទិក]] [[កោះហ្វកឡិន]] និង[[ប្រជុំកោះចចជីខាងត្បូង និងសាំងវិចខាងត្បូង]]។ វត្តមានរបស់មនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានកត់ត្រានៅអាហ្សង់ទីននាសម័យទំនើបនេះមានតាំងពីសម័យកាល Paleolithic ។{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}} ប្រទេសនេះស្ថិតនៅក្នុងអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៃតំបន់នេះក្នុងអំឡុងពេលសតវត្សទី 16 ។{{sfn|Crow|1992|p=128}} ប្រទេសអាហ្សង់ទីនរក្សាឋានៈជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួនជាមហាអំណាចកណ្តាលនៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិនិងជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់និងនៅអាមេរិចឡាទីន។ ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី 2 នៅអាមេរិកខាងត្បូងហើយជាប្រទេសធំទីបីនៅអាមេរិកឡាទីននិងជាសមាជិកនៃប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំ ៗ G-15 និង G-20 ។ វាក៏ជាសមាជិកស្ថាបនិករបស់ អង្គការសហប្រជាជាតិ ធនាគារពិភពលោក អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក Mercosur សហភាពប្រជាជាតិអាមេរិកខាងត្បូង សហគមន៍នៃរដ្ឋអាមេរិកឡាទីននិងការាបៀន និង អង្គការ Ibero អាមេរិកអាមេរិក ។ វាគឺជាប្រទេសដែលមានសន្ទស្សន៍ខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី 2 នៅអាមេរិកឡាទីនលើសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្សង់ទីន}} {{double image|right|SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|200|Pucará de Tilcara 01.JPG|200|The [[Cueva de las Manos|Cave of the Hands]] in [[Santa Cruz province, Argentina|Santa Cruz province]], with indigenous artwork dating from 13,000–9,000 years ago.|The fortification of ''[[Pucará de Tilcara]]'' in [[Jujuy Province]], part of the [[Inca Empire]].}} ដានដំបូងបំផុតនៃជីវិតមនុស្សនៅតំបន់ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអាហ្សង់ទីនត្រូវបានកត់ត្រាពីសម័យកាលប៉ាលេលីទិកដែលមានដានទៀតនៅ Mesolithic និង នីកូលថិច ។{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}} រហូតមកដល់សម័យអាណានិគមអឺរ៉ុប អាហ្សង់ទីនមានប្រជាជនតិចតួចណាស់ និងមានវប្បធម៌ចម្រុះខុសៗគ្នា។{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} ជនជាតិអឺរ៉ុបបានមកដល់តំបន់នេះជាលើកដំបូងជាមួយការធ្វើដំណើររបស់ Amerigo Vespucci 1502 ។ អ្នកធ្វើដំណើរអេស្ប៉ាញ Juan Díaz de Solís និង [Sebastian Cabot (អ្នករុករក)] បានធ្វើដំណើរទៅទឹកដីអាហ្សង់ទីននៅឆ្នាំ 1516 និង 1526។{{sfn|Crow|1992|p=128}} នៅឆ្នាំ 1536 Pedro de Mendoza បានបង្កើតការតាំងទីលំនៅតូចមួយនៃទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែរដែលត្រូវបានគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ 1541 ។{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} [[File:Smartin.JPG|thumb|upright|alt=Portrait of the General,|Portrait of General [[José de San Martin]], ''[[Libertadores|Libertador]]'' of Argentina, [[Chile]] and [[Peru]]|alt=Painting of San Martín holding the Argentine flag]] ក្នុងឆ្នាំ 1912 ប្រធានាធិបតី [លោក Roque SênenPeña] បានអនុម័តសិទ្ធិបោះឆ្នោតជាបុរសនិងជាសម្ងាត់ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យលោកHipólito Yrigoyen មេដឹកនាំសហជីពរណសិរ្សរួបរួម (UCR) ដើម្បីឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1916 ។ លោកបានអនុម័តកំណែទម្រង់សង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចនិងជំនួយបន្ថែមដល់កសិដ្ឋានតូចៗនិងអាជីវកម្ម។ អាហ្សង់ទីនបាននៅអព្យាក្រឹតក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី 1 ។ រដ្ឋបាលទី 2 របស់លោក Yrigoyen បានជួបប្រទះនឹងបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចដែលបានកើតមានដោយវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=7–178}} ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាហ្សង់ទីន}} [[File:29. July 2015Chile35.JPG|thumb|upright|alt=Mountain tops, with clouds shown.|[[Aconcagua]] is the [[Extremes of Altitude|highest mountain]] outside of Asia, at {{convert|6960.8|m|ft}}, and the highest point in the [[Southern Hemisphere]].<ref name="UNC-Sigma">{{cite web|url=http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |title=Informe científico que estudia el Aconcagua, el Coloso de América mide 6960,8 metros |language=Spanish |trans-title=Scientific Report on Aconcagua, the Colossus of America measures 6960,8m |year=2012 |publisher=[[Universidad Nacional de Cuyo]] |accessdate=3 September 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |archivedate=8 September 2012 |df= }}</ref> |alt=]] ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដី {{convert|2780400|km2|0|abbr=on}} ហើយមានទីតាំងនៅទ្វីអាមេរិកខាងត្បូង។ ចំណុចខ្ពស់ជាងគេបំផុតគឺតំបន់ Aconcagua ស្ថិតនៅក្នុងខេត្ត Mendoza ({{convert|6959|m|0|abbr=on}} លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ),<ref name=ignmax>{{cite web|url=http://www.ign.gob.ar/AreaProfesional/Geografia/DatosArgentina/MaximasAlturas |last=Albanese |first=Rubén |title=Alturas y Depresiones Máximas en la República Argentina |trans-title=Maximum peaks and lows in the Argentine Republic |publisher=Instituto Geográfico Nacional |place=Buenos Aires |year=2009 |language=Spanish |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723041514/http://www.ign.gob.ar/AreaProfesional/Geografia/DatosArgentina/MaximasAlturas |archivedate=23 July 2013 |deadurl=yes |df= }}</ref> ចំណុចទាបជាងគេបំផុតគឺតំបន់ Laguna del Carbón ស្ថិតក្នុងខេត្ត Santa Cruz ({{convert|-105|m|0|abbr=on}} ក្រោមនីវ៉ូទឹកសមុទ្។រ<ref name=ignmax/><ref>{{cite web|url=http://geology.com/below-sea-level/|last=Lynch|first=David K.|title=Land Below Sea Level|publisher=Geology – Geoscience News and Information|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140327144243/http://geology.com/below-sea-level/|archivedate=27 March 2014|deadurl=no}}</ref> ===ជីវចម្រុះ=== អាហ្សង់ទីនជាប្រទេសសម្បូរដោយជីវចម្រុះ។<ref name=cbd>{{cite web|url=http://www.cbd.int/countries/profile/?country=ar|title=Argentina – Main Details|publisher=Convention on Biological Diversity|place=Montreal, Canada|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019023006/http://www.cbd.int/countries/profile/?country=ar|archivedate=19 October 2013|deadurl=no}}</ref><ref name=cbd/> ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនេះ ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះសម្បូរជីវចម្រុះដោយមាន<ref name=cbd/><ref name=wcmc>{{cite web |title=Biodiversity 2005. Cambridge, UK: UNEP–WCMC – World Conservation Monitoring Centre of the United Nations Environment Programme. 2005 |url=https://www.bipindicators.net/system/resources/files/000/000/393/original/801.pdf?1480337758 |website=www.bipindicators.net}}</ref> * រុក្ខជាតិ 9,372 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ២៤) * បក្សី 1,038 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៤) * ថនិកសត្វ 375 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១២) * ល្មូន 338 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៦) * អំភីប 162 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៩) សួនឧទ្យានជាតិអាហ្សង់ទីន] បង្កើតបានបណ្តាញ 35 កន្លែងនៅប្រទេសអាហ្សង់ទីន។ ឧទ្យាននេះគ្របដណ្តប់លើបរិវេណដែលមានលក្ខណៈប្លែកៗជាច្រើនពីឧទ្យានជាតិបារីសនៅព្រំប្រទល់ខាងជើងជាមួយបូលីវីទៅកាន់ឧទ្យានជាតិ Tierra del Fuego នៅភាគខាងត្បូងនៃទ្វីបនេះ។ រដ្ឋបាលសួនឧទ្យានជាតិគឺជាភ្នាក់ងារមួយដែលថែរក្សានិងគ្រប់គ្រងឧទ្យានជាតិទាំងនេះរួមជាមួយនឹង បូជនីយដ្ឋានធម្មជាតិ និង ព្រៃព្រៃបម្រុង នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.parquesnacionales.gob.ar/institucional/objetivos-de-la-administracion/ |language=Spanish |title=Objetivos de la Administración |publisher=Administración de Parques Nacionales |accessdate=August 15, 2015 |archivedate=តុលា 29, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029082936/https://www.parquesnacionales.gob.ar/institucional/objetivos-de-la-administracion/ |url-status=dead }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== [[File:Koppen-Geiger Map ARG present.svg|thumb|Köppen-Geiger climate classification map for Argentina.<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |page=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |url=https://www.nature.com/articles/sdata2018214 |language=en |issn=2052-4463}}</ref>]] ជាទូទៅ ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានអាកាសធាតុសំខាន់ៗចំនួនបួនគឺ ក្តៅ ក្ដៅស្ងួត ត្រជាក់ស្ងួត និងត្រជាក់។<ref name=arggov>{{cite web|url=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1483 |title=Geography and Climate of Argentina |publisher=Government of Argentina |accessdate=28 August 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220215355/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1483 |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |page=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214}}</ref> ថ្វីបើតំបន់ដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេគឺអាកាសធាតុក្តៅល្មម ក៏អាកាសធាតុអាហ្សង់ទីនមានបរិមាណពិសេសនៃភាពសម្បូរបែបនៃអាកាសធាតុ។<ref name = FAO>{{cite web |url= http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Argentina/argentina.htm |title= Argentina |work= Country Pasture/Forage Resource Profiles |publisher= Food and Agriculture Organization |accessdate= 7 June 2015}}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាហ្សង់ទីន}} ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Casa Rosada (8192119019).jpg|thumb|left|upright=1.05|[[Casa Rosada]], workplace of the [[President of Argentina|President]]]] អាហ្សង់ទីនគឺជាសាធារណរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 1}} រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រព័ន្ធនៃការបែងចែកអំណាចដែលបានកំណត់ដោយ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន ដែលជាឯកសារច្បាប់កំពូលរបស់ប្រទេស។ ===ខេត្ត=== ប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាសហព័ន្ធនៃខេត្តចំនួន 23 និងទីក្រុងមួយនៃទីក្រុងស្វ័យភាព ប៊ុយណូស៊ែរ។ ខេត្ដត្រូវបានបែងចែកសម្រាប់គោលបំណងរដ្ឋបាលទៅជានាយកដ្ឋាននិងក្រុងនានា លើកលែងតែក្រុងប៊ុយណូស៊ែរ។ ទីក្រុង Buenos Aires ត្រូវបានបែងចែកជាសង្កាត់តូចៗ។ ខេត្តនានាមានអំណាចទាំងអស់ដែលពួកគេបានជ្រើសរើសមិនឱ្យផ្ទេរទៅរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 121}} ពួកគេត្រូវតែជាសាធារណរដ្ឋតំណាង និងមិនត្រូវផ្ទុយនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 5–6}} ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមឯករាជ្យទីក្រុងសំខាន់ៗនិងតំបន់ជុំវិញរបស់ពួកគេ បានក្លាយទៅជាខេត្តទោះបីជាការអន្តរាគមរបស់ពួកគេ។ ច្បាប់ឆ្នាំ 1862 ត្រូវបានកំណត់ថាជាដែនដីជាតិ ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សហព័ន្ធប៉ុន្តែនៅខាងក្រៅព្រំដែននៃខេត្ត។ នៅឆ្នាំ 1884 ពួកគេបានធ្វើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋបាលនៃ Misiones, Formosa, Chaco, La Pampa, Neuquén, Rio Negro, Chubut, Santa Cruz និង Tierra del Fuego ។{{sfn|Rock|1987|p=155}} ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== [[File:G20 2016 leaders.jpg|thumb|alt=Presidents all standing together.|Argentina is one of [[G-20 major economies]].]] គោលនយោបាយការបរទេសត្រូវបានគ្រប់គ្រងជាផ្លូវការដោយក្រសួងការបរទេស, ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិនិងការគោរពបូជា ដែលជាទំនួលខុសត្រូវសម្រាប់ប្រធានាធិបតី។ ប្រទេសនេះគឺជាប្រទេសមហាអំណាច G-15 និង G-20 នៃពិភពលោកនិងជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក និងអង្គការប្រជាជាតិអាមេរិច។ ប្រទេសនេះបានទាមទារផ្ទៃដី {{convert|965597|km2|abbr=on}} ក្នុងតំបន់អង់តាកទិកចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1904។<ref>{{cite web|url=http://www.marambio.aq/baseorcadas.html|title=Destacamento Naval Orcadas|trans-title=Orcadas Naval Base|publisher=Fundación Marambio|place=Buenos Aires|year=1999|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202221405/http://www.marambio.aq/baseorcadas.html|archivedate=2 December 2013|deadurl=no}}</ref> អាហ្សង់ទីនមានជម្លោះលើដែនដីកោះ Falkland និង South Georgia and South Sandwich Islands ដែលបច្ចុប្បន្នគ្រប់គ្រងដោយចក្រភពអង់គ្លេស។ ===កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ=== ប្រធានាធិបតីទទួលបានងារជាមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្សង់ទីន ដែលជាផ្នែកមួយនៃក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ដែលកំណត់ការងារយ៉ាងតឹងរឹងរវាងប្រព័ន្ធការពារជាតិនិងប្រព័ន្ធសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង។ ប្រព័ន្ធការពារជាតិគឺជាការទទួលខុសត្រូវផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 125–126}} ដែលសម្របសម្រួលដោយក្រសួងការពារជាតិហើយមានកងទ័ពជើងទឹកនិងកងទ័ពអាកាស។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/military_branches.html|title=Argentina – Military branches|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103093751/http://www.indexmundi.com/argentina/military_branches.html|archivedate=3 November 2012|deadurl=no}}</ref> Ruled and monitored by Congress{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 21, 75, 99}}<ref name=resdal>{{cite web|url=http://www.resdal.org/ing/atlas/atlas12-ing-10-argentina.pdf|format=PDF|title=A Comparative Atlas of Defense in Latin America and Caribbean – Argentina|publisher=RESDAL – Red de Seguridad y Defensa de América Latina|place=Buenos Aires|year=2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508122931/http://www.resdal.org/ing/atlas/atlas12-ing-10-argentina.pdf|archivedate=8 May 2014|deadurl=no}}</ref> វាត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅលើគោលការណ៍សំខាន់នៃការការពារខ្លួនស្របច្បាប់ពោលគឺការធ្វើគ្របដណ្ដប់នូវការឈ្លានពានខាងយោធាខាងក្រៅដើម្បីធានាដល់សេរីភាពរបស់ប្រជាជនអធិបតេយ្យជាតិនិងបូរណភាពទឹកដី។<ref name=resdal/> បេសកកម្មបន្ទាប់បន្សំរបស់ខ្លួនរួមបញ្ចូលទាំងការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះប្រតិបត្តិការពហុជាតិនៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃអង្គការសហប្រជាជាតិចូលរួមក្នុងបេសកកម្មគាំទ្រផ្ទៃក្នុងជួយដល់ប្រទេសជាមិត្តនិងបង្កើតប្រព័ន្ធការពារថ្នាក់ក្រោម។<ref name=resdal/> [[File:ARA Almirante Brown D 10 (cropped).jpg|thumb|right|upright=0.8|Argentine destroyer [[ARA Almirante Brown (D-10)|ARA ''Almirante Brown'' (D-10)]]<ref name="ARA Almirante Brown (D-10)">Maritime Archeology and History, Navy of the Argentine Republic, [http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Argentina/ArmadaHoy/AlmBrownmeko360.htm ARA ''Almirante Brown'' (D-10).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409042220/http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Argentina/ArmadaHoy/AlmBrownmeko360.htm |date=2016-04-09 }} URL accessed on 15 October 2006.</ref>]] យោធាគឺជាការស្ម័គ្រចិត្ត ដែលបេក្ខជនត្រូវមានអាយុចាប់ពី 18 ឆ្នាំដល់ 24 ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/military_service_age_and_obligation.html|title=Argentina – Military service age and obligation|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103093806/http://www.indexmundi.com/argentina/military_service_age_and_obligation.html|archivedate=3 November 2012|deadurl=no}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 2007 អាហ្សង់ទីន បានបញ្ជូន ឧទ្ធម្ភាគចក្រ ទូក និងរោងចក្រចម្រោះទឹកត្រូវបានបញ្ជូនដើម្បីជួយ [[បូលីវី]] ប្រឆាំងនឹងទឹកជំនន់ដ៏អាក្រក់បំផុតរបស់ពួកគេក្នុងពេលជាច្រើនទសវត្ស។<ref>{{cite web|url=http://www.gacetamarinera.com.ar/index.php?SESID=662a1ef16ed420aeb93b117d1c4fabc6&mp_id=1&mp_op=1&seccion=principal&nota_id=3209|title=Gaceta Marinera – Portal Oficial de Noticias de la Armada Argentina|first=Armada|last=Argentina|website=Gacetamarinera.com.ar|accessdate=3 December 2017|archivedate=13 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513095337/https://gacetamarinera.com.ar/?SESID=662a1ef16ed420aeb93b117d1c4fabc6&mp_id=1&mp_op=1&seccion=principal&nota_id=3209|url-status=dead}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 2010 កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក៏បានចូលរួមផងដែរនៅក្នុង ការឆ្លើយតបមនុស្សធម៌ដោយរដ្ឋាភិបាលជាតិបានជួយបន្ទាប់ពីការរញ្ជួយដីនៅហៃទីឆ្នាំ 2010 និងនៅស៊ីលី ផងដែរ។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាហ្សង់ទីន}} [[File:Bodega chakana hacia la montaña.jpg|thumb|upright|alt=Field|[[Agriculture in Argentina|Argentine agriculture]] is relatively capital intensive, today providing about 7% of all employment.<ref name=mecon>{{cite web|url=http://www.mecon.gov.ar/ |title=Ministerio de Hacienda y Finanzas Públicas – Hacienda, Finanzas, Política Económica, Comercio Interior, Comercio Exterior, Ingresos Públicos, Información Económica, Gobierno, Organismos |publisher= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019024050/http://www.mecon.gov.ar/ |archivedate=19 October 2013}}</ref>]] ដោយទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីធនធានធម្មជាតិសម្បូរបែបម នុស្សដែលមានអក្ខរភាពខ្ពស់ មូលដ្ឋានឧស្សាហកម្មចម្រុះនិងវិស័យកសិកម្មដែលនាំមុខទៅរកការនាំចេញសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាប្រទេសធំទី 3 របស់អាមេរិកឡាទីន<ref name=wsj1>{{cite news|url=https://www.wsj.com/article/BT-CO-20130403-713853.html|title=Exchanges in Argentina Move Toward Greater Integration|work=The Wall Street Journal|place=New York|date=3 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307022904/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20130403-713853.html|archivedate=7 March 2014|deadurl=no}}</ref> និងធំលំដាប់ទី២នៅអាមេរិកខាងត្បូង<ref>{{cite news |last1=Devereux |first1=Charlie|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-09-18/argentina-s-economy-expanded-2-3-in-second-quarter|title=Argentina's Economy Expanded 2.3% in Second Quarter |publisher=Bloomberg |date=18 September 2015 |accessdate=12 October 2015}}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ 85 ក្នុងចំណោម 180 ប្រទេសក្នុងសន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយឆ្នាំ 2017 របស់អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017|title=Corruption Perceptions Index 2017|publisher=Transparency International|year=2017|accessdate=11 April 2018|archivedate=11 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511131023/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2014/results|format=|title=Corruption Perceptions Index 2014|publisher=Transparency International|year=2014|accessdate=11 April 2018|archivedate=18 មេសា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418235053/https://www.transparency.org/cpi2014/results|url-status=dead}}</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== [[File:Montaje de Atucha II.jpg|thumb|upright=0.9|[[Atucha I Nuclear Power Plant|Atucha Nuclear Power Plant]] was the first nuclear power plant in [[Latin America]].<ref>[http://www.natcapsolutions.org/publications_files/BrittlePower/BrittlePower_Parts123.pdf Brittle Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402203813/http://www.natcapsolutions.org/publications_files/BrittlePower/BrittlePower_Parts123.pdf |date=2016-04-02 }}, p. 144.</ref> The electricity comes from 3 operational [[nuclear reactor]]s: The [[Embalse Nuclear Power Station]], the [[Atucha I Nuclear Power Plant|Atucha I]] and [[Atucha II Nuclear Power Plant|II]].]] Córdobaគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មដ៏ធំរបស់ប្រទេសអាហ្សង់ទីនដែលធ្វើជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់លោហៈធាតុរថយន្ដនិងផលិតគ្រឿងបន្លាស់រថយន្ត។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{Multiple image |align =left |direction=vertical |width =215 |image1=199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg |caption1= |image2= Ezeizaaero.jpg |caption2=អាកាសយាន្តដ្ឋាន Ministro Pistarini បើកក្នុងឆ្នាំ 1949 }} អាហ្សង់ទីនមានប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំបំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនដោយមានផ្លូវដែក {{convert|36966|km|abbr=on}} ក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/railways.html|title=Argentina – Railways|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407074801/http://www.indexmundi.com/argentina/railways.html|archivedate=7 April 2014|deadurl=no}}</ref> វាធ្វើឱ្យខេត្តទាំង២៣ និងរដ្ឋធានី ព្រមទាំងប្រទេសជិតខាងអាចទំនាក់ទំនងគ្នាបាន។<ref name=eotn1>{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Argentina-TRANSPORTATION.html|title=Argentina – Transportation|publisher=Encyclopedia of the Nations|year=2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927095951/http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Argentina-TRANSPORTATION.html|archivedate=27 September 2013|deadurl=no}}</ref> [[File:200 Series at San José de Flores.jpg|thumb|alt=Underground railway.|[[Buenos Aires Underground]], is the first underground railway in [[Latin America]], the [[Southern Hemisphere]] and the [[hispanophone|Spanish speaking world]].<ref>[http://www.ambito.com/noticia.asp?id=718445 Se cumplieron 100 años del primer viaje en subte] – Ambito, 1 December 2013.</ref>]] ===ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងការទំនាក់ទំនង=== [[File:Estudio Pais1.JPG|thumb|alt=TV Studio.|"''Estudio Pais 24, the Program of the Argentines''" in [[TV Pública Digital (Argentina)|Channel 7]], the first television station in the country|alt=]] វិស័យព័ត៌មានត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីនដោយមានជាងពីររយកាសែត។ អាហ្សង់ទីនចាប់ផ្ដើមមានវិទ្យុនៅថ្ងៃទី២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{cite web|url=http://www.pateplumaradio.com/south/misc/argendx.html|last=Moore|first=Don|title=Radio with a past in Argentina|year=1995|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523000648/http://www.pateplumaradio.com/south/misc/argendx.html|archivedate=23 May 2013|deadurl=no}}</ref> ត្រឹមឆ្នាំ២០១១ អាហ្សង់ទីនក៏មានប្រព័ន្ធគ្របដណ្ដប់ខ្ពស់បំផុតនៃបណ្តាញទូរគមនាគមន៍ក្នុងចំនោមមហាអំណាចឡាទីនអាមេរិក: ប្រហែល 67% នៃប្រជាជនរបស់ខ្លួនមានអ៊ិនធឺណិតនិង 137,2% ជាទូរស័ព្ទដៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.internetworldstats.com/south.htm|title=South America|publisher=IWS–ITU – Internet World Stats|year=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402230620/http://www.internetworldstats.com/south.htm|archivedate=2 April 2014|deadurl=no}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== អាហ្សង់ទីនទទួលបានបីរង្វាន់ណូបែលនៅក្នុងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការស្រាវជ្រាវអវកាសក៏បានក្លាយជាសកម្មភាពកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីន។ ផ្កាយរណបដែលផលិតដោយអាហ្សង់ទីនរួមមាន LUSAT-1 (1990), Víctor-1 (1996), PEHUENSAT-1 (2007),<ref>{{cite web |url=http://www.aate.org/pehuensat.html |title=PEHUENSAT-1 |language=Spanish |publisher=Asociación Argentina de Tecnología Espacial |access-date=2019-01-29 |archivedate=2007-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070117023136/http://www.aate.org/pehuensat.html |url-status=dead }}</ref> និងផ្កាយរណបដែលផលិតដោយ CONAEដែលជាទីភ្នាក់ងារអវកាសអាហ្សង់ទីន<ref>{{cite web|url=http://momento24.com/en/2010/03/20/argentine-satellite-sac-d-will-be-presented-in-bariloche/ |title='Argentine satellite SAC-D' will be presented in Bariloche |publisher=Momento 24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323115731/http://momento24.com/en/2010/03/20/argentine-satellite-sac-d-will-be-presented-in-bariloche/ |archivedate=23 March 2010}}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានកម្មវិធីផ្កាយរណប, ស្ថានីយ៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ជំនាន់ទី 4) និងក្រុមហ៊ុនថាមពលនុយក្លេអ៊ែរសាធារណៈ INVAP ដែលផ្តល់ឱ្យប្រទេសមួយចំនួននូវថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name=science>[https://web.archive.org/web/20080617145706/http://www.argentina.ar/sw_seccion.php?id=124&idioma_sel=en Science and Education in Argentina]. argentina.ar</ref> ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅប្រទេសអាហ្សង់ទីនត្រូវបានកំណត់ដោយការផ្តល់វប្បធម៌របស់ខ្លួន និងទ្រព្យសម្បត្តិធម្មជាតិច្រើននិងប្លែកៗរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសនេះមានភ្ញៀវទេសចរ 5,57 លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ 2013 ដោយចាត់ទុកថាមានចំនួនទេសចរអន្ដរជាតិដែលជាគោលដៅទេសចរណ៍កំពូលនៅអាមេរិកខាងត្បូងនិងទី 2 នៅអាមេរិកខាងត្បូងបន្ទាប់ពីម៉ិកស៊ិក។<ref name=UNWTO2014>{{cite web |url=http://mkt.unwto.org/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |title=UNWTO Tourism Highlights, 2014 Edition |publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO) |accessdate=27 April 2015 |archivedate=27 មេសា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427093655/http://mkt.unwto.org/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |url-status=dead }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:Avenida Callao al 500.jpg|thumb|alt=Buildings|[[Balvanera]], Buenos Aires, filled with picturesque Dutch style tenements.]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ អាហ្សង់ទីនមានប្រជាជន 40,091,359 នាក់<ref name="pop2009">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706084227/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|archivedate=6 July 2011|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|title= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001–2015|work=Gustavo Pérez|format= PDF|publisher=[[INDEC]]|page= 16|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/ |title=Censo 2010: Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas |language=Spanish |publisher=Censo2010.indec.gov.ar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615003729/http://www.censo2010.indec.gov.ar/ |archivedate=15 June 2011 |deadurl=yes |df= }}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបីនៅអាមេរិកខាងត្បូងក្នុងចំនួនប្រជាជនសរុបនិងទី 33 នៅទូទាំងពិភពលោក។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ 15 នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៃដីដែលទាបជាងមធ្យមភាគពិភពលោក 50 នាក់។ អត្រាកំណើនប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ 2010 គឺប្រមាណជា 1,03% ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយអត្រាកំណើតនៃការកើតកូន 17,7 លើ 1000 នាក់និងអត្រាមរណភាព 7,4 នាក់ក្នុង 1000 នាក់។ អត្រាអន្តោប្រវេសន៍សុទ្ធ] មានចាប់ពីអន្តោប្រវេសន៍សូន្យដល់ 4 នាក់ក្នុងចំនោម 1000 នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។{{citation needed|date=June 2017}} ប្រទេសអាហ្សង់ទីនបានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេនៅអាមេរិចឡាទីននិងជាប្រទេសទី 2 នៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យអាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នានៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2012368514_argentina16.html |title=Argentina becomes second nation in Americas to legalize gay marriage |publisher=seattletimes.nwsource.com |date=15 July 2010 |accessdate=15 July 2010 |first=Juan |last=Forero |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521221225/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2012368514_argentina16.html |archivedate=21 May 2011}}</ref> ហើយវាក៏ជាប្រទេសទ១០ ក្នុងពិភពលោកដែលអនុញ្ញាតរឿងនេះ.<ref>{{cite news |last=Fastenberg |first=Dan |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2005678,00.html |title=International Gay Marriage |work=Time |date=22 July 2010 |accessdate=20 November 2011 |archive-date=13 សីហា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813110846/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2005678,00.html |url-status=dead }}</ref> ===សាសនា=== [[File:Papa Francisco na JMJ - 24072013.jpg|thumb|upright|[[Pope Francis|Francis]], the first pope from the New World, was born and raised in Argentina.|alt=]] រដ្ឋធម្មនុញ្ញអនុញ្ញាតឱ្យមានសេរីភាពក្នុងការកាន់[[សាសនា]]។ {{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 14, 20}} ថ្វីបើវាមិនអនុវត្តន៏ជាផ្លូវការឬជាជំនឿរបស់រដ្ឋក៏ដោយ {{sfnm|1a1=Fayt|1y=1985|1p=347|2a1=Bidart Campos|2y=2005|2p=53}} សាសនាគ្រិស្តជាសាសនាដែលគេប្រកាន់យក។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 2}}{{efn-ua|In practice this privileged status amounts to tax-exempt school subsidies and licensing preferences for radio broadcasting frequencies.<ref name=irfr1/>}} ===នគរូបនីយកម្ម=== ប្រទេសអាហ្សង់ទីនត្រូវបានធ្វើនគរូបនីយកម្មយ៉ាងខ្លាំងដោយប្រជាជន 92% រស់នៅក្នុងទីក្រុង។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/urbanization.html|title=Argentina – Urbanization|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|date=26 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102145553/http://www.indexmundi.com/ARGENTINA/urbanization.html|archivedate=2 November 2012|deadurl=no}}</ref> ===ការអប់រំ=== [[File:World map of countries by literacy rate.svg|thumb|upright=1.75|Argentina has historically been placed high in the [[List of countries by literacy rate|global rankings of literacy]], with rates similar to those of developed countries.|alt=]] រដ្ឋអាហ្សង់ទីនធានានូវការអប់រំសាធារណៈជាសកលនិងមិនគិតថ្លៃសំរាប់គ្រប់កម្រិត។{{efn-ua|The post-graduate sub-level of higher education is usually paid.}} ការទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យផ្នែកអប់រំត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅតាមបណ្ដាសហព័ន្ធនិងខេត្ត។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះតួនាទីរបស់វិស័យឯកជនបានរីកចម្រើនក្នុងគ្រប់ជំហានសិក្សា។ ===វិស័យសុខាភិបាល=== [[File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg|thumb|The University of Buenos Aires School of Medicine, alma mater to many of the country's 3,000 medical graduates, annually<ref>{{cite web|url=http://www.ama-med.org.ar/ |title=AMA |publisher=Ama-med.org.ar | archiveurl= https://web.archive.org/web/20100413102652/http://www.ama-med.org.ar/| archivedate= 13 April 2010 | deadurl= no}}</ref>]] ការទទួលបានការថែទាំសុខភាពក៏បានកាត់បន្ថយ អត្រាមរណៈរបស់ទារក ពី 70 ក្នុង 1000 កំណើតរស់នៅក្នុងឆ្នាំ 1948<ref name=un97>''UN Demographic Yearbook. Historical Statistics. 1997''.</ref> to 12.1 ក្នុងឆ្នាំ 2009 និងបង្កើនអាយុសង្ឃឹមរស់ពី 60 ទៅ 76 ឆ្នាំ។<ref name=un97/> ==វប្បធម៌== [[File:El Ateneo Grand Splendid, Buenos Aires (38984631534).jpg|thumb|[[El Ateneo Grand Splendid]] was named the second most beautiful bookshop in the world by ''[[The Guardian]]''.<ref name="TheGuardian">{{cite web |title=Top shelves |first=Sean |last=Dodson |url=https://www.theguardian.com/books/2008/jan/11/bestukbookshops |work=The Guardian |location=London |date=11 January 2008 |accessdate=10 May 2015 |quote=2) El Ateneo in Buenos Aires}}</ref>]] ប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាប្រទេសពហុវប្បធម៌ដែលទទួលឥទ្ធិពលអឺរ៉ុបយ៉ាងខ្លាំង។ វប្បធម៌សម័យទំនើបអាហ្សង់ទីនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយ អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ និងអន្តោប្រវេសន៍អ៊ឺរ៉ុបផ្សេងទៀតមកពីប្រទេសបារាំង ចក្រភពអង់គ្លេសនិងអាល្លឺម៉ង់ និងប្រទេសដទៃទៀត។ ===អក្សរសាស្ត្រ=== [[File:Argentine literature.jpg|thumb|upright=0.9|Four of the most influential Argentine writers. Top-left to bottom-right: [[Julio Cortázar]], [[Victoria Ocampo]], [[Jorge Luis Borges]] and [[Adolfo Bioy Casares]]|alt=Mosaic image showing the four photographs]] ចលនាទំនើបនិយមបានឈានចូលដល់សតវត្សរ៍ទី 20 រួមទាំងនិទស្សន្តដូចជា Leopoldo Lugones និង Alfonsina Storni{{sfn|Young|Cisneros|2010|pp=51–52}}។ ===តន្ត្រី=== ប្រភេទច្រៀងបែបមនោសញ្ចេតនារួមមានតារាចម្រៀងល្បីល្បាញអន្តរជាតិដូចជា Sandro de América ជាដើម។ ប្រភេទតន្ត្រីដ៏ពេញនិយមមួយផ្សេងទៀតនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺ Cumbia villera គឺជាប្រភេទតន្ត្រីដើមរបស់ប្រទេសអាហ្សង់ទីនហើយមានប្រជាប្រិយភាពនៅទូទាំងអាមេរិកឡាទីននិងសហគមន៍ឡាទីននៅបរទេស។<ref name="rollingstone">[https://www.rollingstone.com.ar/583428 "El ritmo de la villa", Rolling Stone]</ref> ===ស្ថាបត្យកម្ម=== {{main|Architecture of Argentina}} [[File:Cabildo de Buenos Aires, calle Bolivar.jpg|thumb|upright=1.3|View of Bolívar Street facing the [[Buenos Aires Cabildo|Cabildo]] and [[Avenida Roque Sáenz Peña|Diagonal Norte]], on Buenos Aires' historical center. The city's characteristic convergence of diverse architectural styles can be seen, including [[Spanish Colonial architecture|Spanish Colonial]], [[Beaux-Arts architecture|Beaux-Arts]], and [[modernist architecture]].]] ស្ថាបត្យករជនជាតិអាហ្សង់ទីនជាច្រើន បានបង្កើននូវទេសភាពទីក្រុងរបស់ពួកគេដូចជា លោក Juan Antonio Buschiazzo បានជួយធ្វើឱ្យមានប្រជាប្រិយភាព ស្ថាបត្យកម្ម Beaux-Arts និង Francisco Gianotti ដោយរួមបញ្ចូល Art Nouveau ជាមួយរចនាបទអ៊ីតាលី ដែលបានបន្ថែម flair ទៅទីក្រុងអាហ្សង់ទីនក្នុងអំឡុងពេលដើមសតវត្សទី 20 ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=តំ.ក្រៅ}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==Bibliography== ;ឯកសារច្បាប់ {{refbegin}} * {{citation|url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |title=Constitution of the Argentine Nation |authors=National Constituent Convention |place=Santa Fe |date=22 August 1994 |ref={{harvid|Constitution of Argentina}} |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040509144959/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |archivedate= 9 May 2004 |df= }} {{refend}} ;អត្ថបទ {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last1=Bolt|first1=Jutta|last2=Van Zanden|first2=Jan Luiten|title=The First Update of the Maddison Project; Re-estimating Growth Before 1820|url=http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx|format=XLS|work=Maddison Project Working Paper 4|year=2013|ref=harv|accessdate=2019-01-29|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105044340/http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx|dead-url=yes}} * {{cite journal|last1=Colantoni|first1=Laura|last2=Gurlekian|first2=Jorge|title=Convergence and intonation. Historical evidence from Buenos Aires Spanish|journal=Bilingualism: Language and Cognition|volume=7|issue=2|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge, UK|date=August 2004|pages=107–19|doi=10.1017/S1366728904001488|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Cruz, Jr.|first1=Arturo|title=Glory Past but Not Forgotten|work=Insight on the News|volume=6|issue=32|publisher=News World Communications|place=New Yorkdate=6 August 1990|page=8|ref={{harvid|Cruz|1990}}}} * {{cite journal|last1=DellaPergola|first1=Sergio|authorlink=Sergio DellaPergola|title=World Jewish Population, 2013|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3113|format=PDF|volume=113|editor1-last=Dashefsky|editor1-first=Arnold|editor1-link=Arnold Dashefsky|editor2-last=Sheskin|editor2-first=Ira|work=The American Jewish Year Book, 2013|publisher=Springer|place=Dordrecht, The Netherlands|year=2013|pages=279–358|isbn=978-3-319-01658-0|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Long|first1=Marshall|title=What is So Special About Shoebox Halls? Envelopment, Envelopment, Envelopment|url=http://mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf|format=PDF|work=Acoustics Today|volume=5|issue=2|publisher=ASA – Acoustical Society of America|date=April 2009|pages=21–25|doi=10.1121/1.3182843|ref=harv|accessdate=2019-01-29|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808081005/http://www.mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Malamud|first=Andrés|title=A Leader Without Followers? The Growing Divergence Between the Regional and Global Performance of Brazilian Foreign Policy|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-politics-and-society_fall-2011_53_3/page/n6|journal=Latin American Politics and Society|volume=53|issue=3|publisher=Institute of Social Sciences of the University of Lisbon|place=Lisbon|year=2011|pages=1–24|ref=harv|doi=10.1111/j.1548-2456.2011.00123.x}} * {{cite journal|last1=Mallimaci|first1=Fortunato|last2=Esquivel|first2=Juan Cruz|last3=Irrazábal|first3=Gabriela|title=Primera Encuesta Sobre Creencias y Actitudes Religiosas En Argentina|url=http://www.ceil-conicet.gov.ar/wp-content/uploads/2013/02/encuesta1.pdf|format=PDF|publisher=CONICET – Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas|place=Buenos Aires|date=26 August 2008|language=Spanish|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Moore|first1=Don|title=Argentina: Radio with a Past|work=Monitoring Times|publisher=Grove Enterprises|place=Brasstown, NC|date=January 1995|ref=harv}} * {{cite journal |last1=Solomon |first1=Hussein |title=South African Foreign Policy, Middle Power Leadership and Preventive Diplomacy |url=http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |format=PDF |publisher=Centre for International Political Studies |place=Pretoria, South Africa |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419052314/http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |archivedate=19 April 2014 |df= }} {{refend}} ;សៀវភៅ {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Abad de Santillán|first=Diego|authorlink=Diego Abad de Santillán|title=Historia Argentina|publisher=Tipográfica Editora Argentina|place=Buenos Aires|year=1971|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last1=Adler|first1=Emanuel|last2=Greve|first2=Patricia|title=Globalising the Regional, Regionalising the Global|series=Review of International Studies|volume=35|contribution=When security community meets balance of power: overlapping regional mechanisms of security governance|editor-last=Fawn|editor-first=Rick|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|year=2009|pages=59–84|isbn=978-0-521-75988-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Aeberhard|first1=Danny|last2=Benson|first2=Andrew|last3=Phillips|first3=Lucy|title=The rough guide to Argentina|url=https://archive.org/details/roughguidetoarge0000aebe_z0y6|publisher=Rough Guides|place=London|year=2000|isbn=978-1-85828-569-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Akstinat|first=Björn|title=Handbuch der deutschsprachigen Presse im Ausland|publisher=IMH–Verlag|place=Berlin|year=2013|language=German|isbn=978-3-9815158-1-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Arbena|first=Joseph|title=Sport in Latin America and the Caribbean|contribution=In Search of the Latin American Female Athlete|editor-last1=Arbena|editor-first1=Joseph|editor-last2=LaFrance|editor-first2=David Gerald|publisher=Rowman & Littlefield|place=Lanham, MD|year=2002|pages=219–32|isbn=978-0-8420-2821-9|ref=harv}} * {{cite book|editor-last1=Arbena|editor-first1=Joseph|editor-last2=LaFrance|editor-first2=David Gerald|title=Sport in Latin America and the Caribbean|publisher=Rowman & Littlefield|place=Lanham, MD|year=2002|isbn=978-0-8420-2821-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Barnes|first=John|title=Evita, First Lady: A Biography of Eva Perón|url=https://archive.org/details/evitafirstlady00john|publisher=Grove Press|place=New York|year=1978|isbn=978-0-8021-3479-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Bidart Campos|first=Germán J.|title=Manual de la Constitución Reformada|volume=I|publisher=Ediar|place=Buenos Aires|year=2005|language=Spanish|isbn=950-574-121-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Bloom|first=Harold|title=The Western Canon: The Books and School of the Ages|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|publisher=Harcourt Brace & Company|place=New York|year=1994|isbn=978-1-57322-514-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Boughton|first=James M.|title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990–1999|publisher=International Monetary Fund|place=Washington, DC|year=2012|isbn=978-1-61635-084-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Calvo|first=Carlos|title=Anales históricos de la revolucion de la América latina, acompañados de los documentos en su apoyo. Desde el año 1808 hasta el reconocimiento de la independencia de ese extenso continente|volume=2|publisher=A. Durand|place=Paris|year=1864|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Crooker|first=Richard A.|title=Argentina|publisher=Infobase Publishing|place=New York|year=2009|isbn=978-1-4381-0481-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Crow|first=John A.|title=The Epic of Latin America|url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow|edition=4th|publisher=University of California Press|place=Berkeley|year=1992|isbn=978-0-520-07723-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Díaz Alejandro|first=Carlos F.|title=Essays on the Economic History of the Argentine Republic|url=https://archive.org/details/essaysoneconomic0000diaz|publisher=Yale University Press|place=New Haven, CT|year=1970|isbn=978-0-300-01193-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Dougall|first=Angus|title=The Greatest Racing Driver|publisher=Balboa Press|place=Bloomington, IN|year=2013|isbn=978-1-4525-1096-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Edwards|first=Todd L.|title=Argentina: A Global Studies Handbook|url=https://archive.org/details/argentinaglobals0000edwa|publisher=ABC-CLIO|place=Santa Barbara, CA|year=2008|isbn=978-1-85109-986-3|ref=harv}} * {{cite book|last1=Epstein|first1=Edward|last2=Pion-Berlin|first2=David|title=Broken Promises?: The Argentine Crisis and Argentine Democracy|contribution=The Crisis of 2001 and Argentine Democracy|editor-last1=Epstein|editor-first1=Edward|editor-last2=Pion-Berlin|editor-first2=David|publisher=Lexington Books|place=Lanham, MD|year=2006|pages=3–26|isbn=978-0-7391-0928-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Fayt|first=Carlos S.|authorlink=Carlos Fayt|title=Derecho Político|volume=I|edition=6th|publisher=Depalma|place=Buenos Aires|year=1985|language=Spanish|isbn=978-950-14-0276-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Fearns|first1=Les|last2=Fearns|first2=Daisy|title=Argentina|url=https://archive.org/details/argentina0000fear_l2j3|publisher=Evans Brothers|place=London|year=2005|isbn=978-0-237-52759-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Ferro|first=Carlos A.|title=Historia de la Bandera Argentina|publisher=Ediciones Depalma|place=Buenos Aires|year=1991|language=Spanish|isbn=978-950-14-0610-8|ref=harv}} * {{cite book|last1=Foster|first1=David W.|last2=Lockhart|first2=Melissa F.|last3=Lockhart|first3=Darrell B.|title=Culture and Customs of Argentina|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00fost|publisher=Greenwood Publishing Group|place=Westport, CT|year=1998|isbn=978-0-313-30319-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Friedman|first=Ian C.|title=Latino Athletes|url=https://archive.org/details/latinoathletesat00ianc|publisher=Infobase Publishing|place=New York|year=2007|isbn=978-1-4381-0784-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Galasso|first=Norberto|authorlink=Norberto Galasso|title=Historia de la Argentina, vol. I&II|publisher=Colihue|place=Buenos Aires|year=2011|language=Spanish|isbn=978-950-563-478-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|authorlink=Samuel P. Huntington|title=Globalization, Power, and Democracy|url=https://archive.org/details/globalizationpow0000unse|contribution=Culture, Power, and Democracy|editor-last=Plattner|editor-first=Marc|editor2-last=Smolar|editor2-first=Aleksander|publisher=The Johns Hopkins University Press|place=Baltimore, MD|year=2000|pages=[https://archive.org/details/globalizationpow0000unse/page/3 3]–13|isbn=978-0-8018-6568-8|ref=harv}} * {{cite book|last=King|first=John|title=Magical Reels: A History of Cinema in Latin America|url=https://archive.org/details/magicalreelshist0000king_l8g8|series=Critical Studies in Latin American & Iberian Cultures|publisher=Verso|place=London|year=2000|isbn=978-1-85984-233-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Kopka|first=Deborah|title=Central & South America|url=https://archive.org/details/centralsouthamer0000kopk|publisher=Lorenz Educational Press|place=Dayton, OH|year=2011|isbn=978-1-4291-2251-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Lake|first=David|title=Globalising the Regional, Regionalising the Global|series=Review of International Studies|volume=35|contribution=Regional Hierarchies: Authority and Local International Order|editor-last=Fawn|editor-first=Rick|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge, UK|year=2009|pages=35–58|isbn=978-0-521-75988-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Levene|first=Ricardo|title=Desde la Revolución de Mayo a la Asamblea de 1813–15|series=Historia del Derecho Argentino|volume=IV|publisher=Editorial G. Kraf|place=Buenos Aires|year=1948|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Lewis|first=Daniel K.|title=The History of Argentina|url=https://archive.org/details/historyofargenti00lewi|series=Palgrave Essential Histories Series|publisher=Palgrave Macmillan|place=New York|year=2003|isbn=978-1-4039-6254-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last1=Lewis|editor-first1=M. Paul|editor-last2=Simons|editor-first2=Gary F.|editor-last3=Fennig|editor-first3=Charles D.|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=17th|publisher=Summer Institute of Linguistics International|place=Dallas, TX|year=2014|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Lewis|first=Paul|title=The Crisis of Argentine Capitalism|url=https://archive.org/details/crisisofargentin0000lewi|publisher=University of North Carolina Press|place=Chapel Hill, NC|year=1990|isbn=978-0-8078-4356-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|authorlink=Angus Maddison|title=Monitoring the World Economy 1820–1992|url=https://archive.org/details/monitoringworlde0000madd|publisher=OECD Publishing|place=Paris|year=1995|isbn=978-92-64-14549-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|authorlink=Angus Maddison|title=The World Economy: A Millennial Perspective|url=https://archive.org/details/worldeconomymill0000angu|publisher=OECD Publishing|place=|year=2001|isbn=978-92-64-18654-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Maldifassi|first1=José O.|last2=Abetti|first2=Pier A.|title=Defense industries in Latin American countries: Argentina, Brazil, and Chile|url=https://archive.org/details/defenseindustrie0000mald|publisher=Praeger|year=1994|isbn=978-0-275-94729-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Margheritis|first=Ana|title=Argentina's foreign policy: domestic politics and democracy promotion in the Americas|publisher=FirstForumPress|place=Boulder, CO|year=2010|isbn=978-1-935049-19-7|ref=harv}} * {{cite book|last1=McCloskey|first1=Erin|last2=Burford|first2=Tim|title=Argentina|url=https://archive.org/details/argentina0000mccl|publisher=Bradt Travel Guides|place=Guilford, CT|year=2006|isbn=978-1-84162-138-8|ref=harv}} * {{cite book|last=McKinney|first=Kevin|title=Everyday geography|url=https://archive.org/details/everydaygeograph0000mcki|publisher=GuildAmerica Books|place=New York|year=1993|isbn=978-1-56865-032-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Menutti|first1=Adela|last2=Menutti|first2=María Mercedes|title=Geografía Argentina y Universal|publisher=Edil|place=Buenos Aires|year=1980|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Morris|first=Michael|title=The Strait of Magellan|series=International Straits of the World|volume=11|editor-last=Mangone|editor-first=Gerard|publisher=Martinus Nijhoff Publishes|place=Dordrecht, The Netherlands|year=1988|isbn=978-0-7923-0181-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Mosk|first=Sanford A.|title=People and Issues in Latin American History|volume=II: From Independence to the Present|contribution=Latin America and the World Economy, 1850–1914|editor-last1=Hanke|editor-first1=Lewis|editor-last2=Rausch|editor-first2=Jane M.|publisher=Markus Wiener Publishing|place=New York|year=1990|pages=86–96|isbn=978-1-55876-018-9|ref=harv}} * {{cite book|editor1-last=Nauright|editor1-first=John|editor2-last=Parrish|editor2-first=Charles|title=Sports around the World: History, Culture, and Practice|volume=3|publisher=ABC-CLIO|place=Santa Barbara, CA|year=2012|isbn=978-1-59884-301-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Nierop|first=Tom|title=The Territorial Factor|contribution=The Clash of Civilisations|editor-last=Dijkink|editor-first=Gertjan|editor2-last=Knippenberg|editor2-first=Hans|publisher=Vossiuspers UvA – Amsterdam University Press|place=Amsterdam|year=2001|pages=51–76|isbn=978-90-5629-188-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Papadopoulos|first=Anestis|title=The International Dimension of EU Competition Law and Policy|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|year=2010|isbn=978-0-521-19646-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Rey Balmaceda|first=Raúl|title=Mi país, la Argentina|publisher=Arte Gráfico Editorial Argentino|place=Buenos Aires|year=1995|language=Spanish|isbn=84-599-3442-X|ref=harv}} * {{cite book|last=Rivas|first=José Andrés|title=Santiago en sus letras: antología criticotemática de las letras santiagueñas|publisher=Universidad Nacional de Santiago del Estero|place=Santiago del Estero, SE, Argentina|year=1989|language=Spanish|ref=harv}} * {{cite book|last=Robben|first=Antonius C.G.M.|title=Political Violence and Trauma in Argentina|publisher=University of Pennsylvania Press|place=Philadelphia,|year=2011|isbn=978-0-8122-0331-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Rock|first=David|authorlink=David Rock (historian)|title=Argentina, 1516–1987: From Spanish Colonization to the Falklands War|url=https://archive.org/details/argentina15161980000rock_m1i9|publisher=University of California Press|place=Berkeley, CA|year=1987|isbn=978-0-520-06178-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Rodríguez|first=Robert G.|title=The Regulation of Boxing: A History and Comparative Analysis of Policies Among American States|url=https://archive.org/details/regulationofboxi0000rodr|publisher=McFarland|place=Jefferson, NC|year=2009|isbn=978-0-7864-5284-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Rosenblat|first=Ángel|authorlink=Ángel Rosenblat|title=El nombre de la Argentina|publisher=EUDEBA – Editorial Universitaria de Buenos Aires|place=Buenos Aires|year=1964|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Ruiz-Dana|first=Alejandra|last2=Goldschag|first2=Peter|last3=Claro|first3=Edmundo|last4=Blanco|first4=Hernán|title=Regional Trade Integration and Conflict Resolution|url=https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse|contribution=Regional Integration, Trade and Conflicts in Latin America|editor-last=Khan|editor-first=Shaheen Rafi|publisher=Routledge|place=New York|year=2009|pages=[https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse/page/15 15]–44|isbn=978-0-415-47673-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Sánchez Viamonte|first=Carlos|title=Historia Institucional Argentina|edition=2nd|publisher=Fondo de Cultura Económica|place=Mexico D. F.|year=1948|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Traba|first=Juan|title=Origen de la palabra "¿¡Argentina!?"|publisher=Escuela de Artes Gráficas del Colegio San José|place=Rosario, SF, Argentina|year=1985|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Vanossi|first=Jorge R.|series=Cuadernos de ciencia política de la Asociación Argentina de Ciencia Política|volume=2|title=Situación actual del federalismo: aspectos institucionales y económicos, en particular sobre la realidad argentina|publisher=Ediciones Depalma|place=Buenos Aires|year=1964|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Wood|first=Bernard|title=The middle powers and the general interest|url=https://archive.org/details/middlepowersgene0000wood|publisher=North–South Institute|place=Ottawa|year=1988|isbn=978-0-920494-81-3|ref=harv}} * {{cite book|last1=Young|first1=Richard|last2=Cisneros|first2=Odile|title=Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater|publisher=Scarecrow Press|place=Lanham, MD|year=2010|isbn=978-0-8108-7498-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Young|first=Ronald|title=Encyclopedia of World Geography|volume=I|contribution=Argentina|editor-last=McColl|editor-first=Robert W.|publisher=Golson Books|place=New York|year=2005|pages=51–53|isbn=978-0-8160-7229-3|ref=harv}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{sister project links|voy=Argentina|n=អាហ្សង់ទីន}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.argentina.gob.ar/ Official website] (ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) ;ការធ្វើដំណើរ & វិស័យទេសចរណ៍ * [https://web.archive.org/web/20070416201620/http://www.turismo.gov.ar/eng/menu.htm ក្រសួងទេសចរណ៍អាហ្សង់ទីន] * [http://www.argentina.travel/en វិទ្យាស្ថានជាតិផ្សព្វផ្សាយទេសចរណ៍] ;ទិដ្ឋភាពទូទៅ * {{CIA World Factbook link|ar|Argentina}} * {{dmoz|Regional/South_America/Argentina}} * [http://lanic.utexas.edu/la/argentina/ Argentina] at the Latin American Network Information Center * [https://web.archive.org/web/20080821135441/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/argentina.htm Argentina] at the [[University of Colorado Boulder|University Libraries – University of Colorado Boulder]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AR Key Development Forecasts for Argentina] at [[International Futures]] * {{osmrelation-inline|286393}} * {{wikiatlas|Argentina|អាហ្សង់ទីន}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាហ្សង់ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោណខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] rf01k7m0si21bkm532qi6qqzn0cp54u 0 39315 339104 338253 2026-08-19T08:48:25Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339104 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| សារពាង្គកាយឯកកោសិកា ''Escherichia coli'' ឃើញក្នុងមីក្រូទស្សន៍អេឡិចត្រុង]] [[ឯកសារ:Amoeba_(Amöbe)_01.jpg|រូបភាពតូច| Amoebae គឺ អេកូអេយូអូអេសដែល មានកោសិកាតែមួយ ]] [[ឯកសារ:Fungi_in_Borneo.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ដើម ផ្សិតនិងដើម Angiosperm Polypore គឺជាអេកូអេយូអេសអូអេសដែលមានកោសិកាច្រើន។ ]] នៅក្នុង [[ជីវវិទ្យា]] , '''សារពាង្គកាយ''' (ពី ក្រិក : ὀργανισμός, ''organismos'' ) គឺជា ឯកភាវៈទាំងឡាយណាដែលមាន[[ជីវិត|ជីវិត]]។ សារពាង្គកាយត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាម វត្តីករណ៍ ទៅក្រុមដែលបានបញ្ជាក់មាន [[សត្វ]] ពពួករុក្ខជាតិ និងពពួកផ្សិត ឬ មីក្រូសរីរាង្គ ឯក[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] ដូចជា ប្រូត គ្រី បាក់តេរី និង វត្ថុធាតុដើម។ <ref>{{Cite book|title=A dictionary of biology|url=https://archive.org/details/dictionaryofbiol0000unse_t7m3|last=Hine|first=RS.|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-920462-5|edition=6th|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/dictionaryofbiol0000unse_t7m3/page/461 461]}}</ref> គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ សុទ្ធតែមានសមត្ថភាពបន្តពូជការ រីកចម្រើននិងអភិវឌ្ឍន៍ ការថែទាំ និងការឆ្លើយតបខ្លះៗទៅនឹងសកម្មភាពរំញោច។ [[មនុស្ស]] ជាសត្វពហុកោសិកា ដែលមានសមាសភាពជាច្រើនលានកោសិកាខុសគ្នា ក្នុងកំឡុងពេលអភិវឌ្ឍ ទៅជាជាលិកាឯកទេស និង សរីរាង្គ ។ សារពាង្គកាយមួយអាចជា prokaryote ឬ eukaryote មួយ។ Prokaryotes ត្រូវបានតំណាងដោយបាក់តេរី និង អាកាស្តា។ សារពាង្គកាយអ៊ីយូធូរីស ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈ ដោយវត្តមាននៃស្នូលកោសិកាដែល ភ្ជាប់នឹងភ្នាស និងមានបន្ថែមផ្សែងជាប់នឹង សរីរាង្គដែល ហៅថា organelles (ដូចជា មីតូកូទ័រ នៅក្នុងសត្វនិងរុក្ខជាតិនិង ប្លាស្ទិក នៅក្នុងរុក្ខជាតិ និងសារាយ ដែលជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមកពីបាក់តេរី endosymbiotic)។ <ref name="cavaliersmith1987">{{Cite journal|author=Cavalier-Smith T.|year=1987|title=The origin of eukaryotic and archaebacterial cells|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=503|issue=1|pages=17–54|pmid=3113314|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb40596.x|bibcode=1987NYASA.503...17C}}</ref> ផ្សិត សត្វ និងរុក្ខជាតិគឺជាឧទាហរណ៏នៃសារពាង្គកាយ eukaryotes។ បច្ចុប្បន្ន ការប៉ាន់ប្រមាណលើចំនួនប្រភេទសត្វលើផែនដី មានចាប់ពី ១០ លានទៅ ១៤ លានប្រភេទ <ref name="MillerSpoolman2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62|title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital|last=G. Miller|last2=Scott Spoolman|date=2012|publisher=[[Cengage Learning]]|accessdate=2014-12-27|isbn=978-1-133-70787-5|page=62}}</ref> តែមានប្រមាណតែ ១,២ លានប្រភេទ ត្រូវបានគេចងក្រងជាឯកសារ។ <ref name="PLoS-20110823">{{Cite journal}}</ref> ច្រើនជាង ៩៩% នៃប្រភេទសត្វទាំងអស់ដែលមានចំនួនជាងប្រាំពាន់លានប្រភេទ <ref name="Book-Biology">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110&lpg=PA110&dq#v=onepage&q&f=false|title=The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare – common differences|accessdate=26 May 2015|year=1996|isbn=978-0-412-63380-5|editor-last=Kunin, W.E.}}</ref> ដែលធ្លាប់រស់នៅត្រូវគេប៉ាន់ស្មានថា បានផុតពូជ ។ <ref name="StearnsStearns2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99%20percent#v=onepage&q=99%20percent&f=false|title=Watching, from the Edge of Extinction|last=Stearns|first=Beverly Peterson|last2=Stearns|first2=S.C.|publisher=Yale University Press|accessdate=30 May 2017|year=2000|isbn=978-0-300-08469-6|page=preface x|last3=Stearns|first3=Stephen C.}}</ref> <ref name="NYT-20141108-MJN">{{Cite news}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ សំណុំនៃ ហ្សែន ៣៥៥ ពី បុព្វបុរសទូទៅ ចុងក្រោយបំផុត (LUCA) នៃភាវៈរស់ទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់។ <ref name="Weissetal">{{Cite journal}}</ref> <ref name="NYT-20160725">{{Cite news}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យថា "សរីរាង្គ" (ពី [[ភាសាក្រិក]] ὀργανισμός, ''organismos'' ពីὄργανον, ''organon'' មានន័យថាឧបករណ៍, អនុវត្ត, ឧបករណ៍, សរីរាង្គវិញ្ញាណឬការយល់ដឹង " <ref name="LSJ">{{LSJ|o)/rganon|ὄργανον|ref}}</ref> <ref name="OnlineEtDict">{{Cite web|title=organism|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=organism&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> ) បានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងភាសាអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ 1703 និងបានយកវា និយមន័យបច្ចុប្បន្ននៃឆ្នាំ 1834 ( Oxford English Dictionary ) ។ វាត្រូវបានទាក់ទងដោយផ្ទាល់ទៅពាក្យ "អង្គការ" ។ មានប្រពៃណីដ៏វែងឆ្ងាយមួយនៃការកំណត់និយមន័យនៃសារពាង្គកាយដែលជាការរៀបចំដោយខ្លួនឯងដោយនឹងវិលត្រឡប់មកវិញយ៉ាងហោចណាស់ចំពោះ ''ការរិះគន់អំពីការវិនិច្ឆ័យ'' 1790 របស់ អេម៉ានូអែលខេន ។ <ref> ខ័រទី 1 [[Critique of Judgment|ការរិះគន់អំពីការជំនុំជម្រះ]] : §64។ </ref> == និយមន័យ == សារពាង្គកាយមួយអាចត្រូវបានកំណត់ថាជាការប្រមូលផ្ដុំនៃ [[ម៉ូលេគុល|ម៉ូលេគុលដែល]] មានមុខងារជាទូទៅមិនសូវមានស្ថេរភាពដែលបង្ហាញពី [[ជីវិត|លក្ខណៈសម្បត្តិនៃជីវិត]] ។ និយមន័យវចនានុក្រមអាចមានលក្ខណៈទូលំទូលាយដោយប្រើឃ្លាដូចជា "រចនាសម្ព័ន្ធការរស់នៅណាមួយដូចជារុក្ខជាតិសត្វផ្សិតឬបាក់តេរីមានសមត្ថភាពលូតលាស់និងបន្តពូជ" ។ <ref name="Chambers">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Chambers 21st Century Dictionary|edition=online|date=1999|title=organism}}</ref> និយមន័យជាច្រើនមិនរាប់បញ្ចូល វីរុស និងទំរង់ ជីវិតដែលមិន ធ្វើឱ្យ សរីរាង្គដែល បង្កើតបានដោយមនុស្សព្រោះវីរុសពឹងផ្អែកលើម៉ាស៊ីនជីវគីមីនៃកោសិកាម៉ាស៊ីនសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref name="OED">{{Cite OED|organism|date=2004}}</ref> superorganism គឺជាសរីរាង្គមួយដែលមានមនុស្សជាច្រើនធ្វើការជាមួយគ្នាជា អង្គភាព មុខងារឬ សង្គមតែមួយ ។ <ref>{{Cite book|title=Out of control: the new biology of machines, social systems and the economic world|last=Kelly, Kevin|publisher=Addison-Wesley|year=1994|isbn=978-0-201-48340-6|location=Boston|pages=98|doi=|oclc=}}</ref> មានភាពចម្រូងចម្រាសអំពីវិធីល្អបំផុតដើម្បីកំណត់និយមន័យនៃសរីរាង្គ <ref>{{Cite journal|last1=Dupré|first1=J.|title=The polygenomic organism}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Folse Hj|first1=3.|title=What is an individual organism? A multilevel selection perspective}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Pradeu|first1=T.|title=What is an organism? An immunological answer}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Gardner|first1=A.|title=Capturing the superorganism: A formal theory of group adaptation}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Darwinian dynamics: evolutionary transitions in fitness and individuality|url=https://archive.org/details/darwiniandynamic0000mich|last=Michod|first=R E|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05011-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Queller|first1=D.C.|title=Beyond society: the evolution of organismality|date=2009}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Santelices B.|title=How many kinds of individual are there?}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Wilson|first1=R|title=The biological notion of individual|date=2007}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Perspectives on Organisms – Springer|last=Longo|first=Giuseppe|last2=Montévil|first2=Maël|year=2014|isbn=978-3-642-35937-8|series=Lecture Notes in Morphogenesis|doi=10.1007/978-3-642-35938-5}}</ref> និងការពិតអំពីថាតើនិយមន័យបែបនេះគឺចាំបាច់ឬអត់។ ។ <ref>{{Cite journal|last1=Pepper|first1=J.W.|title=Does biology need an organism concept?|date=2008}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Wilson|first1=J|title=Ontological butchery: organism concepts and biological generalizations|date=2000}}</ref> ការរួមចំណែកជាច្រើន <ref>{{Cite journal|last1=Bateson|first1=P.|title=The return of the whole organism}}</ref> គឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការផ្តល់យោបល់ថាប្រភេទនៃ "សារពាង្គកាយ" ប្រហែលជាមិនបានគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងជីវវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=The Extended Phenotype|url=https://archive.org/details/extendedphenotyp0000dawk_l6p8|last=Dawkins|first=Richard|authorlink=Richard Dawkins|publisher=Oxford University Press|year=1982|isbn=978-0-19-286088-0}}</ref>   វីរុស មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសរីរៈទេដោយសារគេមិនមានសមត្ថភាពនៃ ការបន្តពូជ , កំណើនឬ ការរំលាយអាហារ ។ ភាពចម្រូងចម្រាសនេះគឺមានបញ្ហាពីព្រោះសារពាង្គកាយកោសិកាមួយចំនួនក៏មិនមានការរស់រានមានជីវិតឯករាជ្យ (ប៉ុន្តែមានសមត្ថភាពបំប្លែងសារធាតុរំលាយនិងការបង្កើតកូនដោយឯករាជ្យ) និងរស់នៅតាមលំដាប់ជាប៉ារ៉ាស៊ីតផ្ទៃក្នុងកាតព្វកិច្ច។ ទោះបីជាវីរុសមាន អង់ស៊ីម និងម៉ូលេគុលមួយចំនួនដែលជាលក្ខណៈនៃភាវៈរស់ដែលមានជីវិតក៏ដោយពួកគេមិនមានការរំលាយអាហាររបស់ខ្លួនទេ។ ពួកគេមិនអាចសំយោគនិងរៀបចំសមាសធាតុសរីរាង្គដែលវាត្រូវបានបង្កើតឡើង។ តាមធម្មតាការធ្វើបែបនេះចេញពីការផលិតដោយស្វ័យប្រវត្តិ: ពួកវាអាចត្រូវបានចម្លងដោយអកម្មដោយម៉ាស៊ីនរបស់ [[កោសិកា (ជីវវិទ្យា)|កោសិកា]] ។ ក្នុងន័យនេះពួកគេគឺស្រដៀងគ្នានឹងបញ្ហាដែលគ្មានជីវិត។ ខណៈពេលដែលវីរុសមិនមានការរំលាយអាហារឯករាជ្យហើយដូច្នេះជាទូទៅមិនត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាសារពាង្គកាយនោះទេពួកគេមាន ហ្សែន របស់ពួកគេផ្ទាល់ហើយពួកគេ វិវត្ដទៅ ដោយយន្តការស្រដៀងនឹងយន្តការវិវត្តនៃសារពាង្គកាយ។ អាគុយម៉ង់ទូទៅបំផុតក្នុងការគាំទ្រវីរុសដែលជាសារពាង្គកាយមានជីវិតគឺជាសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍និងចម្លងតាមខ្លួនឯង។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រខ្លះអះអាងថាវីរុសមិនវិវត្តន៍និងមិនបង្កើតខ្លួន។ ការពិតវីរុសត្រូវបានវិវត្តដោយកោសិការបស់ពួកគេដែលមានន័យថាមានការវិវត្តន៍នៃវីរុសនិងកោសិកា។ ប្រសិនបើកោសិកាម៉ាស៊ីនមិនមានទេការវិវត្តនៃវីរុសមិនអាចកើតឡើងបានទេ។ នេះមិនពិតសម្រាប់កោសិកា។ ប្រសិនបើវីរុសមិនមានទេទិសដៅនៃការវិវត្តន៍កោសិកាអាចខុសគ្នាប៉ុន្តែកោសិកានឹងអាចវិវឌ្ឍបាន។ ចំពោះការបន្តពូជវីរុសទាំងស្រុងពឹងផ្អែកលើម៉ាស៊ីនរបស់ម៉ាស៊ីនដើម្បីចម្លង។ <ref name="10reasons">{{Cite journal|last1=Moreira|first1=D.|title=Ten reasons to exclude viruses from the tree of life}}</ref> ការរកឃើញនៃ metagenomes មេរោគដោយហ្សែនដែលសរសេរកូដសម្រាប់ការរំលាយអាហារថាមពលនិងការសំយោគប្រូតេអ៊ីនជំរុញការជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីថាតើមេរោគស្ថិតនៅក្នុង ដើមឈើនៃជីវិត ។ វត្តមាននៃហ្សែនទាំងនេះបានលើកឡើងថាវីរុសធ្លាប់អាចធ្វើឱ្យរំលាយអាហារបាន។ ទោះជាយ៉ាងណាវាត្រូវបានរកឃើញនៅពេលក្រោយថាហ្សែនដែលសរសេរកូដសម្រាប់ថាមពលនិងប្រូតេអ៊ីនប្រូតេអ៊ីនមានប្រភពកោសិកា។ ភាគច្រើនហ្សែនទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលបានតាមរយៈ ការផ្ទេរហ្សែនផ្ដេក ពីម៉ាស៊ីនមេរោគ។ <ref name="10reasons" /> == គីមីវិទ្យា == សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធគីមីដ៏ស្មុគស្មាញដែលត្រូវបានរៀបចំតាមរបៀបដែលជំរុញការបន្តពូជនិងវិធានការមួយចំនួននៃនិរន្តរភាពឬការរស់រានមានជីវិត។ ច្បាប់ដូចគ្នានឹងការគ្រប់គ្រងគីមីវិទ្យាដែលមិនមែនជាការរស់នៅគ្រប់គ្រងការគ្រប់គ្រង [[ជីវគីមីសាស្ត្រ|គីមីនៃជីវិត]] ។ ជាទូទៅវាជាបាតុភូតនៃសារពាង្គកាយទាំងមូលដែលកំណត់ភាពសម្បទារបស់វាទៅនឹងបរិយាកាសមួយហើយដូច្នេះការរស់រានមានជីវិតនៃហ្សែន [[ឌីអិនអេ|DNA]] ផ្អែកលើហ្សែនរបស់ពួកគេ។ សារធាតុចិញ្ចឹមបានជំពាក់ប្រភពដើមរបស់ពួកគេ, ការរំលាយអាហារនិងមុខងារជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីបាតុភូតគីមី, ជាពិសេសគីមីវិទ្យានៃម៉ូលេគុលសរីរាង្គធំ។ សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញនៃ សមាសធាតុគីមី ដែលឆ្លងកាត់ការធ្វើអន្តរកម្មនិងបរិយាកាសមានតួនាទីជាច្រើន។ សរីរាង្គគឺជាប្រព័ន្ធគីមីដែលពាក់កណ្តាលបិទ។ ថ្វីបើពួកវាជាឯកតាជីវិតមួយ (ដូចដែលនិយមន័យតម្រូវ) ពួកវាមិនត្រូវបានបិទចំពោះបរិស្ថានជុំវិញពួកគេទេ។ ដើម្បីធ្វើសកម្មភាពពួកគេប្រើប្រាស់និងបញ្ចេញថាមពល។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ផលិតថាមពលដែលអាចប្រើបាន (នៅក្នុងសំណុំបែបបទនៃសមាសធាតុសរីរាង្គ) ដោយប្រើពន្លឺពីព្រះអាទិត្យឬសមាសធាតុ inorganic ខណៈពេលដែល heterotrophs យកនៅក្នុងសមាសធាតុសរីរាង្គពីបរិស្ថាន។ [[ធាតុគីមី]] ចម្បងនៅក្នុងសមាសធាតុទាំងនេះគឺ [[កាបូន|ជាតិកាបូន]] ។ លក្ខណៈសម្បត្តិគីមី របស់ធាតុនេះដូចជាភាពស្នេហាដ៏អស្ចារ្យរបស់វាសម្រាប់ការភ្ជាប់ជាមួយអាតូមតូចៗដទៃទៀតរួមទាំងអាតូមកាបូនផ្សេងទៀតនិងទំហំតូចរបស់វាធ្វើឱ្យវាមានសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតចំណងជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃជីវិតសរីរាង្គ។ វាអាចបង្កើតជាសមាសធាតុអាតូមបីតូច (ដូចជា កាបូនឌីអុកស៊ីត ) ក៏ដូចជាខ្សែសង្វាក់ធំ ៗ រាប់ពាន់អាតូមដែលអាចផ្ទុកទិន្នន័យ ( [[អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិច|អាស៊ីតនុយគ្លីក]] ) រក្សាកោសិការួមគ្នានិងបញ្ជូនព័ត៌មាន (ប្រូតេអ៊ីន) ។ === Macromolecules === សមាសធាតុដែលបង្កើតបានជាភាវរស់អាចបែងចែកទៅជា ម៉ូលេគុលម៉ូលេគុល និងម៉ូលេគុលតូចៗផ្សេងទៀត។ ម៉ូលេគុលកោសិកាទាំងបួនគឺជា [[អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិច|អាស៊ីត nucleic]] , ប្រូតេអ៊ីន , កាបូអ៊ីដ្រាត និង ជាតិខ្លាញ់ ។ អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ែរ (ជាពិសេសទឹកអាស៊ីត deoxyribonucleic ឬ DNA) ផ្ទុកទិន្នន័យហ្សែនជាលំដាប់នៃ [[នុយក្លេអូទីត|nucleotides]] ។ លំដាប់ពិសេសនៃប្រភេទ nucleotides បួនប្រភេទខុសគ្នា ( adenine , cytosine , guanine និង thymine ) កំណត់លក្ខណៈជាច្រើនដែលបង្កើតបានជាសរីរាង្គ។ លំដាប់លំដោយត្រូវបានបែងចែកទៅជា កូម៉ូន ដែលនីមួយៗគឺជាលំដាប់នៃស្នូលបីហើយត្រូវគ្នាទៅនឹង [[អាស៊ីតអាមីនេ|អាស៊ីតអាមីន]] ពិសេស។ ដូច្នេះលំដាប់នៃកូដឌីអិនអេសម្រាប់ប្រូតេអ៊ីនពិសេសមួយដែលដោយសារតែលក្ខណៈសម្បត្តិគីមីនៃអាស៊ីតអាមីណូវាត្រូវបានផលិតចេញពី ប្លង់ តាមលក្ខណៈជាក់លាក់ហើយដូច្នេះដំណើរការមុខងារពិសេស។ មុខងារប្រូតេអ៊ីនទាំងនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់: # អង់ស៊ីម , ដែលជំរុញឱ្យទាំងអស់នៃប្រតិកម្មនៃការរំលាយអាហារ # ប្រូតេអ៊ីនរចនាសម្ព័ន្ធដូចជា tubulin ឬ collagen # ប្រូតេអ៊ីនគ្រប់គ្រងដូចជា កត្ដាចម្លង ឬស៊ីស៊ីអ៊ីនដែលគ្រប់គ្រងវដ្តកោសិកា # ម៉ូលេគុលសញ្ញាឬ receptor របស់ពួកគេដូចជា អ័រម៉ូន មួយចំនួននិង receptor របស់ពួកគេ # ប្រូតេអ៊ីនការពារដែលអាចរួមបញ្ចូលអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងពី អង្គបដិបក្ខ នៃ ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ទៅនឹងជាតិពុល (ឧ។ dendrotoxins នៃពស់) ទៅនឹងប្រូតេអ៊ីនដែលរួមមានអាស៊ីតអាមីណូមិនធម្មតាដូចជា canavanine មួយចំហៀងនៃ phospholipids ធ្វើឱ្យឡើង ភ្នាស នៃកោសិកាដែលបង្កើតជារបាំងមួយដែលមានអ្វីគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងកោសិកានិងការការពារសមាសធាតុពីការឆ្លងចូលដោយសេរីនិងចេញពីកោសិកា។ ដោយសារតែភាពជ្រាបជ្រៅនៃជ័រ phospholipid ដែលអាចជ្រាបចូលគ្នាសមាសធាតុផ្សំជាក់លាក់អាចឆ្លងកាត់បាន។ នៅក្នុងសារពាង្គកាយពហុកោណមួយចំនួនពួកវាដើរតួជាកន្លែងផ្ទុកថាមពលនិងសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងកោសិកា។ កាបូអ៊ីដ្រាតត្រូវបានគេបែងចែកយ៉ាងងាយស្រួលជាងជាតិខ្លាញ់និងផ្តល់ថាមពលបន្ថែមទៀតដើម្បីប្រៀបធៀបទៅនឹងជាតិខ្លាញ់និងប្រូតេអ៊ីន។ តាមការពិតកាបូអ៊ីដ្រាតគឺជាប្រភពថាមពលទីមួយសម្រាប់គ្រប់ការរស់នៅ។ == រចនាសម្ព័ន្ធ == គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់មានអង្គភាពរចនាសម្ព័ន្ធហៅថា [[កោសិកា (ជីវវិទ្យា)|កោសិកា]] ។ ខ្លះមានកោសិកាតែមួយ (ឯកកោណ) ហើយខ្លះទៀតមានឯកតាច្រើន (ពហុកោសិកា) ។ សរីរៈពហុកោសិកាអាចមានជំនាញក្នុងការធ្វើកោសិកាដើម្បីបំពេញមុខងារជាក់លាក់។ ក្រុមកោសិកាទាំងនោះគឺជា ជាលិកា ហើយក្នុងសត្វវាកើតមានជាបួនប្រភេទជាមូលដ្ឋានដូចជា epithelium , ជាលិកាសរសៃប្រសាទ , ជាលិកាសាច់ដុំ និង ជាលិកាភ្ជាប់ ។ ជាលិកាប្រភេទជាច្រើនធ្វើការជាមួយគ្នាក្នុងទម្រង់នៃ សរីរាង្គ ដើម្បីបង្កើតនូវមុខងារជាក់លាក់មួយ (ដូចជាការបូមឈាមដោយ បេះដូង ឬជាឧបសគ្គដល់បរិស្ថានដូចជា ស្បែក ) ។ លំនាំនេះបន្តទៅកម្រិតខ្ពស់ដោយសរីរាង្គជាច្រើនដំណើរការជា ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ ដូចជា ប្រព័ន្ធបន្តពូជ និង ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ ។ សរីរៈពហុកោសិកាជាច្រើនមានប្រព័ន្ធសរីរាង្គជាច្រើនដែលសំរបសំរួលដើម្បីឱ្យជីវិត។ === ក្រឡា === ទ្រឹស្ដីកោសិកា ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1839 ដោយ Schleiden និង Schwann បាន បញ្ជាក់ថាសរីរៈទាំងអស់ត្រូវបានផ្សំឡើងដោយកោសិកាមួយឬច្រើន។ កោសិកាទាំងអស់សុទ្ធតែមកពីកោសិកាបុរេ។ និងកោសិកាមាន [[ពន្ធុវិទ្យា|ពត៌មានតំណពូជ]] ចាំបាច់សម្រាប់និយតករមុខងារកោសិកានិងសម្រាប់ការបញ្ជូនព័ត៌មានទៅជំនាន់កោសិកាជំនាន់ក្រោយ។ កោសិកាពីរប្រភេទ, អេកូយូអេយ្យូតនិងប្រូកអូតតូត។ កោសិកាអ័រម៉ូន (Prokaryotic) ជាទូទៅគឺជាស្វាតែឯងខណៈដែលកោសិកាអេក្យូស្យូសត្រូវបានគេរកឃើញជាទូទៅនៅក្នុងសរីរៈពហុកោសិកា។ កោសិកា Prokaryotic ខ្វះ ភ្នាសនុយក្លេអ៊ែរ ដូច្នេះ [[ឌីអិនអេ|DNA]] មិនជាប់នៅក្នុងក្រឡា។ កោសិកា eukaryotic មានភ្នាសនុយក្លេអ៊ែរ។ គ្រប់កោសិកាមិនថា prokaryotic ឬ eukaryotic មាន [[ភ្នាសកោសិកា|ភ្នាស]] ដែលគ្របកោសិកាបំបែកផ្ទៃខាងក្នុងពីបរិយាកាសរបស់វាធ្វើនិយតកម្មអ្វីដែលផ្លាស់ទីនិងចេញនិងរក្សា សក្តានុពលអគ្គិសនីនៃកោសិកា ។ នៅផ្នែកខាងក្នុងភ្នាស ស៊ីទុមផ្លាស្ទិច មានជាតិប្រៃ មានបរិមាណកោសិកាភាគច្រើន។ គ្រប់កោសិកាទាំងអស់មានឌីអេនអេ, សម្ភារៈតំណពូជនៃ ហ្សែន និង RNA ដែលផ្ទុកពត៌មានចាំបាច់ដើម្បី បង្កើត ប្រូតេអ៊ីន ផ្សេងៗដូចជា អង់ស៊ីម ដែលជាគ្រឿងម៉ាស៊ីនសំខាន់របស់កោសិកា។ មានប្រភេទ [[ម៉ូលេគុលជីវភាព|biomolecules]] ផ្សេងទៀតនៅក្នុងកោសិកា។ កោសិកាទាំងអស់មានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាច្រើន: <ref name="AlbertsCh1"> [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&term=%22all+cells%22+AND+mboc4%5Bbook%5D+AND+372023%5Buid%5D&rid=mboc4.section.4#23 លក្ខណៈពិសេសទូទៅនៃក្រឡានៅលើផែនដី] នៅក្នុងជំពូកទី 1 នៃ ''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&term=cell+biology+AND+mboc4%5Bbook%5D+AND+373693%5Buid%5D&rid=mboc4 ជីវវិទ្យាម៉ូលេគុលនៃក្រឡា]'' លើកទីបួនដែលបានកែសម្រួលដោយ Bruce Alberts (ឆ្នាំ 2002) ដែលបានចេញផ្សាយដោយ Garland Science ។ </ref> * ការបន្តពូជដោយសារ ការបែងចែកកោសិកា ( ការបំបែកឆ្អឹងខ្នង , ការបន្សំមីស៊ីស ឬ ម៉េស្យូស ) ។ * ការប្រើប្រាស់អង់ស៊ីមនិងប្រូតេអ៊ីនដទៃទៀតដែល ត្រូវបានសរសេរ ដោយហ្សែនអេឌីអិនហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈអន្តរការី RNA និងសារធាតុ [[រីបូសូម|ប្រូតេអ៊ីន]] ។ * ការរំលាយអាហាររួមទាំងការយកវត្ថុធាតុដើមបង្កើតសមាសធាតុកោសិកាការបំលែងថាមពល [[ម៉ូលេគុល]] និងការបញ្ចេញ អនុផល ។ មុខងាររបស់កោសិកាមួយពឹងផ្អែកលើសមត្ថភាពរបស់វាដើម្បីស្រង់ចេញនិងប្រើប្រាស់ថាមពលគីមីដែលផ្ទុកនៅក្នុងម៉ូលេគុលសរីរាង្គ។ ថាមពលនេះត្រូវបានដកចេញពី ផ្លូវរំលាយអាហារ ។ * ការឆ្លើយតបទៅនឹង រំញោច ខាងក្រៅនិងខាងក្នុងដូចជាការប្រែប្រួលសីតុណ្ហភាពកំរិត pH ឬសារធាតុចិញ្ចឹម។ * មាតិកាកោសិកាត្រូវបានផ្ទុកនៅក្នុង [[ភ្នាសកោសិកា|ភ្នាសភ្នាសកោសិកា]] ដែលមានប្រូតេអ៊ីននិង បូលីត ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រវិវត្ត == === ជីដូនជីតាជារួមសកលលោកចុងក្រោយ === [[ឯកសារ:Stromatolites.jpg|រូបភាពតូច| stromatolites Precambrian នៅក្នុងការបង្កើត Siyeh ឧទ្យានជាតិ Glacier ។ នៅឆ្នាំ 2002 ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្រ្តក្នុងក្រដាសមួយដែល ''ធម្មជាតិ'' បានស្នើថាទាំងនេះ 3,5 Gya (អាយុពាន់លានឆ្នាំ) ទ្រង់ទ្រាយ geological មានហ្វូស៊ីល ពួកនិលវេត្រាណូ អតិសុខុមប្រាណ។ នេះបង្ហាញថាពួកគេគឺជាភស្តុតាងមួយនៃទម្រង់ជីវិតដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៅលើផែនដី។ ]] បុព្វបុរសទូទៅចុងក្រោយបំផុត (LUCA) គឺជាអង្គការថ្មីៗបំផុតដែលគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ដែលកំពុងរស់នៅលើផែនដី ចុះមក ។ <ref name="theobald">{{Citation}}</ref> ដូច្នេះវាគឺជា បុព្វបុរសធម្មតាបំផុត នៃជីវិតបច្ចុប្បន្នទាំងអស់នៅលើផែនដី។ LUCA ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាបានរស់នៅប្រហែល 3,5 ទៅ 3,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន (ជួនកាលនៅក្នុង យុគសម័យ Paleoarchean ) ។ <ref>{{Citation}}</ref> <ref>{{Citation}}</ref> ភស្តុតាងដំបូងបង្អស់សម្រាប់ [[ជីវិត|ជីវិតនៅលើផែនដី]] គឺ ក្រា រកឃើញថាមាន biogenic នៅ 3,7 ពាន់លានឆ្នាំរូប ថ្ម metasedimentary រកឃើញនៅក្នុង ប្រទេសលោកខាងលិច Greenland <ref name="NG-20131208">{{Cite journal}}</ref> និង គ្រែស្នែង microbial ហ្វូស៊ីល បានរកឃើញក្នុង 3,48 ពាន់លានដុល្លារឆ្នាំរូប ថ្មភក់ រកឃើញនៅក្នុង ភាគខាងលិចប្រទេសអូស្ត្រាលី ។ <ref name="AP-20131113">{{Cite news}}</ref> <ref name="AST-20131108">{{Cite journal}}</ref> ថ្វីបើ 99 ភាគរយនៃប្រភេទសត្វទាំងអស់ដែលធ្លាប់រស់នៅលើភពនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជាផុតពូជក៏ដោយ <ref name="StearnsStearns2000"/> <ref name="NYT-20141108-MJN">{{Cite news}}</ref> បច្ចុប្បន្នមានជីវិតសត្វពាហនៈពី 10 ទៅ 14 លានប្រភេទនៅលើផែនដី។ <ref name="MillerSpoolman2012"/> ព័ត៌មានអំពីការអភិវឌ្ឍដំបូងនៃជីវិតរួមបញ្ចូលទាំងការបញ្ចូលពីវិស័យផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនដូចជា ភូមិសាស្ត្រ និង វិទ្យាសាស្ត្រភព ។ វិទ្យាសាស្ត្រទាំងនេះផ្តល់ព័ត៌មានអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រនៃផែនដីនិងការផ្លាស់ប្តូរដែលបានបង្កើតឡើងដោយជីវិត។ ទោះជាយ៉ាងណា, យ៉ាងខ្លាំងអំពីដើមផែនដីត្រូវបានបំផ្លាញដោយដំណើរការ geological រយៈពេលនៃ ការពេលវេលា ។ គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ត្រូវបានចុះចេញពីជីដូនជីតាធម្មតាឬអាងហ្សែនដូនតា។ ភស្តុតាងសម្រាប់ការកើតជាទូទៅអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងលក្ខណៈដែលត្រូវបានចែករំលែករវាងគ្រប់ភាវៈរស់ទាំងអស់។ នៅក្នុងសម័យលោកដាវីនភស្តុតាងនៃចរិតរួមត្រូវបានផ្អែកតែទៅលើការសង្កេតដែលអាចមើលឃើញនៃភាពស្រដៀងគ្នាផ្នែក morphologic ដូចជាការពិតដែលថាសត្វស្លាបទាំងអស់មានស្លាបសូម្បីតែអ្នកដែលមិនហើរ។ មានភ័ស្តុតាងរឹងមាំពីពន្ធុវិទ្យាថាគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់មានជីដូនជីតាតែមួយ។ ជាឧទាហរណ៍រាល់កោសិការស់រានមានជីវិតប្រើ [[អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិច|អាស៊ីតនុយក្លីដ]] ជាសម្ភារៈសេនេទិចរបស់វានិងប្រើ [[អាស៊ីតអាមីនេ|អាស៊ីតអាមីណូដែល]] ជាធាតុផ្សំនៃ ប្រូតុង ។ គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ប្រើ លេខកូដហ្សែន ដូចគ្នា (ដោយមានការប្រែប្រួលដ៏កម្រនិងអនីតិជនមួយចំនួន) ដើម្បី បកប្រែ លំដាប់អាស៊ីត nucleic acid ទៅជាប្រូតេអ៊ីន។ សកលលោកនៃលក្ខណៈទាំងនេះបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីបុព្វហេតុទូទៅពីព្រោះការជ្រើសរើសលក្ខណៈជាច្រើនទាំងនេះហាក់ដូចជាមានលក្ខណៈបំពាន។ ការផ្ទេរហ្សែនផ្ដេក ធ្វើឱ្យវាកាន់តែពិបាកក្នុងការសិក្សាអំពីបុព្វបុរសសកលចុងក្រោយ។ <ref>{{Cite journal|last=Doolittle|first=W. Ford|date=2000|title=Uprooting the tree of life|url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf|journal=Scientific American|volume=282|issue=6|pages=90–95|bibcode=2000SciAm.282b..90D|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pmid=10710791|accessdate=2019-04-02|archive-date=2006-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907081933/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf|dead-url=yes}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រើជាទូទៅនៃកូដហ្សែនដូចគ្នានុយក្លូដិតដូចគ្នានិងអាស៊ីតអាមីនដូចគ្នាធ្វើឱ្យបុព្វបុរសបែបនេះមានលទ្ធភាពច្រើនពេក។ <ref name="theo">{{Citation|last=Theobald|first=Douglas L.|title=A formal test of the theory of universal common ancestry|journal=Nature|volume=465|issue=7295|pages=219–222|date=13 May 2010|url=http://www.nature.com/nature/journal/v465/n7295/full/465168a.html|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature09014|pmid=20463738|postscript=.|bibcode=2010Natur.465..219T}}</ref> == ទីតាំងរបស់ root == [[ឯកសារ:Reduktiver_Acetyl-CoA-Weg.png|រូបភាពតូច| LUCA បានប្រើប្រាស់ផ្លូវដែក អ័រអេលដុងដាហលឬអេតាថេលកូអេអេ ដើម្បី កាត់បន្ថយ កាបូន។ ]] ទីតាំងជាទូទៅនៃការទទួលយកបានភាគច្រើនជា root នៃ មែកធាងនៃជីវិត គឺរវាង monophyletic ដែន បាក់តេរី និង clade បានបង្កើតឡើងដោយ អាកឃី និង ការី នៃអ្វីដែលត្រូវបានសំដៅដល់ថាជា«ដើមឈើប្រពៃណីនៃជីវិត "ដោយផ្អែកលើការសិក្សាម៉ូលេគុលជាច្រើន។ <ref> Brown, JR, និង WF Doolittle ។ 1995. "ដើមនៃដើមឈើជីវិតជាសកលដោយផ្អែកលើបុរាណ Aminoacyl -tRNA Synthetase ហ្សែនស្ទួន" ។ Proc Natl Acad Sci សហរដ្ឋអាមេរិក 92 (7): 2441-2445 ។ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=7708661 PMID 7708661] </ref> <ref> Gogarten, JP, H. Kibak, P. Dittrich, L. Taiz, EJ Bowman, BJ Bowman, MF Manolson, et al ។ ឆ្នាំ 1989 "ការវិវត្តន៍នៃ H-VacPolar H + -ATPase: ផលវិបាកនៃប្រភពដើមនៃ Eukaryotes ។ " Proc Natl Acad Sci សហរដ្ឋអាមេរិក 86 (17): 6661-6665 ។ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=2528146 PMID 2528146] </ref> <ref> Gogarten, JP និង L. Taiz ។ ឆ្នាំ 1992 "ការវិវត្តន៍នៃការបូមប្រូតេអ៊ីន Proton: ឫសគល់ដើមឈើជីវិត" ។ ការស្រាវជ្រាវរស្មីសំយោគ 33: 137-146 ។ [https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00039176 doi: 10.1007 / BF00039176] </ref> <ref> Gribaldo, S, និង P Cammarano ។ "ឫសនៃដើមឈើជីវិតដែលត្រូវបានគេបញ្ជូលពីធាតុផ្សំនៃការបញ្ចូលហ្សែនដែលបានចម្លងពីបុរាណទៅនឹងគ្រឿងម៉ាស៊ីនដែលគេកំណត់គោលដៅ។ " ទិនានុប្បវត្តិនៃការវិវត្តន៍ម៉ូលេគុល 47 (5): 508-516 ។ PMID: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=9797401 9797401] </ref> <ref> Iwabe, Naoyuki, Kei-Ichi Kuma, Masami Hasegawa, Syozo Osawa, Takashi Miyata ប្រភព Masami Hasegawa, Syozo Osawa និង Takashi Miyata ។ ឆ្នាំ 1989 "ទំនាក់ទំនងវិវត្តន៍នៃប្រវត្ដិសាស្ដ្រអេកូតេអ៊ីទ្យូអ៊ីនិងអេតូរីអូតូតត្រូវបានដកស្រង់ពីដើមកំណើតនៃពូជពង្សនៃហ្សែនស្ទួន" ។ Proc Natl Acad Sci USA 86 (86): 9355-9359 ។ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=2531898 PMID 2531898] </ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/life+sciences/microbiology/book/978-0-387-98771-2|title=The ''Archaea'' and the Deeply Branching and Phototrophic ''Bacteria''|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-0-387-21609-6|editor-last=Boone|editor-first=David R.|series=Bergey's Manual of Systematic Bacteriology|doi=10.1007/978-0-387-21609-6}}{{page needed|date=June 2014}}</ref> មួយជនជាតិភាគតិចតូចណាស់នៃការសិក្សាបានសន្និដ្ឋានខុសគ្នាគឺថាជា root គឺស្ថិតនៅក្នុងបាក់តេរីដែនទាំងនៅក្នុង phylum នេះ Firmicutes <ref>{{Cite journal}}</ref> ឬថា phylum នេះ Chloroflexi គឺ basal ដើម្បី clade ជាមួយអាកឃីនិង eukaryotes និងនៅសល់នៃបាក់តេរីមួយដូចដែលបានស្នើឡើងដោយ Thomas Cavalier-Smith ។ <ref name="CS2">{{Cite journal}}</ref> ការស្រាវជ្រាវដែលត្រូវបានចេញផ្សាយនៅឆ្នាំ 2016 ដោយ លោកវីលៀមអេហ្វម៉ាទីន ដោយវិភាគហ្សែន 6.1 លានប្រូតេអ៊ីនពីហ្សែន prokaryotic sequences នៃដើមរុក្ខជាតិជាច្រើនបានរកឃើញចង្កោមប្រូតេអ៊ីន 355 ក្នុងចំនោមចង្កោមប្រូតេអ៊ីនចំនួន 286.514 ដែលប្រហែលជា LUCA ។ លទ្ធផលនេះ "បង្ហាញ Lucas ដែលជា anaerobic , CO ₂ -fixing, ក្រុមហ៊ុន H ₂ -dependent ជាមួយនឹងការ ផ្លូវឈើ Ljungdahl (ការកាត់បន្ថយ Acetyl-coenzyme មួយ ផ្លូវ) លេខ ₂ -fixing និងការ thermophilic ។ ជីវរសាយនវិទ្យារបស់ LUCA មានពេញទៅដោយចង្កោម FeS និងយន្តការប្រតិកម្មរ៉ាឌីកាល់។ សហសេវិករបស់វាបានបង្ហាញពីការពឹងផ្អែកលើ លោហៈធាតុអវិជ្ជមាន flavin , S-adenosyl methionine , coenzyme A , ferredoxin , molybdopterin , corrins និង selenium ។ ហ្សែនរបស់ខ្លួនដែលបានទាមទារលេខកូដ [[នុយក្លេអូស៊ីត|nucleoside]] កែប្រែនិង S-adenosylmethionine ពឹងផ្អែកលើ Methyl "។ លទ្ធផលនេះបានបង្ហាញអំពី methanogenic clostria ជាមួយ clade basal ក្នុងពូជ 355 បានពិនិត្យនិងផ្ដល់យោបល់ថា Lucas ដែលមានមនុស្សរស់នៅជាមួយ anaerobic រន្ធខ្យល់ hydrothermal ការកំណត់នៅក្នុងបរិស្ថានសកម្ម geochemically សម្បូរក្រុមហ៊ុន H _2, CO ₂ និងជាតិដែក។ <ref name="nature">"[http://www.nature.com/articles/nmicrobiol2016116 The physiology and habitat of the last universal common ancestor]" by Madeline C. Weiss, Filipa. Sousa, Natalia Mrnjavac, Sinje Neukirchen, Mayo Roettger, Shijulal Nelson-Sathi and William F. Martin (July 25, 2016) (Nature Microbiology 16116 | {{Doi|10.1038/NMICROBIOL.2016.116}}</ref> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយការកំណត់អត្តសញ្ញាណហ្សែនទាំងនេះដែលមានវត្តមាននៅក្នុង LUCA ត្រូវបានគេរិះគន់ដោយបង្ហាញថាប្រូតេអ៊ីនជាច្រើនដែលត្រូវបានគេសន្មតថាមាននៅក្នុង LUCA តំណាងឱ្យការផ្លាស់ប្តូរហ្សែនផ្ដាច់ព្រ័ត្ររវាង archaea និងបាក់តេរី។ <ref>JP Gogarten, D Deamer D Is LUCA a thermophilic progenitor? Nat Microbiol. 2016 Nov 25;1:16229. {{doi|10.1038/nmicrobiol.2016.229}}</ref> === បន្តពូជ === ការបន្តពូជផ្លូវភេទ គឺជាការរីករាលដាលក្នុងចំណោមអេកូអេដស៍នាពេលបច្ចុប្បន្នហើយទំនងជាមាននៅក្នុងបុព្វបុរសរួមចុងក្រោយ។ <ref>{{Cite journal|author=Dacks J|author2=Roger AJ|title=The first sexual lineage and the relevance of facultative sex|journal=J. Mol. Evol.|volume=48|issue=6|pages=779–783|date=June 1999|pmid=10229582|doi=10.1007/PL00013156|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-06_48_6/page/779|bibcode=1999JMolE..48..779D}}</ref> នេះត្រូវបានស្នើឡើងដោយការរកឃើញនៃហ្សែនស្នូលសម្រាប់ហ្សែនីសក្នុងកូនចៅនៃពូជពង្សដែលបានបំបែកពីដើមឈើអេកូអេសូតូត។ <ref>{{Cite journal|author=Ramesh MA|author2=Malik SB|title=A phylogenomic inventory of meiotic genes; evidence for sex in Giardia and an early eukaryotic origin of meiosis|journal=Curr. Biol.|volume=15|issue=2|pages=185–191|date=January 2005|pmid=15668177|doi=10.1016/j.cub.2005.01.003|url=}}</ref> និង Malik et al ។ <ref>{{Cite journal|author=Malik SB|author2=Pightling AW|title=An expanded inventory of conserved meiotic genes provides evidence for sex in Trichomonas vaginalis|journal=PLoS ONE|volume=3|issue=8|pages=e2879|date=2008|pmid=18663385|doi=10.1371/journal.pone.0002879|url=|bibcode=2008PLoSO...3.2879M}}</ref> វាត្រូវបានគាំទ្របន្ថែមទៀតដោយភស្តុតាងដែលថា eukaryotic ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "asexuals បុរាណ" ដូចជា ''Amoeba'' ទំនងជារួមភេទកាលពីអតីតកាលហើយថាបច្ចុប្បន្នពូជពង្ស amoeboid ដែលមិនចេះគ្នាច្រើនបំផុតទំនងជាបានកើតឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនិងដោយឯករាជ្យ។ <ref>{{Cite journal|author=Lahr DJ|author2=Parfrey LW|title=The chastity of amoebae: re-evaluating evidence for sex in amoeboid organisms|journal=Proc. Biol. Sci.|volume=278|issue=1715|pages=2081–2090|date=July 2011|pmid=21429931|doi=10.1098/rspb.2011.0289|url=}}</ref> នៅក្នុង prokaryotes ការផ្លាស់ប្តូរដោយបាក់តេរីធម្មជាតិ ពាក់ព័ន្ធនឹងការផ្ទេរ DNA ពីបាក់តេរីមួយទៅបាក់តេរីមួយទៀតនិងបញ្ចូល DNA របស់អ្នកបរិច្ចាគទៅក្នុងក្រូម៉ូសូមរបស់អ្នកទទួលតាមរយៈ recombination ។ ការផ្លាស់ប្តូរដោយបាក់តេរីធម្មជាតិត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាដំណើរការផ្លូវភេទដំបូងបង្អស់និងកើតមានឡើងទាំងនៅក្នុងបាក់តេរីនិងបុរាណប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេសិក្សាភាគច្រើនលើបាក់តេរី។ ការផ្លាស់ប្តូរគឺច្បាស់ណាស់ថាជាការសម្របសម្រួលដោយបាក់តេរីហើយមិនមែនជាការកើតឡើងដោយចៃដន្យនោះទេព្រោះវាអាស្រ័យលើផលិតផលហ្សែនជាច្រើនដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីចូលទៅក្នុងរដ្ឋមួយដែល មានសមត្ថភាពធម្មជាតិ ដើម្បីអនុវត្តដំណើរការស្មុគស្មាញនេះ។ <ref>{{Cite journal|last1=Chen I|title=DNA uptake during bacterial transformation|date=March 2004}}</ref> ការផ្លាស់ប្តូរគឺជារបៀបទូទៅមួយនៃការផ្ទេរ DNA ក្នុងចំណោម prokaryotes ។ <ref>{{Cite journal|last1=Johnsborg O|title=Natural genetic transformation: prevalence, mechanisms and function|date=December 2007}}</ref> === ការផ្លាស់ប្តូរហ្សែនផ្ដេក === ពូជពង្សនៃភាវៈរស់មានជាប្រពៃណីត្រូវបានស្ថាបនាឡើងវិញពីសរីរវិទ្យាប៉ុន្តែត្រូវបានបំពេញបន្ថែមកាន់តែខ្លាំងឡើងជាមួយ phylogenetics &nbsp; - ការជួសជុល phylogenies ដោយការប្រៀបធៀបនៃហ្សែន (DNA) លំដាប់។ <blockquote> ប្រៀបធៀបលំដាប់ផ្ដល់យោបល់ថ្មី ផ្ទេរផ្ដេក នៃហ្សែនជាច្រើននៅក្នុងចំណោមចម្រុះ ប្រភេទសត្វដែល រួមទាំងការឆ្លងកាត់ព្រំដែនរបស់ សាខាពន្ធុ "ដែន" ។ ដូច្នេះការកំណត់ប្រព័ន្ឋជីវប្រវត្ដិនៃប្រភេទសត្វមិនអាចត្រូវបានសម្រេចដោយការកំណត់ដើមឈើវិវត្តសម្រាប់ហ្សែនតែមួយនោះទេ។ </blockquote> ជីវវិទូលោក Peter Gogarten បានលើកឡើងថា "ការប្រៀបធៀបដើមនៃមែកធាងមួយមិនសមស្របនឹងទិន្នន័យពីការស្រាវជ្រាវហ្សែនថ្មីនោះទេ" ដូច្នេះជីវវិទូគួរតែប្រើពាក្យប្រៀបធៀបនៃរូបភាពទាំងនេះដើម្បីពិពណ៌នាអំពីប្រវត្តិខុសគ្នារវាងហ្សែននីមួយៗនិងការប្រើពាក្យប្រៀបធៀប សុទ្ធដើម្បីមើលឃើញពីការផ្លាស់ប្តូរដ៏សម្បូរបែបនិងឥទ្ធិពលនៃ HGT ក្នុងចំណោមមីក្រុប។ " <ref>{{Cite web|author=Peter Gogarten|url=http://www.esalenctr.org/display/confpage.cfm?confid=10&pageid=105&pgtype=1|title=Horizontal Gene Transfer – A New Paradigm for Biology|publisher=esalenctr.org|accessdate=2011-08-20|archivedate=2012-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721232310/http://www.esalenctr.org/display/confpage.cfm?confid=10&pageid=105&pgtype=1|url-status=dead}}</ref> === អនាគតនៃជីវិត (ភ្នាក់ងារចម្លងនិងសរីរាង្គសំយោគ) === ជីវបច្ចេកវិទ្យាបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រឈមនឹងគំនិតប្រពៃណីរបស់សត្វនិងប្រភេទ។ ការក្លូន គឺជាដំណើរការនៃការបង្កើតសារពាង្គកាយពហុកោសិកាថ្មីដែលដូចគ្នាទៅនឹងហ្សែនមួយទៀតដែលមានសក្តានុពលនៃការបង្កើតប្រភេទសារពាង្គកាយថ្មីទាំងអស់។ ការក្លូនគឺជាប្រធានបទនៃ ការជជែកវែកញែកសីលធម៌ច្រើន ។ នៅឆ្នាំ 2008 វិទ្យាស្ថាន J. Craig Venter បាន ប្រមូលផ្តុំ ហ្សែនបាក់តេរី សំយោគ ពន្ធុ ''Mycoplasma'' ដោយប្រើការធ្វើសមាសធាតុផ្សំលើ 25 បំណែក DNA នៅជាន់តែមួយ។ ''ការប្រើប្រាស់ផ្សំឡើងវិញនៃផ្សិតធ្វើឱ្យការប្រមូលផ្តុំម៉ូលេគុលឌីអិនអេមានទំហំធំពីបំណែកសរីរាង្គនិងធម្មជាតិ។'' <ref name="Venter">{{Cite journal|author=Gibsona, Daniel G.|author2=Benders, Gwynedd A.|date=2008|title=One-step assembly in yeast of 25 overlapping DNA fragments to form a complete synthetic Mycoplasma genitalium genome|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-12-23_105_51/page/20404|journal=PNAS|volume=105|issue=51|pages=20404–20409|doi=10.1073/pnas.0811011106|pmid=19073939|bibcode=2008PNAS..10520404G}}</ref> ក្រុមហ៊ុនផ្សេងទៀតដូចជា ហ្សែនសំយោគ ត្រូវបានបង្កើតឡើងរួចហើយដើម្បីទាញយកគុណប្រយោជន៍នៃការប្រើប្រាស់ពាណិជ្ជកម្មជាច្រើននៃហ្សែនដែលបានរចនាឡើងដោយផ្ទាល់។ * == សេចក្តីយោង == ·        Pongsak Luadee, វេជ្ជបណ្ឌិត, "នាយកនៃជីវវិទ្យា", ស្លាយ PowerPoint ។ ·        ហើយនេះរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ Urey គទាំងអស់ហារ៉ូលអិលនេះ 's បាន, ពិសោធន៍, រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ / ពិសោធន៍ Urey នេះ * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/944790.stm BBCNews: 27 September 2000, When slime is not so thick] Citat: "It means that some of the lowliest creatures in the plant and animal kingdoms, such as slime and amoeba, may not be as primitive as once thought" ** [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4742 SpaceRef.com, July 29, 1997: Scientists Discover Methane Ice Worms On Gulf Of Mexico Sea Floor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403040654/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4742 |date=មេសា 3, 2020 }} *** [http://www.science.psu.edu/iceworms/iceworms.html The Eberly College of Science: Methane Ice Worms discovered on Gulf of Mexico Sea Floor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601140743/http://science.psu.edu/iceworms/iceworms.html |date=2009-06-01 }} download Publication-quality photos ** [https://web.archive.org/web/20050119112427/http://www.sb-roscoff.fr/Ecophy/PDF/00-Fisher-NatWis.pdf Artikel, 2000: Methane Ice Worms: Hesiocaeca methanicola. Colonizing Fossil Fuel Reserves] ** [http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=339 SpaceRef.com, May 04, 2001: Redefining "Life as We Know it"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403040654/http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=339 |date=មេសា 3, 2020 }} ''Hesiocaeca methanicola'' In 1997, Charles Fisher, professor of biology at Penn State, discovered this remarkable creature living on mounds of methane ice under half a mile of ocean on the floor of the Gulf of Mexico. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2585235.stm BBCNews, 18 December 2002, 'Space bugs' grown in lab] Citat: "''Bacillus simplex'' and ''Staphylococcus pasteuri''...''Engyodontium album'' The strains cultured by Dr Wainwright seemed to be resistant to the effects of UV – one quality required for survival in space" * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3003946.stm BBCNews, 19 June 2003, Ancient organism challenges cell evolution] Citat: "It appears that this organelle has been conserved in evolution from prokaryotes to eukaryotes, since it is present in both" * [https://web.archive.org/web/20030624180658/http://www.anselm.edu/homepage/jpitocch/genbios/bi04syllabsu03.html Interactive Syllabus for General Biology – BI 04, Saint Anselm College, Summer 2003] * [http://www.personal.psu.edu/users/j/s/jsf165/Bio110.html Jacob Feldman: Stramenopila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030913202227/http://www.personal.psu.edu/users/j/s/jsf165/Bio110.html |date=2003-09-13 }} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Root NCBI Taxonomy entry: root] * [https://web.archive.org/web/20030629122745/http://www.anselm.edu/homepage/jpitocch/genbios/surveybi04.html Saint Anselm College: Survey of representatives of the major Kingdoms] Citat: "Number of kingdoms has not been resolved...Bacteria present a problem with their diversity...Protista present a problem with their diversity...", * [http://www.species2000.org/ Species 2000 Indexing the world's known species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192953/http://www.species2000.org/ |date=2016-03-03 }}. Species 2000 has the objective of enumerating all known species of plants, animals, fungi and microbes on Earth as the baseline dataset for studies of global biodiversity. It will also provide a simple access point enabling users to link from here to other data systems for all groups of organisms, using direct species-links. * [http://www.abc.net.au/science/news/enviro/EnviroRepublish_828525.htm The largest organism in the world may be a fungus carpeting nearly 10 square kilometers of an Oregon forest, and may be as old as 10500 years.] * [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html The Tree of Life] * [https://www.scribd.com/doc/1016/Life-from-birth-to-death/ Frequent questions from kids about life and their answers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513202217/http://www.scribd.com/doc/1016/Life-from-Birth-to-Death |date=2014-05-13 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 9zfes2e8hmgawgcrm0femjra00z8fp4 0 39316 339077 338249 2026-08-19T07:59:37Z InternetArchiveBot 32568 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339077 wikitext text/x-wiki '''រុក្ខជាតិ''' ភាគច្រើនគឺ ពហុកោសិកា , eukaryotes photosynthetic លើសលុបនៃ នគរ '''Plantae''' ។ តាមធម្មតារុក្ខជាតិត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារាជាណាចក្រមួយក្នុងចំណោមរាជាណាចក្រពីរដែលរួមមានអ្វីៗដែលរស់នៅមិនមែនជា [[សត្វ]] ហើយគ្រប់ សារាយ និង ផ្សិត ត្រូវបានចាត់ទុកជារុក្ខជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនិយមន័យបច្ចុប្បន្នទាំងអស់របស់ Plantae មិនរាប់បញ្ចូលផ្សិតនិងសារាយខ្លះក៏ដូចជា prokaryotes ( archaea និង បាក់តេរី ) ។ តាមនិយមន័យមួយរុក្ខជាតិបង្កើតជា clade Viridiplantae (ឈ្មោះឡាតាំងសម្រាប់ "រុក្ខជាតិបៃតង") ក្រុមដែលរួមមានទាំងនេះ រុក្ខជាតិចេញផ្កា , កូនឈើ និងផ្សេងទៀត gymnosperms , ferns និង សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន , hornworts , liverworts , mosses និង សារាយបៃតង , ប៉ុន្តែមិនរាប់បញ្ចូលការ algae ពណ៌ក្រហម និង ពណ៌ត្នោត ។ រុក្ខជាតិបៃតងទទួលបានថាមពលភាគច្រើនរបស់ពួកគេពី ពន្លឺព្រះអាទិត្យ តាមរយៈ ការធ្វើរស្មីសំយោគ ដោយ សារធាតុ chloroplasts ដំបូងដែលបានមកពី ការបញ្ឈប់ endosymbiosis ជាមួយ cyanobacteria ។ chloroplasts របស់ពួកគេមាន chlorophylls a និង b ដែលផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវពណ៌បៃតងរបស់ពួកគេ។ រុក្ខជាតិខ្លះមាន ប៉ារ៉ាស៊ីត ឬ ពពួក Mycotrophic ហើយបានបាត់បង់លទ្ធភាពក្នុងការផលិតក្លរ៉ូភីលធម្មតាឬក៏ធ្វើរស្មីសំយោគ។ រុក្ខជាតិត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ ការបង្កាត់ពូជផ្លូវភេទ និងការ ជំនួសនៃជំនាន់ ទោះបីជា ការបន្តពូជមិនទៀងទាត់ ក៏ជារឿងធម្មតាផងដែរ។ មានរុក្ខជាតិ ប្រភេទ រុក្ខជាតិប្រហែល 320 ពាន់ ប្រភេទ ដែលភាគច្រើនមានចំនួនពី 260 ទៅ 29 ម៉ឺននាក់ជា រុក្ខជាតិគ្រាប់ពូជ (សូមមើល តារាងខាងក្រោម ) ។ <ref name="IUCNdata">{{Cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|publisher=International Union for Conservation of Nature|date=11 March 2010|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf}}</ref> រុក្ខជាតិបៃតងផ្ដល់នូវសមាមាត្រច្រើននៃអុកស៊ីសែនម៉ូលេគុលរបស់ពិភពលោក <ref name="behrenfeld">{{Cite journal|title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components|url=http://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q}}</ref> ហើយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីភាគច្រើនរបស់ផែនដីជាពិសេសនៅលើដី។ រុក្ខជាតិដែលផលិត គ្រាប់ធញ្ញជាតិ ផ្លែឈើ និង [[បន្លែ]] ជាអាហារមូលដ្ឋានរបស់មនុស្សជាតិហើយត្រូវបានគេ ថែរក្សាទុក ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ។ រុក្ខជាតិមាន វប្បធម៌ និងការប្រើប្រាស់ជាច្រើនទៀតដូចជាគ្រឿងតុបតែង សម្ភារៈសាងសង់សម្ភារៈ សរសេរ និងក្នុងប្រភេទដ៏អស្ចារ្យពួកគេគឺជា ប្រភពនៃឱសថ និង ឱសថ ចិត្តសាស្ត្រ ។ ការសិក្សាវិទ្យាសាស្រ្តនៃរុក្ខជាតិត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា រុក្ខសាស្ត្រ ជាសាខានៃ [[ជីវវិទ្យា]] ។ == និយមន័យ == អ្វីៗដែលរស់នៅទាំងអស់ត្រូវបានដាក់ជាប្រពៃណីទៅក្នុងក្រុមមួយនៃរុក្ខជាតិពីរនិងរុក្ខជាតិ។ ចំណាត់ថា្នក់នេះអាចមានកាលបរិច្ឆេទពី [[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូត]] (384 &nbsp; ម។ - 322 &nbsp; ម។ គ។ ) ដែលបានបង្កើតភាពខុសគ្នារវាងរុក្ខជាតិដែលជាទូទៅមិនផ្លាស់ទីនិងសត្វដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេចល័តដើម្បីចាប់ម្ហូបអាហាររបស់ពួកគេ។ ច្រើនឆ្នាំក្រោយមកនៅពេលដែល លីនណាអេស (1707-1778) បានបង្កើតមូលដ្ឋាននៃប្រព័ន្ធ ចំណាត់ថ្នាក់ ទំនើបនៃ វិទ្យាសាស្រ្ត ក្រុមទាំងពីរនេះបានក្លាយជា នគរ បន្លែ (ក្រោយមកគឺ Metaphyta ឬ Plantae) និង [[សត្វ|Animalia]] (ហៅថា Metazoa) ផងដែរ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាបានក្លាយទៅជាច្បាស់ណាស់ថានគររុក្ខជាតិដែលបានកំណត់ដំបូងមានក្រុមមិនទាក់ទងជាច្រើនហើយ ផ្សិត និងក្រុមជាច្រើននៃ សារាយ ត្រូវបានយកចេញទៅនគរថ្មី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសារពាង្គកាយទាំងនេះនៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជារុក្ខជាតិជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទដ៏ពេញនិយម។ ពាក្យថា "រុក្ខជាតិ" ជាទូទៅសំដៅលើភោគៈដែលមានលក្ខណៈដូចតទៅនេះដែលមានជញ្ជាំងកោសិកាដែលមានសារជាតិ សូលុយស្យែល និងសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគដោយប្រើ chloroplasts ។ <ref name="urlplant[2] – Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary">{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/plant%5B2%5D|title=plant[2] – Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary|accessdate=2009-03-25}}</ref> <ref name="urlplant (life form) -- Britannica Online Encyclopedia">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463192/plant|title=plant (life form) -- Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-03-25}}</ref> === និយមន័យបច្ចុប្បន្ននៃរុក្ខជាតិ === នៅពេលឈ្មោះ Plantae ឬរុក្ខជាតិត្រូវបានគេយកទៅអនុវត្តទៅក្រុមជាក់លាក់នៃសារពាង្គកាយឬ taxon វាជាធម្មតាសំដៅទៅលើគំនិតមួយក្នុងចំណោមបួន។ ចាប់ពីតិចតួចបំផុតរហូតដល់រាប់បញ្ចូលទាំងបួនក្រុមគឺ: {| class="wikitable" ! ឈ្មោះ (នានា) ! វិសាលភាព ! ការពិពណ៌នា |- | រុក្ខជាតិដីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា Embryophyta | Plantae ''sensu strictissimo'' | '''រុក្ខជាតិនៅក្នុងន័យតឹងរឹងបំផុតរួមមាន''' liverworts , hornworts , ស្លែ , និង រុក្ខជាតិសរសៃឈាម , ដូចជារុក្ខជាតិហ្វូស៊ីលដែលស្រដៀងគ្នាទៅនឹងក្រុមដែលនៅរស់ទាំងនេះ (ឧ Metaphyta <small>Whittaker ឆ្នាំ 1969</small> <ref name="ib.usp.br">{{Cite journal|last1=Whittaker|first1=R.H.|year=1969|title=New concepts of kingdoms or organisms|url=http://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf|journal=Science|volume=163|issue=3863|pages=150–160|doi=10.1126/science.163.3863.150|pmid=5762760|bibcode=1969Sci...163..150W|accessdate=2019-04-02|archive-date=2017-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/http://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf|dead-url=yes}}</ref> Plantae <small>Margulis ឆ្នាំ 1971</small> <ref>{{Cite journal|last1=Margulis|first1=L|year=1971|title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242|journal=Evolution|volume=25|issue=1|pages=242–245|doi=10.2307/2406516|pmid=28562945}}</ref> ) ។ |- | '''រុក្ខជាតិបៃតង''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថា '''Viridiplantae''' , '''Viridiphyta''' , '''Chlorobionta''' ឬ '''Chloroplastida ។''' | រុក្ខជាតិមាន ''រសជាតិ stricto'' | '''រុក្ខជាតិក្នុងន័យដ៏តឹងរឹងមួយ''' រួមបញ្ចូលទាំង សារាយបៃតង និងរុក្ខជាតិដីដែលបានផុសឡើងនៅក្នុងពួកគេរួមទាំង stoneworts ។ ទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមរុក្ខជាតិនៅតែកំពុងត្រូវបានគេធ្វើឱ្យមានប្រសិទ្ធភាពហើយឈ្មោះដែលត្រូវបានផ្តល់ឱ្យពួកគេខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ របាំង Viridiplantae រួមមានក្រុមសារពាង្គកាយដែលមាន កោសិកា នៅក្នុង [[ជញ្ជាំងកោសិកា|កោសិកា]] របស់ [[ជញ្ជាំងកោសិកា|វា]] មាន chlorophylls ''a'' និង ''b'' និងមាន ប្លាស្ទិកដែល ភ្ជាប់ដោយភ្នាសតែមួយប៉ុណ្ណោះដែលអាចមានរស្មីសំយោគនិងរក្សាទុកម្សៅមី។ clade នេះគឺជាប្រធានបទចម្បងនៃអត្ថបទនេះ (ឧទាហរណ៍ Plantae <small>Copeland , 1956</small> <ref> Copeland, HF (1956) ។ ចំណាត់ថ្នាក់ប្រភេទនៃសារពាង្គកាយទាប។ Palo Alto: ប៉ាស៊ីហ្វិកសៀវភៅ p ។ 6, [https://archive.org/details/classificationof00cope] ។ </ref> ) ។ |- | Archaeplastida ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា Plastida ឬ Primoplantae | Plantae ''sensu lato'' | '''រុក្ខជាតិក្នុងន័យទូលំទូលាយ''' រួមមានរុក្ខជាតិពណ៌បៃតងដែលបានចុះបញ្ជីខាងលើបូកជាមួយនឹងអាល់កាក្រហម ( Rhodophyta ) និងសារាយ Glaucophyte ( Glaucophyta ដែលផ្ទុក ម្សៅ Floridean នៅខាងក្រៅប្លាស្ទិកក្នុងបំពង់ស៊ីទិច។ clade នេះរួមបញ្ចូលទាំងសារពាង្គកាយទាំងអស់ដែល eons បានទទួល chloroplasts ដំបូង របស់ពួកគេដោយផ្ទាល់ដោយការហ៊ុមព័ទ្ធ cyanobacteria (ឧទាហរណ៍ Plantae <small>Cavalier-Smith, 1981</small> <ref>{{Cite journal|last1=Cavalier-Smith|first1=T.|year=1981|title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine?|url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461|journal=BioSystems|volume=14|issue=3–4|pages=461–481|doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2|pmid=7337818}}</ref> ) ។ |- | និយមន័យចាស់របស់រុក្ខជាតិ (លែងប្រើ) | Plantae ''sensu amplo'' | '''រុក្ខជាតិនៅក្នុងន័យទូលំទូលាយសំដៅទៅចាស់ជាងនេះ,''' ចំណាត់ថ្នាក់លែងប្រើដែលបានដាក់សារាយចម្រុះ, ផ្សិតឬបាក់តេរីនៅក្នុង Plantae (ឧ Plantae ឬ Vegetabilia <small>Linnaeus,</small> <ref> Linnaeus, C. (1751) ។ ''[https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 Philosophia botanica]'' , 1st ed ។ , p ។ 37 ។ </ref> Plantae <small>Haeckel ឆ្នាំ 1866,</small> <ref>{{Cite book|title=Generale Morphologie der Organismen|url=https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ|last=Haeckel, E.|publisher=Verlag von Georg Reimer|year=1866|location=Berlin|pages=vol. 1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref> Metaphyta <small>Haeckel, ឆ្នាំ 1894</small> <ref> Haeckel, អ៊ី។ (1894) ។ ''[[iarchive:systematischephy01haec|ស្លាប់ systematische Phylogenie]]'' ។ </ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small> <ref name="ib.usp.br" /> ) ។ |} វិធីមួយទៀតនៃការសម្លឹងមើលទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមផ្សេងៗគ្នាដែលត្រូវបានគេហៅថា "រុក្ខជាតិ" គឺតាមរយៈ ផ្ទាំងគំនូរ ដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងវិវត្តរបស់ពួកគេ។ ទាំងនេះមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយទេប៉ុន្តែ {{Clarify||date=November 2018}} ។ <ref>Based on {{Citation|title=Analysis of Rare Genomic Changes Does Not Support the Unikont–Bikont Phylogeny and Suggests Cyanobacterial Symbiosis as the Point of Primary Radiation of Eukaryotes}} and {{Citation|title=Streptophyte algae and the origin of embryophytes}}; see also the slightly different cladogram in {{Citation|title=Green algae and the origin of land plants}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Estimating the timing of early eukaryotic diversification with multigene molecular clocks|date=16 August 2011}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Bacterial proteins pinpoint a single eukaryotic root|date=17 February 2015}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=The Glaucophyta: the blue-green plants in a nutshell|date=1 January 2015}}</ref> <ref name="Sánchez-Baracaldo E7737–E7745">{{Cite journal|date=12 September 2017|title=Early photosynthetic eukaryotes inhabited low-salinity habitats}}</ref> <ref name="Gitzendanner">{{Cite journal|date=2018|title=Plastid phylogenomic analysis of green plants: A billion years of evolutionary history}}</ref> អ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថា "រុក្ខជាតិ" គឺដិត (ក្រុមតូចៗមួយចំនួនត្រូវបានលុបចោល) ។ {| border="0" id="290" style="line-height:100%;margin-left:0em;margin-right:0em;" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="296" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | '''Archaeplastida''' &nbsp; | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="303" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" | Rhodophyta (អាល់កាក្រហម) |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="317" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" | Glaucophyta (សារាយ glaucophyte) |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | '''បៃតង &nbsp; រុក្ខជាតិ''' | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="332" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="338" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:2px solid darkgreen;" | Mesostigmatophyceae &nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="352" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | Chlorokybophyceae &nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | Spirotaenia &nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="378" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | Chlorophyta &nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | Streptophyta | rowspan="2" class="clade-leaf" |<templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="394" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:2px solid darkgreen;border-top:0;" | Charales (stoneworts) &nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" | |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" | | rowspan="2" class="clade-leaf" | '''រុក្ខជាតិដី''' ឬ អំប្រ៊ីយ៉ុង |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |- | class="clade-slabel" | |} |<div id="423" style="position:relative;margin-top:0.742em;height:16.96em;width:0em"><div id="424" style="position:absolute;top:8.6em;color:black;white-space:nowrap"> ក្រុមតាមទម្លាប់ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ហៅថា សារាយបៃតង </div></div> |} វិធីដែលក្រុមនៃសាឡាត់ពណ៌បៃតងត្រូវបានបញ្ចូលគ្នានិងឈ្មោះមានភាពខុសគ្នារវាងអ្នកនិពន្ធ។ === សារាយ === [[ឯកសារ:Haeckel_Siphoneae.jpg|រូបភាពតូច| algae បៃតង ពី ''Kunstformen der Natur'' របស់ Ernst Haeckel ឆ្នាំ 1904 ។]] សារាយមានក្រុមផ្សេងគ្នាជាច្រើននៃសារពាង្គកាយដែលផលិតអាហារដោយការធ្វើរស្មីសំយោគហើយដូច្នេះត្រូវបានបញ្ចូលជាប្រពៃណីនៅក្នុងនគររុក្ខជាតិ។ ធញ្ញជាតិ មានពីអាល់ហ្សែនចម្រុះទៅជាសរីរាង្គតែមួយកោសិកានិងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាបីក្រុម, សារាយបៃតង , សារាយពណ៌ក្រហម និង សារាយពណ៌ត្នោត ។ មានភ័ស្តុតាងដ៏ល្អដែលថាសារាយពណ៌ត្នោតវិវត្ដន៍ដោយឯករាជ្យពីអ្នកដទៃពីជីដូនជីតាដែលមិនមានពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលបង្កើតទំនាក់ទំនង endosymbiotic ជាមួយ algae ពណ៌ក្រហមជាជាងពី cyanobacteria ហើយវាលែងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារុក្ខជាតិដូចដែលបានកំណត់នៅទីនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Five-kingdom classification and the origin and evolution of cells|last=Margulis|first=L.|work=Evolutionary Biology|year=1974|isbn=978-1-4615-6946-6|volume=7|pages=45–78|doi=10.1007/978-1-4615-6944-2_2}}</ref> <ref name="Raven 2005">{{Cite book|title=Biology of Plants|url=https://archive.org/details/biologyofplants70000pete|last=Raven|first=Peter H.|last2=Evert|first2=Ray F.|publisher=W.H. Freeman and Company|year=2005|isbn=978-0-7167-1007-3|edition=7th|location=New York|last3=Eichhorn|first3=Susan E.}}</ref> Viridiplantae, រុក្ខជាតិពណ៌បៃតង - សារាយពណ៌បៃតងនិងរុក្ខជាតិដី - បង្កើតជា clade មួយក្រុមដែលមានកូនចៅទាំងអស់នៃបុព្វបុរសរួមមួយ។ ជាមួយនឹងករណីលើកលែងមួយចំនួន, រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងមានលក្ខណៈដូចខាងក្រោមនៅក្នុងទូទៅ; chloroplasts បឋមចេញមកពី cyanobacteria ដែលមាន chlorophylls ''មួយ'' និង ''b'' , ជញ្ជាំងកោសិកាដែលមាន cellulose និងហាងលក់ម្ហូបអាហារនៅក្នុងសំណុំបែបបទនៃ ម្សៅ ដែលមាននៅក្នុង plastids នេះ។ ពួកវាឆ្លងកាត់ ការបន្សំ ដោយគ្មាន សេនេទិច ហើយជាទូទៅមាន មេតូកូស៊ីន ដែលមានលាមកសត្វ។ ក្លរ៉ូភីល នៃរុក្ខជាតិពណ៌បៃតងត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នាសពីរដែលបង្ហាញថាពួកគេមានប្រភពដើមដោយផ្ទាល់ពីហ្សូណា ណូបូស្តាយ ។ ក្រុមពីរបន្ថែមទៀតដែលជា Rhodophyta (សារាយក្រហម) និង Glaucophyta (សារាយ glaucophyte), មានក្លរ៉ូប្លាសចម្បងដែលលេចឡើងនឹងត្រូវចេញមកដោយផ្ទាល់ពី endosymbiotic ពួកនិលវេត្រាណូ , បើទោះបីជាពួកគេខុសគ្នាពី Viridiplantae នៅក្នុងសារធាតុដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគហើយដូច្នេះគឺមានភាពខុសគ្នានៅក្នុងការណ៍ ។ ក្រុមទាំងនេះក៏ខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិបៃតងផងដែរដែលថា សារជាតិ ប៉ូលីសស៊ីស៊ីរ៉ាតផ្ទុកទៅដោយ ម្សៅ floridean និងត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង cytoplasm ជាជាងនៅក្នុងប្លាស្ទិក។ ពួកគេហាក់ដូចជាមានដើមកំណើតជាទូទៅជាមួយ Viridiplantae ហើយក្រុមទាំងបីបង្កើតបានជាផ្ទាំងថ្ម Archaeplastida ដែលឈ្មោះរបស់វាមានន័យថា chloroplasts របស់ពួកគេត្រូវបានគេមកពីព្រឹត្តិការណ៍តែមួយនៃឧបករណ៏ endosymbiotic ។ នេះគឺជានិយមន័យសម័យទំនើបទូលំទូលាយនៃពាក្យ 'រុក្ខជាតិ' ។ ផ្ទុយទៅវិញសារាយផ្សេងៗទៀតជាច្រើន (ឧ។ algae ពណ៌ក្រហម / diatom , haptophytes , dinoflagellates និង euglenids ) មិនត្រឹមតែមានសារធាតុពណ៌ខុសៗគ្នាប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែមានសារធាតុ chloroplasts ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតបីឬបួនផងដែរ។ ពួកគេមិនមែនជាសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធរបស់ Archaeplastida ដែលសន្មតថាបានទទួល chloroplasts ដាច់ដោយឡែកពីស្វាយបៃតងនិងពណ៌ក្រហម។ ដូច្នេះពួកវាមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងនិយមន័យសម័យទំនើបដ៏ទូលំទូលាយបំផុតនៃនគររុក្ខជាតិនោះទេទោះបីជាពួកគេធ្លាប់មានពីមុនក៏ដោយ។ រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងឬ Viridiplantae ត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាសារាយពណ៌បៃតង (រួមទាំងថ្មសសរ) និងរុក្ខជាតិដី។ ទោះជាយ៉ាងណា, ឥឡូវនេះវាត្រូវបានគេស្គាល់ថារុក្ខជាតិដីនេះវិវត្តពីក្នុងក្រុមរបស់សារាយបៃតងមួយដូច្នេះថាសារាយបៃតងដោយខ្លួនឯងគឺជាការ paraphyletic ក្រុមពោលគឺក្រុមដែលមិនរាប់បញ្ចូលមួយចំនួននៃកូនចៅរបស់បុព្វបុរសទូទៅសាមញ្ញមួយ។ ក្រុមថ្នាំ Paraphyletic ត្រូវបានជៀសវាងជាទូទៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ទំនើបដូច្នេះក្នុងការព្យាបាលថ្មីៗ Viridiplantae ត្រូវបានបែងចែកជា 2 ប្រភេទគឺ Chlorophyta និង Streptophyta (រួមទាំងរុក្ខជាតិដីនិង Charophyta) ។ <ref name="LewisMcCourt2004">{{Citation|last=Lewis|first=Louise A.|last2=McCourt|first2=R.M.|year=2004|title=Green algae and the origin of land plants|journal=Am. J. Bot.|volume=91|issue=10|pages=1535–1556|doi=10.3732/ajb.91.10.1535|lastauthoramp=yes|pmid=21652308}}</ref> <ref name="BeckerMarin2009">{{Citation|last=Becker|first=B.|last2=Marin|first2=B.|year=2009|title=Streptophyte algae and the origin of embryophytes|journal=Annals of Botany|volume=103|issue=7|pages=999–1004|doi=10.1093/aob/mcp044|lastauthoramp=yes|pmid=19273476}}</ref> Chlorophyta (ឈ្មោះមួយដែលត្រូវបានគេយកទៅប្រើសំរាប់ ''គ្រប់'' កែវពណ៌បៃតង) គឺជាក្រុមបងស្រីដែលមានឈ្មោះថា Charophytes ។ មានប្រភេទសត្វប្រមាណ 4300 ប្រភេទ <ref name="Algaebase">{{Cite web|url=http://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=4307|publisher=''AlgaeBase version 4.2'' World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway|accessdate=2007-09-23|title=Phylum: Chlorophyta taxonomy browser|author1=Guiry, M.D.|author2=Guiry, G.M.|year=2007}}</ref> ជាសរីរៈសមុទ្រសំខាន់ៗដែលមិនមានកោសិកាឬពហុគ្រាប់ចុចដូចជាសាឡាត់សមុទ្រ ''Ulva'' ។ ក្រុមផ្សេងទៀតនៅក្នុង Viridiplantae គឺជាទឹកជ្រលក់ឬទឹកដីចម្បង Streptophyta ដែលមានរុក្ខជាតិដីរួមគ្នាជាមួយ Charophyta ដោយខ្លួនវាមានក្រុមមួយចំនួននៃសារាយពណ៌បៃតងដូចជា desmids និង stoneworts ។ សារាយ Streptophyte គឺជា filaments ពពួកសរីរាង្គឬបង្កើតជាខ្សែកោសិកា multicellular, មែកធាងឬ unbranched ។ <ref name="BeckerMarin2009"/> សរីរៈ ''Spirogyra'' គឺជាអាល់កាឡាយដែលស្រដៀងទៅនឹងមនុស្សជាច្រើនដែលវាត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់ក្នុងការបង្រៀននិងជាផ្នែកមួយនៃសារពាង្គកាយដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះស្រទាប់ផ្កានៅលើស្រះ។ បង្គោលថ្មនេះស្រដៀងទៅនឹងរុក្ខជាតិដីហើយត្រូវបានគេជឿថាជាសាច់ញាត្តិជិតបំផុត។ {{Citation needed|date=March 2017}} ការដុះពន្លឿននៅក្នុងទឹកសាបពួកគេមានដើមកណ្តាលដែលមានដង្កៀប។ === ផ្សិត === ការបែងចែកដើម របស់ Linnaeus បានដាក់ផ្សិតនៅក្នុងរុក្ខជាតិ Plantae ពីព្រោះពួកគេមិនមានសត្វឬសារធាតុរ៉ែទេហើយទាំងនេះគឺជាជម្រើសផ្សេងទៀតតែប៉ុណ្ណោះ។ ជាមួយនឹងការវិវត្តន៍នៅសតវត្សទី 19 ក្នុង អតិសុខុមជីវវិទ្យា លោក Ernst Haeckel បាន ណែនាំនគរថ្មី Protista បន្ថែមលើ Plantae និង Animalia ប៉ុន្តែថាតើផ្សិតត្រូវបានដាក់នៅល្អបំផុតនៅក្នុង Plantae ឬគួរតែត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ឡើងវិញដោយសារតែអ្នកតវ៉ានៅតែមានភាពចម្រូងចម្រាស។ ក្នុងឆ្នាំ 1969 លោក Robert Whittaker បាន ស្នើសុំបង្កើតនគរផ្សិត។ ភស្តុតាងម៉ូលេគុលបានបង្ហាញតាំងពីយូរមកហើយថា បុព្វបុរសទូទៅបំផុត (ស្នងការ) នៃផ្សិតគឺប្រហែលជាស្រដៀងទៅនឹងសត្វព្រៃជាងសត្វរុក្ខជាតិឬនគរឯទៀតដែរ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FMSn4RIoGGoC|title=Fungal Biology|last=Deacon, J.W.|publisher=Wiley|year=2005|isbn=978-1-4051-3066-0}}</ref> ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ឡើងវិញរបស់ Whittaker ត្រូវបានផ្អែកលើភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋាននៃអាហាររូបត្ថម្ភរវាងផ្សិតនិងរុក្ខជាតិ។ មិនដូចរុក្ខជាតិដែលជាទូទៅទទួលបានជាតិកាបូនតាមរយៈរស្មីសំយោគហើយត្រូវបានគេហៅថា autotrophs ផ្សិតមិនមាន chloroplasts ទេហើយជាទូទៅទទួលបានកាបូនដោយបំបែកនិងស្រូបយកវត្ថុធាតុដែលនៅជុំវិញហើយដូច្នេះត្រូវបានគេហៅថា saprotrophs heterotrophic ។ លើសពីនេះទៀត substructure នៃផ្សិតពហុកោសិកានេះគឺខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិ, ការទទួលយកសំណុំបែបបទនៃ strands មីក្រូទស្សន៍ chitinous ជាច្រើនដែលគេហៅថាជា hyphae ដែលអាចត្រូវបានបែងចែកទៅជាកោសិកាឬអាចបង្កើតបានជា syncytium មានមនុស្សជាច្រើន eukaryotes ស្នូល ។ សាកសពផ្លែឈើដែល ផ្សិត ជាឧទាហរណ៍ដែលគេស្គាល់ច្រើនបំផុតគឺជារចនាសម្ព័ន្ធនៃតំណពូជនៃផ្សិតហើយមិនដូចរចនាសម្ព័ន្ធណាដែលផលិតដោយរុក្ខជាតិទេ។ {{Citation needed|date=November 2018}} == ភាពចម្រុះ == តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីការប៉ាន់ប្រមាណនូវចំនួននៃការប៉ាន់ស្មាននៃការបែងចែករុក្ខជាតិបៃតងខុស ៗ គ្នា (Viridiplantae) ។ វាបានបង្ហាញថាមានប្រភេទវីតាមីនដែលមានចំនួនប្រហែល 300.000 ប្រភេទដែលក្នុងនោះមាន 85-90% ជារុក្ខជាតិផ្កា។ (ចំណាំ: ដោយសារវាមានប្រភពខុស ៗ គ្នានិងកាលបរិច្ឆេទផ្សេងៗគ្នាវាមិនចាំបាច់ប្រៀបធៀបគ្នាទេហើយដូចជាប្រភេទទាំងអស់ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពមិនច្បាស់លាស់ក្នុងករណីខ្លះ។ ) {| class="wikitable" style="float:left; margin-left:1em;" |+ '''ភាពចម្រុះនៃការរស់នៅរបស់រុក្ខជាតិបៃតង (Viridiplantae)''' ! style="background:lightgreen; text-align:center;" | ក្រុមមិនផ្លូវការ ! style="background:lightgreen; text-align:center;" | ឈ្មោះនាយកដ្ឋាន ! style="background:lightgreen; text-align:center;" | ឈ្មោះទូទៅ ! style="background:lightgreen; text-align:center;" | ចំនួនប្រភេទសត្វរស់នៅ ! style="background:lightgreen; text-align:center;" | ចំនួនប្រហាក់ប្រហែលនៅក្នុងក្រុមមិនផ្លូវការ |- | rowspan="2" style="background:lightgrey; vertical-align:top;" | សាឡាត់បៃតង | '''Chlorophyta''' | style="text-align:left;" | algae ពណ៌បៃតង (chlorophytes) | style="text-align:right;" | 3,800-4,300 <ref>Van den Hoek, C.; Mann, D.G.; & Jahns, H.M. 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pp. 343, 350, 392, 413, 425, 439, & 448 (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9}}</ref> <ref name="AlgaeBase_Chlorophyta">{{Citation|last=Guiry|first=M.D.|last2=Guiry|first2=G.M.|year=2011|title=AlgaeBase : Chlorophyta|publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway|url=http://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta|accessdate=2011-07-26|lastauthoramp=yes}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:right; vertical-align:top;" | 8,500 (6,600-10,300) |- | '''Charophyta''' | style="text-align:left;" | algae ពណ៌បៃតង (ឧ។ desmids & stoneworts ) | style="text-align:right;" | 2,800-6,000 <ref name="AlgaeBase_Charophyta">{{Citation|last=Guiry|first=M.D.|last2=Guiry|first2=G.M.|year=2011|title=AlgaeBase : Charophyta|publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway|url=http://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta|accessdate=2011-07-26|lastauthoramp=yes}}</ref> <ref>Van den Hoek, C.; Mann, D.G.; & Jahns, H.M. 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pp. 457, 463, & 476. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9}}</ref> |- | rowspan="3" style="background:lightgrey; vertical-align:top;" | Bryophytes | '''Marchantiophyta''' | style="text-align:left;" | liverworts | style="text-align:right;" | 6,000-8,000 <ref>Crandall-Stotler, Barbara & Stotler, Raymond E., 2000. "Morphology and classification of the Marchantiophyta". p. 21 ''in'' A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), ''Bryophyte Biology''. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-66097-1}}</ref> | rowspan="3" style="text-align:right; vertical-align:top;" | 19,000 (18,100-20,200) |- | '''Anthocerotophyta''' | style="text-align:left;" | hornworts | style="text-align:right;" | 100-200 <ref>Schuster, Rudolf M., ''The Hepaticae and Anthocerotae of North America'', volume VI, pp. 712–713. (Chicago: Field Museum of Natural History, 1992). {{ISBN|0-914868-21-7}}.</ref> |- | '''Bryophyta''' | style="text-align:left;" | ស្លែ | style="text-align:right;" | 12,000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{Cite journal|last=Goffinet|first=Bernard|last2=William R. Buck|year=2004|title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification}}</ref> |- | rowspan="2" style="background:lightgrey; vertical-align:top;" | Pteridophytes | '''Lycopodiophyta''' | style="text-align:left;" | ក្លិប mosses | style="text-align:right;" | 1,200 <ref name="Raven 2005"/> | rowspan="2" style="text-align:right; vertical-align:top;" | 12,000 (12,200) |- | '''Pteridophyta''' | style="text-align:left;" | ferns, whisk ferns & horsetails | style="text-align:right;" | 11,000 <ref name="Raven 2005" /> |- | rowspan="5" style="background:lightgrey; vertical-align:top;" | រុក្ខជាតិដែលមានគ្រាប់ពូជ | '''Cycadophyta''' | style="text-align:left;" | cycads | style="text-align:right;" | 160 <ref>{{Cite book|title=Morphology and Evolution of Vascular Plants|url=https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff|last=Gifford|first=Ernest M.|last2=Foster|first2=Adriance S.|publisher=W.H. Freeman and Company|year=1988|isbn=978-0-7167-1946-5|edition=3rd|location=New York|page=[https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff/page/358 358]}}</ref> | rowspan="5" style="text-align:right; vertical-align:top;" | 260,000 (259,511) |- | '''Ginkgophyta''' | style="text-align:left;" | ginkgo | style="text-align:right;" | 1 <ref>{{Cite book|title=The Biology and Evolution of Fossil Plants|last=Taylor|first=Thomas N.|last2=Taylor|first2=Edith L.|publisher=Prentice-Hall|year=1993|isbn=978-0-13-651589-0|location=New Jersey|page=636}}</ref> |- | '''Pinophyta''' | style="text-align:left;" | conifers | style="text-align:right;" | 630 <ref name="Raven 2005" /> |- | '''Gnetophyta''' | style="text-align:left;" | gnetophytes | style="text-align:right;" | 70 <ref name="Raven 2005" /> |- | '''Magnoliophyta''' | style="text-align:left;" | រុក្ខជាតិផ្កា | style="text-align:right;" | 258.650 <ref> សហព័ន្ធអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្សធនធានធម្មជាតិនិងធនធានធម្មជាតិ, 2006. ''[http://www.iucnredlist.org/ បញ្ជីក្រហមនៃប្រភេទដែលត្រូវបានគំរាមកំហែង: ស្ថិតិសង្ខេប]'' </ref> |} ការដាក់ឈ្មោះរុក្ខជាតិត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ក្រមនាមវលីអន្តរជាតិសម្រាប់សារាយផ្សិតនិងរុក្ខជាតិ និង ក្រមនាមវលីអន្តរជាតិសម្រាប់រុក្ខជាតិដាំដុះ (សូមមើល ប្រភេទវដ្តនៃរុក្ខជាតិដាំដុះ ) ។ === Evolution === ការវិវត្តន៍នៃរុក្ខជាតិបាននាំឱ្យ មានកម្រិតនៃភាពស្មុគស្មាញ កាន់តែខ្លាំងឡើងពី ថ្មភក់ ដំបូងបង្អស់តាមរយៈ bryophytes , lycopods , ferns ទៅ gymnosperms ស្មុគស្មាញនិង angiosperms នៃនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ រុក្ខជាតិទាំងអស់នៅក្នុងក្រុមទាំងនេះបន្តលូតលាស់ជាពិសេសនៅក្នុងបរិស្ថានដែលពួកគេបានវិវត្ត។ ធ្មេញអាល់ហ្គលបានបង្កើតឡើងនៅលើដី 1.200   រាប់លានឆ្នាំមក ហើយប៉ុន្តែវាមិនមែនរហូតដល់ សម័យ Ordovician នៅប្រហែល 450 ឆ្នាំ   រាប់លានឆ្នាំមុន នោះដីធ្លីបានលេចឡើង។ <ref>"The oldest fossils reveal evolution of non-vascular plants by the middle to late Ordovician Period (≈450–440 m.y.a.) on the basis of fossil spores" [http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html Transition of plants to land] {{Webarchive}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយភ័ស្តុតាងថ្មីពីការសិក្សានៃសមាមាត្រអ៊ីសូតូមនៅក្នុងថ្មកំបោរនៅប្រេស៊ីបារៀបានបង្ហាញថារុក្ខជាតិរស្មីសំយោគស្មុគស្មាញដែលបានបង្កើតនៅលើផែនដីជាង 1000 &nbsp; mya <ref>{{Cite journal|last=Strother|first=Paul K.|last2=Battison|first2=Leila|title=Earth's earliest non-marine eukaryotes}}</ref> អស់រយៈពេលជាងមួយសតវត្សរ៍មកហើយដែលបុព្វបុរសនៃរុក្ខជាតិបានវិវត្តទៅជាបរិយាកាសខាងទឹកហើយបន្ទាប់មកបានប្រែប្រួលទៅជាជីវិតនៅលើដីដែលជាគំនិតមួយដែលត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ហ្វឹកហាត់ហ្វ្រីឌ្រីកអូផិនប៊ែរឺរ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា "ដើមកំណើតនៃដីធ្លី" ឆ្នាំ 1908 ។ ទស្សនវិស័យថ្មីមួយដែលគាំទ្រដោយភ័ស្តុតាងហ្សែននោះគឺថាវាបានវិវត្តន៍ពីសារាយតែមួយកោសិកាដី។ <ref>{{Cite journal|last=Harholt|first=Jesper|last2=Moestrup|first2=Øjvind|title=Why Plants Were Terrestrial from the Beginning|url=http://www.cell.com/trends/plant-science/abstract/S1360-1385(15)00300-3}}</ref> រុក្ខជាតិដីដើមដំបូងបានចាប់ផ្តើមចម្រុះនៅចុង សម័យ Silurian នៅជុំវិញ 420   រាប់លានឆ្នាំមុន ហើយលទ្ធផលនៃការធ្វើពិពិធកម្មរបស់ពួកគេត្រូវបានបង្ហាញជាលក្ខណៈគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងបរិវេណហ្វូស៊ីល វរសេនីយ៍ ដំបូងបង្អស់ពី គោរមាស ។ អ្នកនេសាទនេះបានថែរក្សារុក្ខជាតិដើមនៅក្នុងសាច់ដុំលម្អិត, petrified នៅក្នុងកន្លងភ្នំភ្លើង។ ដោយពាក់កណ្តាលនៃសម័យកាលវរិភោគភាគច្រើនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅក្នុងរុក្ខជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នមានវត្តមានរួមទាំងស្លឹកឈើស្លឹកនិងឈើអនុវិទ្យាល័យនិងដោយចុងសម័យ Devonian ដងបានវិវត្ត។ <ref name="Rothwelletal989">{{Cite journal|last=Rothwell|first=G.W.|last2=Scheckler|first2=S.E.|year=1989|title=''Elkinsia'' gen. nov., a Late Devonian gymnosperm with cupulate ovules}}</ref> រុក្ខជាតិយ័រវៃយឺតយ៉ាវបានឈានទៅដល់កម្រិតនៃភាពស្មុគស្មាញដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេបង្កើតព្រៃឈើដែលមានដើមឈើខ្ពស់។ ការច្នៃប្រឌិតវិវត្តន៍បានបន្តនៅក្នុងបរិយាកាសខារ៉ុផូហ្វឺរ៉ូនិងក្រោយមកទៀតហើយកំពុងតែបន្តសព្វថ្ងៃ។ ក្រុមរុក្ខជាតិភាគច្រើនមិនត្រូវបានរងគ្រោះដោយព្រឹត្តិការណ៍ បំផ្លិចបំផ្លាញអវកាសសេរី នោះទេទោះបីជារចនាសម្ព័ន្ធរបស់សហគមន៍បានផ្លាស់ប្តូរក៏ដោយ។ នេះអាចបានកំណត់ឈុតសម្រាប់ការវិវត្តន៍នៃរុក្ខជាតិផ្កានៅក្នុង Triassic នេះ (~ 200   លានឆ្នាំមុន ), ដែលបានផ្ទុះនៅ Cretaceous និងទីបី។ ក្រុមដ៏សំខាន់បំផុតនៃរុក្ខជាតិដើម្បីវិវត្តគឺស្មៅដែលបានក្លាយជាសំខាន់នៅក្នុងពាក់កណ្តាលថ្នាក់ទីពីប្រហែល 40   លានឆ្នាំមុន ។ ស្មៅក៏ដូចជាក្រុមដទៃទៀតបានវិវត្តយន្តការថ្មីនៃការរំលាយអាហារដើម្បីរស់រានមានជីវិតនៅ CO ទាប <nowiki></br></nowiki> និងអាកាសធាតុក្តៅនិងស្ងួតនៃតំបន់ត្រូពិចក្នុងរយៈពេល 10 លាននាក់ ចុងក្រោយ   ឆ្នាំ ។ ដើមកំណើត ជំពូករបស់រុក្ខជាតិឆ្នាំ 1997 ត្រូវបានគេស្នើឡើងបន្ទាប់ពី Kenrick និង Crane <ref>Kenrick, Paul & Peter R. Crane. 1997. ''The Origin and Early Diversification of Land Plants: A Cladistic Study.'' (Washington, D.C., Smithsonian Institution Press.) {{ISBN|1-56098-730-8}}.</ref> គឺមានដូចខាងក្រោមដោយការកែប្រែទៅ Pteridophyta ពី Smith ''et al ។'' <ref>{{Cite journal|title=A classification for extant ferns|url=http://www.pryerlab.net/publication/fichier749.pdf|accessdate=2019-04-02|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226232147/http://www.pryerlab.net/publication/fichier749.pdf|dead-url=yes}}</ref> នេះ Prasinophyceae ជា paraphyletic ង្គុំបែកពូជ algal នៃដើមបៃតងទេតែត្រូវបានចាត់ទុកជាក្រុមមួយនៅខាងក្រៅ Chlorophyta នេះ: <ref name="leliaert">{{Cite journal|title=Phylogeny and molecular evolution of the green algae|url=http://images.algaebase.org/pdf/5628E58F0ecc431F0CsJm2B04CAD/49951.pdf|accessdate=2019-04-02|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102452/http://images.algaebase.org/pdf/5628E58F0ecc431F0CsJm2B04CAD/49951.pdf|dead-url=yes}}</ref> អ្នកនិពន្ធនៅពេលក្រោយមិនបានអនុវត្តតាមសំណើនេះ។ {| border="0" id="967" style="line-height:100%;margin-left:0em;margin-right:0em;" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="972" style="font-size:90%;line-height:80%;" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |[[Viridiplantae]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="980" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="986" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:2px solid darkgreen;" | [[Mesostigmatophyceae]]&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1000" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | [[Chlorokybophyceae]]&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | ''[[Spirotaenia]]''&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1026" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |Chlorobionta | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | [[Chlorophyta]] inc. Prasinophyceae&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |[[Streptophyta|Streptobionta]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1044" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | ''[[Streptofilum]]''&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1058" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | [[Klebsormidiophyceae|Klebsormidiophyta]]&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |[[Phragmoplastophyta]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1074" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | [[Charophyta]] <small>Rabenhorst 1863 emend.</small> <small>Lewis & McCourt 2004</small> (Stoneworts)&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1089" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:0;border-top:0;" | [[Coleochaetophyceae|Coleochaetophyta]]&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1103" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" style="border-right:2px solid darkgreen;border-bottom:2px solid darkgreen;border-top:0;" | [[Zygnematophyceae|Zygnematophyta]]&nbsp;&nbsp; |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |[[Embryophyta|Embryobiotes]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1119" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | [[Marchantiophyta]] (Liverworts) |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |[[Stomatophyta]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1135" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | [[Moss|Bryophyta]] (True mosses) |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1149" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | [[Anthocerotophyta]] (Non-flowering hornworts) |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |[[Polysporangiophyta]] | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1165" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | †[[Horneophytopsida|Horneophyta]] |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Clade/styles.css"></templatestyles> {| class="clade" id="1179" | class="clade-label" style="border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | †[[Aglaophyton|Aglaophyta]] |- | class="clade-slabel" style="border-left:1px solid;" |  |- | class="clade-label" style="border-left:1px solid;border-bottom:1px solid;" |  | rowspan="2" class="clade-leaf" | [[Tracheophyta]] (Vascular Plants) |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |- | class="clade-slabel" |  |} |<div id="1222" style="position:relative;margin-top:0.742em;height:2.12em;width:0em"> <div id="1223" style="position:absolute;top:-1.788em;color:black;white-space:nowrap">[[Green algae]]</div></div> |} [[ឯកសារ:Ferns02.jpg|រូបភាពតូច| ''Dicksonia antarctica'' , ប្រភេទនៃ មែកធាង fern មួយ]] រុក្ខជាតិដែលទំនងជាស្រដៀងនឹងយើងគឺជារុក្ខជាតិដី ពហុ ដីដែលហៅថា អំប្រ៊ីយ៉ុង ។ រុក្ខជាតិដែលមានសរសៃឈាមបណ្តាលមកពីរុក្ខជាតិសរសៃឈាម ដូចជាពពួកផូស៊ីលនិងរុក្ខជាតិផ្កាជាដើម។ វាក៏រួមបញ្ចូលទាំង ''bryophytes'' , ដែល mosses និង liverworts គឺទូទៅបំផុត។ រុក្ខជាតិទាំងអស់នេះមានកោសិកា eukaryotic ជាមួយ [[ជញ្ជាំងកោសិកា|ជញ្ជាំងកោសិកាដែល]] មាន សូលុយស្យែ លហើយភាគច្រើនទទួលបានថាមពលរបស់ពួកគេតាមរយៈ ការ ប្រើ រស្មីសំយោគ ដោយប្រើ ពន្លឺ ទឹកនិង កាបូនឌីអុកស៊ីត ដើម្បីសំយោគអាហារ។ ប្រហែលបីរយប្រភេទរុក្ខជាតិមិនមានរស្មីសំយោគទេប៉ុន្តែជា ប៉ារ៉ាស៊ីត លើប្រភេទដទៃទៀតនៃរុក្ខជាតិរស្មីសំយោគ។ សរីរាង្គបន្តពូជមានភាពខុសគ្នាពី សារាយពណ៌បៃតង ដែលតំណាងឱ្យរបៀបរស់រានមានរស្មីស្រដៀងទៅនឹងប្រភេទរុក្ខជាតិសម័យថ្មីដែលត្រូវបានគេជឿថាមានការវិវត្តពីការមានសរីរៈបន្តពូជដែលត្រូវបានការពារដោយជាលិកាមិនបន្តពូជ។ Bryophytes បានលេចឡើងជាលើកដំបូងក្នុងអំឡុងពេលដំបូង Paleozoic ។ ពួកវាភាគច្រើនរស់នៅក្នុងជម្រកដែលមានសំណើមសម្រាប់រយៈពេលដ៏យូរទោះបីជាប្រភេទសត្វមួយចំនួនដូចជា <nowiki><i id="mwAZY">Targionia</i></nowiki> ត្រូវបានគេអត់ធ្មត់។ ប្រភេទសត្វ bryophytes ភាគច្រើននៅតូចនៅក្នុងវដ្ដជីវិតរបស់ពួកគេ។ នេះជាប់ទាក់ទងនឹងការឆ្លាស់គ្នារវាងពីរជំនាន់: ដំណាក់កាល អ័រផ្លូវ ដែលហៅថា ហ្គូអេហ្វហ្វហ្យូត និងដំណាក់កាលនៃ ទ្វេរដង ហៅថា sporophyte ។ នៅក្នុង bryophytes, sporophyte តែងតែត្រូវបានដកហូតនិងនៅតែអាស្រ័យលើអាហារូបត្ថម្ភអាស្រ័យលើ gametophyte មេរបស់ខ្លួន។ អំប្រ៊ីយ៉ុងមានសមត្ថភាពបង្ហូរ កាត់ស្បែក នៅលើផ្ទៃខាងក្រៅរបស់វាដែលជាស្រទាប់គ្រួសមួយដែលផ្តល់នូវភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការសេក។ នៅក្នុង ស្លាបព្រា និង ស្នែងថ្គាម cuticle មួយជាធម្មតាត្រូវបានផលិតតែនៅលើ sporophyte នេះ។ Stomata មិនមានពី liverworts ទេប៉ុន្តែកើតឡើងនៅលើ sporangia នៃ mosses និង hornworts ដែលអនុញ្ញាតឱ្យការផ្លាស់ប្តូរឧស្ម័ន។ រុក្ខជាតិសរសៃឈាមបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងអំឡុងពេល សម័យស៊ីលឡឺរី ហើយដោយពួក កាតូលិក បានចម្រុះនិងរីករាលដាលទៅក្នុងបរិយាកាសដីផ្សេងគ្នាជាច្រើន។ ពួកគេបានបង្កើតការសម្របសម្រួលមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេរីករាលដាលទៅកន្លែងដែលមិនសូវហ្មត់ចត់ជាងនេះទៀតជាពិសេសកោសិកាសរសៃឈាម xylem និង phloem ដែលដឹកជញ្ជូនទឹកនិងចំណីអាហារនៅក្នុងរាងកាយ។ ប្រព័ន្ធឫសមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលបានដីទឹកនិងសារធាតុចិញ្ចឹមក៏វិវត្តនៅក្នុងអំឡុងពេល Devonian នេះ។ នៅក្នុងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមទំនើប sporophyte ជាធម្មតាមានទំហំធំ, សាខា, ឯករាជ្យផ្នែកអាហារូបត្ថម្ភនិងយូរអង្វែង, ប៉ុន្តែមានភស្តុតាងកាន់តែច្រើនឡើងថាភេតូហ្សូអ៊ីកហ្គាអូតូភីតមានភាពស្មុគស្មាញដូច sporophytes ។ gametophytes នៃក្រុមរុក្ខជាតិសរសៃឈាមទាំងអស់វិវត្តទៅជាការថយចុះនៅក្នុងទំហំនិងលេចធ្លោក្នុងវដ្តជីវិត។ នៅក្នុងរុក្ខជាតិគ្រាប់ពូជ microgametophyte ត្រូវបានកាត់បន្ថយពីអង្គការជីវិតដោយឥតគិតថ្លៃ multicellular ទៅកោសិកាមួយចំនួននៅក្នុងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ pollen មួយនិង megagametophyte miniaturized នៅខាងក្នុង megasporangium ដែលបានភ្ជាប់ទៅនិងពឹងផ្អែកលើរោងចក្រមេ។ Megasporangium មួយដែលរុំព័ទ្ធទៅក្នុងស្រទាប់ការពារមួយដែលត្រូវបានគេហៅថាជាប៉ារីសត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ពងអូវុល ។ បន្ទាប់ពីការបង្កាត់ដោយមេជីវិតឈ្មោលដែលផលិតដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិ លំអង អំប្រ៊ីយ៉ុង sporophyte លូតលាស់នៅខាងក្នុងអូវុល។ ផ្នែកខាងចុងក្លាយទៅជាសម្លៀកបំពាក់គ្រាប់ហើយពងអូវុលបង្កើតបានជាគ្រាប់។ រុក្ខជាតិដែលមានគ្រាប់ពូជអាចរស់រានមានជីវិតនិងបង្កើតឡើងវិញក្នុងស្ថានភាពក្ដៅខ្លាំងព្រោះវាមិនអាស្រ័យលើទឹកដោយឥតគិតថ្លៃសម្រាប់ចលនាមេជីវិតឈ្មោលឬការអភិវឌ្ឍហ្សែនជីវីតដោយឥតគិតថ្លៃ។ ដើមរុក្ខជាតិដំបូង pteridosperms (ferns គ្រាប់ពូជ) ដែលឥឡូវនេះផុតពូជបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង Devonian និងចម្រុះតាមរយៈការ Carboniferous នេះ។ ពួកគេជាជីដូនជីតារបស់ក្រុម កាយសម្ព័ន្ធ ទំនើបដែលបច្ចុប្បន្នក្រុមមនុស្សដែលនៅរស់រានមានជីវិត 4 នាក់បានរីករាលដាលនៅសព្វថ្ងៃនេះជាពិសេស កូនកណ្ដុរ ដែលជា ដើមឈើ ដែលគ្របដណ្ដប់លើ ជីវមាត្រ ជាច្រើន។ ឈ្មោះ gymnosperm គឺមកពីពាក្យ [[ភាសាក្រិក|ក្រិកដែលមាន]] សមាសភាព ''ដូចជាហ្សិនហ្រ្វូមសូកូឡា'' អាក្រាតនិងស្រោមពងមាន់ជាដើមខណៈដែលពងអូវុលនិងគ្រាប់ជាបន្តបន្ទាប់មិនត្រូវបានដាក់ក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធការពារ (carpel ឬផ្លែឈើ) ជាធម្មតានៅលើមាត្រដ្ឋានកោណ។ [[ឯកសារ:Petrified_forest_log_1_md.jpg|រូបភាពតូច| កំណត់ហេតុមួយនៅក្នុង ឧទ្យានជាតិ Petrified Forest រដ្ឋ Arizona]] រុក្ខជាតិ [[ហ្វូស៊ីល]] រួមមានឫសឈើ, ស្លឹក, គ្រាប់, ផ្លែឈើ, លំអង , ស្ព័ , phytoliths និង លឿងខ្ចី (ជ័រហ្វូស៊ីលដែលផលិតដោយរោងចក្រមួយចំនួន) ។ រុក្ខជាតិដីហ្វូស៊ីលត្រូវបានគេកត់ត្រានៅក្នុងដីល្បាប់ដីគោកក្រាសខ្ទត់ដីល្បាប់ទន្លេនិងទឹកហូរ។ Pollen , spores និង algae ( dinoflagellates និង acritarchs ) ត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ការណាត់ជួបថ្ម sedimentary ។ សំណល់នៃរុក្ខជាតិហ្វូស៊ីលមិនមានលក្ខណៈធម្មតាដូចសត្វហ្វូស៊ីលឡើយបើទោះបីជាហ្វូស៊ីលរបស់រុក្ខជាតិមានច្រើននៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកក៏ដោយ។ សារធាតុផូស៊ីលដំបូងគេដែលអាចចារឹកបានយ៉ាងពិតប្រាកដសម្រាប់ចក្រភពកម្ពុជាគឺជាសណ្តែកបៃតងផូស៊ីលពី Cambrian ។ ហ្វូស៊ីលទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង ពហុកោសិកាដែល មានជាតិកាល់ស្យូម របស់ Dasycladales ។ មុននេះហ្វូស៊ីល បុព្វបុរស ត្រូវបានគេដឹងថាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងសារាយបៃតងតែមួយកោសិកាប៉ុន្តែអត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់ជាមួយក្រុមនៃសារាយគឺមិនប្រាកដប្រជា។ សារធាតុបដ្ឋាយូលីនដំបូងបង្អស់ដែលត្រូវបានគេកំណត់ថាជាខៀវបៃតងកាលបរិច្ឆេទពី ប្រេស៊ីប្រារីន (ប្រហែល 1200 មីលី) ។ <ref>{{Cite book|title=Life on a Young Planet: The First Three Billion Years of Evolution on Earth|url=https://archive.org/details/lifeonyoungplane0000knol|last=Knoll|first=Andrew H|publisher=Princeton University Press|year=2003}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Palaeobiology of Plant Protists|last=Tappan|first=H|publisher=Freeman, San Francisco|year=1980}}</ref> ជញ្ជាំងខាងក្រៅធន់ទ្រាំនឹង prasinophyte ក (ដែលគេស្គាល់ថាជា phycomata) ត្រូវបានអភិរក្សយ៉ាងល្អនៅក្នុងការដាក់ប្រាក់បញ្ញើហ្វូស៊ីលនៃ Paleozoic ( ca. 250-540 Mya) ។ ផូស៊ីលហ្វូស៊ីល ( ''Proterocladus'' ) ពីស្រទាប់រ៉ែ Neoproterozoic កណ្តាល (ប្រហែល 750 មីល្លា) ត្រូវបានកំណត់គុណលក្ខណៈ ក្លេដផូប្រូឡែ លខណៈដែលកំណត់ត្រាដែលគួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតរបស់ បុរីពិសីដាឃីដ ឌីដាន ( Bryopsidales , Dasycladales ) និង ដុំថ្ម ពី ថ្ម គឺមកពី Paleozoic ។ <ref name="leliaert">{{Cite journal}}</ref> <ref name="ButterfieldKnoll1994">{{Cite journal}}</ref> ហ្វូស៊ីលដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានអាយុច្រើនជាងគេបំផុតមកពី Ordovician ទោះបីជាហ្វូស៊ីលទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកក៏ដោយ។ ដោយ ស៊ីរ៉ីរី នហ្វូស៊ីលនៃរុក្ខជាតិទាំងមូលត្រូវបានគេថែរក្សារួមទាំងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមសាមញ្ញគឺ ''ឃុកសុន'' នៅពាក់កណ្តាល Silurian និង ពពួក ''Lyagwanathia longifolia'' lycophyte ដែល មានទំហំធំនិងស្មុគស្មាញច្រើននៅចុង Silurian ។ ពី Devonian ដើម chert Rhynie , បាសាណីភូតលម្អិតនៃ lycophytes និង rhyniophytes ត្រូវបានរកឃើញថាការបង្ហាញសេចក្តីលម្អិតនៃកោសិកាបុគ្គលក្នុងសរីរាង្គរុក្ខជាតិនិងសមាគមសហជីវិតនៃរុក្ខជាតិទាំងនេះជាមួយនឹងផ្សិតនៃលំដាប់ Glomales ។ សម័យ Devon ក៏បានមើលឃើញពីការវិវត្តន៍នៃស្លឹកនិងឫសនិងដើមឈើទំនើបដំបូងគេគឺ ''អាស្ទូអេផេរីធី'' ។ ដើមឈើនេះមានស្លឹកដូចច fern និង trunk ជាមួយឈើដូច conifer មួយគឺ heterosporous ផលិត spores នៃទំហំពីរផ្សេងគ្នាដែលជាជំហានដំបូងក្នុងការវិវត្តន៍នៃគ្រាប់។ <ref name="Stewart">{{Cite book|title=Paleobotany and the evolution of plants|url=https://archive.org/details/paleobotanyevolu0000stew|last=Stewart|first=Wilson A.|last2=Rothwell|first2=Gar W.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521382946|edition=2}}</ref> វិធានការធ្យូងថ្ម គឺជាប្រភពដ៏ចម្បងមួយនៃហ្វូស៊ីលហ្វូស៊ីលរុក្ខជាតិ ប៉េសូហ្សូអ៊ី ចដោយមានក្រុមរុក្ខជាតិជាច្រើននៅមាននៅពេលនេះ។ ការប្រមូលផ្តុំមីនធ្យូងជាកន្លែងប្រមូលផ្តុំដ៏ល្អបំផុត។ ធ្យូងថ្ម ខ្លួនឯងគឺជាសំណល់នៃរុក្ខជាតិហ្វូស៊ីលទោះបីជារូបរាងនៃរូបធាតុហ្វូស៊ីលរបស់រុក្ខជាតិកម្រឃើញនៅក្នុងធ្យូងថ្មក៏ដោយ។ នៅក្នុង ហ្វូស៊ីលព្រៃ នៅ សួន Victoria ក្នុង ទីក្រុង Glasgow នៃប្រទេសស្កុតឡែនដើមឈើរបស់ ''Lepidodendron'' ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទីតាំងដើមរបស់ពួកគេ។ នេះជាសំណល់ហ្វូស៊ីល កូនឈើ និង angiosperm ឫស , ដើម និង មែកដែល អាចមាននៅក្នុងស្រុកសម្បូរបែបនៅក្នុងបឹងនិង inshore sedimentary ថ្ម ពី Mesozoic និង Cenozoic សម័យ។ Sequoia និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន, [[ម៉ាក់ណូលា|magnolia]] , ដើមឈើអុក និង ដូង ត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់។ ឈើផះ មានជាទូទៅនៅក្នុងផ្នកខ្លះនផ្នាកផាល់ហើយជាញឹកញាប់បំផុតរកឃើញក្នុងតំបន់ស្ងួតឬវាលខ្សាច់ដាលវាងាយរងការប៉ះពាល់ដោយសារ សំណឹក ។ ឈើធ្យូងថ្មជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេធ្វើឱ្យ ស្ងួត យ៉ាងខ្លាំង ( សម្ភារៈសរីរាង្គ ត្រូវបានជំនួសដោយ សារធាតុស៊ីលីកុនឌីអុកស៊ីត ) ហើយជាលិកាដែលមានសំណើមត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អិតល្អន់។ គំរូទាំងនេះអាចត្រូវបានកាត់និងលាងសម្អាតដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ សន្សំសំចៃ ។ ព្រៃឈើហ្វូស៊ីលនៃឈើដែលមានជាតិផ្ទុះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទ្វីបទាំងអស់។ ហ្វូស៊ីលនៃពពុះគ្រាប់ដូចជា ''Glossopteris'' ត្រូវបានចែកចាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបជាច្រើននៃ អឌ្ឍគោលខាងត្បូង ដែលជាការពិតដែលបានផ្តល់ការគាំទ្រដល់គំនិតដំបូងរបស់ Alfred Wegener ទាក់ទងនឹងទ្រឹស្តីដ ង្ហាត់ទ្វីប ។ == រចនាសម្ព័ន្ធកំណើននិងការអភិវឌ្ឍ == [[ឯកសារ:Leaf_1_web.jpg|រូបភាពតូច| ស្លឹក ជាធម្មតាជាកន្លែងសំខាន់នៃ ការធ្វើរស្មីសំយោគ នៅក្នុងរុក្ខជាតិ។]] ភាគច្រើននៃវត្ថុធាតុរឹងនៅក្នុងរោងចក្រមួយត្រូវបានយកចេញពីបរិយាកាស។ តាមរយៈដំណើរការនៃ រស្មីសំយោគ រុក្ខជាតិភាគច្រើនប្រើថាមពល ពន្លឺព្រះអាទិត្យ ដើម្បីបម្លែង កាបោនឌីអុកស៊ីត ចេញពីបរិយាកាសបូក [[ទឹក]] ទៅជា ជាតិស្ករ សាមញ្ញ។ ស្ករទាំងនេះត្រូវបានគេប្រើជាប្លុកអាគារនិងបង្កើតជាសមាសធាតុរចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់នៃរោងចក្រ។ Chlorophyll , [[ពណ៌]]បៃតង - ពណ៌, [[ម៉ាញ៉េស្យូម|ម៉ាញេស្យូម]] - ភាយ ពណ៌ដែល មានសារៈសំខាន់ចំពោះដំណើរការនេះ; ជាទូទៅវាមានវត្តមាននៅក្នុង ស្លឹក រុក្ខជាតិហើយជារឿយៗនៅក្នុងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃរុក្ខជាតិផងដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ រុក្ខជាតិ ផាសស៊ីសប្រើធនធានរបស់ម៉ាស៊ីនរបស់ពួកគេដើម្បីផ្តល់សម្ភារៈដែលត្រូវការសម្រាប់ការរំលាយអាហារនិងការលូតលាស់។ រុក្ខជាតិភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើដីជាចម្បងសម្រាប់ការគាំទ្រនិងទឹក (ក្នុងន័យបរិមាណ) ប៉ុន្តែពួកគេក៏ទទួលបាន សមាសធាតុ នៃ [[អាសូត]] ផូស្វ័រ ប៉ូតាស្យូម ម៉ាញ៉េស្យូមនិងធាតុ ជីវជាតិ ផ្សេងៗទៀតពីដី។ រុក្ខជាតិ [[ឃុំពពក|ពពក]] និង លីចូភីស៊ី ពឹងផ្អែកលើខ្យល់និងកំទេចកំទីនៅក្បែរនោះសម្រាប់សារធាតុចិញ្ចឹមហើយ រុក្ខជាតិដែលស៊ីសាច់ផ្កា បំពេញបន្ថែមតម្រូវការជីវជាតិរបស់ពួកគេជាពិសេសសម្រាប់អាសូតនិងផូស្វ័រដែលមានសត្វព្រៃសត្វដែលពួកគេចាប់បាន។ ចំពោះភាគច្រើននៃរុក្ខជាតិដើម្បីដុះលូតលាស់ដោយជោគជ័យពួកគេក៏ត្រូវការ [[អុកស៊ីសែន]] នៅក្នុងបរិយាកាសនិងនៅជុំវិញឫសរបស់ពួកគេ ( ឧស្ម័នដី ) សម្រាប់ ការដកដង្ហើម ។ រុក្ខជាតិប្រើអុកស៊ីសែននិង គ្លុយកូស (ដែលអាចផលិតចេញពី ម្សៅដែល ត្រូវបានរក្សាទុក) ដើម្បីផ្តល់ថាមពល។ <ref>{{Cite book|title=Life on Earth|url=https://archive.org/details/lifeonearth00biol|last=Wilson, Edward O.|authorlink=Edward O. Wilson|year=1973|isbn=978-0-87893-934-3|edition=First|page=[https://archive.org/details/lifeonearth00biol/page/145 145]|display-authors=etal}}</ref> រុក្ខជាតិខ្លះដុះលូតលាស់ដូចទឹកកកក្រោមទឹកដោយប្រើអុកស៊ីសែនរំលាយនៅជុំវិញទឹកនិងរុក្ខជាតិសរសៃឈាមតូចៗមួយចំនួនតូចដូចជា ដើមកោងកាង និងដើមត្រែង ( ''Phragmites australis'' ) <ref name="Crawford">{{Cite journal}}</ref> អាចលូតលាស់ជាមួយឫសរបស់ខ្លួនក្នុងស្ថានភាព មិនប្រក្រតី ។ === កត្តាដែលប៉ះពាល់ដល់កំណើន === ហ្សែននៃរោងចក្រគ្រប់គ្រងការលូតលាស់របស់វា។ ឧទាហរណ៍ពូជដែលជ្រើសរើសឬប្រភេទហ្សែននៃស្រូវសាលីលូតលាស់យ៉ាងឆាប់រហ័សនិងលូតលាស់ឆាប់រហ័សក្នុងរយៈពេល 110 ថ្ងៃចំណែកឯអ្នកដទៃទៀតក្នុងស្ថានភាពបរិស្ថានដូចគ្នានឹងកើនឡើងយឺតនិងចាស់ទុំក្នុងរយៈពេល 155 ថ្ងៃ។ <ref name="Robbins"> Robbins, WW; Weier, TE; ''et al ។'' , ''រុក្ខសាស្ត្រ: វិទ្យាសាស្រ្តរុក្ខជាតិ'' , លើកទី 3, Wiley អន្តរជាតិ, ញូវយ៉ក, ឆ្នាំ 1965 ។ </ref> កំណើនក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយកត្តាបរិស្ថានដូចជា សីតុណ្ហភាព [[ទឹក]] ដែលអាចរកបាន ពន្លឺព្រះអាទិត្យ កាបោនឌីអុកស៊ីត និង សារធាតុចិញ្ចឹមដែលមាន នៅក្នុងដី។ រាល់ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌខាងក្រៅដែលអាចរកបាននឹងត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការរីកចម្រើនរបស់រោងចក្រនិងពេលវេលានៃការអភិវឌ្ឍន៍របស់វា។ {{Citation needed|date=November 2018}} កត្តាជីវសាស្រ្តក៏ប៉ះពាល់ដល់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិដែរ។ រុក្ខជាតិអាចមានមនុស្សច្រើនណាស់ដែលមិនមានបុគ្គលណាម្នាក់បង្កើតកំនើនធម្មតាដែលបណ្តាលអោយមាន ការបំផ្លាញ និង ការបាត់បង់ជាតិក្លរ៉ូភីលនោះ ទេ។ កំណើនលូតលាស់ល្អបំផុតរបស់រុក្ខជាតិអាចត្រូវបានរារាំងដោយសត្វដែលស៊ីសាច់, សមាសធាតុដីតិចតួច, កង្វះនៃ ផ្សិត mycorrhizal និងការវាយប្រហារដោយសត្វល្អិតឬ ជំងឺរុក្ខជាតិ រួមទាំងបណ្តាលមកពីបាក់តេរីផ្សិតវីរុសនិងនោម។ <ref name="Robbins"> Robbins, WW; Weier, TE; ''et al ។'' , ''រុក្ខសាស្ត្រ: វិទ្យាសាស្រ្តរុក្ខជាតិ'' , លើកទី 3, Wiley អន្តរជាតិ, ញូវយ៉ក, ឆ្នាំ 1965 ។ </ref> [[ឯកសារ:Eenbruinigherfstblad.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| មិនមានរស្មីសំយោគនៅលើស្លឹកដែលនៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះទេ។]] រុក្ខជាតិសាមញ្ញដូចជាសារាយអាចមានអាយុខ្លីៗជាបុគ្គលតែប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែជាទូទៅមានចំនួនច្រើន។ រុក្ខជាតិប្រចាំឆ្នាំ ដុះលូតលាស់និងបន្តពូជក្នុង រដូវ ដាំដុះដំណាំ ដុះលូតលាស់ពីរឆ្នាំលូតលាស់ពីររដូវហើយជាទូទៅត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញក្នុងឆ្នាំទីពីរហើយ រុក្ខជាតិមានអាយុច្រើនឆ្នាំ រស់នៅក្នុងរដូវលូតលាស់ជាច្រើនហើយនៅពេលដែលចាស់ទុំនឹងត្រូវបង្កើតជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ការចង្អុលបង្ហាញទាំងនេះជារឿយៗអាស្រ័យទៅលើអាកាសធាតុនិងកត្តាបរិស្ថានដទៃទៀត។ រុក្ខជាតិដែលមានប្រចាំឆ្នាំនៅក្នុង ដើមឈើ ឬ អាកាសធាតុបង្គួរ តំបន់ដែលអាចត្រូវបានពីរឆ្នាំម្តងឬច្រើនឆ្នាំនៅក្នុងអាកាសធាតុកក់ក្តៅ។ ក្នុងចំណោមរុក្ខជាតិសរសៃឈាម, មានអាយុច្រើនឆ្នាំរួមបញ្ចូលទាំង បៃតង ដែលរក្សាស្លឹករបស់ពួកគេកាលពីឆ្នាំទាំងមូលនិង deciduous រុក្ខជាតិដែលបាត់បង់ស្លឹករបស់ពួកគេសម្រាប់ជាផ្នែកមួយចំនួនរបស់វា។ នៅក្នុង អាកាសធាតុក្តៅ និង boreal , ពួកគេជាទូទៅបាត់បង់ស្លឹករបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងពេលរដូវរងារ; រុក្ខជាតិ ត្រូពិក ជាច្រើនបានបាត់បង់ស្លឹករបស់ខ្លួនក្នុង រដូវប្រាំង ។ {{Citation needed|date=November 2018}} អត្រាកំណើននៃរុក្ខជាតិគឺអថេរយ៉ាងខ្លាំង។ ស្លសខ្លះដុះតិចជាង 0.001 &nbsp; មីល្លីម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង (មម / ម៉ោង) ខណៈពេលដែលដើមឈើភាគច្រើនកើនឡើង 0,025-0,250 &nbsp; មម / ម៉ោង។ ប្រភេទសត្វដែលកំពុងលូតលាស់ខ្លះដូចជា kudzu ដែលមិនត្រូវការផលិតជាលិកាគាំទ្រក្រាស់ប្រហែលជាធំរហូតដល់ 12.5 &nbsp; មម / ម៉ោង។   រុក្ខជាតិការពារខ្លួនពីការ សាយសត្វ និង ខ្វះជាតិទឹក ភាពតានតឹងជាមួយ ប្រូតេអ៊ីនការរបឆាមងនឹងកមនក , ប្រូតេអ៊ីនកំដៅឆក់ និងស្ករ ( sucrose គឺជារឿងធម្មតា) ។ ការបញ្ចេញប្រូតេអ៊ីនរបស់អេអេស ( Embryogenesis Abundant ) ត្រូវបានបង្កឡើងដោយភាពតានតឹងនិងការពារប្រូតេអ៊ីនដទៃទៀតពីការប្រមូលផ្តុំដែលជាលទ្ធផលនៃ ការអស់កំលាំង និងការ ត្រជាក់ ។ <ref>{{Cite journal|title=LEA proteins prevent protein aggregation due to water stress}}</ref> ==== ផលប៉ះពាល់នៃការត្រជាក់ ==== នៅពេលដែលទឹកត្រជាក់នៅក្នុងរុក្ខជាតិផលវិបាកសម្រាប់រុក្ខជាតិអាស្រ័យយ៉ាងខ្លាំងទៅលើថាតើការត្រជាក់កើតឡើងនៅក្នុងកោសិកា (នៅខាងក្នុង) ឬនៅខាងក្រៅកោសិកានៅចន្លោះចន្លោះ។ <ref name="glerum1"> Glerum, C. 1985. Frost hardiness នៃសំណាប coniferous: គោលការណ៍និងកម្មវិធី។ ទំ។ 107-123 ''នៅក្នុង'' ឌុយរីយ៉ា ML (Ed ។ ) ។ ដំណើរការនីតិវិធីវាយតំលៃគុណភាពសំណាប: គោលការណ៍គោលការណ៍នីតិវិធីនិងសមត្ថភាពនៃការព្យាករណ៍សំខាន់ៗ។ សិក្ខាសាលា, ខែតុលាឆ្នាំ 1984 រដ្ឋអូរីហ្គោន។ Res ។ មន្ទីរពិសោធន៍ Corvallis OR ។ </ref> ត្រជាក់ Intracellular ដែលជាធម្មតាសម្លាប់កោសិកានេះ <ref name="lyons"> លីយ៉ុង, JM; Raison, JK; Steponkus, PL 1979. ភ្នាសរោងចក្រក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងសីតុណ្ហាភាពទាប: ទិដ្ឋភាពទូទៅមួយ។ ទំព័រ 1-24 ''នៅ'' លីយ៉ុង, JM; ហ្គ្រេមអាដ; Raison, JK (Eds ។ ) ។ ភាពតានតឹងសីតុណ្ហភាពទាបនៅក្នុងរុក្ខជាតិដំណាំ។ សារព័ត៌មានសិក្សា, ទីក្រុង New York NY ។ </ref> ដោយមិនគិតពី hardiness នៃរោងចក្រនេះនិងជាលិការបស់ខ្លួន, កម្រកើតឡើងនៅក្នុងធម្មជាតិដោយសារតែអត្រានៃការធ្លាក់ចុះគឺកម្រខ្ពស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីគាំទ្រវា។ អត្រានៃភាពត្រជាក់នៃអង្សាសេជាច្រើនអង្សាក្នុងមួយនាទីជាធម្មតាត្រូវបានគេត្រូវការជាចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតការបង្កើតទឹកកកនៃទឹកកក។ <ref name="mazur"> Mazur, P. 1977. តួនាទីនៃការបង្កកក្នុងសរសៃឈាមនៅក្នុងការស្លាប់នៃកោសិកាដែលត្រជាក់នៅអត្រាខ្ពស់នៃ supraoptimal ។ អរិយេយវិទ្យាវិទ្យា 14: 251-272 ។ </ref> នៅឯអត្រានៃការត្រជាក់នៃពីរបីអង្សាសេក្នុងមួយម៉ោង, segregation នៃទឹកកកកើតឡើងនៅចន្លោះចន្លោះ intercellular ។ <ref name="sakai4"> Sakai, A; Larcher, W. (Eds ។ ) ឆ្នាំ 1987 ។ ការរស់រានមានជីវិតសាយសត្វនៃរុក្ខជាតិ។ Springer-Verlag, ញូវយ៉ក។ 321 ទំ។ </ref> នេះអាចឬមិនអាចមានដ៍សាហាវអាស្រ័យលើភាពរឹងនៃជាលិកា។ នៅសីតុណ្ហភាពត្រជាក់ទឹកក្នុងចន្លោះកោសិកានៃកោសិកាដំណាំបង្កកដំបូងទោះបីទឹកអាចនៅតែមិនរលាយរហូតទាល់តែសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះក្រោម {{Convert|-7|C|F}} ។ <ref name="glerum1" /> បន្ទាប់ពីការបង្កើតជាដំបូងនៃទឹកកក intercellular កោសិកាថយចុះដូចជាទឹកត្រូវបានបាត់បង់ទៅទឹកកក segregated និងកោសិកាឆ្លងកាត់ការត្រជាក់ - ស្ងួត។ ការខះជាតិទឹកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលហេតុចម្បងនៃការបង្កក។ === ការខូចខាត DNA និងការជួសជុល === រុក្ខជាតិត្រូវបានប៉ះពាល់ជាបន្តបន្ទាប់ទៅនឹងភាពតានតឹងជីវសាស្រ្តនិងជីវចម្រុះ។ ភាពតានតឹងទាំងនេះជារឿយៗបណ្តាលឱ្យ ខូចខាត DNA ដោយផ្ទាល់ឬដោយប្រយោលតាមរយៈជំនាន់ អុកស៊ីសែនដែលបញ្ចេញសកម្មភាព ។ <ref name="pmid18707020">{{Cite journal|title=Repair and tolerance of oxidative DNA damage in plants}}</ref> រុក្ខជាតិមានសមត្ថភាពឆ្លើយតប DNA ខូចដែលជាយន្តការសំខាន់មួយដើម្បីរក្សាស្ថេរភាពហ្សែន។ <ref name="pmid26617076">{{Cite journal|title=SOG1: a master regulator of the DNA damage response in plants}}</ref> ការឆ្លើយតបខូច DNA គឺមានសារៈសំខាន់ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេល គ្រាប់ពូជ ដំណុះ , ចាប់តាំងពីមានគុណភាពគ្រាប់ពូជមាននិន្នាការកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនជាមួយអាយុនៅក្នុងសមាគមជាមួយ DNA ដែលប្រមូលផ្តុំការខូចខាត។ <ref name="pmid25750428">{{Cite journal|title=The importance of safeguarding genome integrity in germination and seed longevity}}</ref> ក្នុងកំឡុងពេលដំណើរការជួសជុលត្រូវបានធ្វើសកម្មភាពដើម្បីដោះស្រាយជាមួយនឹងការខូចខាត DNA ដែលប្រមូលបាន។ <ref name="pmid11321247">{{Cite journal|title=The alkaline single-cell gel electrophoresis/comet assay: a way to study DNA repair in radicle cells of germinating Vicia faba}}</ref> ជាពិសេសការបំបែកខ្សែតែមួយនិងពីរដងក្នុង DNA អាចត្រូវបាន ជួសជុល ។ <ref name="pmid20584150">{{Cite journal|title=A plant DNA ligase is an important determinant of seed longevity}}</ref> ចំនុចពិនិត្យ DNA Kinase ATM មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មការរីកចម្រើនតាមរយៈដំណុះដោយការជួសជុលឆ្លើយតបទៅនឹងការខូចខាត DNA ដែលប្រមូលបានដោយគ្រាប់ពូជចាស់។ <ref name="pmid27503884">{{Cite journal|title=DNA damage checkpoint kinase ATM regulates germination and maintains genome stability in seeds}}</ref> === កោសិការុក្ខជាតិ === [[ឯកសារ:Plant_cell_structure-en.svg|រូបភាពតូច| រចនាសម្ព័ន្ធកោសិការុក្ខជាតិ]] កោសិការុក្ខជាតិត្រូវបានសម្គាល់ជាធម្មតាដោយរបស់ខ្លួនដែលមានទំហំធំទឹកដែលពោរពេញទៅកណ្តាល vacuole , chloroplasts និងរឹង [[ជញ្ជាំងកោសិកា]] ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងពី សែលុយឡូស , hemicellulose និង pectin ។ ការបែងចែកកោសិកា ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយការអភិវឌ្ឍនៃ ខួរក្បាល សម្រាប់ការសាងសង់ បន្ទះកោសិកា នៅក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃ cytokinesis ។ គ្រាន់តែនៅក្នុងសត្វ, កោសិការុក្ខជាតិខុសគ្នានិងអភិវឌ្ឍទៅជាប្រភេទកោសិកាច្រើន។ Totipotent meristematic កោសិកាអាចមានលក្ខណៈខុសប្លែកចូលទៅក្នុង សរសៃឈាម , ការផ្ទុក, ការពារ (ឧ ស្រទាប់ epidermal ) ឬ បន្តពូជ ជាលិកា, ជាមួយនឹងការខ្វះខាតច្រើនជាងរុក្ខជាតិបុព្វកាលប្រភេទជាលិកាមួយចំនួន។ <ref name="Campbell"> Campbell, Reece, ''ជីវវិទ្យា'' , លើកទី 7, Pearson / បេនយ៉ាមីន Cummings, ឆ្នាំ 2005 ។ </ref> == សរីរវិទ្យា == === ភាពរស្មីសំយោគ === រុក្ខជាតិមាន រស្មីសំយោគ ដែលមានន័យថាពួកគេផលិតម៉ូលេគុលម្ហូបអាហាររបស់ខ្លួនដោយប្រើថាមពលដែលទទួលបានពី ពន្លឺ ។ រុក្ខជាតិយន្តការបឋមមានសម្រាប់ការចាប់យកថាមពលពន្លឺគឺជា សារធាតុ chlorophyll នេះ ។ រុក្ខជាតិពណ៌បៃតងទាំងអស់មានផ្ទុកនូវក្លរ៉ូភីលចំនួនពីរប្រភេទគឺ chlorophyll <nowiki><i id="mwAoc">a</i></nowiki> និង chlorophyll <nowiki><i id="mwAok">b</i></nowiki> ។ ក្រោយមកសារធាតុពណ៌ទាំងនេះមិនត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងសារាយពណ៌ក្រហមឬពណ៌ត្នោតទេ។ សមីការដ៏សាមញ្ញនៃការធ្វើរស្មីសំយោគមានដូចខាងក្រោម: <math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mstyle displaystyle="true" scriptlevel="0"><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup><mo> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mo><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-REL"><mover><mo> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mo><mpadded lspace="0.278em" voffset=".15em" width="+0.611em"><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext></mrow></mpadded></mover></mrow><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup><mo> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mo><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn><msubsup><mtext> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mtext><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </mn></mrow></msubsup></mrow></mstyle></mrow> </math><chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> <chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{in the presence of light and chlorophyll}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> </img> <span></span> === ប្រព័ន្ធ​ភាពស៊ាំ === តាមរយៈកោសិកាដែលមានលក្ខណៈដូចជាសរសៃប្រសាទរុក្ខជាតិទទួលនិងចែកចាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធរបស់ពួកគេនូវពត៌មានអំពីអាំងតង់ស៊ីតេនិងគុណភាពពន្លឺ។ ពន្លឺឧប្បត្តិហេតុដែលរំញោចប្រតិកម្មគីមីមួយនៅលើស្លឹកមួយនឹងធ្វើឱ្យប្រតិកម្មខ្សែសង្វាក់នៃសញ្ញាទៅរោងចក្រទាំងមូលតាមរយៈប្រភេទនៃកោសិកាដែលហៅថា ''កោសិកាស្រទប'' ។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវមកពី សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw នៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត នៅប៉ូឡូញបានរកឃើញថារុក្ខជាតិមានការចងចាំជាក់លាក់សម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរលក្ខខណ្ឌពន្លឺដែលរៀបចំប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងធាតុបង្កជំងឺតាមរដូវ។ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/10598926|title=Plants 'can think and remember'|first=Victoria|last=Gill|publisher=}}</ref> រុក្ខជាតិប្រើប៉ារ៉ាម៉ែត្រទទួលស្គាល់លំនាំដើម្បីទទួលស្គាល់ហត្ថលេខាមីក្រុប។ ការទទួលស្គាល់នេះបណ្តាលឱ្យមានប្រតិកម្មភាពស៊ាំ។ អ្នកទទួលរុក្ខជាតិដំបូងនៃហត្ថលេខាមីក្រុបត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងស្រូវ (XA21, 1995) <ref>{{Cite journal|last=Song, W.Y.|title=A receptor kinase-like protein encoded by the rice disease resistance gene, XA21|year=1995|url=http://www.escholarship.org/uc/item/4x0247kj}}</ref> និងនៅក្នុង ''Arabidopsis thaliana'' (FLS2, 2000) ។ <ref>{{Cite journal|last=Gomez-Gomez, L.|title=FLS2: an LRR receptor-like kinase involved in the perception of the bacterial elicitor flagellin in ''Arabidopsis''|year=2000}}</ref> រុក្ខជាតិក៏អនុវត្តការទទួលយកប្រព័ន្ធភាពស៊ាំដែលទទួលស្គាល់ប្រសិទ្ធភាពធាតុផ្សំដែលប្រែប្រួលខ្ពស់។ ទាំងនេះរួមមានប្រូតេអ៊ីន NBS-LRR នៃប្រូតេអ៊ីន។ === ការចែកចាយផ្ទៃក្នុង === រុក្ខជាតិសរសៃឈាម ខុសគ្នាពីរុក្ខជាតិដទៃទៀតនៅក្នុងសារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនោះត្រូវបានដឹកជញ្ជូនរវាងផ្នែកផ្សេងៗគ្នារបស់ពួកគេតាមរយៈរចនាសម្ព័ន្ធពិសេសដែលហៅថា xylem និង phloem ។ ពួកគេក៏មាន ឫស សម្រាប់យកទឹកនិងសារធាតុរ៉ែ។ xylem ផ្លាស់ទីទឹកនិងសារធាតុរ៉ែពី root ទៅសល់នៃរុក្ខជាតិនិង phloem ផ្តល់ឫសជាមួយស្ករនិងសារធាតុចិញ្ចឹមផ្សេងទៀតដែលផលិតដោយស្លឹក។ <ref name="Campbell"> Campbell, Reece, ''ជីវវិទ្យា'' , លើកទី 7, Pearson / បេនយ៉ាមីន Cummings, ឆ្នាំ 2005 ។ </ref> == Genomics == រុក្ខជាតិមាន ហ្សែនជាច្រើន ក្នុងចំណោម ហ្សែន ទាំងអស់។ <ref>{{Cite journal|last=Michael|first=Todd P.|last2=Jackson|first2=Scott|date=1 July 2013|title=The First 50 Plant Genomes|journal=The Plant Genome|volume=6|issue=2|pages=0|doi=10.3835/plantgenome2013.03.0001in}}</ref> ហ្សែនរុក្ខជាតិធំបំផុត (ទាក់ទងនឹងហ្សែន) គឺ ស្រូវសាលី ( ''Triticum asestivum'' ) ដែលត្រូវបានគេព្យាករណ៍ថានឹងបញ្ចូលហ្សែនចំនួន 94.000 ហ្សែន <ref>{{Cite journal|last=Brenchley|first=Rachel|last2=Spannagl|first2=Manuel|date=29 November 2012|title=Analysis of the bread wheat genome using whole-genome shotgun sequencing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-11-29_491_7426/page/705|journal=Nature|volume=491|issue=7426|pages=705–710|doi=10.1038/nature11650}}</ref> ហើយដូច្នេះស្ទើរតែ 5 ដងច្រើនជាង ហ្សែនរបស់មនុស្ស ។ ហ្សែនរុក្ខជាតិដំបូងដែលត្រូវបានគេ ''ហៅថា Arabidopsis thaliana'' ដែលបានបញ្ចូលហ្សែនប្រហែល 25.500 ហ្សែន។ <ref>{{Cite journal|last=Arabidopsis Genome Initiative|date=14 December 2000|title=Analysis of the genome sequence of the flowering plant Arabidopsis thaliana|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-12-14_408_6814/page/796|journal=Nature|volume=408|issue=6814|pages=796–815|doi=10.1038/35048692}}</ref> នៅក្នុងលំដាប់ឌីអេនអេដែលត្រូវបានបោះពុម្ភផ្សាយតូចបំផុតគឺថា ប្លាសដឺរវ៉ូដ ( ''Utricularia gibba) មាន'' ចំនួន 82 មេហ្គាប៊ីប៊ែរ (ទោះបីជាវានៅតែសរសេរលេខ 28.500 ហ្សែន) <ref>{{Cite journal|last=Ibarra-Laclette|first=Enrique|last2=Lyons|first2=Eric|date=6 June 2013|title=Architecture and evolution of a minute plant genome|journal=Nature|volume=498|issue=7452|pages=94–98|doi=10.1038/nature12132}}</ref> ខណៈពេលដែលធំជាងគេបំផុតពី ន័រវែសអៀរឡង់ ( ''Picea abies'' ) 19,600 Mb (អ៊ិនកូដប្រហែល 28,300 ហ្សែន) ។ <ref>{{Cite journal|last=Nystedt|first=Björn|last2=Street|first2=Nathaniel R.|date=30 May 2013|title=The Norway spruce genome sequence and conifer genome evolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-05-30_497_7451/page/579|journal=Nature|volume=497|issue=7451|pages=579–584|doi=10.1038/nature12211}}</ref> [[ឯកសារ:Venus_Flytrap_showing_trigger_hairs.jpg|រូបភាពតូច| Venus flytrap , ប្រភេទនៃ រុក្ខជាតិឆៅឆ្មាមួយ ។]] [[ឯកសារ:Rose_espalier_Niedernhall.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បានកើនឡើង espalier នៅ Niedernhall នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រុក្ខជាតិ]] 06uql01brzx0bll08f59qtrxp2w5e0b 0 39789 339026 229204 2026-08-18T13:57:56Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​ប្រវត្តិព្រះទេពីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា សម័យកាលលង្វែក 339026 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយារងតំណែង​ព្រះទេពី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]៕ ==តួនាទី== នៅពេលប្រជុំនោះ មានព្រះអង្គវង្សធំមួយ ទ្រង់ព្រះនាម[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី]] "[[បរមរាមាទី២|អុង]]" អ្នក[[ខេត្តជើងព្រៃ|ខេត្តជើងព្រៃ]] ជាព្រះវង្សដែលមានរាស្ត្រចំណុះចុះចូលស្ដាប់បង្គាប់ជាច្រើន។ អ្នកទាំងពួងហៅថា[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]។ [[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]នេះ បានចូលមកជំនុំក្នុងការសង្គ្រាមក្នុងពេលដែល[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] និងនាម៉ឺនមុខមន្ត្រីជំនុះរៀបចំការសង្គ្រាមនោះដែរ។ ក្នុងពេលនោះ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី]] និង ព្រះស្នំក្រមការឮថា ទ័ពសៀមលើកមកចោម [[ខេត្តបរិបូរណ៍|បន្ទាយខេត្តបរិបូរណ៍]]ជិតមកដល់ព្រះនគរណាស់ ហើយក៏ភិតភ័យពន់ប្រមាណ។ លុះឮថា[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] ចេញជំនុំការ សង្គ្រាមក៏ចេញមកស្ដាប់សេចក្ដីជំនុំនោះដែរ។ តែជាគ្រោះកាចរបស់ព្រះនគឬ ក៏បណ្ដាលក្នុងចិត្ត[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ឱ្យក្រឡេកទៅឃើញ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីចក្រពត្តិអគ្គមហេសី]] និង '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' '''ឯកអគ្គជាយា'''ទាំងពីរព្រះអង្គក៏មានសេចក្ដីស្នេហាទប់ពុំបាន ភ្លាត់មាត់ចេញជាទំនុកច្រៀងថា : "ថប់អីផ្គរលាន់ ថប់តែស្រីតន់ នាងមិនទាន់បានបង។ ប្រសិនបានស្រី ពរបីត្រកង ចេញប្រាប់សឹកផង មិនឱ្យកែវល្អងព្រួយឡើយ"។ ក្នុងពេលដែល[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] និយាយពាក្យមិនសមរម្យនោះ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សមុហនាយកឮហើយខឹងណាស់ស្ដីឱ្យ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ថា : "គេកំពុង តែជំនុំគ្នាពិភាក្សាពី[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] អ្នកឯងយកឯកំណាព្យកាព្យឃ្លោងមកថ្លែងលេងដូច្នេះ អ្នកឯងមិនស្ដាប់ច្បាប់អាជ្ញាសឹកទែឬ "។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឆ្លើយតបថា ខ្ញុំស្គាល់ហើយច្បាប់អាជ្ញាសឹកថា : ការស្ដីបន្ទាយផ្ដេសផ្ដាសក្នុងសង្គ្រាមត្រូវមានទោសដល់ជីវិត ប៉ុន្តែដែលខ្ញុំនិយាយពាក្យឃ្លោង អម្បាញ់ម៉ិញនេះមិនមែនជាភ្លីភ្លើផ្ដេសផ្ដាស។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ក៏លើកជាឃ្លោងពាក្យថែមទៀតថា : "មិនដឹងទេឬ មិនឮទេវ៉ី [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ល្បីអស់ទាំងស្រុក"។ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ជា[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះរាជបុត្រច្បង]] គឺ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]] កាលឮថា[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] នឹងទទួលយកអាសារ[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]]នេះបានព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: "បើអ្នកទទួលយកអាសារទៅធ្វើសង្គ្រាម មានជ័យជំនះលើសៀមនេះមែនយើង រង្វាន់ដល់អ្នក ឱ្យអ្នកឱ្យពេញចិត្ត"។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឮហើយទូលថា : បើពិតជាបានរង្វាន់ពេញចិត្តមែន ទ័ពសៀមប៉ុណ្ណោះសូមកុំឱ្យព្រួយព្រះរាជហឫទ័យឡើយ ដ្បិតសិល្ប៍វិជ្ជាការ គង់គុនរបស់ទូលព្រះបង្គំក៏លើសជនទាំងពួង។ ព្រះវង្សនិងចំណុះស្រុកក្នុងខេត្តបារាយណ៍ ជើងព្រៃ កំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែង ស្រីសន្ធរ ព្រៃវែង បាភ្នំ ទាំងលាវ ទាំងខ្មែរ ទាំងចិន ទាំងយួន ទាំងចាម ទាំងជ្វា សឹងជាចំណុះចុះចូលនឹងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់។ ទូលព្រះបង្គំសន្មតថា : នឹងកេណ្ឌតែ ៧ ថ្ងៃឱ្យបានពល ២០០០០០ នាក់។ លុះបាន ២០០០០០ នាក់ហើយទូលព្រះបង្គំនិងឱ្យទៅសង្កត់រាស្ត្រពីខេត្តរោងដំរី ព្រៃនគរ ជើងបាដែង ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង សៀមបូក ឆ្លងរហូតដល់បារៀ ដូនណៃ ឱ្យបានពល ៣០០០០០ នាក់ទៀតរួមជា ៥០០០០០ នាក់ហើយទៅចាប់អាសៀម ៣៤០០០០ នាក់នោះឱ្យបានដោយងាយយកមក ក្រាបបង្គំទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ។ [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា]] ព្រះអង្គកំពុងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុង[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] លុះឮសំដី[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] ក៏ងឿងសេចក្ដីណាស់ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពុំបានច្បាស់ថា [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ធ្វើឧបាយដូចម្ដេចឡើយ។ គឺឮតែថាបានទ័ពច្រើនហើយ ក៏ទុកព្រះទ័យស្មានថាពាក្យនេះជាពាក្យពិតមែនទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា: បើអ្នកធ្វើការរាជការបានសំរេចដូចសេចក្ដីប្រាថ្នា ហើយ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] នឹងចង់ប្រាថ្នាអ្វីៗ យើងនឹងព្រះរាជទានទាំងអស់។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការហើយ ទ្រង់ប្រទានដាវស្រោមមាសមួយ ដល់[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]]ទុកជាអាជ្ញាសឹក។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ទទួលយកដាវអាជ្ញាសឹកហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលាចេញមក នាំស្ម័គ្របក្សពួក ចេញទៅដល់ភូមិមាន ១០ ខេត្តស្រីសន្ធរ ក៏ឱ្យតាំងព្រះពន្លា ហើយឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលបាន ៥០០ ប្លាយនាក់សំរាប់ឃុំរក្សាខ្លួន។ នៅពេលនោះ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]អាឡោះអាឡ័យ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះរាជទេពី'''របស់​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះមហិន្ទរាជា]]ណាស់ ក៏ចេះតែដេកកើតទុក្ខព្រួយពន់ប្រមាណ មិនបានចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រតាមខសន្យានោះឡើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងសេនាបតីក្នុងព្រះនគរលុះដល់កំណត់ ៧ ថ្ងៃហើយ ពុំឃើញព្រះរាមជើងព្រៃនាំពលទៅថ្វាយតាមកំណត់លក្ខណសញ្ញាសោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ប្រើសម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យទៅតាមអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃ ហើយឱ្យជួយកេណ្ឌទ័ពមកផង។ សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា នាំមហាតលិក និងទាហានជើងទឹក ៥០ នាក់ទៅ ៦០ នាក់ចុះព្រះទីនាំងនាវាឱ្យដល់ភូមិតារីមាន់ ១០ ហើយក៏បានជួបនឹងព្រះរាមាជើងព្រៃ កំពុងតែសន្ធឹកសន្ធៃក្នុងទីនោះ។ ទ្រង់សាកសួរទៅអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃតាមសេចក្ដីដែលបានធ្វើសន្ទសញ្ញានោះ។ ព្រះរាមាជើងព្រៃក៏ទូលថា: "ទូលព្រះបង្គំ កំពុងកើតទុក្ខនឹករលឹកដល់សង្សារណាស់ ត្បិតស្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា ជាបរមបពិត្រស្ដេចបានត្រាស់ថាបើទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំចង់បានអ្វី ទ្រង់នឹងព្រះរាជទាន តាមចំណង់របស់ទូលព្រះបង្គំទាំងអស់។ ឥឡូវនេះទូលព្រះបង្គំចង់បានមហេសីនិងព្រះរាជទេពី។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គ នៅពុំទាន់ឃើញព្រះរាជទានមកសោះ។ ការណ៍ដែលទ្រង់ពុំទាន់ព្រះរាជទានមកនោះ តើឱ្យទូលព្រះបង្គំលើកទ័ពទៅ ច្បាំងដូចម្ដេច។ សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំដីរបស់ ព្រះរាមាជើងព្រៃប្រមាថចង់បាននូវ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះមាតា]] និង '''មាតារង''' ដូច្នេះក៏ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ចំពោះមុខមន្ត្រីទាំងនោះថា: អ្នកទាំងឡាយដែលដឹងដែរឫទេ ថាតើមានទំនៀមស្រុកណា ដែលគេហ៊ានប្រមាថចង់បាន[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]]និង'''ព្រះរាជទេពី'''ម្ចាស់ផែនដីនោះ? មន្ត្រីទាំងអស់ខ្លាចអំណាចព្រះរាមាជើងព្រៃពុំហ៊ានស្រដីថាអ្វីឡើយ ថ្វាយបង្គំនៅតែស្ងៀមពុំហ៊ានឆ្លើយតបនឹងព្រះរាជឱង្ការថាដូចម្ដេចឡើយ។ លុះទ្រង់ត្រាស់តន្ថើនណាស់ទៅ ទើបមានមហាតលិកម្នាក់ឈ្មោះជេតអាយុ ២១ ឆ្នាំក្រាបបង្គំទូលថា: "គ្មានប្រទេសឯណាមានមនុស្សក្លាហាន ប្រមាថចង់បានដល់[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះទេពី'''យ៉ាងនោះទេ។ ទោះជាមាន មោហ៍បាំងងងឹតយ៉ាងនេះក្ដី ដូចជាក្រុងទសក័ណ្ឌ ដែលចង់បាន[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះភគវតី]] ជា[[សក្តិ|អគ្គមហេសី]]នៃ[[ព្រះសិវៈ|សម្ដេចព្រះឥសូរ]]នោះពុំយូរឡើយក៏គង់តែនឹងបានរលាយខ្លួនទៅដែរ"។ អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃឮចំលើយនេះហើយខឹងណាស់ ក៏ហូតដាវអាជ្ញាសឹក គ្រវីហើយស្រែកថា: "ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ផែនដីទ្រង់ប្រោសអញឱ្យពេញអំណាចជាអាជ្ញាសឹកឯងឬ ! ក្មេងប៉ុនមេដៃ ហ៊ានស្ដីទទឹងនិងសំដីអញ យករឿងព្រះទសក័ណ្ឌមកប្រៀបធៀបដូច្នេះ អញនឹងមិនទុកជីវិតឱ្យឯងទេ"។ ថាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃក៏ស្ទុះទៅចាប់ឈ្មោះជេត កាត់ក្បាលចំពោះព្រះភ័ក្ដ្រ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ហើយក៏ឡើងទៅនៅលើព្រះពន្លាវិញ រួចក៏តាំងតែឱ្យគេលេងប្រគុំតូរ្យតន្ត្រីធ្វើព្រងើយ។ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]]ទ្រង់យល់ថា : ព្រះរាមជើងព្រៃបែរចិត្តគិតក្បត់ប្រទុស្តរ៉ាយយដូច្នោះហើយ គិតថានឹងច្បាំងតនឹងព្រះរាមជើងព្រៃនោះ ក៏ច្បាំងមិនបាន ព្រោះព្រះអង្គមានពួកពលតិច ទើបព្រះអង្គស្ដេចយាងទៅប្រថាប់ក្នុងព្រះទីនាំងដែលចតនៅកោះឫស្សីស្រុក។ ទ្រង់គិតថា នឹងកេណ្ឌបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកស្រុកនៅទីនោះឱ្យបានច្រើនសិន សឹមលើកទៅចាប់អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃរួចហើយនឹងបានលើកទៅសន្ធប់រក្សាបន្ទាយលង្វែកវិញ។ ចំណែកខាងការសង្គ្រាមដែលសៀមលើកមកចោមបន្ទាយបរិបូរណ៍នោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ព្រះអង្គចេញត្រួតត្រារក្សាខេត្តបរិបូរណ៍នោះ ព្រមដោយនាយកង នាយទ័ពយ៉ាងមាំមួន។ ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបាញ់កាំភ្លើងធំតូចចេញទៅតតាំងនឹងទ័ពសៀម។ សៀមក៏តាំងច្បាំងបន្ទាយព្រះអង្គ អស់ពេល ១៣ ថ្ងៃ។ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ទ្រង់យល់ថា កងទ័ពគ្រប់ចៅហ្វាយស្រុក នៅក្នុងបន្ទាយនោះរសាប់រសល់ ពុំយកចិត្តទុកដាក់នឹងការសង្គ្រាមសោះ ម៉្លោះហើយរេហ៍ពលក៏ស្លាប់ច្រើនទើបព្រះអង្គដោះទ័ព នាំចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ មកសន្ធប់ នឹងទ័ពចៅហ្វាយស្រុកខេត្តរលាប្អៀរវិញ ហើយតាំងបន្ទាយនេះយ៉ាងមាំមួន។ សៀមក៏លើកទ័ពចោមបន្ទាយព្រះអង្គទៀត ហើយចែករំលែកកងទ័ពឱ្យដើរ សង្កត់សង្កិនរាស្ត្រគ្រប់ស្រុកគ្រប់ភូមិឥតមានត្រាប្រណីសោះឡើយ។ ខណៈនោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]] ព្រះអង្គទ្រង់តែងព្រះរាជបន្ទូល ចាត់ឱ្យចូលមកក្រាបបង្គំទូល [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ក្នុងបន្ទាយលង្វែកសុំឱ្យរំលែកកងទ័ពទៅជួយទៀត។ ចំណែកឯ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]នោះ ស្ដេចកំពុងតែទន្ទឹងរង់ចាំ ព្រះរាមជើងព្រៃដែលបានសន្យាថា នឹងចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រមកធ្វើជាកងទ័ពឱ្យបានច្រើននោះ មិនទាន់ឃើញមកដល់សោះ។ ស្ដេចទ្រង់ទន្ទឹង[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ដែលទ្រង់បានត្រាស់ប្រើឱ្យទៅតឿនព្រះរាមាជើងព្រៃនោះ ក៏បាត់ឈឹងពុំទាន់ឃើញត្រលប់មកវិញដែរ។ ឯទ័ពសៀមក៏កាន់តែមកដល់ជិតបន្ទាយលង្វែករាជធានីណាស់ទៅហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះរាជបុត្រពីរព្រះអង្គ គឺ[[ពញ្ញាតន់|ព្រះបរមរាជាពញាតន់]] មួយ [[ពញ្ញាញោម|ពញាយោម]]មួយ និងព្រះភាគិនេយ្យោ[[បរមរាមាទី៣|ពញាអន]]មួយ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ[[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហាឧភយោរាជ]]និង[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី]] ជាព្រះរាជបុត្រី នៃ[[ចន្ទរាជា|សម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា]] ដែលត្រូវជាសម្ដេចព្រះបិតុច្ឆា ព្រមទាំងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះស្នំក្រមការ ចុះព្រះទីនាំងនាវាស្ដេចចេញទៅគង់នៅ[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ក្រុងស្រីសន្ធរ]]វិញ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី)|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] shynw38elfag29zow0mmft9uiuga4w5 339027 339026 2026-08-18T13:58:25Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ឯកអគ្គជាយា]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339026 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយារងតំណែង​ព្រះទេពី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]៕ ==តួនាទី== នៅពេលប្រជុំនោះ មានព្រះអង្គវង្សធំមួយ ទ្រង់ព្រះនាម[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី]] "[[បរមរាមាទី២|អុង]]" អ្នក[[ខេត្តជើងព្រៃ|ខេត្តជើងព្រៃ]] ជាព្រះវង្សដែលមានរាស្ត្រចំណុះចុះចូលស្ដាប់បង្គាប់ជាច្រើន។ អ្នកទាំងពួងហៅថា[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]។ [[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]នេះ បានចូលមកជំនុំក្នុងការសង្គ្រាមក្នុងពេលដែល[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] និងនាម៉ឺនមុខមន្ត្រីជំនុះរៀបចំការសង្គ្រាមនោះដែរ។ ក្នុងពេលនោះ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី]] និង ព្រះស្នំក្រមការឮថា ទ័ពសៀមលើកមកចោម [[ខេត្តបរិបូរណ៍|បន្ទាយខេត្តបរិបូរណ៍]]ជិតមកដល់ព្រះនគរណាស់ ហើយក៏ភិតភ័យពន់ប្រមាណ។ លុះឮថា[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] ចេញជំនុំការ សង្គ្រាមក៏ចេញមកស្ដាប់សេចក្ដីជំនុំនោះដែរ។ តែជាគ្រោះកាចរបស់ព្រះនគឬ ក៏បណ្ដាលក្នុងចិត្ត[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ឱ្យក្រឡេកទៅឃើញ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីចក្រពត្តិអគ្គមហេសី]] និង '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' '''ឯកអគ្គជាយា'''ទាំងពីរព្រះអង្គក៏មានសេចក្ដីស្នេហាទប់ពុំបាន ភ្លាត់មាត់ចេញជាទំនុកច្រៀងថា : "ថប់អីផ្គរលាន់ ថប់តែស្រីតន់ នាងមិនទាន់បានបង។ ប្រសិនបានស្រី ពរបីត្រកង ចេញប្រាប់សឹកផង មិនឱ្យកែវល្អងព្រួយឡើយ"។ ក្នុងពេលដែល[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] និយាយពាក្យមិនសមរម្យនោះ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សមុហនាយកឮហើយខឹងណាស់ស្ដីឱ្យ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ថា : "គេកំពុង តែជំនុំគ្នាពិភាក្សាពី[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] អ្នកឯងយកឯកំណាព្យកាព្យឃ្លោងមកថ្លែងលេងដូច្នេះ អ្នកឯងមិនស្ដាប់ច្បាប់អាជ្ញាសឹកទែឬ "។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឆ្លើយតបថា ខ្ញុំស្គាល់ហើយច្បាប់អាជ្ញាសឹកថា : ការស្ដីបន្ទាយផ្ដេសផ្ដាសក្នុងសង្គ្រាមត្រូវមានទោសដល់ជីវិត ប៉ុន្តែដែលខ្ញុំនិយាយពាក្យឃ្លោង អម្បាញ់ម៉ិញនេះមិនមែនជាភ្លីភ្លើផ្ដេសផ្ដាស។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ក៏លើកជាឃ្លោងពាក្យថែមទៀតថា : "មិនដឹងទេឬ មិនឮទេវ៉ី [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ល្បីអស់ទាំងស្រុក"។ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ជា[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះរាជបុត្រច្បង]] គឺ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]] កាលឮថា[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] នឹងទទួលយកអាសារ[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]]នេះបានព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: "បើអ្នកទទួលយកអាសារទៅធ្វើសង្គ្រាម មានជ័យជំនះលើសៀមនេះមែនយើង រង្វាន់ដល់អ្នក ឱ្យអ្នកឱ្យពេញចិត្ត"។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឮហើយទូលថា : បើពិតជាបានរង្វាន់ពេញចិត្តមែន ទ័ពសៀមប៉ុណ្ណោះសូមកុំឱ្យព្រួយព្រះរាជហឫទ័យឡើយ ដ្បិតសិល្ប៍វិជ្ជាការ គង់គុនរបស់ទូលព្រះបង្គំក៏លើសជនទាំងពួង។ ព្រះវង្សនិងចំណុះស្រុកក្នុងខេត្តបារាយណ៍ ជើងព្រៃ កំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែង ស្រីសន្ធរ ព្រៃវែង បាភ្នំ ទាំងលាវ ទាំងខ្មែរ ទាំងចិន ទាំងយួន ទាំងចាម ទាំងជ្វា សឹងជាចំណុះចុះចូលនឹងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់។ ទូលព្រះបង្គំសន្មតថា : នឹងកេណ្ឌតែ ៧ ថ្ងៃឱ្យបានពល ២០០០០០ នាក់។ លុះបាន ២០០០០០ នាក់ហើយទូលព្រះបង្គំនិងឱ្យទៅសង្កត់រាស្ត្រពីខេត្តរោងដំរី ព្រៃនគរ ជើងបាដែង ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង សៀមបូក ឆ្លងរហូតដល់បារៀ ដូនណៃ ឱ្យបានពល ៣០០០០០ នាក់ទៀតរួមជា ៥០០០០០ នាក់ហើយទៅចាប់អាសៀម ៣៤០០០០ នាក់នោះឱ្យបានដោយងាយយកមក ក្រាបបង្គំទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ។ [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា]] ព្រះអង្គកំពុងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុង[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] លុះឮសំដី[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] ក៏ងឿងសេចក្ដីណាស់ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពុំបានច្បាស់ថា [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ធ្វើឧបាយដូចម្ដេចឡើយ។ គឺឮតែថាបានទ័ពច្រើនហើយ ក៏ទុកព្រះទ័យស្មានថាពាក្យនេះជាពាក្យពិតមែនទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា: បើអ្នកធ្វើការរាជការបានសំរេចដូចសេចក្ដីប្រាថ្នា ហើយ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] នឹងចង់ប្រាថ្នាអ្វីៗ យើងនឹងព្រះរាជទានទាំងអស់។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការហើយ ទ្រង់ប្រទានដាវស្រោមមាសមួយ ដល់[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]]ទុកជាអាជ្ញាសឹក។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ទទួលយកដាវអាជ្ញាសឹកហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលាចេញមក នាំស្ម័គ្របក្សពួក ចេញទៅដល់ភូមិមាន ១០ ខេត្តស្រីសន្ធរ ក៏ឱ្យតាំងព្រះពន្លា ហើយឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលបាន ៥០០ ប្លាយនាក់សំរាប់ឃុំរក្សាខ្លួន។ នៅពេលនោះ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]អាឡោះអាឡ័យ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះរាជទេពី'''របស់​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះមហិន្ទរាជា]]ណាស់ ក៏ចេះតែដេកកើតទុក្ខព្រួយពន់ប្រមាណ មិនបានចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រតាមខសន្យានោះឡើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងសេនាបតីក្នុងព្រះនគរលុះដល់កំណត់ ៧ ថ្ងៃហើយ ពុំឃើញព្រះរាមជើងព្រៃនាំពលទៅថ្វាយតាមកំណត់លក្ខណសញ្ញាសោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ប្រើសម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យទៅតាមអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃ ហើយឱ្យជួយកេណ្ឌទ័ពមកផង។ សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា នាំមហាតលិក និងទាហានជើងទឹក ៥០ នាក់ទៅ ៦០ នាក់ចុះព្រះទីនាំងនាវាឱ្យដល់ភូមិតារីមាន់ ១០ ហើយក៏បានជួបនឹងព្រះរាមាជើងព្រៃ កំពុងតែសន្ធឹកសន្ធៃក្នុងទីនោះ។ ទ្រង់សាកសួរទៅអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃតាមសេចក្ដីដែលបានធ្វើសន្ទសញ្ញានោះ។ ព្រះរាមាជើងព្រៃក៏ទូលថា: "ទូលព្រះបង្គំ កំពុងកើតទុក្ខនឹករលឹកដល់សង្សារណាស់ ត្បិតស្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា ជាបរមបពិត្រស្ដេចបានត្រាស់ថាបើទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំចង់បានអ្វី ទ្រង់នឹងព្រះរាជទាន តាមចំណង់របស់ទូលព្រះបង្គំទាំងអស់។ ឥឡូវនេះទូលព្រះបង្គំចង់បានមហេសីនិងព្រះរាជទេពី។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គ នៅពុំទាន់ឃើញព្រះរាជទានមកសោះ។ ការណ៍ដែលទ្រង់ពុំទាន់ព្រះរាជទានមកនោះ តើឱ្យទូលព្រះបង្គំលើកទ័ពទៅ ច្បាំងដូចម្ដេច។ សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំដីរបស់ ព្រះរាមាជើងព្រៃប្រមាថចង់បាននូវ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះមាតា]] និង '''មាតារង''' ដូច្នេះក៏ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ចំពោះមុខមន្ត្រីទាំងនោះថា: អ្នកទាំងឡាយដែលដឹងដែរឫទេ ថាតើមានទំនៀមស្រុកណា ដែលគេហ៊ានប្រមាថចង់បាន[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]]និង'''ព្រះរាជទេពី'''ម្ចាស់ផែនដីនោះ? មន្ត្រីទាំងអស់ខ្លាចអំណាចព្រះរាមាជើងព្រៃពុំហ៊ានស្រដីថាអ្វីឡើយ ថ្វាយបង្គំនៅតែស្ងៀមពុំហ៊ានឆ្លើយតបនឹងព្រះរាជឱង្ការថាដូចម្ដេចឡើយ។ លុះទ្រង់ត្រាស់តន្ថើនណាស់ទៅ ទើបមានមហាតលិកម្នាក់ឈ្មោះជេតអាយុ ២១ ឆ្នាំក្រាបបង្គំទូលថា: "គ្មានប្រទេសឯណាមានមនុស្សក្លាហាន ប្រមាថចង់បានដល់[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះទេពី'''យ៉ាងនោះទេ។ ទោះជាមាន មោហ៍បាំងងងឹតយ៉ាងនេះក្ដី ដូចជាក្រុងទសក័ណ្ឌ ដែលចង់បាន[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះភគវតី]] ជា[[សក្តិ|អគ្គមហេសី]]នៃ[[ព្រះសិវៈ|សម្ដេចព្រះឥសូរ]]នោះពុំយូរឡើយក៏គង់តែនឹងបានរលាយខ្លួនទៅដែរ"។ អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃឮចំលើយនេះហើយខឹងណាស់ ក៏ហូតដាវអាជ្ញាសឹក គ្រវីហើយស្រែកថា: "ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ផែនដីទ្រង់ប្រោសអញឱ្យពេញអំណាចជាអាជ្ញាសឹកឯងឬ ! ក្មេងប៉ុនមេដៃ ហ៊ានស្ដីទទឹងនិងសំដីអញ យករឿងព្រះទសក័ណ្ឌមកប្រៀបធៀបដូច្នេះ អញនឹងមិនទុកជីវិតឱ្យឯងទេ"។ ថាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃក៏ស្ទុះទៅចាប់ឈ្មោះជេត កាត់ក្បាលចំពោះព្រះភ័ក្ដ្រ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ហើយក៏ឡើងទៅនៅលើព្រះពន្លាវិញ រួចក៏តាំងតែឱ្យគេលេងប្រគុំតូរ្យតន្ត្រីធ្វើព្រងើយ។ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]]ទ្រង់យល់ថា : ព្រះរាមជើងព្រៃបែរចិត្តគិតក្បត់ប្រទុស្តរ៉ាយយដូច្នោះហើយ គិតថានឹងច្បាំងតនឹងព្រះរាមជើងព្រៃនោះ ក៏ច្បាំងមិនបាន ព្រោះព្រះអង្គមានពួកពលតិច ទើបព្រះអង្គស្ដេចយាងទៅប្រថាប់ក្នុងព្រះទីនាំងដែលចតនៅកោះឫស្សីស្រុក។ ទ្រង់គិតថា នឹងកេណ្ឌបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកស្រុកនៅទីនោះឱ្យបានច្រើនសិន សឹមលើកទៅចាប់អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃរួចហើយនឹងបានលើកទៅសន្ធប់រក្សាបន្ទាយលង្វែកវិញ។ ចំណែកខាងការសង្គ្រាមដែលសៀមលើកមកចោមបន្ទាយបរិបូរណ៍នោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ព្រះអង្គចេញត្រួតត្រារក្សាខេត្តបរិបូរណ៍នោះ ព្រមដោយនាយកង នាយទ័ពយ៉ាងមាំមួន។ ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបាញ់កាំភ្លើងធំតូចចេញទៅតតាំងនឹងទ័ពសៀម។ សៀមក៏តាំងច្បាំងបន្ទាយព្រះអង្គ អស់ពេល ១៣ ថ្ងៃ។ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ទ្រង់យល់ថា កងទ័ពគ្រប់ចៅហ្វាយស្រុក នៅក្នុងបន្ទាយនោះរសាប់រសល់ ពុំយកចិត្តទុកដាក់នឹងការសង្គ្រាមសោះ ម៉្លោះហើយរេហ៍ពលក៏ស្លាប់ច្រើនទើបព្រះអង្គដោះទ័ព នាំចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ មកសន្ធប់ នឹងទ័ពចៅហ្វាយស្រុកខេត្តរលាប្អៀរវិញ ហើយតាំងបន្ទាយនេះយ៉ាងមាំមួន។ សៀមក៏លើកទ័ពចោមបន្ទាយព្រះអង្គទៀត ហើយចែករំលែកកងទ័ពឱ្យដើរ សង្កត់សង្កិនរាស្ត្រគ្រប់ស្រុកគ្រប់ភូមិឥតមានត្រាប្រណីសោះឡើយ។ ខណៈនោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]] ព្រះអង្គទ្រង់តែងព្រះរាជបន្ទូល ចាត់ឱ្យចូលមកក្រាបបង្គំទូល [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ក្នុងបន្ទាយលង្វែកសុំឱ្យរំលែកកងទ័ពទៅជួយទៀត។ ចំណែកឯ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]នោះ ស្ដេចកំពុងតែទន្ទឹងរង់ចាំ ព្រះរាមជើងព្រៃដែលបានសន្យាថា នឹងចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រមកធ្វើជាកងទ័ពឱ្យបានច្រើននោះ មិនទាន់ឃើញមកដល់សោះ។ ស្ដេចទ្រង់ទន្ទឹង[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ដែលទ្រង់បានត្រាស់ប្រើឱ្យទៅតឿនព្រះរាមាជើងព្រៃនោះ ក៏បាត់ឈឹងពុំទាន់ឃើញត្រលប់មកវិញដែរ។ ឯទ័ពសៀមក៏កាន់តែមកដល់ជិតបន្ទាយលង្វែករាជធានីណាស់ទៅហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះរាជបុត្រពីរព្រះអង្គ គឺ[[ពញ្ញាតន់|ព្រះបរមរាជាពញាតន់]] មួយ [[ពញ្ញាញោម|ពញាយោម]]មួយ និងព្រះភាគិនេយ្យោ[[បរមរាមាទី៣|ពញាអន]]មួយ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ[[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហាឧភយោរាជ]]និង[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី]] ជាព្រះរាជបុត្រី នៃ[[ចន្ទរាជា|សម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា]] ដែលត្រូវជាសម្ដេចព្រះបិតុច្ឆា ព្រមទាំងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះស្នំក្រមការ ចុះព្រះទីនាំងនាវាស្ដេចចេញទៅគង់នៅ[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ក្រុងស្រីសន្ធរ]]វិញ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី)|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] shynw38elfag29zow0mmft9uiuga4w5 339029 339027 2026-08-18T13:59:33Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ឯកអគ្គជាយា]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ព្រះរាជទេពី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339026 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយារងតំណែង​ព្រះទេពី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]៕ ==តួនាទី== នៅពេលប្រជុំនោះ មានព្រះអង្គវង្សធំមួយ ទ្រង់ព្រះនាម[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី]] "[[បរមរាមាទី២|អុង]]" អ្នក[[ខេត្តជើងព្រៃ|ខេត្តជើងព្រៃ]] ជាព្រះវង្សដែលមានរាស្ត្រចំណុះចុះចូលស្ដាប់បង្គាប់ជាច្រើន។ អ្នកទាំងពួងហៅថា[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]។ [[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]នេះ បានចូលមកជំនុំក្នុងការសង្គ្រាមក្នុងពេលដែល[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] និងនាម៉ឺនមុខមន្ត្រីជំនុះរៀបចំការសង្គ្រាមនោះដែរ។ ក្នុងពេលនោះ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី]] និង ព្រះស្នំក្រមការឮថា ទ័ពសៀមលើកមកចោម [[ខេត្តបរិបូរណ៍|បន្ទាយខេត្តបរិបូរណ៍]]ជិតមកដល់ព្រះនគរណាស់ ហើយក៏ភិតភ័យពន់ប្រមាណ។ លុះឮថា[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] ចេញជំនុំការ សង្គ្រាមក៏ចេញមកស្ដាប់សេចក្ដីជំនុំនោះដែរ។ តែជាគ្រោះកាចរបស់ព្រះនគឬ ក៏បណ្ដាលក្នុងចិត្ត[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ឱ្យក្រឡេកទៅឃើញ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីចក្រពត្តិអគ្គមហេសី]] និង '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' '''ឯកអគ្គជាយា'''ទាំងពីរព្រះអង្គក៏មានសេចក្ដីស្នេហាទប់ពុំបាន ភ្លាត់មាត់ចេញជាទំនុកច្រៀងថា : "ថប់អីផ្គរលាន់ ថប់តែស្រីតន់ នាងមិនទាន់បានបង។ ប្រសិនបានស្រី ពរបីត្រកង ចេញប្រាប់សឹកផង មិនឱ្យកែវល្អងព្រួយឡើយ"។ ក្នុងពេលដែល[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] និយាយពាក្យមិនសមរម្យនោះ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សមុហនាយកឮហើយខឹងណាស់ស្ដីឱ្យ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ថា : "គេកំពុង តែជំនុំគ្នាពិភាក្សាពី[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] អ្នកឯងយកឯកំណាព្យកាព្យឃ្លោងមកថ្លែងលេងដូច្នេះ អ្នកឯងមិនស្ដាប់ច្បាប់អាជ្ញាសឹកទែឬ "។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឆ្លើយតបថា ខ្ញុំស្គាល់ហើយច្បាប់អាជ្ញាសឹកថា : ការស្ដីបន្ទាយផ្ដេសផ្ដាសក្នុងសង្គ្រាមត្រូវមានទោសដល់ជីវិត ប៉ុន្តែដែលខ្ញុំនិយាយពាក្យឃ្លោង អម្បាញ់ម៉ិញនេះមិនមែនជាភ្លីភ្លើផ្ដេសផ្ដាស។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ក៏លើកជាឃ្លោងពាក្យថែមទៀតថា : "មិនដឹងទេឬ មិនឮទេវ៉ី [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ល្បីអស់ទាំងស្រុក"។ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ជា[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះរាជបុត្រច្បង]] គឺ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]] កាលឮថា[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] នឹងទទួលយកអាសារ[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]]នេះបានព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: "បើអ្នកទទួលយកអាសារទៅធ្វើសង្គ្រាម មានជ័យជំនះលើសៀមនេះមែនយើង រង្វាន់ដល់អ្នក ឱ្យអ្នកឱ្យពេញចិត្ត"។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឮហើយទូលថា : បើពិតជាបានរង្វាន់ពេញចិត្តមែន ទ័ពសៀមប៉ុណ្ណោះសូមកុំឱ្យព្រួយព្រះរាជហឫទ័យឡើយ ដ្បិតសិល្ប៍វិជ្ជាការ គង់គុនរបស់ទូលព្រះបង្គំក៏លើសជនទាំងពួង។ ព្រះវង្សនិងចំណុះស្រុកក្នុងខេត្តបារាយណ៍ ជើងព្រៃ កំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែង ស្រីសន្ធរ ព្រៃវែង បាភ្នំ ទាំងលាវ ទាំងខ្មែរ ទាំងចិន ទាំងយួន ទាំងចាម ទាំងជ្វា សឹងជាចំណុះចុះចូលនឹងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់។ ទូលព្រះបង្គំសន្មតថា : នឹងកេណ្ឌតែ ៧ ថ្ងៃឱ្យបានពល ២០០០០០ នាក់។ លុះបាន ២០០០០០ នាក់ហើយទូលព្រះបង្គំនិងឱ្យទៅសង្កត់រាស្ត្រពីខេត្តរោងដំរី ព្រៃនគរ ជើងបាដែង ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង សៀមបូក ឆ្លងរហូតដល់បារៀ ដូនណៃ ឱ្យបានពល ៣០០០០០ នាក់ទៀតរួមជា ៥០០០០០ នាក់ហើយទៅចាប់អាសៀម ៣៤០០០០ នាក់នោះឱ្យបានដោយងាយយកមក ក្រាបបង្គំទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ។ [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា]] ព្រះអង្គកំពុងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុង[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] លុះឮសំដី[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] ក៏ងឿងសេចក្ដីណាស់ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពុំបានច្បាស់ថា [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ធ្វើឧបាយដូចម្ដេចឡើយ។ គឺឮតែថាបានទ័ពច្រើនហើយ ក៏ទុកព្រះទ័យស្មានថាពាក្យនេះជាពាក្យពិតមែនទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា: បើអ្នកធ្វើការរាជការបានសំរេចដូចសេចក្ដីប្រាថ្នា ហើយ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] នឹងចង់ប្រាថ្នាអ្វីៗ យើងនឹងព្រះរាជទានទាំងអស់។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការហើយ ទ្រង់ប្រទានដាវស្រោមមាសមួយ ដល់[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]]ទុកជាអាជ្ញាសឹក។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ទទួលយកដាវអាជ្ញាសឹកហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលាចេញមក នាំស្ម័គ្របក្សពួក ចេញទៅដល់ភូមិមាន ១០ ខេត្តស្រីសន្ធរ ក៏ឱ្យតាំងព្រះពន្លា ហើយឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលបាន ៥០០ ប្លាយនាក់សំរាប់ឃុំរក្សាខ្លួន។ នៅពេលនោះ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]អាឡោះអាឡ័យ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះរាជទេពី'''របស់​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះមហិន្ទរាជា]]ណាស់ ក៏ចេះតែដេកកើតទុក្ខព្រួយពន់ប្រមាណ មិនបានចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រតាមខសន្យានោះឡើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងសេនាបតីក្នុងព្រះនគរលុះដល់កំណត់ ៧ ថ្ងៃហើយ ពុំឃើញព្រះរាមជើងព្រៃនាំពលទៅថ្វាយតាមកំណត់លក្ខណសញ្ញាសោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ប្រើសម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យទៅតាមអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃ ហើយឱ្យជួយកេណ្ឌទ័ពមកផង។ សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា នាំមហាតលិក និងទាហានជើងទឹក ៥០ នាក់ទៅ ៦០ នាក់ចុះព្រះទីនាំងនាវាឱ្យដល់ភូមិតារីមាន់ ១០ ហើយក៏បានជួបនឹងព្រះរាមាជើងព្រៃ កំពុងតែសន្ធឹកសន្ធៃក្នុងទីនោះ។ ទ្រង់សាកសួរទៅអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃតាមសេចក្ដីដែលបានធ្វើសន្ទសញ្ញានោះ។ ព្រះរាមាជើងព្រៃក៏ទូលថា: "ទូលព្រះបង្គំ កំពុងកើតទុក្ខនឹករលឹកដល់សង្សារណាស់ ត្បិតស្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា ជាបរមបពិត្រស្ដេចបានត្រាស់ថាបើទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំចង់បានអ្វី ទ្រង់នឹងព្រះរាជទាន តាមចំណង់របស់ទូលព្រះបង្គំទាំងអស់។ ឥឡូវនេះទូលព្រះបង្គំចង់បានមហេសីនិងព្រះរាជទេពី។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គ នៅពុំទាន់ឃើញព្រះរាជទានមកសោះ។ ការណ៍ដែលទ្រង់ពុំទាន់ព្រះរាជទានមកនោះ តើឱ្យទូលព្រះបង្គំលើកទ័ពទៅ ច្បាំងដូចម្ដេច។ សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំដីរបស់ ព្រះរាមាជើងព្រៃប្រមាថចង់បាននូវ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះមាតា]] និង '''មាតារង''' ដូច្នេះក៏ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ចំពោះមុខមន្ត្រីទាំងនោះថា: អ្នកទាំងឡាយដែលដឹងដែរឫទេ ថាតើមានទំនៀមស្រុកណា ដែលគេហ៊ានប្រមាថចង់បាន[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]]និង'''ព្រះរាជទេពី'''ម្ចាស់ផែនដីនោះ? មន្ត្រីទាំងអស់ខ្លាចអំណាចព្រះរាមាជើងព្រៃពុំហ៊ានស្រដីថាអ្វីឡើយ ថ្វាយបង្គំនៅតែស្ងៀមពុំហ៊ានឆ្លើយតបនឹងព្រះរាជឱង្ការថាដូចម្ដេចឡើយ។ លុះទ្រង់ត្រាស់តន្ថើនណាស់ទៅ ទើបមានមហាតលិកម្នាក់ឈ្មោះជេតអាយុ ២១ ឆ្នាំក្រាបបង្គំទូលថា: "គ្មានប្រទេសឯណាមានមនុស្សក្លាហាន ប្រមាថចង់បានដល់[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះទេពី'''យ៉ាងនោះទេ។ ទោះជាមាន មោហ៍បាំងងងឹតយ៉ាងនេះក្ដី ដូចជាក្រុងទសក័ណ្ឌ ដែលចង់បាន[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះភគវតី]] ជា[[សក្តិ|អគ្គមហេសី]]នៃ[[ព្រះសិវៈ|សម្ដេចព្រះឥសូរ]]នោះពុំយូរឡើយក៏គង់តែនឹងបានរលាយខ្លួនទៅដែរ"។ អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃឮចំលើយនេះហើយខឹងណាស់ ក៏ហូតដាវអាជ្ញាសឹក គ្រវីហើយស្រែកថា: "ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ផែនដីទ្រង់ប្រោសអញឱ្យពេញអំណាចជាអាជ្ញាសឹកឯងឬ ! ក្មេងប៉ុនមេដៃ ហ៊ានស្ដីទទឹងនិងសំដីអញ យករឿងព្រះទសក័ណ្ឌមកប្រៀបធៀបដូច្នេះ អញនឹងមិនទុកជីវិតឱ្យឯងទេ"។ ថាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃក៏ស្ទុះទៅចាប់ឈ្មោះជេត កាត់ក្បាលចំពោះព្រះភ័ក្ដ្រ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ហើយក៏ឡើងទៅនៅលើព្រះពន្លាវិញ រួចក៏តាំងតែឱ្យគេលេងប្រគុំតូរ្យតន្ត្រីធ្វើព្រងើយ។ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]]ទ្រង់យល់ថា : ព្រះរាមជើងព្រៃបែរចិត្តគិតក្បត់ប្រទុស្តរ៉ាយយដូច្នោះហើយ គិតថានឹងច្បាំងតនឹងព្រះរាមជើងព្រៃនោះ ក៏ច្បាំងមិនបាន ព្រោះព្រះអង្គមានពួកពលតិច ទើបព្រះអង្គស្ដេចយាងទៅប្រថាប់ក្នុងព្រះទីនាំងដែលចតនៅកោះឫស្សីស្រុក។ ទ្រង់គិតថា នឹងកេណ្ឌបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកស្រុកនៅទីនោះឱ្យបានច្រើនសិន សឹមលើកទៅចាប់អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃរួចហើយនឹងបានលើកទៅសន្ធប់រក្សាបន្ទាយលង្វែកវិញ។ ចំណែកខាងការសង្គ្រាមដែលសៀមលើកមកចោមបន្ទាយបរិបូរណ៍នោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ព្រះអង្គចេញត្រួតត្រារក្សាខេត្តបរិបូរណ៍នោះ ព្រមដោយនាយកង នាយទ័ពយ៉ាងមាំមួន។ ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបាញ់កាំភ្លើងធំតូចចេញទៅតតាំងនឹងទ័ពសៀម។ សៀមក៏តាំងច្បាំងបន្ទាយព្រះអង្គ អស់ពេល ១៣ ថ្ងៃ។ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ទ្រង់យល់ថា កងទ័ពគ្រប់ចៅហ្វាយស្រុក នៅក្នុងបន្ទាយនោះរសាប់រសល់ ពុំយកចិត្តទុកដាក់នឹងការសង្គ្រាមសោះ ម៉្លោះហើយរេហ៍ពលក៏ស្លាប់ច្រើនទើបព្រះអង្គដោះទ័ព នាំចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ មកសន្ធប់ នឹងទ័ពចៅហ្វាយស្រុកខេត្តរលាប្អៀរវិញ ហើយតាំងបន្ទាយនេះយ៉ាងមាំមួន។ សៀមក៏លើកទ័ពចោមបន្ទាយព្រះអង្គទៀត ហើយចែករំលែកកងទ័ពឱ្យដើរ សង្កត់សង្កិនរាស្ត្រគ្រប់ស្រុកគ្រប់ភូមិឥតមានត្រាប្រណីសោះឡើយ។ ខណៈនោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]] ព្រះអង្គទ្រង់តែងព្រះរាជបន្ទូល ចាត់ឱ្យចូលមកក្រាបបង្គំទូល [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ក្នុងបន្ទាយលង្វែកសុំឱ្យរំលែកកងទ័ពទៅជួយទៀត។ ចំណែកឯ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]នោះ ស្ដេចកំពុងតែទន្ទឹងរង់ចាំ ព្រះរាមជើងព្រៃដែលបានសន្យាថា នឹងចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រមកធ្វើជាកងទ័ពឱ្យបានច្រើននោះ មិនទាន់ឃើញមកដល់សោះ។ ស្ដេចទ្រង់ទន្ទឹង[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ដែលទ្រង់បានត្រាស់ប្រើឱ្យទៅតឿនព្រះរាមាជើងព្រៃនោះ ក៏បាត់ឈឹងពុំទាន់ឃើញត្រលប់មកវិញដែរ។ ឯទ័ពសៀមក៏កាន់តែមកដល់ជិតបន្ទាយលង្វែករាជធានីណាស់ទៅហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះរាជបុត្រពីរព្រះអង្គ គឺ[[ពញ្ញាតន់|ព្រះបរមរាជាពញាតន់]] មួយ [[ពញ្ញាញោម|ពញាយោម]]មួយ និងព្រះភាគិនេយ្យោ[[បរមរាមាទី៣|ពញាអន]]មួយ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ[[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហាឧភយោរាជ]]និង[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី]] ជាព្រះរាជបុត្រី នៃ[[ចន្ទរាជា|សម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា]] ដែលត្រូវជាសម្ដេចព្រះបិតុច្ឆា ព្រមទាំងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះស្នំក្រមការ ចុះព្រះទីនាំងនាវាស្ដេចចេញទៅគង់នៅ[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ក្រុងស្រីសន្ធរ]]វិញ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី)|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] shynw38elfag29zow0mmft9uiuga4w5 339031 339029 2026-08-18T13:59:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ព្រះរាជទេពី]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339026 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយារងតំណែង​ព្រះទេពី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]៕ ==តួនាទី== នៅពេលប្រជុំនោះ មានព្រះអង្គវង្សធំមួយ ទ្រង់ព្រះនាម[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី]] "[[បរមរាមាទី២|អុង]]" អ្នក[[ខេត្តជើងព្រៃ|ខេត្តជើងព្រៃ]] ជាព្រះវង្សដែលមានរាស្ត្រចំណុះចុះចូលស្ដាប់បង្គាប់ជាច្រើន។ អ្នកទាំងពួងហៅថា[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]។ [[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]នេះ បានចូលមកជំនុំក្នុងការសង្គ្រាមក្នុងពេលដែល[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] និងនាម៉ឺនមុខមន្ត្រីជំនុះរៀបចំការសង្គ្រាមនោះដែរ។ ក្នុងពេលនោះ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី]] និង ព្រះស្នំក្រមការឮថា ទ័ពសៀមលើកមកចោម [[ខេត្តបរិបូរណ៍|បន្ទាយខេត្តបរិបូរណ៍]]ជិតមកដល់ព្រះនគរណាស់ ហើយក៏ភិតភ័យពន់ប្រមាណ។ លុះឮថា[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] ចេញជំនុំការ សង្គ្រាមក៏ចេញមកស្ដាប់សេចក្ដីជំនុំនោះដែរ។ តែជាគ្រោះកាចរបស់ព្រះនគឬ ក៏បណ្ដាលក្នុងចិត្ត[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ឱ្យក្រឡេកទៅឃើញ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីចក្រពត្តិអគ្គមហេសី]] និង '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' '''ឯកអគ្គជាយា'''ទាំងពីរព្រះអង្គក៏មានសេចក្ដីស្នេហាទប់ពុំបាន ភ្លាត់មាត់ចេញជាទំនុកច្រៀងថា : "ថប់អីផ្គរលាន់ ថប់តែស្រីតន់ នាងមិនទាន់បានបង។ ប្រសិនបានស្រី ពរបីត្រកង ចេញប្រាប់សឹកផង មិនឱ្យកែវល្អងព្រួយឡើយ"។ ក្នុងពេលដែល[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] និយាយពាក្យមិនសមរម្យនោះ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សមុហនាយកឮហើយខឹងណាស់ស្ដីឱ្យ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ថា : "គេកំពុង តែជំនុំគ្នាពិភាក្សាពី[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] អ្នកឯងយកឯកំណាព្យកាព្យឃ្លោងមកថ្លែងលេងដូច្នេះ អ្នកឯងមិនស្ដាប់ច្បាប់អាជ្ញាសឹកទែឬ "។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឆ្លើយតបថា ខ្ញុំស្គាល់ហើយច្បាប់អាជ្ញាសឹកថា : ការស្ដីបន្ទាយផ្ដេសផ្ដាសក្នុងសង្គ្រាមត្រូវមានទោសដល់ជីវិត ប៉ុន្តែដែលខ្ញុំនិយាយពាក្យឃ្លោង អម្បាញ់ម៉ិញនេះមិនមែនជាភ្លីភ្លើផ្ដេសផ្ដាស។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ក៏លើកជាឃ្លោងពាក្យថែមទៀតថា : "មិនដឹងទេឬ មិនឮទេវ៉ី [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ល្បីអស់ទាំងស្រុក"។ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ជា[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះរាជបុត្រច្បង]] គឺ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]] កាលឮថា[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] នឹងទទួលយកអាសារ[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]]នេះបានព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: "បើអ្នកទទួលយកអាសារទៅធ្វើសង្គ្រាម មានជ័យជំនះលើសៀមនេះមែនយើង រង្វាន់ដល់អ្នក ឱ្យអ្នកឱ្យពេញចិត្ត"។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឮហើយទូលថា : បើពិតជាបានរង្វាន់ពេញចិត្តមែន ទ័ពសៀមប៉ុណ្ណោះសូមកុំឱ្យព្រួយព្រះរាជហឫទ័យឡើយ ដ្បិតសិល្ប៍វិជ្ជាការ គង់គុនរបស់ទូលព្រះបង្គំក៏លើសជនទាំងពួង។ ព្រះវង្សនិងចំណុះស្រុកក្នុងខេត្តបារាយណ៍ ជើងព្រៃ កំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែង ស្រីសន្ធរ ព្រៃវែង បាភ្នំ ទាំងលាវ ទាំងខ្មែរ ទាំងចិន ទាំងយួន ទាំងចាម ទាំងជ្វា សឹងជាចំណុះចុះចូលនឹងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់។ ទូលព្រះបង្គំសន្មតថា : នឹងកេណ្ឌតែ ៧ ថ្ងៃឱ្យបានពល ២០០០០០ នាក់។ លុះបាន ២០០០០០ នាក់ហើយទូលព្រះបង្គំនិងឱ្យទៅសង្កត់រាស្ត្រពីខេត្តរោងដំរី ព្រៃនគរ ជើងបាដែង ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង សៀមបូក ឆ្លងរហូតដល់បារៀ ដូនណៃ ឱ្យបានពល ៣០០០០០ នាក់ទៀតរួមជា ៥០០០០០ នាក់ហើយទៅចាប់អាសៀម ៣៤០០០០ នាក់នោះឱ្យបានដោយងាយយកមក ក្រាបបង្គំទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ។ [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា]] ព្រះអង្គកំពុងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុង[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] លុះឮសំដី[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] ក៏ងឿងសេចក្ដីណាស់ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពុំបានច្បាស់ថា [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ធ្វើឧបាយដូចម្ដេចឡើយ។ គឺឮតែថាបានទ័ពច្រើនហើយ ក៏ទុកព្រះទ័យស្មានថាពាក្យនេះជាពាក្យពិតមែនទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា: បើអ្នកធ្វើការរាជការបានសំរេចដូចសេចក្ដីប្រាថ្នា ហើយ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] នឹងចង់ប្រាថ្នាអ្វីៗ យើងនឹងព្រះរាជទានទាំងអស់។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការហើយ ទ្រង់ប្រទានដាវស្រោមមាសមួយ ដល់[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]]ទុកជាអាជ្ញាសឹក។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ទទួលយកដាវអាជ្ញាសឹកហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលាចេញមក នាំស្ម័គ្របក្សពួក ចេញទៅដល់ភូមិមាន ១០ ខេត្តស្រីសន្ធរ ក៏ឱ្យតាំងព្រះពន្លា ហើយឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលបាន ៥០០ ប្លាយនាក់សំរាប់ឃុំរក្សាខ្លួន។ នៅពេលនោះ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]អាឡោះអាឡ័យ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះរាជទេពី'''របស់​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះមហិន្ទរាជា]]ណាស់ ក៏ចេះតែដេកកើតទុក្ខព្រួយពន់ប្រមាណ មិនបានចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រតាមខសន្យានោះឡើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងសេនាបតីក្នុងព្រះនគរលុះដល់កំណត់ ៧ ថ្ងៃហើយ ពុំឃើញព្រះរាមជើងព្រៃនាំពលទៅថ្វាយតាមកំណត់លក្ខណសញ្ញាសោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ប្រើសម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យទៅតាមអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃ ហើយឱ្យជួយកេណ្ឌទ័ពមកផង។ សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា នាំមហាតលិក និងទាហានជើងទឹក ៥០ នាក់ទៅ ៦០ នាក់ចុះព្រះទីនាំងនាវាឱ្យដល់ភូមិតារីមាន់ ១០ ហើយក៏បានជួបនឹងព្រះរាមាជើងព្រៃ កំពុងតែសន្ធឹកសន្ធៃក្នុងទីនោះ។ ទ្រង់សាកសួរទៅអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃតាមសេចក្ដីដែលបានធ្វើសន្ទសញ្ញានោះ។ ព្រះរាមាជើងព្រៃក៏ទូលថា: "ទូលព្រះបង្គំ កំពុងកើតទុក្ខនឹករលឹកដល់សង្សារណាស់ ត្បិតស្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា ជាបរមបពិត្រស្ដេចបានត្រាស់ថាបើទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំចង់បានអ្វី ទ្រង់នឹងព្រះរាជទាន តាមចំណង់របស់ទូលព្រះបង្គំទាំងអស់។ ឥឡូវនេះទូលព្រះបង្គំចង់បានមហេសីនិងព្រះរាជទេពី។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គ នៅពុំទាន់ឃើញព្រះរាជទានមកសោះ។ ការណ៍ដែលទ្រង់ពុំទាន់ព្រះរាជទានមកនោះ តើឱ្យទូលព្រះបង្គំលើកទ័ពទៅ ច្បាំងដូចម្ដេច។ សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំដីរបស់ ព្រះរាមាជើងព្រៃប្រមាថចង់បាននូវ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះមាតា]] និង '''មាតារង''' ដូច្នេះក៏ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ចំពោះមុខមន្ត្រីទាំងនោះថា: អ្នកទាំងឡាយដែលដឹងដែរឫទេ ថាតើមានទំនៀមស្រុកណា ដែលគេហ៊ានប្រមាថចង់បាន[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]]និង'''ព្រះរាជទេពី'''ម្ចាស់ផែនដីនោះ? មន្ត្រីទាំងអស់ខ្លាចអំណាចព្រះរាមាជើងព្រៃពុំហ៊ានស្រដីថាអ្វីឡើយ ថ្វាយបង្គំនៅតែស្ងៀមពុំហ៊ានឆ្លើយតបនឹងព្រះរាជឱង្ការថាដូចម្ដេចឡើយ។ លុះទ្រង់ត្រាស់តន្ថើនណាស់ទៅ ទើបមានមហាតលិកម្នាក់ឈ្មោះជេតអាយុ ២១ ឆ្នាំក្រាបបង្គំទូលថា: "គ្មានប្រទេសឯណាមានមនុស្សក្លាហាន ប្រមាថចង់បានដល់[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះទេពី'''យ៉ាងនោះទេ។ ទោះជាមាន មោហ៍បាំងងងឹតយ៉ាងនេះក្ដី ដូចជាក្រុងទសក័ណ្ឌ ដែលចង់បាន[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះភគវតី]] ជា[[សក្តិ|អគ្គមហេសី]]នៃ[[ព្រះសិវៈ|សម្ដេចព្រះឥសូរ]]នោះពុំយូរឡើយក៏គង់តែនឹងបានរលាយខ្លួនទៅដែរ"។ អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃឮចំលើយនេះហើយខឹងណាស់ ក៏ហូតដាវអាជ្ញាសឹក គ្រវីហើយស្រែកថា: "ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ផែនដីទ្រង់ប្រោសអញឱ្យពេញអំណាចជាអាជ្ញាសឹកឯងឬ ! ក្មេងប៉ុនមេដៃ ហ៊ានស្ដីទទឹងនិងសំដីអញ យករឿងព្រះទសក័ណ្ឌមកប្រៀបធៀបដូច្នេះ អញនឹងមិនទុកជីវិតឱ្យឯងទេ"។ ថាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃក៏ស្ទុះទៅចាប់ឈ្មោះជេត កាត់ក្បាលចំពោះព្រះភ័ក្ដ្រ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ហើយក៏ឡើងទៅនៅលើព្រះពន្លាវិញ រួចក៏តាំងតែឱ្យគេលេងប្រគុំតូរ្យតន្ត្រីធ្វើព្រងើយ។ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]]ទ្រង់យល់ថា : ព្រះរាមជើងព្រៃបែរចិត្តគិតក្បត់ប្រទុស្តរ៉ាយយដូច្នោះហើយ គិតថានឹងច្បាំងតនឹងព្រះរាមជើងព្រៃនោះ ក៏ច្បាំងមិនបាន ព្រោះព្រះអង្គមានពួកពលតិច ទើបព្រះអង្គស្ដេចយាងទៅប្រថាប់ក្នុងព្រះទីនាំងដែលចតនៅកោះឫស្សីស្រុក។ ទ្រង់គិតថា នឹងកេណ្ឌបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកស្រុកនៅទីនោះឱ្យបានច្រើនសិន សឹមលើកទៅចាប់អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃរួចហើយនឹងបានលើកទៅសន្ធប់រក្សាបន្ទាយលង្វែកវិញ។ ចំណែកខាងការសង្គ្រាមដែលសៀមលើកមកចោមបន្ទាយបរិបូរណ៍នោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ព្រះអង្គចេញត្រួតត្រារក្សាខេត្តបរិបូរណ៍នោះ ព្រមដោយនាយកង នាយទ័ពយ៉ាងមាំមួន។ ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបាញ់កាំភ្លើងធំតូចចេញទៅតតាំងនឹងទ័ពសៀម។ សៀមក៏តាំងច្បាំងបន្ទាយព្រះអង្គ អស់ពេល ១៣ ថ្ងៃ។ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ទ្រង់យល់ថា កងទ័ពគ្រប់ចៅហ្វាយស្រុក នៅក្នុងបន្ទាយនោះរសាប់រសល់ ពុំយកចិត្តទុកដាក់នឹងការសង្គ្រាមសោះ ម៉្លោះហើយរេហ៍ពលក៏ស្លាប់ច្រើនទើបព្រះអង្គដោះទ័ព នាំចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ មកសន្ធប់ នឹងទ័ពចៅហ្វាយស្រុកខេត្តរលាប្អៀរវិញ ហើយតាំងបន្ទាយនេះយ៉ាងមាំមួន។ សៀមក៏លើកទ័ពចោមបន្ទាយព្រះអង្គទៀត ហើយចែករំលែកកងទ័ពឱ្យដើរ សង្កត់សង្កិនរាស្ត្រគ្រប់ស្រុកគ្រប់ភូមិឥតមានត្រាប្រណីសោះឡើយ។ ខណៈនោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]] ព្រះអង្គទ្រង់តែងព្រះរាជបន្ទូល ចាត់ឱ្យចូលមកក្រាបបង្គំទូល [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ក្នុងបន្ទាយលង្វែកសុំឱ្យរំលែកកងទ័ពទៅជួយទៀត។ ចំណែកឯ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]នោះ ស្ដេចកំពុងតែទន្ទឹងរង់ចាំ ព្រះរាមជើងព្រៃដែលបានសន្យាថា នឹងចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រមកធ្វើជាកងទ័ពឱ្យបានច្រើននោះ មិនទាន់ឃើញមកដល់សោះ។ ស្ដេចទ្រង់ទន្ទឹង[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ដែលទ្រង់បានត្រាស់ប្រើឱ្យទៅតឿនព្រះរាមាជើងព្រៃនោះ ក៏បាត់ឈឹងពុំទាន់ឃើញត្រលប់មកវិញដែរ។ ឯទ័ពសៀមក៏កាន់តែមកដល់ជិតបន្ទាយលង្វែករាជធានីណាស់ទៅហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះរាជបុត្រពីរព្រះអង្គ គឺ[[ពញ្ញាតន់|ព្រះបរមរាជាពញាតន់]] មួយ [[ពញ្ញាញោម|ពញាយោម]]មួយ និងព្រះភាគិនេយ្យោ[[បរមរាមាទី៣|ពញាអន]]មួយ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ[[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហាឧភយោរាជ]]និង[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី]] ជាព្រះរាជបុត្រី នៃ[[ចន្ទរាជា|សម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា]] ដែលត្រូវជាសម្ដេចព្រះបិតុច្ឆា ព្រមទាំងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះស្នំក្រមការ ចុះព្រះទីនាំងនាវាស្ដេចចេញទៅគង់នៅ[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ក្រុងស្រីសន្ធរ]]វិញ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី)|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] shynw38elfag29zow0mmft9uiuga4w5 339033 339031 2026-08-18T14:00:52Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​ប្រវត្តិព្រះទេពីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា សម័យកាលលង្វែក 339033 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍<br/> | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ | predecessor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយារងតំណែង​ព្រះទេពី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]]៕ ==តួនាទី== នៅពេលប្រជុំនោះ មានព្រះអង្គវង្សធំមួយ ទ្រង់ព្រះនាម[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី]] "[[បរមរាមាទី២|អុង]]" អ្នក[[ខេត្តជើងព្រៃ|ខេត្តជើងព្រៃ]] ជាព្រះវង្សដែលមានរាស្ត្រចំណុះចុះចូលស្ដាប់បង្គាប់ជាច្រើន។ អ្នកទាំងពួងហៅថា[[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]។ [[បរមរាមាទី២|សម្ដេចព្រះរាមាជើងព្រៃ]]នេះ បានចូលមកជំនុំក្នុងការសង្គ្រាមក្នុងពេលដែល[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] និងនាម៉ឺនមុខមន្ត្រីជំនុះរៀបចំការសង្គ្រាមនោះដែរ។ ក្នុងពេលនោះ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី]] និង ព្រះស្នំក្រមការឮថា ទ័ពសៀមលើកមកចោម [[ខេត្តបរិបូរណ៍|បន្ទាយខេត្តបរិបូរណ៍]]ជិតមកដល់ព្រះនគរណាស់ ហើយក៏ភិតភ័យពន់ប្រមាណ។ លុះឮថា[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]] ចេញជំនុំការ សង្គ្រាមក៏ចេញមកស្ដាប់សេចក្ដីជំនុំនោះដែរ។ តែជាគ្រោះកាចរបស់ព្រះនគឬ ក៏បណ្ដាលក្នុងចិត្ត[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ឱ្យក្រឡេកទៅឃើញ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីចក្រពត្តិអគ្គមហេសី]] និង '''សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍''' '''ឯកអគ្គជាយា'''ទាំងពីរព្រះអង្គក៏មានសេចក្ដីស្នេហាទប់ពុំបាន ភ្លាត់មាត់ចេញជាទំនុកច្រៀងថា : "ថប់អីផ្គរលាន់ ថប់តែស្រីតន់ នាងមិនទាន់បានបង។ ប្រសិនបានស្រី ពរបីត្រកង ចេញប្រាប់សឹកផង មិនឱ្យកែវល្អងព្រួយឡើយ"។ ក្នុងពេលដែល[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] និយាយពាក្យមិនសមរម្យនោះ សម្ដេចចៅហ្វាទឡ្ហៈ សមុហនាយកឮហើយខឹងណាស់ស្ដីឱ្យ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ថា : "គេកំពុង តែជំនុំគ្នាពិភាក្សាពី[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] អ្នកឯងយកឯកំណាព្យកាព្យឃ្លោងមកថ្លែងលេងដូច្នេះ អ្នកឯងមិនស្ដាប់ច្បាប់អាជ្ញាសឹកទែឬ "។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឆ្លើយតបថា ខ្ញុំស្គាល់ហើយច្បាប់អាជ្ញាសឹកថា : ការស្ដីបន្ទាយផ្ដេសផ្ដាសក្នុងសង្គ្រាមត្រូវមានទោសដល់ជីវិត ប៉ុន្តែដែលខ្ញុំនិយាយពាក្យឃ្លោង អម្បាញ់ម៉ិញនេះមិនមែនជាភ្លីភ្លើផ្ដេសផ្ដាស។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ក៏លើកជាឃ្លោងពាក្យថែមទៀតថា : "មិនដឹងទេឬ មិនឮទេវ៉ី [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ល្បីអស់ទាំងស្រុក"។ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ជា[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះរាជបុត្រច្បង]] គឺ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]] កាលឮថា[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] នឹងទទួលយកអាសារ[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]]នេះបានព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា: "បើអ្នកទទួលយកអាសារទៅធ្វើសង្គ្រាម មានជ័យជំនះលើសៀមនេះមែនយើង រង្វាន់ដល់អ្នក ឱ្យអ្នកឱ្យពេញចិត្ត"។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ឮហើយទូលថា : បើពិតជាបានរង្វាន់ពេញចិត្តមែន ទ័ពសៀមប៉ុណ្ណោះសូមកុំឱ្យព្រួយព្រះរាជហឫទ័យឡើយ ដ្បិតសិល្ប៍វិជ្ជាការ គង់គុនរបស់ទូលព្រះបង្គំក៏លើសជនទាំងពួង។ ព្រះវង្សនិងចំណុះស្រុកក្នុងខេត្តបារាយណ៍ ជើងព្រៃ កំពង់សៀម ស្ទឹងត្រែង ស្រីសន្ធរ ព្រៃវែង បាភ្នំ ទាំងលាវ ទាំងខ្មែរ ទាំងចិន ទាំងយួន ទាំងចាម ទាំងជ្វា សឹងជាចំណុះចុះចូលនឹងទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំទាំងអស់។ ទូលព្រះបង្គំសន្មតថា : នឹងកេណ្ឌតែ ៧ ថ្ងៃឱ្យបានពល ២០០០០០ នាក់។ លុះបាន ២០០០០០ នាក់ហើយទូលព្រះបង្គំនិងឱ្យទៅសង្កត់រាស្ត្រពីខេត្តរោងដំរី ព្រៃនគរ ជើងបាដែង ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង សៀមបូក ឆ្លងរហូតដល់បារៀ ដូនណៃ ឱ្យបានពល ៣០០០០០ នាក់ទៀតរួមជា ៥០០០០០ នាក់ហើយទៅចាប់អាសៀម ៣៤០០០០ នាក់នោះឱ្យបានដោយងាយយកមក ក្រាបបង្គំទូលថ្វាយព្រះបរមបពិត្រ។ [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា]] ព្រះអង្គកំពុងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុង[[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ការសង្គ្រាម]] លុះឮសំដី[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]] ក៏ងឿងសេចក្ដីណាស់ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពុំបានច្បាស់ថា [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]ធ្វើឧបាយដូចម្ដេចឡើយ។ គឺឮតែថាបានទ័ពច្រើនហើយ ក៏ទុកព្រះទ័យស្មានថាពាក្យនេះជាពាក្យពិតមែនទើបមានព្រះរាជឱង្ការថា: បើអ្នកធ្វើការរាជការបានសំរេចដូចសេចក្ដីប្រាថ្នា ហើយ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] នឹងចង់ប្រាថ្នាអ្វីៗ យើងនឹងព្រះរាជទានទាំងអស់។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការហើយ ទ្រង់ប្រទានដាវស្រោមមាសមួយ ដល់[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]]ទុកជាអាជ្ញាសឹក។ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមជើងព្រៃ]] ទទួលយកដាវអាជ្ញាសឹកហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំលាចេញមក នាំស្ម័គ្របក្សពួក ចេញទៅដល់ភូមិមាន ១០ ខេត្តស្រីសន្ធរ ក៏ឱ្យតាំងព្រះពន្លា ហើយឱ្យកេណ្ឌរេហ៍ពលបាន ៥០០ ប្លាយនាក់សំរាប់ឃុំរក្សាខ្លួន។ នៅពេលនោះ[[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមាជើងព្រៃ]]អាឡោះអាឡ័យ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះរាជទេពី'''របស់​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះមហិន្ទរាជា]]ណាស់ ក៏ចេះតែដេកកើតទុក្ខព្រួយពន់ប្រមាណ មិនបានចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រតាមខសន្យានោះឡើយ។ ព្រះបរមបពិត្រ និងសេនាបតីក្នុងព្រះនគរលុះដល់កំណត់ ៧ ថ្ងៃហើយ ពុំឃើញព្រះរាមជើងព្រៃនាំពលទៅថ្វាយតាមកំណត់លក្ខណសញ្ញាសោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ប្រើសម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យទៅតាមអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃ ហើយឱ្យជួយកេណ្ឌទ័ពមកផង។ សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា នាំមហាតលិក និងទាហានជើងទឹក ៥០ នាក់ទៅ ៦០ នាក់ចុះព្រះទីនាំងនាវាឱ្យដល់ភូមិតារីមាន់ ១០ ហើយក៏បានជួបនឹងព្រះរាមាជើងព្រៃ កំពុងតែសន្ធឹកសន្ធៃក្នុងទីនោះ។ ទ្រង់សាកសួរទៅអ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃតាមសេចក្ដីដែលបានធ្វើសន្ទសញ្ញានោះ។ ព្រះរាមាជើងព្រៃក៏ទូលថា: "ទូលព្រះបង្គំ កំពុងកើតទុក្ខនឹករលឹកដល់សង្សារណាស់ ត្បិតស្ដេចព្រះមហិន្ទរាជា ជាបរមបពិត្រស្ដេចបានត្រាស់ថាបើទូលព្រះបង្គំជាខ្ញុំចង់បានអ្វី ទ្រង់នឹងព្រះរាជទាន តាមចំណង់របស់ទូលព្រះបង្គំទាំងអស់។ ឥឡូវនេះទូលព្រះបង្គំចង់បានមហេសីនិងព្រះរាជទេពី។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គ នៅពុំទាន់ឃើញព្រះរាជទានមកសោះ។ ការណ៍ដែលទ្រង់ពុំទាន់ព្រះរាជទានមកនោះ តើឱ្យទូលព្រះបង្គំលើកទ័ពទៅ ច្បាំងដូចម្ដេច។ សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់សំដីរបស់ ព្រះរាមាជើងព្រៃប្រមាថចង់បាននូវ[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះមាតា]] និង '''មាតារង''' ដូច្នេះក៏ទ្រង់ព្រះពិរោធណាស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ចំពោះមុខមន្ត្រីទាំងនោះថា: អ្នកទាំងឡាយដែលដឹងដែរឫទេ ថាតើមានទំនៀមស្រុកណា ដែលគេហ៊ានប្រមាថចង់បាន[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]]និង'''ព្រះរាជទេពី'''ម្ចាស់ផែនដីនោះ? មន្ត្រីទាំងអស់ខ្លាចអំណាចព្រះរាមាជើងព្រៃពុំហ៊ានស្រដីថាអ្វីឡើយ ថ្វាយបង្គំនៅតែស្ងៀមពុំហ៊ានឆ្លើយតបនឹងព្រះរាជឱង្ការថាដូចម្ដេចឡើយ។ លុះទ្រង់ត្រាស់តន្ថើនណាស់ទៅ ទើបមានមហាតលិកម្នាក់ឈ្មោះជេតអាយុ ២១ ឆ្នាំក្រាបបង្គំទូលថា: "គ្មានប្រទេសឯណាមានមនុស្សក្លាហាន ប្រមាថចង់បានដល់[[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ព្រះអគ្គមហេសី]] និង'''ព្រះទេពី'''យ៉ាងនោះទេ។ ទោះជាមាន មោហ៍បាំងងងឹតយ៉ាងនេះក្ដី ដូចជាក្រុងទសក័ណ្ឌ ដែលចង់បាន[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះភគវតី]] ជា[[សក្តិ|អគ្គមហេសី]]នៃ[[ព្រះសិវៈ|សម្ដេចព្រះឥសូរ]]នោះពុំយូរឡើយក៏គង់តែនឹងបានរលាយខ្លួនទៅដែរ"។ អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃឮចំលើយនេះហើយខឹងណាស់ ក៏ហូតដាវអាជ្ញាសឹក គ្រវីហើយស្រែកថា: "ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ផែនដីទ្រង់ប្រោសអញឱ្យពេញអំណាចជាអាជ្ញាសឹកឯងឬ ! ក្មេងប៉ុនមេដៃ ហ៊ានស្ដីទទឹងនិងសំដីអញ យករឿងព្រះទសក័ណ្ឌមកប្រៀបធៀបដូច្នេះ អញនឹងមិនទុកជីវិតឱ្យឯងទេ"។ ថាហើយ ព្រះរាមជើងព្រៃក៏ស្ទុះទៅចាប់ឈ្មោះជេត កាត់ក្បាលចំពោះព្រះភ័ក្ដ្រ[[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ហើយក៏ឡើងទៅនៅលើព្រះពន្លាវិញ រួចក៏តាំងតែឱ្យគេលេងប្រគុំតូរ្យតន្ត្រីធ្វើព្រងើយ។ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]]ទ្រង់យល់ថា : ព្រះរាមជើងព្រៃបែរចិត្តគិតក្បត់ប្រទុស្តរ៉ាយយដូច្នោះហើយ គិតថានឹងច្បាំងតនឹងព្រះរាមជើងព្រៃនោះ ក៏ច្បាំងមិនបាន ព្រោះព្រះអង្គមានពួកពលតិច ទើបព្រះអង្គស្ដេចយាងទៅប្រថាប់ក្នុងព្រះទីនាំងដែលចតនៅកោះឫស្សីស្រុក។ ទ្រង់គិតថា នឹងកេណ្ឌបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកស្រុកនៅទីនោះឱ្យបានច្រើនសិន សឹមលើកទៅចាប់អ្នកព្រះរាមាជើងព្រៃរួចហើយនឹងបានលើកទៅសន្ធប់រក្សាបន្ទាយលង្វែកវិញ។ ចំណែកខាងការសង្គ្រាមដែលសៀមលើកមកចោមបន្ទាយបរិបូរណ៍នោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ព្រះអង្គចេញត្រួតត្រារក្សាខេត្តបរិបូរណ៍នោះ ព្រមដោយនាយកង នាយទ័ពយ៉ាងមាំមួន។ ទ្រង់បញ្ជាឱ្យបាញ់កាំភ្លើងធំតូចចេញទៅតតាំងនឹងទ័ពសៀម។ សៀមក៏តាំងច្បាំងបន្ទាយព្រះអង្គ អស់ពេល ១៣ ថ្ងៃ។ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]]ទ្រង់យល់ថា កងទ័ពគ្រប់ចៅហ្វាយស្រុក នៅក្នុងបន្ទាយនោះរសាប់រសល់ ពុំយកចិត្តទុកដាក់នឹងការសង្គ្រាមសោះ ម៉្លោះហើយរេហ៍ពលក៏ស្លាប់ច្រើនទើបព្រះអង្គដោះទ័ព នាំចៅហ្វាយស្រុកទាំងនោះ មកសន្ធប់ នឹងទ័ពចៅហ្វាយស្រុកខេត្តរលាប្អៀរវិញ ហើយតាំងបន្ទាយនេះយ៉ាងមាំមួន។ សៀមក៏លើកទ័ពចោមបន្ទាយព្រះអង្គទៀត ហើយចែករំលែកកងទ័ពឱ្យដើរ សង្កត់សង្កិនរាស្ត្រគ្រប់ស្រុកគ្រប់ភូមិឥតមានត្រាប្រណីសោះឡើយ។ ខណៈនោះ [[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះមហាឧភយោរាជ]] ព្រះអង្គទ្រង់តែងព្រះរាជបន្ទូល ចាត់ឱ្យចូលមកក្រាបបង្គំទូល [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]ក្នុងបន្ទាយលង្វែកសុំឱ្យរំលែកកងទ័ពទៅជួយទៀត។ ចំណែកឯ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបរមបពិត្រ]]នោះ ស្ដេចកំពុងតែទន្ទឹងរង់ចាំ ព្រះរាមជើងព្រៃដែលបានសន្យាថា នឹងចេញទៅកេណ្ឌរាស្ត្រមកធ្វើជាកងទ័ពឱ្យបានច្រើននោះ មិនទាន់ឃើញមកដល់សោះ។ ស្ដេចទ្រង់ទន្ទឹង[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋា]] ដែលទ្រង់បានត្រាស់ប្រើឱ្យទៅតឿនព្រះរាមាជើងព្រៃនោះ ក៏បាត់ឈឹងពុំទាន់ឃើញត្រលប់មកវិញដែរ។ ឯទ័ពសៀមក៏កាន់តែមកដល់ជិតបន្ទាយលង្វែករាជធានីណាស់ទៅហើយ ទើបព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះរាជបុត្រពីរព្រះអង្គ គឺ[[ពញ្ញាតន់|ព្រះបរមរាជាពញាតន់]] មួយ [[ពញ្ញាញោម|ពញាយោម]]មួយ និងព្រះភាគិនេយ្យោ[[បរមរាមាទី៣|ពញាអន]]មួយ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ[[បរមរាជាទី៤|សម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហាឧភយោរាជ]]និង[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី]] ជាព្រះរាជបុត្រី នៃ[[ចន្ទរាជា|សម្ដេចព្រះមហាខត្តិយាចន្ទរាជា]] ដែលត្រូវជាសម្ដេចព្រះបិតុច្ឆា ព្រមទាំងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះស្នំក្រមការ ចុះព្រះទីនាំងនាវាស្ដេចចេញទៅគង់នៅ[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ក្រុងស្រីសន្ធរ]]វិញ។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9F%81%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​ព្រះទេពី)|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] ih9rbn8id867x3pqjngvlwmpm449xju 0 39824 339180 338102 2026-08-19T10:20:05Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339180 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង{{refn|group=ស|ឈ្មោះក្នុងស្រុកគឺ ''សាធារណរដ្ឋបារាំង'' (ភាសាបារាំង៖ ''République Française'') រហូតដល់ឆ្នាំ១៨០៨ ដោយផ្អែកលើនិមិត្តសម្គាល់លើប្រាក់ហ្វ្រង់រវាងឆ្នាំ១៨០៨ និងឆ្នាំ១៨០៩ និងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទី១២ (XII)។{{refn|{{cite web |title=Constitution de l'An XII – Empire – 28 floréal An XII |url=https://www.conseil-constitutionnel.fr/les-constitutions-dans-l-histoire/constitution-de-l-an-xii-empire-28-floreal-an-xii |website=Conseil constitutionnel}}}}}}<br />{{small|{{nobold|(១៨០៤–១៨០៨)<br />''République Française''}}}}<hr />ចក្រភពបារាំង<br />{{small|{{nobold|(១៨០៨–១៨១៥)<br />''Empire Français''}}}} |common_name = បារាំង |era = [[សម័យណាប៉ូលេអុង]] |year_start = ១៨០៤ |year_end = ១៨១៥ |life_span = ១៨ ឧសភា ១៨០៤ – ៤ មេសា ១៨១៤<br/>២០ មីនា – ៧ កក្កដា ១៨១៥ |image_flag = Flag of France (1794–1815).svg |flag_type = '''[[ទង់ជាតិបារាំង|ទង់ជាតិ]]''' |image_coat = Imperial Coat of Arms of France (1804-1815).svg |symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករបារាំង|រាជាធិរាជវរលញ្ឆករ]]''' |image_map = France_September_1812_prussia_occupied2.png |image_map_caption = វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពបារាំងទីមួយនៅចំណុចកំពូលក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨១២ {{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: left; | {{Legend |#008000 |[[ដេប៉ាដឺម៉ង់ទាំង ១៣០ នៃចក្រភពបារាំងទីមួយ|ទឹកដីរដ្ឋបាលបារាំងផ្លូវការ]]}}{{Legend|#49C946|[[បញ្ជីរាយរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំង#រដ្ឋចំណុះក្រោមចក្រភពទីមួយ|រដ្ឋចំណុះ]]}}{{Legend|#77c977|ក្រោមយោធាបារាំង}}{{Legend|#cef3ce|តំបន់ព្រំដែនរបស់រដ្ឋចំណុះបារាំង ប៉ុន្តែមិនស្ថិតនៅក្រោមបារាំង ឬក៏រដ្ឋចំណុះនោះឡើយ}} }} |national_motto =<br/>''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, Ordre Public]]''<ref>https://frenchmoments.eu/national-motto-of-france/</ref><br />("សេរីភាព សណ្ដាប់ធ្នាប់សង្គម") |national_anthem =<br/>''[[ចម្រៀងនៃចំណាកចេញ|Chant du départ]]''<br />("ចម្រៀងនៃចំណាកចេញ") (ផ្លូវការ)<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Le Chant du Départ Chant patriotique Georges THILL Musique de la Garde Républicaine.ogg|center]]<hr>''[[ចូលស្រោចស្រង់រក្សាចក្រភព|Veillons au salut de l'Empire]]''<br />("ចូលស្រោចស្រង់រក្សាចក្រភព") (ក្រៅផ្លូវការ)</div> |capital_type = រាជធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |common_languages = [[ភាសាបារាំង]] |religion = {{ubl | [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] | [[លទ្ធិលូទែរ]] | [[លទ្ធិកាល់វីន]] | [[យូដាសាសនា]] }} |status_text = |empire = |government_type = * [[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ|របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]][[បូណាប៉ារត៍និយម|និយមប៉ូណាប៉ារត៍]] (១៨០៤–១៨១៤) *[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[បូណាប៉ារត៍និយម|និយមបូណាប៉ារត៍]]ប្រកាន់[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (១៨១៥) |title_leader = [[អធិរាជនៃបារាំង|ព្រះចៅអធិរាជ]] |leader1 = [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] |year_leader1 = {{nobold|១៨០៤–១៨១៤, ១៨១៥}} |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|រដ្ឋសភាជាតិ]] |house1 = [[ព្រឹទ្ធសភាអភិរក្ស]] (ត្រឹមឆ្នាំ១៨១៤)<br/>[[អភិជនសភា (បារាំង)|អភិជនសភា]] (ពី ២២ មេសា ១៨១៥) |house2 = [[សភានីតិប្បញ្ញត្តិ]] (ត្រឹម ៤ មិថុនា ១៨១៤)<br/>[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (បារាំងណាប៉ូលេអុង)|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] (ចាប់ពី ២២ មេសា ១៨១៥) |event_start = {{Nobold|[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំទី១២|អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} |date_start = ១៨ ឧសភា |event_end = {{Nobold|[[មួយរយថ្ងៃ]]}} |date_end = ២០ មីនា – ៧ កក្កដា |event1 = {{Nobold|[[ពិធីបរមរាជាអភិសេកនៃព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១|ពិធីបរមរាជាភិសេក]][[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]]}} |date_event1 = ២ ធ្នូ ១៨០៤ |event2 = {{Nobold|[[សន្ធិសញ្ញាធទីលស៊ីត]]}} |date_event2 = ៧ កក្កដា ១៨០៧ |event3 = {{Nobold|[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|ការវាយឈ្លានពានរុស្ស៊ី]]}} |date_event3 = ២៤ មិថុនា ១៨១២ |event4 = {{Nobold|[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ]]}} |date_event4 = ១១ កុម្ភៈ ១៨១៤ |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |currency = [[ហ្រ្វង់បារាំង (រូបិយវត្ថុ)|ហ្រ្វង់បារាំង]] |stat_pop1 = ៤៤​ លាននាក់<ref name="Lyon_Bloomsbury_1994" /> |stat_year1 = ១៨១២ |stat_area1 = 2100000 |ref_area1 = <ref name="Taagepera501">{{Cite journal | last=Rein Taagepera | author-link=Rein Taagepera | date=September 1997 | title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia | url=https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 | journal=International Studies Quarterly | volume=41 | issue=3 | page=501 | doi=10.1111/0020-8833.00053 | jstor=2600793 | access-date=30 កញ្ញា 2022}}</ref> |p1 = សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ |flag_p1 = Flag of France.svg |p2 = អង់ដូរ៉ា |flag_p2 = Flag of Andorra 1806.svg |p3 = ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ |flag_p3 = Flag of the Netherlands.svg |p4 = សាធារណរដ្ឋលីហ្គួរ |flag_p4 = Flag of Genoa.svg |s1 = ការស្តាររាជាធិបតេយ្យបួរបន{{!}}ព្រះរាជាណាចក្របារាំង |flag_s1 = Royal flag of France during the Bourbon Restoration.svg |s2 = ក្សត្របុរីអធិបតេយ្យនៃសហហុល្លង់ |flag_s2 = Flag of the Netherlands.svg |s3 = សហរាជាណាចក្រហុល្លង់ |flag_s3 = Flag of the Netherlands.svg |s4 = ម៉ូរ៉េណេត៍អព្យាក្រឹត{{!}}ម៉ូរ៉េណេត៍ |flag_s4 = Flag of Moresnet.svg |s5 = លុចសំបួរ |flag_s5 = Flag of Luxembourg.svg |s6 = មហាពញារដ្ឋទូស្កាន់ |flag_s6 = Flag of the Grand Duchy of Tuscany.svg |s7 = អង់ដូរ៉ា |flag_s7 = Flag of Andorra 1806.svg |s8 = ម៉ូណាកូ |flag_s8 = Flag of Monaco.svg |s9 = ក្សត្របុរីអ៊ែលបា |flag_s9 = Bandiera Elba.svg | s10 = រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបែលហ្ស៊ិក (១៨១៤–១៨១៥) | flag_s10 = Flag of the Netherlands.svg }} '''ចក្រភពបារាំងទីមួយ'''<ref>{{cite web |url=https://www.napoleon-series.org/research/government/legislation/c_republic.html |title=Decree upon the Term, French Republic |access-date=30 March 2022 |archive-date=30 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930044339/https://www.napoleon-series.org/research/government/legislation/c_republic.html |url-status=live}}</ref> ឬ '''ចក្រភពបារាំង''' ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''Empire français'' និង[[ភាសាឡាតាំង]]៖ ''Imperium Francicum'') ឬអាចហៅបានទៀតថា '''បារាំងណាប៉ូលេអុង''' គឺជារដ្ឋចក្រភពមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍]]។ នៅសម័យនោះ ប្រទេសបារាំងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្វីបអឺរ៉ុបស្ទើរទាំងមូលចាប់ផ្ដើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ចក្រភពនេះបានកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៤ និងបានដួលរលំទៅវិញនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយងើបឡើងវិញសារជាថ្មីពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥ ដល់ថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨១៥។<ref name="gallica.bnf.fr">{{cite web | last=texte | first=France Auteur du | date=23 January 1804 | title=Bulletin des lois de la République française | url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4453562 | website=Gallica}}</ref> ទោះជាបារាំងបានបង្កើត[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគម]]នៅឯក្រៅប្រទេសតាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី១៧ មកមែនក្ដី ប៉ុន្តែរដ្ឋប្រទេសបារាំងជារួមគឺនៅតែជាព្រះនគរក្រោម[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|រាជវង្សបួរបុង]] និងជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]]មួយក្នុងសម័យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]។ ប្រវត្តិវិទូជាទូទៅនាំគ្នាសម្គាល់របបណាប៉ូលេអុងនេះថា ''ចក្រភពបារាំងទីមួយ'' ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយ[[w:Second French Empire|ចក្រភពបារាំងទីពីរ]] (១៨៥២–១៨៧០) ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំដោយក្មួយណាប៉ូលេអុងគឺព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]]។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសាភា ឆ្នាំ១៨០៤ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានទទួលគោរមងារជា "ព្រះចៅ[[អធិរាជនៃបារាំង]]" (''Empereur des Français'') ដោយ[[ព្រឹទ្ធសភាអភិរក្ស|ព្រឹទ្ធសភា]] រួចបានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤<ref>{{cite web | last1=Thierry | first1=Lentz | title=The Proclamation of Empire by the {{lang|fr|Sénat Conservateur | nocat=y}} | url=http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/lentz_proclamation.asp | website=napoleon.org | publisher=Fondation Napoléon | accessdate=15 August 2014}}</ref> ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីទីបញ្ចប់នៃរបប[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ]]។ ថ្វីបើណាប៉ូលេអុងជាព្រះអធិរាជបារាំង តែចក្រភពរបស់ព្រះអង្គនៅតែរក្សាឈ្មោះថា "សាធារណរដ្ឋបារាំង" រហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៨។ អាណាចក្របារាំងបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើនលើកច្រើនសារនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជាជ័យជម្នះក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]]ប្រឆាំងនឹង[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]] [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងប្រជាជាតិជាច្រើនទៀត ពិសេសក្នុង[[សមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍]]នៃឆ្នាំ១៨០៥។<ref>{{cite web | title=Battle of Austerlitz | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/43578/Battle-of-Austerlitz | website=Britannica.com | publisher=Encyclopædia Britannica | accessdate=15 August 2014}}</ref> អំណាចនិងឥទ្ធិពលបារាំងបានបន្តរាលដាលម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន]]ក្នុង[[សមរភូមិយីណា]]នៃឆ្នាំ១៨០៦ និង[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់]]ក្នុងឆ្នាំ១៨០៧<ref>{{cite web | last=Hickman | first=Kennedy | title=Napoleonic Wars: Battle of Friedland | url=http://militaryhistory.about.com/od/napoleonicwars/p/battle-of-friedland.htm | access-date=30 កញ្ញា 2022 | website=militaryhistory.about.com | publisher=about.com | archivedate=2017-02-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170214064202/http://militaryhistory.about.com/od/napoleonicwars/p/battle-of-friedland.htm | url-status=dead }}</ref> មុនពេលត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តជាលើកចុងក្រោយក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]នៃឆ្នាំ១៨១៥។ ជម្លោះតៗគ្នាទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]] ដែលបានបើកផ្លូវឱ្យបារាំងពង្រីកអំណាចឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនរហូតដល់ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអឺរ៉ុបចូលទៅក្នុងទឹកដីប៉ូឡូញ។ នៅចំណុចកំពូល ចក្រភពបារាំងមានដេប៉ាដឺម៉ង់រដ្ឋបាលរហូតទៅដល់ ១៣០ និងប្រជាជនក្នុងស្រុកសរុប ៤៤ លាននាក់ បូករួមទាំងប្រជាជនរស់នៅក្រោមរដ្ឋរណបបារាំងទៀតប្រមាណ ៩០ លាននាក់បន្ថែម។ យុទ្ធនាការយោធាបារាំងមានវត្តមាននៅក្នុងបណ្តារដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនដូចជា [[សហព័ន្ធរ៉ាំង|អាល្លឺម៉ង់]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|អ៊ីតាលី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ (១៨០៨–១៩១៣)|អេស្ប៉ាញ]] និង[[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី|ប៉ូឡូញ]]ជាដើម ហើយមាន[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និង[[ចក្រភពអូទ្រីស]]ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរយៈកាល។<ref name="Lyon_Bloomsbury_1994">{{Cite book |title=Napoleon Bonaparte and the Legacy of the French Revolution |last=Lyons |first=Martyn |publisher=Bloomsbury |year=1994 |isbn=978-1349234363 |pages=232 |url=https://books.google.com/books?id=7ZBKEAAAQBAJ&pg=PA232 |author-link=Martyn Lyons |via=Google Books |url-access=limited}} (paper {{ISBN|978-0333572917}})</ref> ជ័យជំនះទាំងអស់នេះបាននាំចេញនូវមនោគមវិជ្ជាជាច្រើននៃ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]នៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជា [[ក្រមច្បាប់ណាប៉ូលេអុង]] ដែលនាំឱ្យមានកំណើនសមភាពផ្លូវច្បាប់ បង្កើតនូវប្រព័ន្ធគណៈវិនិច្ឆ័យនិងច្បាប់លែងលះ និងលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធកាន់កាប់ដីធ្លីសក្ដិភូមិនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកលែងតែក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ។{{sfn|Lyons|1994|pp=234–236}} ការបរាជ័យចាញ់សង្គ្រាមរបស់បារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ បាននាំឱ្យចក្រភពទាំងមូលដួលរលំ ហើយរាជអំណាចត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|រាជវង្សបួរបុងកាន់កាប់វិញ]]។ ==ប្រភពដើម== នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៩ លោក[[អេម៉ានុយអែល ចូសែហ្វ ស៊ីយ៉េស]]ដែលជាសមាជិកម្នាក់នៃ[[នាយកាល័យបារាំង|នាយកាល័យ]] (''Directoire'') បានចូលជួបជាមួយណាប៉ូលេអុងដើម្បីសុំជំនួយធ្វើរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីបី]]។ អ្នកដែលប្រឡូកចូលក្នុងរដ្ឋប្រហារនោះរួមមានប្អូនប្រុសរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺលោក[[លូស៊ែង បូណាប៉ារត៍|លូស៊ែង]]ដែលកាលនុះកំពុងបម្រើការជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សាប្រាំរយរូប]] លោក[[រ៉ូជីរ ឌូកូស៍]]ដែលជាសមាជិកម្នាក់ទៀតនៃនាយកាល័យ និងលោក[[ឆាលឡឺម៉ូរីស ដឺតាលេរ៉ង់-ពែរីហ្កូដ៍|តាលេរ៉ង់]]។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៧ ខែប៊្រុយមែរ ឆ្នាំទីប្រាំបីក្រោម[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋបារាំង]]) និងថ្ងៃបន្ទាប់ ប៉ូណាបារត៍ក៏បានដឹកនាំទ័ពចូលដណ្ដើមកាន់កាប់អំណាចនយោបាយ។ បក្សពួកបូណាប៉ារត៍បានផ្តួលក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិដោយបន្សល់ទុកតែសមាជិកសំខាន់ៗប៉ុណ្ណោះដើម្បីតែងតាំងបូណាប៉ាត៍ ស៊ីយ៉េស និងឌូកូស៍ជាអគ្គកុងស៊ុលស្ដីទីដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ស៊ីយ៉េសបានរំពឹងថាខ្លួននឹងក្ដោបអំណាចនៅក្នុងរបបថ្មីបានច្រើន ប៉ុន្តែលោកត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងបូណាប៉ារត៍ ហើយជាបន្ទាប់ បូណាប៉ារត៍ក៏បានដាក់ចេញនូវ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីប្រាំបី]]ភ្លាម រួចបានបន្តឈ្នះឆ្នោតក្លាយជាអគ្គកុងស៊ុលទីមួយ។ ក្នុងករណីនេះ បូណាប៉ារត៍បានក្លាយខ្លួនជាបុគ្គលដែលមានអំណាចខ្លាំងបំផុតនៅប្រទេសបារាំង ហើយអំណាចលោកត្រូវបានពង្រឹងបន្តនៅពេល[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីដប់]]បានអនុម័តដោយវាបានអនុញ្ញាតឱ្យបូណាប៉ារត៍បម្រើជាអគ្គកុងស៊ុលបារាំងអស់មួយជីវិត។ ចម្បាំងក្នុង[[សមរភូមិម៉ារ៉ង់ហ្កូ]] (១៤ មិថុនា ១៨០០) បានបណ្ដុះគំនិតនយោបាយឈ្លានពានពង្រីកអំណាចរបស់បារាំង​​និងបន្តរហូតដល់[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការណាប៉ូលេអុងចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ [[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអាមៀន]]ត្រូវបានចុះដើម្បីសម្រកភាពតានតឹងរវាងបារាំងនឹងមហាអំណាចមួយចំនួននៅអឺរ៉ុប តែជាថ្នូរបារាំងត្រូវលះបង់ទឹកដីកាន់កាប់នៅ[[អេហ្ស៊ីបអូតូម៉ង់|អេហ្ស៊ីប]]។ បន្ទាប់មក បូណាប៉ារត៍ក៏បានពង្រីកសិទ្ធិអំណាចបន្តិចម្តងៗចាប់ផ្ដើមនៅអ៊ីតាលីដោយកាត់បញ្ចូលតំបន់[[ភាម៉នតេ]]ជាកម្មសិទ្ធិប្រទេសបារាំង និងរួមទាំងទឹកដីអ៊ីតាលីមួយចំនួនទៀតដូចជា [[ជេណូវ៉ា]] [[ប៉ារម៉ា]] ទូស្កាន់ និង[[ណាប៉ូលី]] ហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីទាំងនោះខ្លះចូលទៅក្នុងរដ្ឋរណបបារាំងថ្មីហៅ [[សាធារណរដ្ឋស៊ីសាល់ភីន]]។ ជាបន្ទាប់ បូណាប៉ារត៍បានដឹកនាំទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[រ៉ូម]] និងបានផ្តួចផ្ដើម[[អនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១]] បន្សាបអំណាចគាត់ចូលទៅក្នុងសាសនាកាតូលិក។ ក្រោយមក លោកក៏បានដឹងកំហុសពីការរឹបអូសអំណាចសម្តេចប៉ាប ដូច្នេះគាត់ក៏បង្កើត[[មាត្រាក្រមអង្គការ]]ក្នុង១៨០២ ដើម្បីធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាអ្នកការពារឫទ្ធិអំណាចសម្តេចប៉ាបដូចព្រះ[[ឆាលឡឺម៉ាំងញី]]កាលនៅបុរាណកាលដែរ។ ដើម្បីលាក់បាំងផែនការមុនពេលប្រតិបត្តិចេញ ណាប៉ូលេអុងបានពង្រឹងទឹកដីអាណានិគមបារាំងឱ្យមានគំនិតប្រឆាំងនឹង[[ចក្រភពអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] និងបានរំលឹកពី[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៧៦៨)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ដ៏ឈឺចាប់ពេកក្រៃកាលពីឆ្នាំ១៧៦៣ បញ្ឆេះកំហឹងប្រជាជាតិបារាំងតតាំងនឹងអង់គ្លេស ពិសេសចំពោះទឺកដីអង់គ្លេសនៅព្រំប្រទល់[[ទន្លេរ៉ាំង]] និងហួសទៅបន្តទៀតដល់[[ហាណូវើ]] និង[[ហាមប៊ួក]]ជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ណាប៉ូលេអុងចង់បង្កើតក្រុមឥស្សរជនថ្មីដោយច្របាច់បញ្ចូលវណ្ណៈគហបតីសម័យថ្មីជាមួយនឹងវណ្ណៈអភិជននារបបចាស់។<ref>{{cite book|last1=Haine|first1=Scott|title=The History of France|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-30328-9|pages=[https://archive.org/details/historyoffrance00hain/page/92 92]|edition=1st|year=2000|url=https://archive.org/details/historyoffrance00hain/page/92}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសាភា ឆ្នាំ១៨០២ ក្រុមប្រឹក្សា[[ទ្រីប៊ូណាត៍]]បានបោះឆ្នោតយល់ព្រមជាឯកច្ឆន្ទ លើកលែងតែលោក[[ឡាហ្សារ ការនូត៍|ការនូត៍]] ជុំវិញការលើកមេដឹកនាំបារាំងឱ្យបម្រើការជាអគ្គកុងស៊ុលអស់មួយជីវិត។<ref>{{cite book|last1=Fremont-Barnes|first1=Gregory|title=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history, Volume 1|date=2006|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851096466|page=211}}</ref><ref>{{cite book|last1=Chandler|first1=David G.|authorlink1=David G. Chandler|title=Napoleon|date=2000|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1473816565|page=57|url=https://books.google.com/?id=jO6XAwAAQBAJ&dq=2+August+1802+napoleon+consul+for+life}}</ref> សកម្មភាពខាងលើត្រូវបានគាំទ្របន្ថែមដោយ[[សភានីតិប្បញ្ញត្តិ (បារាំង)|សភានីតិប្បញ្ញត្តិ]] ហើយត្រូវបានរុញទៅប្រជាមតិដោយសំឡេងគាំទ្រចំនួន ៣,៦៥៣,៦០០ និងសំឡេងប្រឆាំងចំនួន ៨,២៧២។<ref>Bulletin des Lois</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០២ (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៤ ខែទែរមីឌរ ឆ្នាំទីដប់) [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍]]ត្រូវបានប្រកាសជាអគ្គកុងស៊ុលអស់មួយជីវិត។ <br /> [[ឯកសារ:Imperial_Standard_of_Napoléon_I.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|150x150ភីកសែល|ពុម្ពរាជាធិរាជនៃព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១។]] គោលគំនិតនិយមបដិវត្តន៍បានជ្រាបចូលទៅក្នុងអាល្លឺម៉ង់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនដូចជា [[បាវីយែរ]] [[ពញារដ្ឋវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]] និង[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]ជាដើមបានសម្រេចចុះចូលសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំង។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេស លោក[[វីល្លៀម ភីត]]បានអំពាវនាវម្តងទៀតឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសពង្រឹងសម្ព័ន្ធភាពរវាងអង់គ្លេស-អូទ្រីស-រុស្ស៊ី ដើម្បីប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង និងគំនិតបដិវត្តន៍បារាំងដែលកំពុងរាលដាលបន្តិចម្តងៗចូលបណ្ដារដ្ឋប្រទេសនៅអឺរ៉ុប។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៤ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបាន[[ព្រឹទ្ធសភាអភិរក្ស|ព្រឹទ្ធសភាបារាំង]]ផ្ដល់គោរមងារជា "ព្រះចៅ[[អធិរាជនៃបារាំង]]" ហើយទីបំផុតក៏បានឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិដោយទទួល[[មកុដដែក]]របស់[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រលុំបារត៍|ព្រះរាជាលុមបារត៍]] ហើយត្រូវបានទទួលប្រសិទ្ធពរជ័យពី[[សម្ដេចប៉ាបភីទី៧]] នៅ[[ព្រះវិហារណូត្រឺដាម]]នៃទីក្រុង[[ប៉ារីស]]។ ត្រឹមយុទ្ធនាការចំនួនបួន ព្រះចៅអធិរាជបានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសបារាំងពីសាធារណរដ្ឋសក្ដិភូមិនិយម"[[ឆាលឡឺម៉ាំងញី|ការ៉ូលីង]]" និងចក្រភពសហព័ន្ធទៅជារដ្ឋចក្រភពមួយដែលយកគំរូតាម[[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម]]បុរាណ។ នេះជាលើកទីបីហើយដែលកេរ្តិ៍ដំណែលនៃចក្រភពរ៉ូមបានវិលមកវិវត្តប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសបារាំង បន្ទាប់ពីព្រះចៅ[[ជូលីស៍ សេសារ]] និងព្រះរាជាឆាលឡឺម៉ាំងញី។ ថ្វីបើផែនការសម្ងាត់ចូលឈ្លានពានអង់គ្លេសត្រូវបានរំសាយចោលមែន ប៉ុន្តែបារាំងបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងឱឡារិកក្នុង[[យុទ្ធនាការអ៊ូម]] និង[[សមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍]] (ទោះត្រូវបរាជ័យម្តងនៅ[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]ក្ដី)។ ការបង្កើត[[ជំរំប៊ូឡូញី|ជំរំយោធា]]នៅប៊ូឡូញីបាននាំឱ្យណាប៉ូលេអុងកាន់កាប់នូវធនធាន និងកម្លាំងយោធាដ៏ខ្លាំងអស្ចារ្យ ពោលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកំណើតនៃ[[មហាកងទ័ព]] (''La Grande Armée'')។ ==ជ័យជម្នះដំបូងៗ== [[File:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb |upright=1.35|left|រូបគំនូរបង្ហាញពី ''[[សមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍]], ២ ធ្នូ ១៨០៥'' គូសដោយលោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ជេរ៉ាដ៍]]។]] នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] ណាប៉ូលេអុងបានផ្តួល[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ដ៏ចំណាស់រយឆ្នាំចោល រួចទ្រង់បានប្រមូលផ្ដុំរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ខាងត្បូងបញ្ចូលជារដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងរួមមាន [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]] [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]] [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]] [[មហាពញារដ្ឋហេស្សិន|ហេស្សិន-ដាមស្តាដត៍]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]ជាដើម រួចបានបន្តបញ្ចូលរដ្ឋទាំងនោះទៅក្នុង[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ បានទាញសម្បទានទឹកដី និងសំណងសឹកយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពី[[ចក្រភពអូទ្រីស]]។ ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី]]ឡើងដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[អាន់ខូណា]] និងកាត់បញ្ចូល[[វេណេថូ]] និងទឹកដីជាប់[[សមុទ្រអាឌ្រីយ៉ាទិក]]ចូលជាទឹកដីនៃប្រទេសអ៊ីតាលីថ្មីនោះ។ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋរណបមានប្រសិទ្ធភាព ណាប៉ូលេអុងបានចាត់ញាតិសន្តានព្រះអង្គឱ្យគ្រប់គ្រងដឹកនាំរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងមួយចំនួននៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ វង្សត្រកូលបូណាប៉ារត៍បានចាប់រៀបអភិសេយជាមួយសមាជិកនៃរាជវង្សនគរចាស់ៗទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យអំណាចបូណាប៉ារត៍កាន់តែចាក់ឫសគល់ជ្រៅចូលទៅក្នុងព្រះនគរនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ បងប្រុសបង្កើតណាប៉ូលេអុងឈ្មោះ[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]បានចូលកាន់កាប់រាជអំណាចនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប៉ូលី]]ជំនួសឱ្យអតីត[[រាជវង្សបួរបុង]]ប្រចាំអ៊ីតាលី។ ចំណែកឯប្អូនប្រុសបង្កើតវិញឈ្មោះ[[ល្វី ប៉ូណាប៉ារត៍]]បានឡើងគ្រោងរាជ្យជាព្រះរាជានៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ (១៨០៦–១៨១០)|ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]] ដែលបានវិវត្តចេញពី[[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]]។ លោក[[សេនាប្រមុខនៃចក្រភព|សេនាប្រមុខ]][[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]]ដែលជាបងប្រុសថ្លៃបានក្លាយជា[[មហាពញារដ្ឋប៊ែក|ព្រះមហាពញាក្សត្រនៃប៊ែក]] ខណៈប្អូនប្រុសបង្កើតក្មេងបំផុតរបស់ណាប៉ូលេអុងឈ្មោះ[[ជេរ៉ូម បូណាប៉ារត៍]]បានចូលរៀបអភិសេយក្លាយជាបុត្រប្រសាររបស់ព្រះរាជាវួធឹមប៊ឺក និងជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី|វែស្តហ្វាលី]]។ កូនប្រុសចិញ្ចឹមណាប៉ូលេអុងឈ្មោះ[[អ៊ូជែន ដឺប៊ូហារណេរស៍]]ត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអនុរាជអ៊ីតាលី ខណៈកូនស្រីចិញ្ចឹមដែលត្រូវជាប្អូនស្រីបង្កើតអ៊ូជែនឈ្មោះ[[ស្ទីហ្វានី ដឺប៊ូហារណេរស៍]]បានរៀបអភិសេយជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់[[ឆាលស៍ទី២ (ព្រះមហាពញាក្សត្របាដ៍)|ឆាលស៍]]ព្រះរាជបុត្រានៃព្រះមហាពញាក្សត្រ[[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]។ ក្រៅពីទទួលបានគោរមងារដឹកនាំរដ្ឋរណបរបស់បារាំង ញាតិសន្តានជិតស្និទបំផុតទាំងឡាយរបស់ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានទ្រង់ប្រទានងារជាអង្គក្សត្រអង្គក្សត្រីនៃអាណាចក្របារាំង រួចបានបង្កើតជា[[រាជាធិរាជវង្សបារាំង (ចក្រភពទីមួយ)|ខ្សែរាជាធិរាជនៃចក្រភពបារាំង]]។ ដោយត្រូវប្រឈមជាមួយសត្រូវច្រើន ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនមានក្ដីប្រណោសប្រណីលើកលែងចំពោះសម្បីតែរដ្ឋអព្យាក្រឹត។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ [[រាជវង្សហាបស្បួក]]បានបោះបង់តំណែងជាព្រះអធិរាជនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ដែលជាទម្លាប់ប្រពៃណីជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ ដើម្បីកុំឱ្យណាប៉ូលេអុងដណ្ដើមអំណាចជាអធិរាជនៃចក្រភពដ៏ចំណាស់នោះ។ [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]ត្រូវបានបារាំងកាត់ទឹកដីនគរ[[ហាណូវើ]]ឱ្យដើម្បីកុំឱ្យព្រុសមកលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]]។ ដោយសារស្ថានភាពការទូតកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងរហ័ស បារាំងក៏បានប្ដូរប្រគល់ទឹកដីហាណូវើទៅឱ្យចក្រភពអង់គ្លេសវិញទុកជាសំណើសន្តិភាព។ សកម្មភាពនេះបូករួមទាំងកំណើនភាពតានតឹងនៅអាល្លឺម៉ង់ចំពោះអនុត្តរភាពបារាំង ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសក៏បែរទៅចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] រូចក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពទៅនគរបាវីយែរ (ក្រោមបារាំង) នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន]]រវាងព្រុសនឹងបារាំង ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពវាយឈ្នះព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិយីណា]]។ ជ័យជំនះជាបន្តបន្ទាប់របស់បារាំងក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូ]] និង[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]]ប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យព្រុសខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយជាលទ្ធផលបានតម្រូវឱ្យរុស្ស៊ី និងព្រុសចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយបារាំងនៅតំបន់[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|ទីលស៊ីត]]។ ==វិសាលភាពនៃចក្រភព== [[File:Arc de Triomphe, Paris 21 October 2010.jpg|thumb|''[[អាកដឺទ្រីយ៉ុងហ្វ៍]]'' បញ្ជាកសាងដោយព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]ដើម្បីបង្ហាញពីក្តីគោរពដល់[[មហាកងទ័ព]] (''Grande Armée'') របស់ព្រះអង្គ។ ខ្លោងទ្វានេះគឺជាមរតកដ៏វិសេសវិសាលបន្សល់ពីសម័យនោះ។]] [[File:Iena.jpg|thumb|left|ណាប៉ូលេអុងកំពុងត្រួតពិនិត្យ[[កងឆ្មាំរាជាធិរាជ (ចក្រភពទីមួយ)|កងឆ្មាំរាជាធិរាជ]]មុនចូលច្បាំងក្នុង[[សមរភូមិយីណា]], ឆ្នាំ១៨០៦]] [[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]បានបញ្ចប់សង្គ្រាមរវាងចក្រភពរុស្ស៊ី និងបារាំង ហើយជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសម្ព័ន្ធភាពថ្មីរវាងចក្រភពមហាអំណាចទាំងពីរប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានោះ មហាអំណាចទ្វីបទាំងពីរនេះបានយល់ព្រមជួយគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសម្ងាត់ចំពោះបញ្ហា និងជម្លោះផ្សេងៗ។ បារាំងបានសន្យាជាមួយរុស្ស៊ីថានឹងផ្តល់ជំនួយឱ្យរុស្ស៊ីដើម្បីប្រយុទ្ធតតាំងនឹង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ចំណែកឯរុស្ស៊ីក៏បានយល់ព្រមតបវិញថានឹងចូលជាសមាជិកនៃ[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ យោងតាមសន្ធិសញ្ញាដដែរ រុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]។<ref>{{Cite web |title=Treaties of Tilsit |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803104634272 |access-date=2025-02-26 |website=Oxford Reference }}</ref> ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងបានបង្ខិតបង្ខំព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺនៃរុស្ស៊ីឱ្យប្រកាស[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-រុស្ស៊ី|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]] រួចបញ្ឆេះ[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់]]ដើម្បីបង្ខំប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]ឱ្យចូលជាសមាជិកក្នុងប្រព័ន្ធទ្វីបមួយដែរ។ ដូចដែលបានយល់ស្របក្នុងសន្ធិសញ្ញា រាជាធិរាជរុស្ស៊ីបានសម្រេចជម្លៀសទ័ពចេញពីតំបន់[[វ៉ាឡាគី]] និង[[ក្សត្របុរីម៉ុលដាវី|ម៉ុលដាវី]]ដែលកាលនុះកំពុងស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីក្រោមបរិបទ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៨០៦-១៨១២)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី]]។ [[ប្រជុំកោះអ៊ីយ៉ូនី]] និងតំបន់[[កាត្តារ៉ូ]] ដែលជាទឹកដីដណ្តើមបានដោយឧត្តមនាវីឯករុស្ស៊ីពីររូបគឺលោក[[ហ្វូឌ័រ អ៊ូឆាកូហ្វ]] និង[[ឌីមីទ្រី ស៊ីញ៉ាវីន]]ត្រូវបានកាត់ប្រគល់មកឱ្យបារាំង។ ជាថ្នូរនឹងរុស្ស៊ីវិញ ណាប៉ូលេអុងបានធានានូវអធិបតេយ្យភាពនៃ[[ពញារដ្ឋអុលដិនបួរ]] និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តូចៗផ្សេងទៀតដែលមានមេដឹកនាំជាសាច់ញាតិរបស់រាជវង្សរុស្ស៊ី។ សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីតដដែរនោះបានកាត់ទឹកដីព្រុសប្រមាណជាងពាក់កណ្តាល៖ តំបន់[[ខតប៊ូស]]ត្រូវបានកាត់ទៅឱ្យសាចសិន តំបន់ជ្រោយខាងឆ្វេង[[ទន្លេអេលប៊ឺ]]ត្រូវបានប្រគល់ឱ្យព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលីដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។ តំបន់[[បៀលីស្តុក]]បានកាត់ទៅរុស្ស៊ី ហើយទឹកដីប៉ូឡូញទាំងប៉ុន្មានដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រុសត្រូវបានបង្កើតជារដ្ឋថ្មីគឺ[[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]]។ ព្រុសត្រូវបានបញ្ជាឱ្យកាត់បន្ថយចំនួនទ័ពមកត្រឹមតែ ៤០,០០០ នាក់ ហើយត្រូវបង់សំណងជូនបារាំងអស់ចំនួន ១០០,០០០,០០០ ហ្វ្រង់។ ក្រុមអ្នកអង្កេតការណ៍នៅព្រុសបានចាត់ទុកសន្ធិសញ្ញានោះថាអយុត្តិធម៌ និងជាការគាបសង្កត់ជិះជាន់បំបាក់ប្រជាជាតិព្រុស។ [[ឯកសារ:Gros,_Napoleon_at_Eylau.jpg|រូបភាពតូច|ស្ថានភាពក្រោយ[[សមរភូមិអ៊ីឡូ]], ឆ្នាំ១៨០៧]] លោកតេលេរ៉ង់បានណែនាំដល់ណាប៉ូលេអុងឱ្យកាត់លក្ខខណ្ឌស្រាលជាងនេះចំពោះសត្រូវ ខណៈលោកបានដកខ្លួនបន្តិចម្តងៗចេញពីណាប៉ូលេអុង។ បន្ទាប់ពីចុះសន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត ណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនបានព្យាយាមសម្របសម្រួលស្ថានការណ៍នៅអឺរ៉ុបដូចអ្វីដែលលោកតេលេរ៉ង់បានណែនាំទេ តែផ្ទុយទៅវិញ ព្រះអង្គមានក្ដីប្រាថ្នាចង់យកឈ្នះលើអង់គ្លេស ហើយបន្តពង្រីកអំណាចនៅឧបទ្វីបអ៊ីតាលី។ ណាប៉ូលេអុងបានបន្តអូសបញ្ចូលរដ្ឋអំណាចបាល់ទិចចូលប្រព័ន្ធទ្វីប និងពង្រឹងកំពង់ផែនៅជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេដើម្បីប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស ហើយក្រោយពេលអង់គ្លេសបានលុកលុយទីក្រុង[[កូពែនហាក]] ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានពង្រឹងបិទផ្លូវទឹកក្នុងតំបន់បន្ថែមចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៧។ អនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១ បូករួមជាមួយការចូលគ្រប់គ្រងនគរណាប្លេសបាននាំឱ្យមានការតស៊ូដណ្ដើមឥទ្ធិពលរវាងណាប៉ូលេអុង និងសម្ដេចប៉ាប ពិសេសក្រោយពី[[សម្ដេចប៉ាបភីទី៧]] បានស្ដារសេចក្ដីពោលទេវរបស់[[សម្ដេចគ្រេគ្វ័រទី៧]]។ មហិច្ឆតាណាប៉ូលេអុងក្នុងការបង្កើតអាណាចក្រមួយដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធដូចចក្រភពរ៉ូមត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ៗនៅពេលដែលព្រះអង្គបានចូលកាន់កាប់ណាប្លេស និងទឹកដីអ៊ីតាលីជុំវិញ។ នៅឯឧបទ្វីបអ៊ីបេរីវិញ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហ្សង់-អង់ដូច្ឆ៍ ជូណូត៍]]បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] ខណៈលោកសេនាប្រមុខមូរ៉ាតបាន[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|កាន់កាប់]]ទឹកដីនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ក្រោយបន្តិចមក ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានតែងតាំងបងប្រុសរបស់ព្រះអង្គនាមចូសែហ្វជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ប្រឹងព្យាយាមចង់យកជ័យជំនះក្នុង[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]ដូចនឹងជ័យជម្នះផ្សេងៗរបស់ព្រះអង្គនៅអ៊ីតាលី ហុល្លង់ និងហេស្សិន។ តែទោះជាយ៉ាងណា ការនិរទេសបញ្ជូនគ្រួសាររាជវង្សអេស្ប៉ាញទៅទីក្រុង[[បាយ៉ុន]] បូករួមទាំងការឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិរបស់ចូសែហ្វដែលគ្មានដើមកំណើតអេស្ប៉ាញ បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអេស្ប៉ាញជាច្រើនផ្ទុះកំហឹងងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរបបណាប៉ូលេអុង។ បន្ទាប់ពីផ្ទុះចលនាបះបោរ[[ការបះបោរដូសដេម៉ាយ៉ូ|ដូសដេម៉ាយ៉ូ]] និងការបះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ រាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញក៏បានផ្ដួចផ្តើមសង្គ្រាមទ័ពព្រៃក្រោមការដឹកនាំរបស់គណៈប្រឹក្សាកំពូលមួយ។ ឧបទ្វីបនេះបានក្លាយទៅជាសមរភូមិបង្ហូរឈាមយ៉ាងសាហាវឃោរឃៅរាប់ចាប់ពីជួរភ្នំភីរីនីស៍នៅភាគខាងជើងចុះមកដល់ច្រកសមុទ្រជីប្រាល់តានៃភាគខាងត្បូង ដោយមហាកងទ័ពណាប៉ូលេអុងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទ័ពអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ព្យែរឌូផុងត៍ ដឺលេតង់|ឌូផុងត៍]]របស់បារាំងបានលើកទង់ជ័យសសុំចុះចាញ់ឧត្តមសេនីយ៍អេស្ប៉ាញលោក[[ហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ហាវីអ៊ែរ កាស្តាញ៉ូស|កាស្តាញ៉ូស]]នៅ[[សមរភូមិប៊ីលែន|ប៊ីលែន]] ហើយជូណូត៍បានចាញ់កម្លាំងអង់គ្លេសនៅ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសង់ត្រា|សង់ត្រា]] ប្រទេសព័រទុយហ្កាល់។ ចលនាតស៊ូនៅអេស្ប៉ាញបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីប្រសិទ្ធភាព និងសក្តានុពលនៃការងើបតវ៉ាពីសំណាក់មហាជនដែលស្ថិតក្រោមការជិះជាន់ដោយបារាំង ពិសេសក្នុងករណីអូទ្រីស។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស អូទ្រីសក៏បន្ទុះសង្គ្រាមថ្មីជាមួយនឹងបារាំងខណៈបារាំងកំពុងជាប់ជើងនៅអេស្ប៉ាញ។ មកដល់ថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩ អូទ្រីសបានផ្ដើមការវាយលុកចូលសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងគឺ ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ។ បារាំងបានប្រតិកម្មវិញយ៉ាងលឿនទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អូទ្រីស ហើយខុសពីយុទ្ធនាការនៅអេស្ប៉ាញ បារាំងមិនបានចំណាយពេលវេលយូរ ឬប្រឈមផលវិបាកច្រើនពេលប្រយុទ្ធនឹងអូទ្រីសនោះទេ។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះនៅបាវីយែរ ណាប៉ូលេអុងបានលើកទ័ពវាយបំបុកទៅរាជធានី[[វីយែន]]របស់អូទ្រីសជាលើកទីពីរ។ នៅក្នុង[[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]] ណាប៉ូលេអុងបានទទួលបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្រ្តធ្ងន់ធ្ងរដំបូងបង្អស់របស់ទ្រង់ ដោយព្រះអង្គត្រូវបាត់បង់លោកសេនាប្រមុខ[[ហ្សង់ ឡានណិ៍]] ដែលជាមេបញ្ជាការដ៏ឆ្នើម និងជាមិត្តដ៏ល្អម្នាក់របស់ព្រះអធិរាជ។ ជ័យជម្នះនៅ[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម|វ៉ាក្រាម]]ទីបំផុតបានបង្ខំឱ្យអូទ្រីសសុំចរចារកសន្តិភាពដើម្បីបញ្ឈប់សង្គ្រាម។ [[សន្ធិសញ្ញាស្ហុនប៊្រុន]]នៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៩ បាននាំឱ្យអូទ្រីសកាត់[[ខេត្តអ៊ីលីរី]]មកបារាំង និងព្រមទាំងខេត្តទាំងប៉ុន្មានដែលបារាំងសញ្ជ័យបាន។ សម្តេចប៉ាបត្រូវបានបារាំងនិរទេសដោយបង្ខំទៅ[[សាវ៉ូណា]] ហើយទឹកដីរបស់សម្តេចត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងចក្រភពបារាំង។ សេចក្ដីសម្រេចរបស់ព្រឹទ្ធសភាបារាំងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨១០ បាននាំឱ្យកើតគោរមងារថ្មីហៅថា "ព្រះមហាក្សត្ររ៉ូម" ហើយទីក្រុងរ៉ូមក៏បានក្លាយជារាជធានីថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីតាលីចំណុះបារាំង។ ក្រោយពីណាប៉ូលេអុងបានលែងលះភរិយាព្រះអង្គព្រះនាម[[ចូសេហ្វីន ដឺប៊ូហារណេរស៍|ចូសេហ្វីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ទ្រង់ក៏បានចាប់រៀបអភិសេយថ្មីភ្លាមៗជាមួយនឹងរជ្ជទាយាទជិនីអូទ្រីសព្រះនាម[[ម៉ារី ល្វី (ព្រះពញាក្សត្រីប៉ារម៉ា)|ម៉ារី-ល្វី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានប្រសូតបុត្រមួយអង្គនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១១។ ការចាប់កំណើតរបស់ព្រះរាជបុត្រដំបូងរបស់ទ្រង់បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងច្រើនសម្បើមទៅលើគោលនយោបាយព្រះអង្គ។ ក្នុងនោះ ព្រះអធិរាជបានដកហូតអំណាចឥទ្ធិពលចេញពីបងប្អូនសាច់ញាត្តិព្រះអង្គបណ្ដើរៗដើម្បីផ្តោតត្រៀមប្រគល់បុណ្យសក្ដិទាំងនោះទៅឱ្យព្រះរាជបុត្រទ្រង់ ដែលអាចជាអនាគតព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពបារាំងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបិតារបស់គេ។ ==កូដោបាយ និងភាពចលាចល== [[ឯកសារ:Тильзит._1807.jpg|រូបភាពតូច|ការជួបជុំរវាងព្រះចៅណាប៉ូលេអុង ព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិនសាន់ដឺនៃរុស្ស៊ី]] និងព្រះ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ទី៣|ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ទី៣ នៃព្រុស]] នៅ[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|ទីលស៊ីត]] ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៧]] ភាគីទាំងសងខាងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនរបស់ណាប៉ូលេអុងបានចាប់ផ្តើមកេណ្ឌចំណេញលើរាល់កំហុសទាំងឡាយដែលមាននៅក្នុងសមិទ្ធផលព្រះចៅណាប៉ូលេអុង។ ចក្រភពអង់គ្លេស និងកងកម្លាំងជើងទឹករបស់ពួកគេបានចេញល្បាតនៅឯផ្លូវទឹកអង់គ្លេសយ៉ាងសកម្ម ហើយរដ្ឋចំណុះនិងសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងមួយចំនួនក៏ចាប់ផ្ដើមកើតគំនិតប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងបន្តិចម្តងៗ។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនបានតាមដានបញ្ហាទាំងនេះបានម៉ត់ចត់ឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គក៏យល់ដឹងច្បាស់ពីភាពបរាជ័យរបស់អាណាចក្រទ្រង់នៅអេស្ប៉ាញ។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានោះ វិរជនព្រុសមួយចំនួនដូចជាលោក[[បារ៉ន វ៉នស្តែន]] លោក[[អូហ្គូសត៍ វ៉ន ហាដិនប៊ែក]] និងលោក[[ហ្កែរហាដ វ៉ន ស្ហានហ័រស្ត៍]]បានកំពុងត្រៀមរើបម្រះផ្ដាច់ការគ្របសង្កត់របស់បារាំងលើព្រុស។ សម្ព័ន្ធភាពថ្មីរបស់បារាំងដែលបានរៀបចំឡើងនៅទីលស៊ីតត្រូវបានរំជើលរំជួលដោយអភិសេយរបស់ណាប៉ូលេអុងជាមួយរជ្ជទាយាទជិនីអូទ្រីស ព្រមទាំងហានិភ័យជុំវិញការស្ដាររដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីក្រោមរុស្ស៊ី និងបញ្ហាប្រព័ន្ធទ្វីប។ បុគ្គលជាច្រើនដែលព្រះអង្គធ្លាប់បានចាត់តាំងកាន់អំណាចបានកំពុងប្រឆាំងនឹងគម្រោងផែនការថ្មីៗរបស់ទ្រង់។ ដោយហេតុនេះ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ត្រូវមានកាតព្វកិច្ចថ្មីគឺការដកហូតសិទ្ធិអំណាចពីក្រុមគ្រួសារបងប្អូនសាច់ញាត្តិរបស់ព្រះអង្គ ប្រសិនបើនរណាម្នាក់មិនបង្ហាញពីឆន្ទៈបម្រើចក្រភពបារាំង ឬមានគំនិតក្បត់នឹងព្រះអង្គ។ ព្រះ[[ការ៉ូលីន បូណាប៉ារត៍]] បានឃុបឃិតប្រឆាំងនឹងបងប្រុសរបស់ព្រះនាង និងរួមទាំងព្រះស្វាមីព្រះនាងផងគឺមូរ៉ាត។ ប្អូនប្រុសណាប៉ូលេអុងព្រះនាមល្វីត្រូវបានណាប៉ូលេអុងរឹបអូសសិទ្ធិអំណាចក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រហុល្លង់ រួចបានកាត់ប្រទេសហុល្លង់ទាំងមូលដែលល្វីគោរពស្រឡាញ់ចូលទៅក្នុងអាណាចក្របារាំង។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជុំវិញណាប៉ូលេអុងច្រើនឡើងៗកើតចិត្តស្អប់លែងពេញចិត្តនឹងណាប៉ូលេអុង។ គំនិតស្អប់ខ្ពើមនឹងរបបសាធារណរដ្ឋចាស់ហាក់បីដូចជាវិលមកសកម្មវិញតែលើកនេះគឺប្រឆាំងនឹងរបបរាជាធិរាជណាប៉ូលេអុង។ ការបះបោរក្នុងប្រទេសបានផ្ទុះឡើងបណ្ដើរៗ ហើយជម្លោះបងប្អូនគ្នាឯងនៅតែបន្ត ខណៈជួរមន្រ្តីរបស់ណាប៉ូលេអុងក៏ចាប់ផ្ដើមមានគំនិតក្បត់នឹងព្រះអង្គដូចគ្នា។ លោកតេលេរ៉ង់ត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីអំណាចបន្ទាប់ពីរកឃើញថាលោកបានលួចពិភាក្សាផែនការរបស់ណាប៉ូលេអុងជាមួយសត្រូវរបស់ព្រះអង្គគឺមេដឹកនាំអូទ្រីសលោក[[ក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច]]។ មន្ត្រីណាប៉ូលេអុងម្នាក់ទៀតគឺលោក[[ចូសែហ្វ ហ្វូឈេ]]បានលួចទំនាក់ទំនងជាមួយអូទ្រីសពីឆ្នាំ១៨០៩ និងឆ្នាំ១៨១០ ក៏ដូចជាអង់គ្លេស និងលោក[[ល្វីអង់ធាន់ ដឺប៊ូរីអ៊ែន]]ដែលត្រូវជាសត្រូវម្នាក់របស់ណាប៉ូលេអុង។ ដោយទទួលបានជ័យជម្នះភ្លូកទឹកភ្លូកដីជាច្រើនលើក មន្ត្រីយោធាក៏ដូចជាសេនាប្រមុខបារាំងមួយចំនួនបានប៉ុនប៉ងចង់បានអំណាចកាន់រៀងៗខ្លួន។ ក្នុងនោះមានដូចជាលោកសេនាប្រមុខ[[ហ្សង់-បាធីស្ត ប៊ែរណាដុតទ៍]]ដែលបានក្បត់នឹងណាប៉ូលេអុងរួចបានចុះចូលជាមួយប្រទេសស៊ុយអែត។​ លោកសេនាប្រមុខ[[ហ្សង់ដឺឌីអឺ ស៊ូល្តិ៍]] ក៏ដូចជាមូរ៉ាតដែរ បានប៉ុនប៉ងចង់បានរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់រៀងខ្លួន។ ប្រទេសបារាំងថ្វីបើកំពុងពង្រីកទឹកដីនិងអំណាចធំទូលាយមែន តែត្រូវពលីកម្មធនធានអស់ជាច្រើន។ គោលនយោបាយកំណែនកូនទាហានបានបាត់បង់ប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងឡើងៗ ធ្វើឱ្យប្រជាជនបារាំងចាប់ផ្តើមប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។ ទោះជាប្រព័ន្ធសារព័ត៌មាន និងសភាមានភាពស្ងៀមស្ងាត់ក្ដី តែមតិតវ៉ាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងអំណាចអធិរាជត្រូវបានគេបោះទៅវិញទៅមកនៅក្នុសហគមន៍វណ្ណកវី ពីព្រះសហគមន៍កាតូលិកជុំវិញនិក្កឌ្ឍនកម្ម និងពីមូលធនិកជុំវិញប្រព័ន្ធទ្វីបពិសេសបន្ទាប់ពីវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៃឆ្នាំ១៨១១។ ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គបានរបូតអំណាចបន្តិចម្តងៗ ក៏ប៉ុន្តែទ្រង់នៅតែក្ដោបក្រសោបអំណាចយោធាបានធម្មតា និងត្រូវបានគេចាត់ទុកជាមេដឹកនាំយោធាដ៏ឆ្នើមដដែរដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងជ័យជម្នះរបស់ព្រះអង្គក្នុង[[យុទ្ធនាការប្រាំមួយថ្ងៃ]]។ ប៉ុន្តែមកដល់ចំណុចនេះ វាគឺហួសពេលទៅហើយដោយប្រជាជាតិអឺរ៉ុបច្រើនឡើងៗបានប្រមូលផ្ដុំគ្នាត្រៀមវាយប្រហារបារាំងជារួម។ == ការដួលរលំ == {{Main article|ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|មួយរយថ្ងៃ}} [[ឯកសារ:Meissonier_-_1814,_Campagne_de_France.jpg|រូបភាពតូច|ណាប៉ូលេអុង និងកងទ័ពព្រះអង្គនៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] ឆ្នាំ១៨១២–១៤, រូបគំនូរដោយលោក[[ហ្សង់-ល្វី-អ៊ែនែស្ត មីស្ស៊ូញី]]។]] ការបះបោរទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងបារាំងបានចាប់ផ្ដើមផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ ពិសេសក្រោយពីអធិរាជរុស្ស៊ីបានប្រកាសប្រមូលដឹកនាំរដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុបធ្វើកុបកម្មប្រឆាំងនឹងព្រះចៅណាប៉ូលេអុង។ ដើម្បីបញ្ឈប់បញ្ហាទាំងអស់នេះបូករួមទាំងបំណងរបស់ទ្រង់ចង់បើកផ្លូវកាន់តែទូលាយទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងបំបាត់គូសត្រូវធំៗ ព្រះអង្គក៏បានលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី។​ នៅក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពាននោះ​ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានវាយដណ្ដើមជ័យជម្នះជាច្រើនដូចដែលបានឃើញក្នុង[[សមរភូមិស្មូលែនស្កិ៍]] [[សមរភូមិបូរូឌីណូ|បូរូឌីណូ]] និងម៉ូស្គូ ប៉ុន្តែដោយសារកត្តាភូមិសាស្ត្រនិងអាកាសធាតុបូករួមជាមួយនឹងការមិនព្រមទទួលចុះចាញ់ពីអធិរាជរុស្ស៊ី ណាប៉ូលេអុងត្រូវបង្ខំចិត្តដកទ័ពចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីវិញ ខណៈប្រជាជាតិអឺរ៉ុបផ្សេងៗបានកំពុងព្រួតវាយអាណាចក្រព្រះអង្គក្នុងពេលតែមួយ។ ការដកថយរបស់បារាំងពីរុស្ស៊ីគឺប្រៀបបានដូចទៅនឹងការដកថយចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញអញ្ចឹងដែរដោយត្រូវឆ្លងពីកំពែងមួយទៅកំពែងមួយទៀតរហូតដល់ឆ្លងហួសទន្លេបេរីហ្ស៊ីណាដែលជាព្រំដែនជួរប្រយុទ្ធនឹងរុស្ស៊ីនៅមុនឆ្នាំ១៨០៩ មកម៉្លេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សំណើចរចាសន្តិភាពរបស់ទ្រង់ជាមួយនឹងអូទ្រីសក៏ត្រូវបានបដិសេដដែរនៅឯសមាជទីក្រុងប្រាក (៤ មិថុនា–១០ សីហា ១៨១៣)។ ព្រះអង្គជាបន្ទាប់ក៏បានកើតការព្រួយបារម្ភជុំវិញការបាត់បង់អំណាចនៅអ៊ីតាលី ដែលជានិមិត្តរូបនៃជ័យជម្នះដំបូងៗរបស់ទ្រង់ និងជាទីដែលបានសម្រេចក្តីសុបិន្តរបស់ព្រះអង្គកាលពីកំឡុងឆ្នាំ១៨០៥។ ថ្វីបើទ្រង់ដណ្ដើមបានជ័យជម្នះក្នុង​[[សមរភូមិលូតសិន]]​ និង[[សមរភូមិបោត៍សិន|បោត៍សិន]]ក្ដី ប៉ុន្តែព្រះអង្គត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងដំណំនៅក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]។ ស្ថានការណ៍បានកាន់តែយ៉ាប់យឺនឡើងសម្រាប់ព្រះអង្គនៅពេលដែលអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់ម្នាក់របស់ទ្រង់គឺលោកប៊ែរណាដុតទ៍បានរត់ទៅចុះចូលជាមួយរាជវង្សស៊ុយអែតរួចបង្វែរប្រទេសស៊ុយអែតឱ្យមកប្រឆាំងនឹងបារាំងវិញ។ អតីតសម្ព័ន្ធមិត្តម្នាក់ទៀតគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហ្សង់ វិចទ័រ ម៉ារី ម៉ូរ៉ូ|ហ្សង់ ម៉ូរ៉ូ]]ក៏បានក្បត់នឹងព្រះអង្គដូចគ្នាដែរដោយបានចុះចូលជួយខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងបារាំង ខណៈពេលដែលរដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងតាំងពីដើមសង្គ្រាមមួយចំនួនដូចជា សាចសិន និងបាវីយែរ បានរួមគ្នាប្តូរមកប្រឆាំងនឹងបារាំង។ បន្ទាប់ពីដកទ័ពចេញពីរុស្ស៊ីរួចអស់ ណាប៉ូលេអុងនៅតែដកថយបន្តទៀតដោយលើកនេះគឺចេញពីអាល្លឺម៉ង់។ ក្នុងពេលដំណើលគ្នានេះដែរ បារាំងត្រូវបាត់បង់ឥទ្ធិពលនៅអេស្ប៉ាញបន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការវាយបណ្ដេញបារាំងដោយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[អទ័រ វែស្លី|វែល្លីងតុន]] គួបផ្សំជាមួយនឹងការរើបះបោរក្នុងប្រទេសហុល្លង់ និង[[សំណើហ្វ្រាំងហ្វឺត]] (១ ធ្នូ ១៨១៣)<ref>The Frankfort Declaration, 1 December 1813: http://www.napoleon-series{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .org/research/government/diplomatic/c_frankfort.html</ref> បានបង្ខំឱ្យណាប៉ូលេអុងដកទ័ពរហូតដល់ព្រំដែនចម្បាំងកាលពីឆ្នាំ១៧៩៥ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បន្តដកថយបន្ថែមទៀតដល់ទល់ដែនចម្បាំងឆ្នាំ១៧៩២ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងវាយបកទៅកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តវិញក្ដី។ ទីបំផុត បារាំងបានប្រកាសទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់នៅទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី៣០ មីនា ឆ្នាំ១៨១៤។ បន្តិចក្រោយមក ចក្រភពបារាំងក៏បានដួលរលំបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសដាក់រាជ្យនៅ[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ|ហ្វុងតេណេប្លូ]]ក្នុងថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ បន្ទាប់ពីត្រូវសម្ព័ន្ធមិត្តនិរទេសព្រះអង្គទៅនៅកោះអែលបាមិនបានមួយឆ្នាំផង ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានលួចរត់ទៅបារាំងវិញតាមរយៈសំពៅជាមួយទាហានប្រមាណមួយពាន់នាក់ និងកាំភ្លើងធំតែបួនដើមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឮដូច្នេះ ស្តេចថ្មីនៃប្រទេសបារាំងគឹព្រះបាទ[[ល្វីទី១៨]] បានបញ្ជូនលោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែល នីយ]]ទៅចាប់ខ្លួនណាប៉ូលេអុង។ ពេលបានប្រឈមនឹងកម្លាំងរបស់នីយ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានចុះពីលើសេះរួចដើរទៅប្រឈមសត្រូវ ហើយមានបន្ទូលថា "បើមាននរណាមានចិត្តចង់សម្លាប់ព្រះអធិរាជពួកឯង សូមចូលមកចុះ!" ប៉ុន្តែគ្មាននរណាហ៊ានបាញ់សម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួនណាប៉ូលេអុងឡើយ ដោយផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេគ្រប់គ្នាបែរជាអបអរចុះចូលជាមួយណាប៉ូលេអុងដោយស្រែកបន្លឺថា "Vive l'Empereur!" (សុំព្រះអធិរាជមានព្រះជន្មាយុយឺនយូរ!)។ ណាប៉ូលេអុងបានដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កមកវិញជាបណ្ដោះអាសន្ននៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ ដោយប្រោះចក្រភពព្រះអង្គឱ្យងើបឡើងវិញបានប្រមាណ[[មួយរយថ្ងៃ]]។ ចុងក្រោយ ព្រះអង្គត្រូវបានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តទីប្រាំពីរព្រួតវាយរហូតដល់ទទួលបរាជ័យនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]។ ព្រះអង្គបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះមុខអង់គ្លេស រួចត្រូវបានគេចាប់និរទេសម្តងទៀតតែលើកនេះទៅកាន់កោះ[[សាំងហេលីណា]] ដែលជាកោះដាច់ស្រយ៉ាលមួយនៅភាគខាងត្បូងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងជាទីតាំងដែលណាប៉ូលេអុងចំណាយរស់នៅជីវិតចុងក្រោយរបស់ព្រះអង្គរហូតបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨២១។ ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍មួយរយថ្ងៃ អំណាចរាជវង្សបួរបុងត្រូវបាន[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|ស្ដារជាថ្មីឡើងវិញ]]ដោយមានព្រះអង្គម្ចាស់[[ល្វីទី១៨]] បន្តសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្របារាំង។ យុទ្ធនាការយោធា និងទឹកដីដែលសញ្ជ័យបានទាំងប៉ុន្មានដោយណាប៉ូលេអុងត្រូវបានរឹបអូសចេញពីកម្មសិទ្ធិបារាំងវិញទាំងអស់នៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]។ ==លក្ខណៈដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង== [[File:Speyer (DerHexer) 2010-12-19 051.jpg|thumb|[[ក្រមច្បាប់ណាប៉ូលេអុង]]]] ណាប៉ូលេអុងបានទទួលការគាំទ្រ និងប្រជាប្រិយភាពដោយសារគោលនយោបាយព្រះអង្គមានភាពស៊ីជម្រៅនឹងកង្វល់រួមរបស់ប្រជាជនបារាំងទូទៅ។ ក្នុងនោះ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានសម្ដែងការមិនពេញចិត្តនឹងវណ្ណៈអភិជនពិសេសក្រុមដែលមានប្រភពពីបរទេសហើយតែងរួចផុតពីទោសច្បាប់ប្រទេស ណាមួយទៀតព្រះអង្គក៏ប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹងដែរចំពោះ[[របបចាស់]] ពោលគឺរបបរាជាធិបតេយ្យបែបសក្ដិភូមិ ហើយនិងការប្រឆាំងរបស់ព្រះអង្គចំពោះបរទេសណាដែលមានបំណងផ្តួលដំណើរបដិវត្តន៍នៅបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានបន្តប្រមូលអំណាចបន្ថែម និងបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរមួយចំនួនដូចជា ការស្ដារព្រះសហគមន៍កាតូលិកជាសាសនាចម្បងនៅបារាំងឡើងវិញតាមរយៈ[[អនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១]] ជាដើម។ ណាប៉ូលេអុងបានឃើញខ្លួនព្រះអង្គថាជាបុគ្គលត្រាស់ដឹងពោលជាមេដឹកនាំតែម្នាក់គត់ដែលយល់ដឹងច្បាស់ពីស្ថានភាពនៅប្រទេសបារាំង និងបញ្ហាផ្សេងៗដែលកំពុងចាក់ឬសក្នុងសង្គមជាតិបារាំង។ ព្រះអង្គបានរក្សាតម្លៃមួយចំនួនពីសម័យបដិវត្តន៍ លើកលែងតែសេរីភាពនយោបាយ។ ព្រះអង្គចង់ឃើញប្រទេសបារាំងមានភាពរឹងមាំ និងប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់នៅរាល់កិច្ចការងារផ្សេងៗ ខណៈទ្រង់បានសម្ដែងការស្អប់ខ្ពើមចំពោះប្រព័ន្ធសក្ដិភូមិ ការរើសអើងសាសនា និងវិសមភាពស៊ីវិល។ ដោយធ្លាប់ជាអ្នកគាំទ្រក្រុមបក្ស[[ចាកូបាំង]]នៅដើមសម័យបដិវត្តន៍បារាំង ប៉ុន្តែយូរទៅៗ អាជីពនយោបាយរបស់ណាប៉ូលេអុងក៏កើតមានលក្ខណៈអត្ថាធិបតេយ្យឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយពេលបានកាន់អំណាច របបព្រះអង្គបានប្រកាន់យកគោលតម្លៃសេរីនិយមផង និងបែបផ្ដាច់ការផង។ ឧទាហរណ៍ ប្រព័ន្ធអប់រំសាធារណៈត្រូវបានពង្រីកនិងអភិវឌ្ឍន៍ និងការផ្ដល់សិទ្ធិសេរីភាពដល់ជនជាតិជ្វីហ្វជាដើមដែលសុទ្ធតែជាកិច្ចផ្តួចផ្ដើមបែបសេរីនិយម ប៉ុន្តែនៅម្ខាងទៀត ព្រះអង្គបានបដិសេដប្រកាន់អនុវត្តប្រព័ន្ធ[[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|បោះឆ្នោតប្រជាធិបតេយ្យ]] និងសិទ្ធិ[[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]]។ល។ ប្រជាជាតិបារាំងបានចាត់ទុកការពង្រីកអាណាចក្ររបស់ខ្លួនជាកាផ្សព្វផ្សាយនូវវប្បធម៌អរិយធម៌ដ៏ប្រសើរចម្រើន គំនិតចំណេះដឹងត្រចះត្រចង់ និងសង្គមទំនើបសម័យទៅកាន់ក្រុមមនុស្ស (សម្ដៅលើប្រជាជាតិអឺរ៉ុបដទៃ) ដែលពួកគេជឿថាកំពុងដើរថយក្រោយនិងគ្មានទំនៀមទម្លាប់ច្បាស់លាស់។ ជំនឿបែបនេះបាននាំឱ្យប្រជាជនបារាំងក៏ដូចជាថ្នាក់ដឹកនាំបារាំងមួយចំនួនមានទស្សនៈមើលងាយទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋដែលបារាំងវាយយកមកគ្រប់គ្រង និងមាក់ងាយជិះជាន់ប្រជាជននៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋទាំងនោះ។<ref>Dwyer, Philip G. "Violence and the revolutionary and Napoleonic wars: massacre, conquest and the imperial enterprise." Journal of Genocide Research 15, no. 2 (2013): 117-131.</ref> ==ផែនទី== <gallery widths="300" heights="300"> France Departement 1801.svg|ផែនទី[[ដេប៉ាដឺម៉ង់ទាំង ១៣០ នៃចក្រភពបារាំងទីមួយ|រដ្ឋបាលដេប៉ាដឺម៉ង់]] (''départements'') របស់បារាំងក្នុងឆ្នាំ១៨០១ France L-2 (1812)-fr.svg|ផែនទីរដ្ឋបាលនៃចក្រភពបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៨១២ File:Carte de l'Empire Français 1812.jpg|ផែនទីនៃចក្រភពបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ដែលត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលដេប៉ាដឺម៉ង់ចំនួន ១៣០ ជាមួយនឹងរដ្ឋរណបមួយចំនួនមានដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ (១៨០៨–១៨១៣)|ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ]] ព័រទុយហ្កាល់ [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|អ៊ីតាលី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណេប្លេស]] និង[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]] ហើយនិង[[ខេត្តអ៊ីលីរី|តំបន់អ៊ីលីរី និងដាល់ម៉ាស៊ី]] File:Europe 1812 map en.png|ទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែលចក្រភពបារាំងគ្របដណ្ដប់ទ្វីបនេះស្ទើរទាំងមូល និងនៅមុន[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ី]] </gallery> ==មើលផងដែរ== *[[បដិវត្តន៍បារាំង]] *[[ប្រវត្តិសាស្រ្តបារាំង]] *[[បញ្ជីរាយសមរភូមិប្រយុទ្ធក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក]] *[[អាជីពយោធារបស់ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍]] *[[ប៉ារីសក្នុងរជ្ជកាលណាប៉ូលេអុង]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==អានបន្ថែម== ===ប្រភពចម្បង=== * {{cite book|author=Anderson, F.M.|title=The constitutions and other select documents illustrative of the history of France, 1789–1901|publisher=The H. W. Wilson company 1904.|url=https://archive.org/details/constitutionsan00andegoog|year=1904}}, complete text online ===Surveys=== {{refbegin|30em}} * Bruun, Geoffrey. ''Europe and the French Imperium, 1799–1814 '' (1938) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.183653/2015.183653.Europe-And-The-French-Imperium-1799-1814_text.pdf online]. * {{Cite book |last=Bryant |first=Arthur |title=Years of Endurance 1793–1802 |url=https://archive.org/details/yearsofendurance0000arth |date=1942}} on Britsin * {{Cite book |last=Bryant |first=Arthur |title=Years of Victory, 1802–1812 |url=https://archive.org/details/yearsofvictory180000arth |date=1944}}, on Britsin * Colton, Joel and [[រ៉ូប៊ឺត រ៉ូស្វែរ ផាមឺរ|Palmer, R.R.]] ''A History of the Modern World.'' New York: McGraw-Hill, Inc., 1992. {{ISBN|0-07-040826-2}} * Esdaile, Charles. ''Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815'' (2008); 645pp [https://www.amazon.com/Napoleons-Wars-International-History-1803-1815/dp/B002ECEVS4/ excerpt and text search] a standard scholarly history *Fisher, Todd & Fremont-Barnes, Gregory. ''The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire.'' Oxford: Osprey Publishing Ltd., 2004. {{ISBN|1-84176-831-6}} * {{cite book|author1=Godechot, Jacques|author2=Béatrice Fry Hyslop|author3=David Lloyd Dowd|title=The Napoleonic era in Europe|url=https://books.google.com/books?id=9rFmAAAAMAAJ|year=1971|publisher=Holt, Rinehart and Winston|displayauthors=1}} * Grab, Alexander. ''Napoleon and the Transformation of Europe'' (Macmillan, 2003), country by country analysis * Hazen, Charles Downer. ''The French Revolution and Napoleon'' (1917) [https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922121101/https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon |date=2018-09-22 }} * {{cite book|author=Lefebvre, Georges|title=Napoleon from 18 Brumaire to Tilsit, 1799–1807|url=https://archive.org/details/napoleonfrom18br00lefe|url-access=registration|year=1969|publisher=Columbia University Press}} influential wide-ranging history * {{cite book|author=Lefebvre, Georges|title=Napoleon; from Tilsit to Waterloo, 1807–1815|url=https://books.google.com/books?id=mTwJAQAAIAAJ|year=1969|publisher=Columbia University Press}} * Muir, Rory. '' Britain and the Defeat of Napoleon: 1807–1815'' (1996) * {{cite book|title=Russia Against Napoleon: The Battle for Europe, 1807 to 1814 |url=https://archive.org/details/russiaagainstnap00liev_0 |last=Lieven | first=Dominic |authorlink=Dominic Lieven |year=2009 |publisher=Allen Lane/The Penguin Press |location= |isbn= |pages=[https://archive.org/details/russiaagainstnap00liev_0/page/618 617]}}[https://web.archive.org/web/20130605171204/http://www.literaryreview.co.uk/esdaile_10_09.html Literary Review - Charles Esdaile on Russia Against Napoleon by Dominic Lieven] * {{cite book|author=Schroeder, Paul W.|title=The Transformation of European Politics 1763–1848|url=https://books.google.com/books?id=BS2z3iGPCigC|year=1996|publisher=Oxford U.P.|pages=177–560|isbn=9780198206545}} advanced diplomatic history of Napoleon and his era * {{cite book| author=Pope, Stephen | title=The Cassel Dictionary of the Napoleonic Wars | url=https://archive.org/details/casselldictionar0000pope | publisher=Cassel | year=1999 | isbn=978-0-304-35229-6}} * Rapport, Mike. ''The Napoleonic Wars: A Very Short Introduction'' (Oxford UP, 2013) * Ross, Steven T. ''European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe'' (1969) * {{cite journal |authorlink=Gunther E. Rothenberg |last=Rothenberg |first=Gunther E. |title=The Origins, Causes, and Extension of the Wars of the French Revolution and Napoleon |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1988_18_4/page/771 |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |year=1988 |volume=18 |number=4 |pages=771–793 |jstor=204824|doi=10.2307/204824 }} * Schroeder, Paul W. ''The Transformation of European Politics 1763–1848'' (1994) 920pp; [https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407225933/https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 |date=2019-04-07 }}; advanced analysis of diplomacy {{refend}} ===អំពីណាប៉ូលេអុង=== {{refbegin|30em}} * Dwyer, Philip. ''Napoleon: The Path to Power'' (2008) [https://www.amazon.com/Napoleon-Path-Power-Philip-Dwyer-ebook/dp/B00280LN5G/ excerpt vol 1]; ''Citizen Emperor: Napoleon in Power'' (2013) [https://www.amazon.com/Citizen-Emperor-Napoleon-Philip-Dwyer-ebook/dp/B00GGSG3W4/ excerpt and text search v 2]; most recent scholarly biography * {{cite book|author=Englund, Steven |title=Napoleon: A Political Life|url=https://archive.org/details/napoleonpolitica0000engl |isbn=978-0674018037|year=2010|publisher=Scribner}} * McLynn, Frank. ''Napoleon: A Biography.'' New York: Arcade Publishing Inc., 1997. {{ISBN|1-55970-631-7}} * {{cite book|last=Johnson|first=Paul|title=Napoleon: A life|url=https://archive.org/details/napoleonpenguinl00unse|publisher=Penguin Books|year=2002 |isbn=978-0-670-03078-1}}; 200pp; quite hostile * {{cite book|last=Markham|first=Felix|title=Napoleon|publisher=Mentor|year=1963|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10369968}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-04-20 }}; 303pp; short biography by an Oxford scholar * {{cite book|first=Frank|last=McLynn|title=Napoleon|publisher=Pimlico|year=1998|isbn=978-0-7126-6247-5|id= {{ASIN|0712662472|country=uk}}}}; well-written popular history * Mowat, R.B. (1924) ''The Diplomacy of Napoleon'' (1924) 350pp [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.80819 online] * Roberts, Andrew. ''Napoleon: A Life'' (2014) * {{cite book|author=Thompson, J.M.|title=Napoleon Bonaparte: His Rise and Fall|url=https://books.google.com/books?id=s2uTaPHPnZ8C|year=1951|publisher=Oxford U.P.}}, 412pp; by an Oxford scholar {{refend}} ===អំពីយោធា=== {{refbegin|30em}} * Bell, David A. ''The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It'' (2008) [https://www.amazon.com/gp/product/0618919813/ excerpt and text search] * Broers, Michael, et al. eds. ''The Napoleonic Empire and the New European Political Culture'' (2012) [https://www.amazon.com/Napoleonic-European-Political-Culture-1750-1850/dp/023024131X/ excerpt and text search] * Chandler, David G. ''The Campaigns of Napoleon.'' New York: Simon & Schuster, 1995. {{ISBN|0-02-523660-1}} * Elting, John R. ''Swords Around a Throne: Napoleon's Grande Armée.'' New York: Da Capo Press Inc., 1988. {{ISBN|0-306-80757-2}} * Gates, David. ''The Napoleonic Wars 1803–1815'' (NY: Random House, 2011) * Haythornthwaite, Philip J. ''Napoleon's Military Machine'' (1995) [https://www.amazon.com/Napoleons-Military-Machine-Philip-Haythornthwaite/dp/1885119186/ excerpt and text search] *Uffindell, Andrew. ''Great Generals of the Napoleonic Wars.'' Kent: Spellmount, 2003. {{ISBN|1-86227-177-1}} * Rothenberg, E. Gunther. ''The Art of Warfare in the Age of Napoleon'' (1977) *Smith, Digby George. ''The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards and Artillery'' (1998) {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [https://web.archive.org/web/20051025065033/http://web2.airmail.net/napoleon/index.html កងទ័ព និងសមរភូមិប្រយុទ្ធរបស់ណាប៉ូលេអុង] (ជាភាសាអង់គ្លេស) {{ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រភពបារាំងទីមួយ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតចក្រភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យនៃបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍បារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋភិបាលបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សតវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨០០ នៅបារាំង|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨១០ នៅបារាំង|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋ និងទឹកដីដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨០៤]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋ និងទឹកដីដែលលុបបំបាត់ក្នុងឆ្នាំ១៨១៥]] 6pwf2ot5azdqpiyvh8rcv60iqdkwrft 0 40180 339155 338793 2026-08-19T09:53:47Z InternetArchiveBot 32568 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339155 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក | image = [[File:Napoleonic Wars (revision).jpg|250px]] | caption = '''រូបរាប់ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ និងពីលើចុះក្រោម'''៖ សមរភូមិប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អូស្ទែរលីត្ស៍]], [[សមរភូមិទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៨០៦)|ប៊ែរឡាំង]], [[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]], [[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង|អាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]], [[ម៉ូស្គូក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង|ម៉ូស្គូ]], [[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]] និង[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|ប៉ារីស]] | date = ១៨ ឧសភា ១៨០៣ – ២០ វិច្ឆិកា ១៨១៥<br> (រយៈពេល៖ ១២ឆ្នាំ, ៦ខែ​ និង ២ថ្ងៃ) | place = [[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] [[សមុទ្រខាងជើង]] [[រីអូដេឡាផ្លាតា]] [[គីនេបារាំង]] [[ឥណ្ឌីខាងលិច]] [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[អាមេរិកខាងជើង]] [[កូកាស]] | result = ណាប៉ូលេអុងបានទទួលបរាជ័យ/ជ័យជម្នះខាងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត<br/>[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]<br/>[[កិច្ចព្រមព្រៀងអឺរ៉ុប]]<small>{{Collapsible list|title='''លទ្ធផលសរុប'''៖|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:center;| *[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]] *ការនិរទេស[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១]] ទៅលើកោះ[[សាំងហេលីណា]]<ref>{{cite book|author=John Sainsbury|title=Sketch of the Napoleon Museum|url=https://books.google.com/books?id=TwNmAAAAcAAJ&pg=PA15|year=1842|location=London|page=15}}</ref> *[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]បានដួលរលំ *[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|រាជវង្សបួរបុងបានឡើងកាន់អំណាច]]នៅបារាំងវិញ *[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]] និង[[ណាដឺម៉ាក-ន័រវែស]]ត្រូវបានរំលាយ *ឱនភាពអំណាចឥទ្ធិពលនៃ[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យអាមេរិកអេស្ប៉ាញ|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] [[ចក្រភពហុល្លង់|ហុល្លង់]] និង[[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] *[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានលេចឡើងជាមហាអំណាចពិភពលោក<ref name="The Royal Navy">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/511494/The-Royal-Navy|title=(អង់គ្លេស) The Royal Navy|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=15 កុម្ភៈ 2016}}</ref> *[[ស៊ុយអែត-ន័រវែស|សហរាជាណាចក្រស៊ុយអែត និងន័រវែស]]<ref>Schäfer, Anton (2002). Zeittafel der Rechtsgeschichte. Von den Anfängen über Rom bis 1919. Mit Schwerpunkt Österreich und zeitgenössischen Bezügen (ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) (3 ed.). Edition Europa Verlag. {{ISBN|3-9500616-8-1}}. p. 137</ref> និង[[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង<ref>Edward ''et al.'', pp. 522–524</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.parlement.com/id/vhnnmt7m42jk/de_grondwet_van_1815 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) De Grondwet van 1815 |website=Parlement & Politiek |accessdate=26 មិថុនា 2014}}</ref> *[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&pg=PA255|title=The Rise of Prussia 1700–1830|publisher=|isbn=9781317887034|last1=Dwyer|first1=Philip G.|date=4 February 2014}}</ref> *ការចាប់ផ្តើមនូវ[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ដំណើរបង្រួបបង្រួមប្រទេសអ៊ីតាលី]]<ref>{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|year=2003|publisher=Heinemann|location=Oxford|isbn=0-435-32754-2|edition=First|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|series=Heinemann Advanced History}}</ref><ref>{{cite book|last=Riall|first=Lucy|title=The Italian Risorgimento: state, society, and national unification|url=https://archive.org/details/italianrisorgime0000rial|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=0-203-41234-6|edition=First|page=[https://archive.org/details/italianrisorgime0000rial/page/1 1]}}</ref> និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]<ref>Jakob Walter, and Marc Raeff. ''The diary of a Napoleonic foot soldier''. Princeton, N.J., 1996.</ref> *ការរីករាលដាលនៃ[[ជាតិនិយម|លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[សេរីនិយម]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]<ref>Martyn Lyons p. 234–36</ref>{{sfn|Payne|1973|pp=432–433}} *តំហយចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបខាងលិច{{sfn|Esdaile|2009}} }} | combatant1 = '''[[កម្លាំងសម្ព័ន្ធភាពនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត]]៖'''<br/>{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} '''[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]'''{{collapsible list |bullets=yes |title={{flagicon|រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក}} '''[[រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក]]''' |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} '''[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]''' {{refn|group=ស|[[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦]]។ សមាជិករដ្ឋជាច្រើននៃអតីតចក្រភពមួយនេះត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសបារាំងមុនពេលរំលាយដូចជា រដ្ឋនគរបាវីយែរ សាចសិន បាដ៍ និងវួធឹមប៊ឺកជាដើម។}} * {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg|23px}} [[ក្សត្របុរីហាណូវើ|ហាណូវើ]]{{refn|ហាណូវើកាលនុះជាប់ក្នុង[[ឯកត្តសហភាព]]ជាមួយអង់គ្លេស។ វាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងនគរវែស្តហ្វាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ហើយត្រូវបានស្តារមកវិញជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំង រដ្ឋនគរហាណូវើបានផ្ដល់ទ័ពជំនួយឱ្យអង់គ្លេស និងដល់កម្លាំងលោកវែល្លីងតុននៅក្នុង[[យុទ្ធនាការវ៉ាតធឺលូ]]។|group=ស}} * {{flag|លិចតិនស្តាញ|1719}}<br/>''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋសមាជិកនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} '''[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]'''{{refn|group=ស|បច្ចេកពាក្យ ''ចក្រភពអូទ្រីស'' ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់បន្ទាប់ពីព្រះចៅរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋព្រះនាម[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]]បានទទួលគោរមងារជា[[អធិរាជអូទ្រីស|អធិរាជប្រទេសអូទ្រីស]]ដើម្បីជាការឆ្លើយតបនឹងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ណាប៉ូលេអុងជាព្រះចៅ[[អធិរាជនៃបារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤។ [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ដែលនាំឱ្យ "អធិរាជអូទ្រីស" ក្លាយជាគោរមងារចម្បងរបស់ព្រះចៅហ្វ្រង់។ ដោយហេតុនេះទើបបានជា "ចក្រភពអូទ្រីស" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅជំនួសឱ្យ "ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ" នៅក្នុងបរិបទសង្ខេបនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ទោះជាអង្គភាពទាំងពីរមានលក្ខណៈខុសគ្នាក្ដី។}}{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស|បន្ទាប់ពីបារាំងបានយកឈ្នះលើ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] ប្រទេស​អូទ្រីសរួមជាមួយនឹងព្រុសក៏បាន​ក្លាយ​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់​បារាំង​ ហើយបានផ្ដល់កម្លាំងទ័ពជំនួយខ្លះឱ្យទៅបារាំងក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរុស្ស៊ីត្រូវបរាជ័យ រដ្ឋទាំងពីរក៏បានផ្ដាច់ចំណងជាមួយបារាំងរួចបានចុះចូលក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។}} * {{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ហុងគ្រី]]{{refn|[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥៣៨–១៨៦៧)|អាណាចក្រហុងគ្រី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងសង្គ្រាមនេះដោយប្រើកងទ័ពរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ដាច់ដោយឡែកពីអូទ្រីស<ref>James R. Arnold: ''Napoleon Conquers Austria: The 1809 Campaign for Vienna'', ABC-Clio, 2003 [https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36]</ref><ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805 – 1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html]</ref> ប៉ុន្តែស្ថិតនៅក្នុងជួរកងកម្លាំងរាជាធិរាជអូទ្រីស និងព្រមទាំងដោយកងទ័ពប្រពៃណី ("insurrectio")។<ref>Todd Fisher: ''The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812'', Oshray Publishing, 2001 [https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7]</ref> សភាហុងគ្រី​បាន​បោះឆ្នោត​ចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាម និង​បាន​យល់ព្រម​សងចំណាយសឹកមួយ​ភាគ​បីរបស់អូទ្រីស។|group=ស}} }} {{unbulleted list |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} '''[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]'''{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} '''[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]'''{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង ប៉ុន្តែរុស្ស៊ីបានប្រែជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំងវិញបន្ទាប់ពី[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]ត្រូវបានចុះនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែល[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|បារាំងបានបើកការឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី]]។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង រុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្គ្រាមលើប្រទេស[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ស៊ុយអែត]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|អ៊ីរ៉ង់]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៨០៦–១៨១២)|ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និងព្រមទាំង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ផងដែរ។}} |{{flagicon|Spain|1785}} [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|group=ស|name="SpaFra"|នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរបស់បារាំងក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] និង[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]។ ឆាលស៍ទ្រង់ត្រូវបានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះនាម [[ហ្វែឌីណង់ទី៧|ហ្វែឌីណង់]]ផ្តួលទម្លាក់ពីរាជបល្ល័ង្ក ដោយព្រះអង្គហ្វែឌីណង់ទ្រង់ចង់ចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេសវិញប្រសើរជាជាងបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយផ្ដួលទម្លាក់ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញទាំងពីរអង្គ ហើយបានលើកបងប្រុសសាមីខ្លូនផ្ទាល់នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាស្តេចថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញធ្លាក់មកត្រឹមជារដ្ឋរណបរបស់បារាំង។ ទង្វើនេះបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្គ្រាមនៅអេស្ប៉ាញ]] ខណៈរាជអំណាចអេស្ប៉ាញចាស់បានចុះចូលជាមួយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងបារាំង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស|ក្នុងអំឡុងពេលរុស្ស៊ីជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង រុស្ស៊ីបាន[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|វាយត្រួតត្រាហ្វាំងឡង់]]ដែលកាលនុះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ស៊ុយអែត។ បន្ទាប់ពីលោកសេនាប្រមុខ[[សាលទី១៤ ចន|ប៊ែរណាដុតទ៍]]ក្លាយជារជ្ជទាយាទរាជបល្ល័ង្កស៊ុយអែត ប្រទេសស៊ុយអែតនេះក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត-អង់គ្លេស (១៨១០–១៨១២)|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]] ប៉ុន្តែភាគីទាំងពីរមិនដែលបានប៉ះទង្គិចគ្នានោះទេ។ ស៊ុយអែតបានក្លាយជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] ហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមនឹងបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។}} |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|ត្រឹមឆ្នាំ១៨០៦។|group=ស}} |{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ីស៊ីល៍|ស៊ីស៊ីល៍]] |{{flagicon image|Flag of the Papal States (pre 1808).svg|23px}} [[រដ្ឋប៉ាប]] |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|រាជវង្សកាដចានៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បាន[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|ច្បាំងជាមួយរុស្ស៊ី]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។ នៅដើមសង្គ្រាមនោះ អ៊ីរ៉ង់បានទទួលជំនួយគាំទ្រពីប្រទេសបារាំង។ ពេលដែលរុស្ស៊ីបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ជំនួយពីបារាំងទៅអ៊ីរ៉ង់ក៏ត្រូវកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុង ខណៈអង់គ្លេសបានមកផ្តល់ការគាំទ្រដល់អ៊ីរ៉ង់ជំនួសបារាំងវិញ។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស|ចក្រភពអូតូម៉ង់បានច្បាំងជាមួយកងទ័ពរបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការរបស់បារាំងនៅអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី]] ដែលត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង]]។ នៅក្នុងអំឡុងសម័យណាប៉ូលេអូនិករវាងឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ពួកអូតូម៉ង់បានច្បាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេសក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-តួកគី (១៨០៧–១៨០៩)]] និងចុងក្រោយគឺរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមតួកគី-រុស្ស៊ី (១៨០៦–១៨១២)]]។ រុស្ស៊ីធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៨០៧–១៨១០។}} |{{flagicon image|Civil Flag and Civil Ensign of the Kingdom of Sardinia (1816-1848).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៦១)|សាដេញ៉ា]] |{{flagicon image|Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg}} [[សង្ឃនាយក-ក្សត្របុរីម៉ុងតេណេគ្រោ|ម៉ុងតេណេគ្រោ]]{{refn|១៨០៦–១៨០៧, ១៨១៣–១៨១៤|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១៣។|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|បារាំងបួរបុង]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flagge Herzogtum Braunschweig (1814-1830).svg|23px}} [[ពញារដ្ឋប៊្រូនស្វីគ|ប៊្រូនស្វីគ]]{{refn|name="year1815"|១៨១៥។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក#សតវត្សរ៍ទី១៩|ដាណឺម៉ាក]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|បន្ទាប់ពីសមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាកឆ្នាំ១៨០៧ បានបញ្ចប់ រដ្ឋដាណឺម៉ាក-ន័វវែសក៏បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក-ស៊ុយអែត (១៨១៣–១៨១៤)|បាត់បង់ន័រវែសទៅស៊ុយអែត]] ដាណឺម៉ាកក៏បានផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពនឹងបារាំង រួចចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធភាពនឹងអង់គ្លេសវិញ។|group=ស}} |{{flagdeco|ស្វីស|civil}} [[ប្រត្យាស្ថាប័ន និងបុនភាកម្ម នៅស្វីស|ស្វីស]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag simple of the Grand Duchy of Tuscany.svg}} [[មហាពញារដ្ឋទូស្កាន់|ទូស្កាន់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | combatant2 = {{collapsible list |bullets = yes |title={{flagdeco|បារាំង}} '''[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]]'''{{refn|[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]នៅមុនឆ្នាំ១៨០៤។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨០៦ មុនពេលក្លាយជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]}} |{{flagicon|Netherlands}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ (១៨០៦–១៨១០)|ហុល្លង់]]{{refn| group=ស|ត្រូវបានកាត់ចូលទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០។}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Etruria.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេទ្រូរី|អេទ្រូរី]]{{refn|group=ស|ត្រូវកាត់ចូលក្នុងទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧។}} |{{flagicon image|Early Swiss cross.svg}} [[ស្វីសក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក#ច្បាប់សន្ធានកម្ម|ស្វីស]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|អ៊ីតាលី]] |{{flagicon image|Flag of the Principality of Lucca (1805-1809).svg}} [[ក្សត្របុរីលុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ|លុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ]] | [[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]{{refn |group=ស|រដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់ចំនួនដប់ប្រាំមួយដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង (រាប់ទាំងបាវីយែរ និងវួធឹមប៊ឺក) បានរួមគ្នាបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ បន្ទាប់ពីបិទបញ្ចប់[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ធ្នូ ១៨០៥)។}} *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|name="១៨១៣"|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} *{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី|វែស្តហ្វាលី]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៤។|group=ស}}<br/>''[[សហព័ន្ធរ៉ាំង#រដ្ឋសមាជិក|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៦។}} |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] |{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ (១៨០៨–១៨១៣)|បូណាប៉ារត៍និយមអេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of the Lithuanian Provisional Governing Commission.svg}} [[គណៈកម្មការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នលីទុយអានី|លីទុយអានី]]{{refn|១៨១២។|group=ស}} }}<hr />'''សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង៖'''{{unbulleted list |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ (១៧០០-១៨០៨)|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of Denmark (1731–1819).svg}} [[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស}} }} | commander1 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}}{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] |{{flagicon|Russian Empire}} [[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៤|ព្រះរជ្ជទាយាទចច]] |{{flagicon|Spain|1785}} [[ហ្វែឌីណង់ទី៧]]{{refn|group=ស|មានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គហ្វែឌីណង់បានដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រកាសជាស្តេចតំណាងគណៈក្រុមប្រឹក្សាកំពូលដឹកនាំប្រទេសថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។ ថ្វីបើត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាព្រះមហាក្សត្រមែន តែទ្រង់មិនមានរាជអំណាចអ្វីនោះឡើយដោយអំណាចទាំងអស់ត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃក្រុមប្រឹក្សាកំពូលទាំងស្រុង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ហ្គូស្តាហ្វទី៤ អាដុលហ្វ៍]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ឆាលស៍ទី១៤ ហ្សង់|ឆាលស៍ ហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ហ្សង់ទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រព័រទុយហ្កាល់)|ព្រះរជ្ជទាយាទហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}}{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg}} [[ហ្វែឌីណង់ទី១​ (ព្រះមហាក្សត្រស៊ីស៊ីលពីរ)|ហ្វែឌីណង់ទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ស៊ីលីមទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[មូស្តាហ្វាទី៤]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ម៉ះមូដទី២]] |{{flagicon|Netherlands}} [[វីល្លៀមទី១ (ព្រះមហាក្សត្រហុល្លង់)|វីល្លៀមទី១]] |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[ល្វីទី១៨]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | commander2 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ ហ្សូសែហ្វ]] |{{flagicon image|Royal_Standard_of_Denmark_(1731–1819).svg}} [[ហ្វ្រេដេរីកទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក)|ហ្វ្រេដេរីកទី៦]] |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ចូសែហ្វ ប៉ូញ្ញាតូហ្វស្គី]] † |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}}​ [[រូតហ្គឺរ ហ្សង់ ស្ស៊ីមិលប៉ូលនិងក៍]] |{{flagicon|ហុល្លង់}} [[ល្វី បូណាប៉ារត៍|ល្វីទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} [[អឺជេន ដឺប៊ូហារណេរស៍]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} [[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]]{{Executed}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ហ្វាត់​ អាលី ឆ្យារកាដចា]] |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}}{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ ]] |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}}​ [[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg}}{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}}​ [[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វទី១]]{{refn|ជា[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស|ព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស]]ពីឆ្នាំ១៨០៦ ដល់ឆ្នាំ១៨០៨ ហើយជា[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]]ពីឆ្នាំ១៨០៨ ដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} |{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ជេរ៉ូម បូណាប៉ារត៍|ជេរ៉ូម ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ហ្រ្វេដេរីកទី១ (ព្រះមហាក្សត្រវួធឹមប៊ឺក)|ហ្រ្វេដេរីកទី១]] }} | strength1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ៩០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២){{sfn|Riehn|1991|p=50}} |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ៣២០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៦){{sfn|Leggiere|2014}} |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ២៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="Oxford132">Chandler & Beckett, p. 132</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ១៩៨,៥២០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២)<ref name="Elliott">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13|title=The Life of the Most Noble Arthur, Duke of Wellington|last=Elliott|first=George|year=1816|publisher=J. Cundee|location=London|page=xiii–xiv|access-date=27 November 2024|archive-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132731/https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13#v=snippet&q=4%20may%201814&f=false|url-status=live}}</ref>{{refn|ក្នុងចំណោមនោះមាន ៣៨,៥២០ នាក់ជាទ័ពព្រៃភ្នំ និងកងជីវពល<ref>Esdaile, Charles J. (2004). [https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 ''Fighting Napoleon: Guerrillas, Bandits and Adventurers in Spain, 1808–1814'', p. 108. Yale University Press.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122054326/https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 |date=22 November 2023 }} ''Google Books''. Retrieved 27 November 2024.</ref>|group=ស}} |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ៥០,០០០​ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Sweden|naval}} ស៊ុយអែត'''៖ ៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) |'''{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} ហុល្លង់'''៖ ៣៥,៦០០ នាក់​ រាប់បញ្ចូលទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៥) |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៣៥០,០០០ នាក់ដែលសុទ្ធតែជាកងកម្លាំងទូទៅ }} កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងៗទៀត៖ ១០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល សរុប៖ ៣,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | strength2 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ ១,២០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="John France 2011 351">{{cite book|author=John France|title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power|url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran|url-access=registration|year=2011|publisher=Yale UP|page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351]|isbn=978-0300177442}}</ref> |'''កងកម្លាំងរដ្ឋចំណុះ និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង'''៖ ៥០០,០០០ – ១,០០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) }} សរុប៖ ២,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | casualties1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣៥០,២២០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref>{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Clodfelter}} និង {{harvnb|Danzer}}</ref> (សរុបអ្នកស្លាប់ទាំងអស់ចំនួន ៥០០,០០០ នាក់) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ទាហានជាង ៣០០,០០០ នាក់បានស្លាប់<ref name="White 2014, Urlanis"/> និងមានអ្នកស្លាប់សរុបបន្ថែមទៀតជាង ៥៨៦,០០០ បូករួមទាំងជនស៊ីវិល{{sfn|Canales|2004}} |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ២៨៩,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="White 2014, Danzer">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Danzer}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៦០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ១៣៤,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ១២៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="auto2">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Payne}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនសរុបអាចមានដល់ទៅ ២៥០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="auto2"/> |'''{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} អ៊ីតាលី'''៖ ១២០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៥០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន<ref>{{harvnb|Clodfelter}}</ref> </small> <hr /> '''សរុប'''៖ ៤,០០០,០០០ នាក់​ ទាំងករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនក្នុងជួរយោធា និងស៊ីវិល }} | casualties2 = '''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ * ទាហានបារាំងចំនួន ៣០៦,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|White|2014}} * ទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងចំនូន ៦៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|Philo|2010}} *​ ទាហានបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានស្លាប់ដោយរោគជំងឺ របួសធ្ងន់ធ្ងរ និងឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ{{sfn|Philo|2010}} * ជនស៊ីវិលចំនួន ៦០០,០០០ នាក់បានស្លាប់{{sfn|Philo|2010}} <hr /> '''សរុប'''៖ ២,០០០,០០០ នាក់{{sfn|Bodart|1916}} {{hidden end}} | notes = | campaignbox = }} '''សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''{{lang|en|Napoleonic Wars}}'' និង[[ភាសាបារាំង]]៖ ''{{lang|fr|Guerres napoléoniennes}}'') (១៨០៣–១៨១៥) គឺជាជម្លោះសង្គ្រាមបន្តប្រទាក់ប្រទិនគ្នាដែលបង្កឡើងដោយ[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|អាណាចក្របារាំងទីមួយ]] និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក្រោមការដឹកនាំដោយព្រះចៅអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ប្រឆាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយចំនួនដែលហិរញ្ញប្បទាន និងនាំមុខដោយ[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។ សង្គ្រាមនេះច្រើនបែងចែកចេញជាជម្លោះធំៗចំនួនប្រាំរួមមាន៖ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|ទីបួន]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|ទីប្រាំមួយ]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ|ទីប្រាំពីរ]]។ វគ្គដំបូងនៃសង្រ្គាមនេះបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេស និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]របស់ខ្លួនបានរួមគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមលើប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|បារាំង]]នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១ បានវាយឈ្នះកងទ័ពចម្រុះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]-[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]នៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] ធ្វើឱ្យ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ដួលរលំ រួចបានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចរចារកសន្តិភាព។ ដោយព្រួយបារម្ភពីកំណើនអំណាចរបស់បារាំង [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានដឹកនាំបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]]បន្តសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំងនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពវាយឈ្នះព្រុសនៅ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]] និងលើទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្រ្វៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] បង្កើត[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|សុខសន្តិភាព]]មួយរយៈពេលខ្លី។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពក្រោយសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនមិនបានបញ្ចប់ជម្លោះសព្វគ្រប់អស់ទេ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសង្គ្រាមផ្ទុះឡើងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ដោយលើកនេះគឺដឹកនាំដោយអូទ្រីស។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសអនុវត្ត[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ក្នុងគោលបំណងផ្តាច់ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេស ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពចូល[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|ឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេសនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់រាជធានី[[លីស្បោន]]ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧ និងដោយសារកងទ័ពបារាំងមួយភាគធំកំពុងមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញស្រាប់ផង ណាប៉ូលេអុងក៏ឈ្លាតឱកាសក្បត់នឹងអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនដោយដកហូតសិទ្ធិអំណាចពីគ្រួសារ[[រាជវង្សអេស្ប៉ាញ]] រួចប្រកាសលើកបងប្រុសខ្លួន[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាព្រះរាជាអេស្ប៉ាញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ព័រទុយហ្កាល់រួមទាំងអេស្ប៉ាញក៏បានធ្វើការរើបម្រះប្រឆាំងនឹងបារាំង ហើយទីបំផុតក៏បាន[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|វាយបណ្តេញ]]ពួកបារាំងចេញអស់ពី[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]ដោយជោគជ័យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ប្រទេសរុស្ស៊ីដោយពុំពេញចិត្តនឹងគោលការណ៍[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]របស់បារាំងដែលកំពុងជិះជាន់លើវិស័យពាណិជ្ជកម្មរបស់ប្រទេសខ្លួន ក៏បានលួចធ្វើជំនួញជាមួយរដ្ឋក្រៅប្រព័ន្ធដូចជាអង់គ្លេសជាដើម ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យណាប៉ូលេអុងបើក[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|ការឈ្លានពានដ៏ធំចូលក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨១២។ ជាលទ្ធផល បារាំងបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងសង្វេគ ហើយក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តដកទ័ពចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរមិនរួច។ ដោយឃើញថាបារាំងកំពុងចាញ់សង្គ្រាមបែបនេះ ព្រុស អូទ្រីស អង់គ្លេស​ ស៊ុយអែត និងរុស្ស៊ីក៏បាននាំគ្នាបង្កើតក្រុម[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]ឡើង រួចផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងបារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានយកឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨១៣។ បន្ទាប់មក ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ចាប់ផ្ដើម[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគឦសាន (១៨១៤)|រុញបារាំងពីទិសខាងកើត]]ចេញពីឧបទ្វិបអ៊ីបេរីរហូតចូលដល់[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគនិរតី (១៨១៤)|ទឹកដីភាគនិរតីនៃប្រទេសបារាំង]]។ កម្លាំងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលកាន់កាប់[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]នៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤ រួចក៏[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ|បង្ខំណាប៉ូលេអុងឱ្យដាក់រាជ្យ]] និងចាប់ទ្រង់និរទេសទៅលើ[[ក្សត្របុរីអែលបា|កោះអែលបា]] ខណៈដែលរាជវង្សបួរបុងដើមរបស់បារាំងត្រូវបានលើកមកកាន់អំណាចសារជាថ្មី។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបារួចចូលមកដឹកនាំប្រទេសបារាំងម្តងទៀតបានរយៈពេលប្រមាណ[[មួយរយថ្ងៃ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានរួមគ្នាបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពលើកទីប្រាំពីរឡើង ហើយបានច្បាំងឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ក្នុងអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានគេចាប់និរទេសម្តងទៀតដោយលើកនេះគឺទៅកោះ[[សាំងហេលីណា]]ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយជាទីកន្លែងដែលទ្រង់សោយទិវង្គតនៅប្រាំមួយឆ្នាំក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ១៨២១។<ref name="zamoy">{{cite book |last1=Zamoyski |first1=Adam |url=https://books.google.ca/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napolean: A Life |date=16 October 2018 |publisher=Basic Books |page=480 |location=London |isbn=9780465055937 |accessdate=7 November 2018}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានផ្តល់ផលជាច្រើនដល់ពិភពលោកមិនថាល្អអាក្រក់ដូចជា៖ ការរីករាលដាលនៃ[[លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[លទ្ធិសេរីនិយម|សេរីនិយម]] និងការលើកតម្កើង[[ក្រមណាប៉ូលេអុង|ច្បាប់រដ្ឋប្បវេណី]] ខណៈចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានក្លាយជាកំពូលមហាអំណាចពិភពលោក ការលេចឡើងនូវចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៅអាមេរិកឡាទីននិងការចុះថយឥទ្ធិពលអំណាចនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញនិងព័រទុយហ្កាល់ ការបង្រួបបង្រួមជាតិនិងទឹកដីអាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលី និងវិធីសាស្រ្តថ្មីៗក្នុងការធ្វើសឹកសង្គ្រាមជាដើម។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបញ្ចប់ [[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានរៀបចំ និងគូសផែនដីព្រំដែនអឺរ៉ុបឡើងវិញ នាំមកនូវសន្តិភាពដល់ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] និង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៣។ == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]បាន[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ|ឡើងកាន់អំណាច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៩ និងបង្កើតបានជា[[របបផ្តាច់ការយោធានិយម]]នៅប្រទេសបារាំង។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} គេច្រើនចាត់ទុកថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ ថាជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកពោលគឺថ្ងៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលត្រូវជាសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពដំបូងប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសខ្លួនជាមេដឹកនាំបារាំងថ្មី។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} ក្រង់ប្រឺតាញ (អង់គ្លេស) បានលុប[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ចោលហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមលើបារាំងនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ មូលហេតុចម្បងក្រោយការប្រកាសសង្គ្រាមរបស់អង់គ្លេសគឺ៖ ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអន្តរជាតិនៅអឺរ៉ុបខាងលិចដោយណាប៉ូលេអុង ជាពិសេសគឺនៅប្រទេសស្វីស អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និងហុល្លង់។ ប្រវត្ដិវិទូម្នាក់នាមហ្វ្រេឌឺរិច កាហ្កានបានអះអាងថា ចក្រភពអង់គ្លេសបានកើតការខឹងសម្បារជាពិសេសបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានចូលត្រួតត្រាប្រទេស[[ស្វីសនៅក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក|ស្វីស]]។ លើសពីនេះទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងបានថ្លែងថាប្រទេសអង់គ្លេសមិនគួរមានសម្លេងនៅក្នុងកិច្ចការបរទេសរបស់ទ្វីបអឺរ៉ុបនោះឡើយដែលជាហេតុនាំឱ្យអង់គ្លេសចាត់ទុកមតិមួយនេះថាជាការជេរប្រមាណនឹងប្រជាជាតិខ្លួន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីដែលបានមើលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់នេះពីចម្ងាយបានសន្មតថា អន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅប្រទេសស្វីសបានបង្ហាញថាណាប៉ូលេអុងគឺមិនសម្លឹងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីជាមួយមហាអំណាចអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀតនោះឡើយ។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} អង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញប្រទេសបារាំងដើម្បីបង្អត់ធនធាននាំចូល។ ណាប៉ូលេអុងបានឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អង់គ្លេសវិញដោយដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចលើអង់គ្លេសហើយបានព្យាយាមវាយបំបែកសម្ព័ន្ធមិត្តអង់គ្លេសទាំងឡាយណាដែលមានវត្តមាននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ [[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដើម្បីបង្អាក់យុទ្ធនាការបិទខ្ទប់របស់អង់គ្លេសនិងពង្រឹងជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីជាមួយបារាំង។ អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបទៅវិញដោយបានចូលកាន់កាប់កងនាវារបស់ដាណឺម៉ាក បំបែកសម្ព័ន្ធរបស់បារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏អាចបង្កើតការត្រួតត្រាលើដែនសមុទ្រខាងលិចទាំងមូល។ ងាកមកនៅអឺរ៉ុបដីគោកវិញ ណាប៉ូលេអុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏សំខាន់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលជំរុញឱ្យ[[ចក្រភពអូទ្រីស]]ដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមភ្លាមៗនិងក្រោយមក[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ក៏ត្រូវបានរំលាយចោល។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក រដ្ឋ[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើបារាំងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៤]]។ សង្រ្គាមនេះបានបញ្ចប់ទៅយ៉ាងដំណំសម្រាប់ព្រុសហើយខ្លួនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់បារាំងក្នុងរយៈពេលតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយយុទ្ធនាការដំបូងបានចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]]ហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងប្រមាណបីបួនត្រូវបាននិម្មិតឡើងនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតរួចសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនក៏បានបញ្ចប់ជាស្ថាពរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការបដិសេធរបស់ព័រទុយហ្កាល់ក្នុងការប្តេជ្ញាយល់ស្របជាមួយប្រព័ន្ធទ្វីបហើយការរំលោភលើប្រព័ន្ធមួយនេះដោយប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំឱ្យបារាំងសម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរដោយគេបានសម្តៅលើជម្លោះមួយនេះថា[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប]] និងមិនយូរប៉ុន្មាន [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ បារាំងបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសអេស្ប៉ាញដោយជោគជ័យរួចអេស្ប៉ាញក៏ក្លាយជារដ្ឋចំណុះមួយទៀតរបស់បារាំង។ បន្ទាប់ពីមិនអាចដណ្តើមទីក្រុង[[អានទ្វើប]]បាន អង់គ្លេសក៏បានងាកផ្តោតយុទ្ធនាការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរី។ បន្ទាប់ដឹងឮស្ថានភាពនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពមកវាយអេស្ប៉ាញម្តងទៀតហើយបានបណ្តេញកងទ័ពជំនួយរបស់អង់គ្លេសចេញពីឧបទ្វីបនោះបានដោយសម្រេច។ ដោយចង់ស្តារទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទៅនៅអំឡុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីវិញ អូទ្រីសក៏សម្រេចចិត្តបើកយុទ្ធនាការចូលលុកលុយរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងនៅឯតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើអូទ្រីសសារជាថ្មីនៅឯតំបន់[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម|វ៉ាក្រាម]]។ ដោយខឹងនឹងសកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានចុះសម្ព័ន្ធភាពអ្វីជាមួយបារាំងនោះឡើយ។ ការតវ៉ាអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅប៉ូឡូញនិងការចុះចេញពីប្រព័ន្ធទ្វីបដោយរុស្ស៊ីបាននាំឱ្យណាប៉ូលេអុងផ្តើមការឈ្លានពានលើប្រទេសរុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២។ យុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឈ្លាសវៃរបស់រុស្ស៊ីបានបំបាក់កងមហាយោធារបស់បារាំងនិងបូករួមទាំងសិសររដូវដ៏ត្រជាក់ចង់កកនៅរុស្ស៊ី កងទ័ពបារាំងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានក៏បាននាំគ្នាដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីវិញ។ ខណៈពេលដកថយចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី អំណាចរបស់បារាំងនៅឯឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានកំពុងតែធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមខ្លាំងហើយទីបំផុតបារាំងក៏បាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីបេរីទាំងស្រុងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]]។ ដោយឃើញបារាំងកំពុងទទួលបរាជ័យជាប់គ្នាៗដូច្នេះ អង់គ្លេសក៏បានឈ្លាតឱកាសបង្កើតដឹកនាំ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៦|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ដែលជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យណាប៉ូលេអុងធ្លាក់ចេញពីអំណាច និងទីបំផុតបានសម្រេចដាក់រាជ្យនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ថ្នាក់ដឹកនាំក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជាឱ្យគេនិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅលើកោះអែលបារួចស្តាររបបរាជវង្សបួរបុងឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបានៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ ហើយបានធ្វើដំណើរត្រឡប់មកបារាំងវិញដោយទទួលបាននូវការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនល្មមអាចផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមថ្មីរបស់ស្តេច[[ល្វីទី១៦]]។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបាននាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវទទួលបរាជ័យជាចុងក្រោយនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] ហើយព្រះអង្គត្រូវបង្ខំដាក់រាជ្យម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ព្រះអង្គបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះមុខកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៅឯរ៉ូឆេហ្វត៍ ហើយត្រូវបាននិរទេសជាអចិន្ត្រៃយ៍ទៅលើកោះដ៏ដាច់ស្រយាលមួយឈ្មោះសាំងហេលីណា។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់ឆាកសង្គ្រាមមួយនេះជាផ្លូវការ។ អំណាចរាជវង្សបួរបុងត្រូវបានស្តារឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំងហើយក្រុមអ្នកឈ្នះបាននាំគ្នាផ្តើមកិច្ចប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីស្តារសន្តិភាពឡើងវិញនៅអឺរ៉ុប។ ជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃសង្រ្គាម [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីនៅក្នុងទ្វីប<ref name="auto3">{{Cite book |last=Dwyer |first=Philip G. |url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |title=The Rise of Prussia 1700–1830 |date=4 February 2014 |isbn=9781317887034 |access-date=20 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207044936/https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |archive-date=7 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ខណៈពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសដែលមានកងទ័ពជើងទឹកដ៏ខ្លាំងពូកែមិនអាចប្រៀបបាននោះក៏បានឡើងជាមហាអំណាចដ៏លេចធ្លោមួយនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |last=Ferguson |first=Niall |url=https://archive.org/details/empire00nial |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |publisher=Basic Books |year=2004 |isbn=0-465-02328-2 |url-access=registration}}</ref> [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយហើយ[[លទ្ធិជាតិនិយម|ទស្សនៈជាតិនិយម]]ដែលបានលេចចេញនៅដើមសង្រ្គាមបានរួមចំណែកយ៉ាងធំធេងដល់[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|ដំណើរបង្រួបបង្រួមនៃរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់]]និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី]]។ [[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្រ្គាមនៅអ៊ីបេរី]]បានធ្វើឱ្យអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អេស្ប៉ាញចុះខ្សោយដុនដាប ហើយចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏ចាប់ផ្តើមដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ គិតដល់ឆ្នាំ១៨៣៣ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់កម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួននៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកស្ទើរតែទាំងអស់។ ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់ក៏បានចុះខ្សោយដូចអេស្ប៉ាញផងដែរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ឯករាជ្យភាពប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីលបានប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅឆ្នាំ១៨២២។{{sfn|Keen|Haynes|2012|loc=chpt. 8}} សង្គ្រាមមួយនេះបាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ផ្នែកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបដូចជា ការធ្វើសមយុទ្ធទ្រង់ទ្រាយធំនិងយុទ្ធសាស្ត្រ[[សង្គ្រាមសរុប]]ដែលនាំឱ្យកើតមានយុទ្ធនាការដ៏ធំថ្មីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកដោយប្រជាជាតិទាំងមូលត្រូវប្តេជ្ញាចិត្តលះបង់នូវ[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម|ធនធានសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម]]ទាំងអស់របស់ពួកគេចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្រ្គាមរួម។{{sfn|Bell|2007|p=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]}} ដោយសារតែសង្គ្រាមនេះមានរយៈពេលវែងឆ្ងាយ ដូច្នេះទើបវិសាលភាពនៃសញ្ជ័យរបស់ណាប៉ូលេអុងនិងប្រជាប្រិយភាពនៃឧត្តមគតិក្នុង[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ បដិវត្តន៍បន្តបន្ទាប់ជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេស[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]ជាដើមបានប្រមើលទៅបារាំងថាជាប្រភពនៃការជម្រុញគំនិតបដិវត្តន៍របស់ពួកគេ{{sfnm |1a1=Shlapentokh |1y=1997 |1pp=220–228 |2a1=Palmer |2a2=Colton |2a3=Kramer |2y=2013 |2pp=81–83}} ខណៈដែលគោលការណ៍គ្រឹះស្នូលរបស់វាបានបានជះនូវឥទ្ធិពលចូលក្នុងសង្វៀន[[សិទ្ធិមនុស្ស]]និងព្រមទាំងបង្កើតនូវទស្សនវិជ្ជានយោបាយទំនើបៗដែលកំពុងតែនៅប្រើប្រាស់ដល់សព្វថ្ងៃ។{{sfn|Desan|Hunt|Nelson|2013|pp=3, 8, 10}} ==ផ្ទៃរឿង== {{See also|សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង}} [[File:Valmy Battle painting.jpg|thumb|ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ពបារាំងលើកងទ័ពព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាល់មី]]នៃឆ្នាំ១៧៩២]] [[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានទទួលរងនូវការរិះគន់ និងការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំងពីក្រុមមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ ជាពិសេសគឺបន្ទាប់ពីការប្រហារជីវិតព្រះមហាក្សត្របារាំងព្រះនាម[[ល្វីទី១៦]] បូករួមជាមួយនឹងការផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមបារាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ [[ចក្រភពអូទ្រីស]] [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៨១)|ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា]] ណាប្លេស [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] និង[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានរួមគ្នាបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]ឡើងក្នុងគោលបំណងបញ្ឈប់ភាពវឹកវរនៅក្នុងប្រទេសបារាំង។ ដោយឃើញដូច្នេះ បារាំងក៏ចាត់វិធានការកេណ្ឌទ័ពក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ធ្វើកំណែទម្រង់យោធា និងបញ្ជូនធនធានដែលខ្លួនមានទាំងប៉ុន្មានចូលទៅក្នុងសង្គ្រាម។ យុទ្ធសាស្ត្រទាំងអស់នេះបាននាំឱ្យបារាំងអាចយកជ័យជម្នះបានលើក្រុមសម្ព័ន្ធភាព ថ្វីបើកំពុងតែជាប់ប្រយុទ្ធសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសខ្លួនក្តី។ [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]ដែលពេលនោះជាឧត្តមសេនីយ៍បារាំងម្នាក់នៃ[[កងទ័ពបដិវត្តន៍បារាំង]] បានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាកំប៉ូហ្វ័រមីអូ]] ដោយបន្សល់ទុកតែចក្រភពអង់គ្លេសតែមួយគត់នៅប្រឆាំងនឹងសាធារណរដ្ឋបារាំង។ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី២|ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីពីរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៨ ដោយចក្រភពអង់គ្លេស [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]] ណាប្លេស [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] [[រដ្ឋប៉ាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] និង[[ស៊ុយអែត]]។ ដំណើរគ្នានេះដែរ សាធារណរដ្ឋបារាំងដែលកំពុងស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គណៈឌីរ៉េកទ័រ]] (ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង) បានប្រឈមនឹងអំពើពុករលួយ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ សាធារណរដ្ឋថ្មីថ្មោងនោះក៏បានកំពុងជួបនូវវិបត្តិថវិកាផងដែរដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនមួយភាគធំនៃប្រទេសបារាំងបានចាប់ផ្តើមកើតការស្អប់ខ្ពើមនឹងរដ្ឋាភិបាល។ ណាប៉ូលេអុងដោយលើកនេះជាមេបញ្ជាការនៃ[[កងទ័ពអ៊ីតាលី|កងទ័ពបារាំង]]ឈរជើងនៅអ៊ីតាលី បានបើក[[យុទ្ធនាការអេហ្ស៊ីប|យុទ្ធនាការយោធាមួយនៅអេហ្ស៊ីប]]ក្នុងគោលបំណងបិទផ្លូវទឹករារាំងលំហូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់អង់គ្លេសនៅឥណ្ឌា។ នៅឯបារាំងវិញ កាលត្រូវសត្រូវឡោមព័ទ្ធពីគ្រប់ទិសតំបន់ដូច្នោះក៏ជួបនូវបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតមិនអាចងើបមុខរួចយកឈ្នះដូចកាលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពមុន។ [[File:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃកងទ័ពណាប៉ូលេអុងយកឈ្នះលើកងកម្លាំងអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិរីវ៉ូលី]]នៃឆ្នាំ១៧៩៧]] ណាប៉ូលេអុងបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសបារាំងវិញនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៧៩៩ បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការនៅអេហ្ស៊ីបបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។ ក្រោយមកដល់ប្រទេសបារាំង ណាប៉ូលេអុងបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលឌីរ៉េកទ័រនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា និងបានបង្កើត[[គណៈកុងស៊ុលបារាំង|គណៈកុងស៊ុល]]ជំនួសជារដ្ឋាភិបាលថ្មី។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបចាត់ចែងកងកម្លាំងយោធាបារាំងឡើងវិញដោយបានបង្កើតកងទ័ពបម្រុងដ៏ធំត្រៀមទុកដើម្បីគាំទ្រយុទ្ធនាការយោធានៅលើតំបន់[[រ៉ាំង]] ឬនៅ[[អ៊ីតាលី]]។ កងទ័ពរុស្ស៊ីត្រូវបានបារាំងវាយចេញពីសង្រ្គាមរួចទៅហើយ ខណៈក្រោមការដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង បារាំងបាន[[សមរភូមិម៉ារ៉េងហ្កូ|ច្បាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងអូទ្រីស]]នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨០០ ដែលធ្វើឱ្យអូទ្រីសបាត់បង់អំណាចឥទ្ធិពលនៅអ៊ីតាលី។ ទីបំផុតនៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ អូទ្រីសក៏ត្រូវដួលបរាជ័យទាំងស្រុងក្រោមថ្វីដៃរបស់ឧត្តមសេនីយ៍បារាំងកំពូលម្នាក់រូបឈ្មោះ[[ហ្សង់ វិចទ័រ ម៉ារី ម៉ូរ៉ូ|ម៉ូរ៉ូ]]នៅរដ្ឋបាវីយែរ។ បរាជ័យរបស់អូទ្រីសត្រូវបានផ្សាភ្ជាប់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាលូនេវីល]]នៅដើមឆ្នាំបន្ទាប់ ដាក់បន្ថែមសម្ពាធឱ្យអង់គ្លេសបង្ខំចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ជាមួយបារាំង ស្ដារសន្តិភាពបានមួយរយៈពេលខ្លីនៅអឺរ៉ុប។ ===កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើម និងនាមវលី=== បច្ចុប្បន្ន គ្មានការឯកច្ឆន្ទគ្នានោះទេថាពេលណាដែលសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងបានបញ្ចប់ ហើយពេលសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកចាប់ផ្តើម។ កាលបរិច្ឆេទដែលអាចទទួលទៅបានរួមមានថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ គឺនៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍ដណ្តើមអំណាចនៅថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ (បើយោងទៅតាម[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋបារាំង|ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋ]]ដែលប្រើប្រាស់នៅពេលនោះ),{{sfn|McLynn|1998|p=215}} ថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ នៅពេលដែលអង់គ្លេសនិងបារាំងបានបញ្ចប់សន្តិភាពមួយរយៈពេលខ្លីនៅរវាងឆ្នាំ១៧៩២ និងឆ្នាំ១៨១៤ ឬថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ នៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍បានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះចៅអធិរាជបារាំង។<ref>{{Cite book |last=Spencer C. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |title=The Encyclopedia of the War Of 1812 |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=9781851099573 |page=499 |access-date=22 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930162308/https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |archive-date=30 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាម្តងម្កាល ប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេសជាច្រើនរូបបានសម្ដៅទៅលើសម័យភ្លើងសង្រ្គាមបន្តកន្ទុយគ្នាពីឆ្នាំ១៧៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ថាជាមហាសង្រ្គាមបារាំង (''Great French War'') ឬក៏ជាដំណាក់កាលចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្រ្គាមរយឆ្នាំលើកទីពីរ]]រវាងអង់គ្លេស-បារាំង ដែលចំណាយពេលពីឆ្នាំ១៦៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥។<ref>{{Cite book |last=Buffinton |first=Arthur H. |title=The Second Hundred Years' War, 1689–1815 |url=https://archive.org/details/secondhundredyea0000buff |year=1929}} មើលផងដែរ៖ {{cite journal|last=Crouzet|first=Francois|title=The Second Hundred Years War: Some Reflections|journal=French History|volume=10|year=1996|issue=4|pages=432–450|doi=10.1093/fh/10.4.432|postscript=,|issn=0269-1191 }} និង, {{cite journal|last=Scott|first=H. M.|title=Review: The Second 'Hundred Years War' 1689–1815|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1992-06_35_2/page/443|journal=The Historical Journal|volume=35|year=1992|pages=443–469|doi=10.1017/S0018246X00025887|s2cid=162306794 }}</ref> នៅប្រទេសបារាំង សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកជាទូទៅត្រូវបានរាប់បញ្ចូលជាមួយសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងក្រោមឈ្មោះថា៖ ''Les guerres de la Revolution et de l'Empire''។<ref>{{Cite web |title=France – Les guerres de la Révolution et de l'Empire |url=http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723230200/http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |archive-date=23 July 2012 |access-date=31 December 2024 |website=Herodote.net}}</ref> ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី, ១៨០៥== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី}} [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នារវាងនាវាចម្បាំងអង់គ្លេស (ជាយ) និងបារាំង (កណ្ដាល) ក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]]] ចក្រភពអង់គ្លេសបានប្រមូលផ្តុំសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួននៅជុំវិញទ្វីបអឺរ៉ុបដើម្បីបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងថ្មីថ្មោងក្រោយបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាអធិរាជនៃប្រទេសបារាំង។{{sfn|Schroeder|1994|pp=231–86}}{{sfn|Kagan|2007|pp=141ff}} ណាប៉ូលេអុងបានពិចារណាត្រៀមនឹងឈ្លានពានចក្រភពអង់គ្លេសទៅហើយ<ref>{{Cite web |title=Invasion of Britain – National Maritime Museum |url=http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |archive-date=8 June 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Nmm.ac.uk |archivedate=8 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century }}</ref><ref>{{Cite web |title=O'Meara's account of Napoleon on the invasion of the England |url=http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716183000/http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |archive-date=16 July 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Napoleon.org}}</ref> ដោយបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងទ័ពចំនួន ១៨០,០០០ នាក់នៅ[[ប៊ូឡូញ្ញីសួមែរ|ប៊ូឡូញ្ញី]]។ ក៏ប៉ុន្តែមុនពេលព្រះអង្គបញ្ជាទ័ពចូលឈ្លានពាន ទ្រង់ត្រូវការពង្រឹងសមត្ថភាពនៃកងទ័ពជើងទឹកបារាំងជាមុនសិន ឬយ៉ាងណាត្រូវទាញកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យចេញឆ្ងាយពី[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]]ដែលរត់ពុះកាត់អង់គ្លេស និងបារាំង។ បារាំងបានបង្កើតផែនការដ៏ធំមួយដើម្បីបំបែរកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យដកថយពីផ្លូវទឹកនោះតាមរយៈការគំរាមកំហែងកម្មសិទ្ធិអាណានិគមអង់គ្លេសនៅ[[ឥណ្ឌីខាងលិច]] ប៉ុន្តែវាបានបរាជ័យនៅពេលដែលកងនាវារួមបារាំង-អេស្ប៉ាញក្រោមឧត្តមនាវី[[ព្យែរ-ឆាលស៍ វីល្លេនឺហ្វ|វីល្លេនឺហ្វ]]ត្រូវកម្លាំងអង់គ្លេសវាយរហូតដកថយចេញពី[[សមរភូមិកាប់ហ្វីនីស្តែរ៍ (១៨០៥)|កាប់ហ្វីនីស្តែរ៍]]នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធបិទកម្លាំងវីល្លេនឺហ្វនៅទីក្រុង[[កាឌីស]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញរហូតដល់ពេលលោកវីល្លេនឺហ្វដឹកនាំកម្លាំងបង្វែរទៅទីក្រុង[[ណាប្លេស]]វិញនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា។ កងនាវាអង់គ្លេសបានដេញតាមពីក្រោយ និងទីបំផុតបានវាយឈ្នះកងកម្លាំងរួមរបស់បារាំង-អេស្ប៉ាញក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែតុលា។ ចាប់ពីពេលនោះមក ណាប៉ូលេអុងបានអស់ឱកាសទាំងប៉ុន្មានក្នុងការប្រជែងជាមួយអង់គ្លេសនៅលើផ្ទៃសមុទ្រ ហើយការគំរាមកំហែងឈ្លានពានអង់គ្លេសក៏បាត់សូន្យឈឹងដូចគ្នា។ ដោយដូច្នោះ ព្រះអង្គ​ក៏បាន​បង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍​មកសម្លឹងមើលក្រុមសត្រូវ​ទ្រង់នៅ​​ទ្វីបអឺរ៉ុបជាថ្មីម្តងទៀត។ [[File:Strategic Situation of Europe 1805.jpg|upright=1.2|thumb|left|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៥ មុនពេលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីផ្ទុះឡើង]] នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៥ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពបារាំងចេញពី[[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]] (ប្រទេសហុល្លង់បច្ចុប្បន្ន) និង[[សហព័ន្ធស្វីស]]។ ប្រទេសអូទ្រីសបានចុះចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពថ្មីនោះបន្ទាប់ពីបារាំងបានកាត់ក្រុង[[ហ្សឺណែវ]] និងការប្រកាសរបស់ណាប៉ូលេអុងជា[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសអ៊ីតាលី]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៥។ រីឯប្រទេសស៊ុយអែតវិញ កាលដែលខ្លួនបានយល់ព្រមជួលតំបន់[[ស៊ុយអែតប៉ូមេរ៉ានី|ប៉ូមេរ៉ានី]]ឱ្យអង់គ្លេសប្រើជាមូលដ្ឋានយោធាស្រាប់ទៅហើយ ក៏សម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពនៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា។ អូទ្រីសបានចាប់ផ្តើមសង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីដោយលើកទ័ពចូលឈ្លានពានបាវីយែរនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៥<ref>{{Cite book |last=Сизенко |first=А.Г. |year=2011 |isbn=978-5-9567-1173-6 |pages=192 |publisher=Владис |script-title=ru:ВЕЛИКИЕ БИТВЫ ВЕЛИКОЙ РОСИИ}}</ref> ជាមួយនឹងកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[កាល់ ម៉ាក វន លែបអ៊ែរិច]]។ បារាំងក៏បានបញ្ជាទ័ពពីប៊ូឡូញ្ញីដើម្បីទៅបង្ក្រាបកម្លាំងអូទ្រីសនៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ មកដល់បរិវេណទីក្រុង[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]] (២៥ កញ្ញា ដល់ ២០ តុលា) ទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានឡោមព័ទ្ធកម្លាំងរបស់លែបអ៊ែរិច បង្ខំឱ្យអូទ្រីសលើកទង់សសុំចុះចាញ់ដោយមិនមានការបង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងអូទ្រីសចម្បងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅឯភាគខាងជើងនៃភ្នំ[[អាល់ប៍]] (ក្រោមបញ្ជាការ[[ឆាលស៍ ល្វីនៃអូទ្រីស|ព្រះរជ្ជទាយាទឆាលស៍]] ប្រយុទ្ធចាញ់កងទ័ពបារាំងរបស់[[អង់ដ្រេ ម៉ាស្សេណា]]) ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពទៅកាន់កាប់ទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា។ ដោយនៅឆ្ងាយពីខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារ ណាប៉ូលេអុងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទ័ពអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំជាងទ័ពសត្រូវមុនៗច្រើន ក្រោមបញ្ជារការបស់លោក[[មីខាអ៊ីល គូធូសឺហ្វ]] ដោយមានព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី ព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] ទ្រង់វត្តមាននៅសមរភូមិផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបែកកម្លាំងអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំមួយនោះនៅឯទីក្រុង[[ម៉ូរ៉ាវី]]ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ដែលប្រវត្តិវិទូជាទូទៅចាត់ទុកវាថាជាជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយរបស់ណាប៉ូលេអុង)។ ក្នុងសមរភូមិនោះ កងទ័ពបារាំងបានសម្លាប់ទ័ពសត្រូវប្រមាណ ២៥,០០០ នាក់ ខណៈដែលកម្លាំងទ័ពសត្រូវនោះមានចំនួនច្រើនជាងកម្លាំងបារាំងផង រីឯទ័ពបារាំងវិញស្លាប់តែប្រមាណក្រោម ៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|ការចុះចាញ់របស់អូទ្រីសនៅ[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]], ២០​ តុលា ១៨០៥]] [[File:Entrée des Francaise dans Vienne le 13 Novembre 1805.jpg|left|thumb|កងទ័ពបារាំងចូលទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ វិច្ឆិកា ១៨០៥]] អូទ្រីសបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប្រែសប៊ួរ (១៨០៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]] (ថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥) ដែលនាំឱ្យអូទ្រីសចុះចេញពីសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សន្ធិសញ្ញានោះ​ក៏បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​​អូទ្រីស​ប្រគល់​តំបន់[[វេណេស៊ី]]ទៅ​ឱ្យ​[[ព្រះរាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|រាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី​]]ដែល​កាលនុះជារដ្ឋចម្រុះរបស់​បារាំង និងតំបន់[[អាល្លឺម៉ង់ធីរ៉ូល|ធីរ៉ូល]]ទៅ​ឱ្យបាវីយែរ។ ក្រោយពីទាត់អូទ្រីសចេញពីសង្រ្គាម ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានឈានដល់ភាពជាប់គាំង។ ថ្វីបើទ័ពណាប៉ូលេអុងកំពុងបន្តកំណត់ត្រានៃជ័យជំនះមិនដែលចាញ់មែន ប៉ុន្តែកងកម្លាំងពេញលេញរបស់រុស្ស៊ីនៅមិនទាន់បានបញ្ជូនមកទ្វីបអឺរ៉ុបនៅឡើយ។ ក្រោយបិទបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពប្រែសប៊ួរ ណាប៉ូលេអុងបានត្រឡប់មកបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ទ្រង់ក្នុងប្រទេសបារាំងវិញ ខណៈបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក ហុល្លង់ ស្វីស និងអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចមួយភាគធំ និងប៉ែកខាងជើងនៃប្រទេសអ៊ីតាលី។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន, ១៨០៦–១៨០៧== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន}} [[File:Charles Meynier - Entrée de Napoléon à Berlin. 27 octobre 1806.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃការយាងចូលក្រុងប៊ែរឡាំងរបស់ព្រះចៅណាប៉ូលេអុង ក្រោយយកឈ្នះលើទ័ពព្រុសនៅឯ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]], កងកម្លាំងរបស់បារាំងបានចូលទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។]] ប៉ុន្មានខែក្រោយពីសម្ព័ន្ធភាពទីបីបានដួលរលំ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] (១៨០៦–១៨០៧) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស ព្រុស រុស្ស៊ី [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]] និងស៊ុយអែត។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាឱ្យបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងដោយមានរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗនៅក្នុង និងជុំវិញ[[រិនណានី|តំបន់រ៉ាំង]]ជាសមាជិក។ ព្រះអង្គថែមបានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋតូចៗមួយចំនួនបញ្ចូលគ្នាទៀតផង ដើម្បីធ្វើឱ្យរបបគ្រប់គ្រងនៅអាល្លឺម៉ង់មានភាពងាយស្រួលរលូនជាងមុន។ ចំពោះរដ្ឋធំៗនៅក្នុងសហព័ន្ធដូចជា សាចសិន និង[[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]វិញត្រូវបានណាប៉ូលេអុងតម្លើងជាព្រះរាជាណាចក្រ។ មកដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ ព្រះមហាក្សត្រព្រុស ព្រះអង្គ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] បានសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមទៅលើបារាំងដោយឯកឯងដោយមិនពិគ្រោះជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនជាមុន ជាពិសេសគឺរុស្ស៊ីដែលកម្លាំងទ័ពស្ថិតនៅឆ្ងាយពីដែនដីអាល្លឺម៉ង់នៅឡើយ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនកងកម្លាំងបារាំងទាំងអស់ឆ្លងទៅភាគខាងកើតនៃទន្លេរ៉ាំងចូលក្នុងទឹកដីនៃព្រុស។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយកម្ចាត់កងទ័ពព្រុសនៅយីណា (១៤ តុលា ១៨០៦) ហើយលោក[[ល្វី-នីកូឡាស ដាវូត៍|ដាវូត៍]] (មេបញ្ជាការបារាំងដ៏ឆ្នើមម្នាក់) បានកម្ចាត់ទ័ពព្រុសមួយផ្សេងទៀតនៅ[[សមរភូមិអោអើស្តែដត៍|អោអើស្តែដត៍]]ក្នុងថ្ងៃតែមួយ។ ទាហានបារាំងចំនួន ១៦០,០០០ នាក់ (ចំនួនបានបន្តកើនឡើងនៅយុទ្ធនាការបន្តបន្ទាប់) បានវាយឆ្លងកាត់ទឹកដីព្រុស ដោយបោះជំហានក្នុងល្បឿនយ៉ាងលឿន វាយកម្ទេចទ័ពព្រុសដែលធ្លាប់មានឈ្មោះល្បីល្បាញខ្លាំងក្លាបានដ៏ងាយ។ ក្នុងចំណោមកងកម្លាំងព្រុសសរុប ២៥០,០០០ នាក់ មានទាហានព្រុសចំនួន ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត ខណៈ ១៥០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានចាប់ជាឈ្លើយសឹក រីឯកាំភ្លើងធំ ៤,០០០ គ្រឿង និងកាំភ្លើងវែង ១០០,០០០ ដើមត្រូវបានបំផ្លាញ ឬរឹបអូសដោយបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានយាងដល់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គបានចូលទៅគោរពព្រះសុសានព្រះមហា[[ហ្វ្រីឌ្រិចទីពីរ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិច]] ហើយបានបង្គាប់មេទ័ពរបស់ព្រះអង្គឱ្យដោះមួករបស់ពួកគេ ដោយមានព្រះបន្ទូលថា "ប្រសិនបើព្រះអង្គ (សម្ដៅទៅហ្វ្រីឌ្រិច) នៅមានជីវិត នោះយើងក៏ពុំអាចឈរជើងនៅទីនេះក្នុងថ្ងៃនេះនោះដែរ"។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានប្រើពេលត្រឹមតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះដើម្បីវាយបែករាជាណាចក្រព្រុសទាំងមូលដោយការកាន់កាប់ទីក្រុងប៊ែរឡាំង និងកម្ទេចកម្លាំងយោធាព្រុសទាំងអស់នៅយីណា និងអោអើស្តែដត៍។ ដោយឃើញដូច្នេះ នគរសាចសិនក៏បានដកខ្លួនពីសម្ព័ន្ធភាពជាមួយព្រុសភ្លាមៗ ហើយរួមគ្នាជាមួយរដ្ឋនគរតូចៗនៅអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងបានសម្រេចមកចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំងវិញ។ [[File:Friedland mazurovsky.jpg|thumb|left|ចម្បាំងទ័ពសេះរវាងបារាំង និងរុស្ស៊ីក្នុង[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់]]។]] នៅវគ្គបន្ទាប់នៃសង្រ្គាម បារាំងបានវាយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីប៉ូឡូញ ហើយបានប្រើទាហានប៉ូឡូញ និងអាល្លឺម៉ង់ជាច្រើននាក់ទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធនៅក្នុងតំបន់[[ស៊ីលេស៊ី]] និង[[ប៉ូមេរ៉ានី]] ដោយមានជំនួយបន្ថែមពីទាហានហុល្លង់ និងអ៊ីតាលីនៅវគ្គបញ្ចប់។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានបង្វែរទ័ពទៅភាគខាងជើងដើម្បីកម្ចាត់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលនៅសេសសល់ ហើយព្យាយាមដណ្តើមយករាជធានីបណ្ដោះអាសន្នរបស់ព្រុសនៅ[[ខូនីស្សប៊ឺក]]។ ការប្រទាញប្រទង់គ្នាក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូ]] (៧–៨ កុម្ភៈ ១៨០៧) បូករួមនឹងបរាជ័យនៅ[[ការឡោមព័ទ្ធក្រុងដង់ហ្ស៊ីក (១៨០៧)|ក្រុងដង់ហ្ស៊ីក]] (២៤ ឧសភា ១៨០៧) និងព្រមទាំង[[សមរភូមិអែលប៊ែក]] (១០ មិថុនា ១៨០៧) បានបង្ខំរុស្ស៊ីឱ្យបន្តដកថយកាន់តែជ្រៅទៅភាគខាងជើង។ នៅទីបំផុត ណាប៉ូលេអុងបានវាយឈ្នះកងទ័ពរុស្ស៊ីចុងក្រោយនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] (១៤ មិថុនា ១៨០៧) មុនពេលព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺបង្ខំព្រះទ័យសុំសន្តិភាពជាមួយណាប៉ូលេអុងនៅក្រុង[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|ទីលស៊ីត]] (៧ កក្កដា ១៨០៧)។ នៅអាល្លឺម៉ង់ និងប៉ូឡូញ រដ្ឋចំណុះរបស់ណាប៉ូលេអុងថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង មានដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី]] [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] និង[[សាធារណរដ្ឋដង់ហ្ស៊ីក]]ជាដើម។ នៅខែកញ្ញានៃឆ្នាំ១៨០៧ លោកសេនាប្រមុខ[[ហ្គីយ៉ូម ប៊្រុយន៍]] បានបញ្ចប់បេសកកម្មកាន់កាប់តំបន់ប៉ូមេរ៉ានីរបស់ស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យកងទ័ពស៊ុយអែតទាំងអស់ដកថយ។ ===ស្កង់ឌីណាវី និងហ្វាំងឡង់=== {{Main|សង្គ្រាមទូកកាំភ្លើង|សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)}} [[File:Battle of Trangen.JPG|thumb|[[សមរភូមិត្រង់គែន]]ក្នុង[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)]]។ កងទ័ពន័រវែសបានព្យាយាមប្រយុទ្ធដោយអស់ពីកម្លាំងចិត្តកម្លាំងកាយ និងទីបំផុតក៏យកឈ្នះលើទ័ពស៊ុយអែត។]] ការឆ្លើយតបដំបូងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចំពោះប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺបើកការវាយប្រហារផ្លូវទឹកទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក។ ថ្វីបើដាណឺម៉ាកជាប្រទេសប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពមែនក្ដី តែក្នុងអំឡុងពេលនោះ ដាណឺម៉ាកត្រូវរងសម្ពាធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីបារាំង និងរុស្ស៊ីឱ្យរៀបចំកងនាវាខ្លួនត្រៀមជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ ទីក្រុងឡុងដ៍មិនអាចឈរស្ងៀមទុកឱ្យដាណឺម៉ាកធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលបារាំងងាយៗឡើយ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៧ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធ និង[[សមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាក (១៨០៧)|វាយប្រហារទីក្រុងកូពែនហាក]] រួចរឹបអូសយកនាវាចម្បាំងដាណឺម៉ាក–ន័រវែសទាំងមូលក្នុងកំពង់ផែកូពែនហាក។ សកម្មភាពនេះបានធានាឱ្យអង់គ្លេសអាចបន្តចេញចូលផ្លូវសមុទ្រនៅភាគខាងជើង និងសមុទ្របាល់ទិក ពិសេសសម្រាប់នាវាពាណិជ្ជកម្ម។ ទីបំផុត ដាណឺម៉ាកក៏សម្រេចប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅខាងបារាំង ប៉ុន្តែដោយគ្មានកងនាវាដូចមុន ឥទ្ធិពលដាណឺម៉ាកនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺមានតិចតួចបំផុត។{{sfn|Ryan|1953}}{{sfn|Munch-Petersen|2007}} យ៉ាងណាក្ដី ដាណឺម៉ាកនៅតែបន្តសង្គ្រាមជើងទឹកដោយប្រើប្រាស់ទូកកាំភ្លើងតូចៗលបវាយប្រហារលើនាវាចម្បាំងអង់គ្លេសដែលមានវត្តមានក្នុងដែនទឹកដាណឺម៉ាក និងន័រវែស។ លើសពីនេះ ដាណឺម៉ាកក៏បានប្តេជ្ញាដែរថានឹងចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងស៊ុយអែតរួមគ្នាជាមួយបារាំងនិងរុស្ស៊ី។ កាលក្នុងកិច្ចពិភាក្សាគ្នានៅក្រុងទីលស៊ីត ណាប៉ូលេអុង និងអាឡិចសាន់ដឺបានយល់ស្របថា រុស្ស៊ីគួរតែបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចូលរួមក្នុងប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៨ រុស្ស៊ីក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ការឈ្លានពានលើស៊ុយអែត]]ឆ្លងទឹកដីហ្វាំងឡង់ ហើយមួយខែក្រោយមក ដាណឺម៉ាកក៏ប្រកាសសង្គ្រាមលើស៊ុយអែតតាមរុស្ស៊ី។ ចំណែកបារាំងវិញ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនទ័ពទៅជំនួយនៅឯដាណឺម៉ាកដោយមានទាហានបារាំង អេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់សេនាប្រមុខលោក[[សាលទី១៤ ចន|ហ្សង់-បាធីស្ត ប៊ែរណាដុតទ៍]]។ យ៉ាងណាក៏ដោយ កងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេសបានធ្វើការរារាំងកម្លាំងទាំងនោះមិនឱ្យឆ្លងច្រកសមុទ្រ[[អឿរសុន]] ហើយសង្រ្គាមឈ្លានពានស៊ុយអែតបានវិវត្តត្រឹមតែជាជម្លោះតាមបណ្តោយព្រំដែនស៊ុយអែត-ន័រវែសប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុង[[សមាជអ៊ែហ្វឺត]] (កញ្ញា–តុលា ១៨០៨) បារាំង និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាបន្ថែមទៀតលើការបែងចែកប្រទេសស៊ុយអែតជាពីរផ្នែកដោយពុះកាត់តាម[[ឈូងសមុទ្រប៊ុតនី]] រីឯផ្នែកខាងកើតបានក្លាយជា[[មហាពញារដ្ឋហ្វាំងឡង់]]។ ជំនួយមនុស្សធម៌របស់អង់គ្លេសដើម្បីជួយស៊ុយអែតនៅមានដែនកម្រិតខ្លាំង ហើយមិនបានរារាំងស៊ុយអែតពីការអនុវត្តគោលនយោបាយលម្អៀងទៅណាប៉ូលេអុងឡើយ។{{sfn|Götz|2014|pp=519–539}} សង្រ្គាមរវាងដាណឺម៉ាក និងចក្រភពអង់គ្លេសបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុង[[សមរភូមិលូនហ្គឺរ]]នៃឆ្នាំ១៨១២ ដោយជ័យជម្នះបានទៅខាងអង់គ្លេស។ ===ប៉ូឡូញ=== {{Main|ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី}} [[File:January Suchodolski, Bitwa pod Somosierrą.jpg|thumb|ទ័ពសេះប៉ូឡូញក្នុង[[សមរភូមិសូម៉ូសៀរ៉ា]]នៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ ឆ្នាំ១៨០៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតបន្ទាយការពារដ៏ធំមាំមួយនៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ ប្រទេសប៉ូឡូញដែលទើបតែត្រូវបានកាត់បែងចែកដោយមហាអំណាចជិតខាងចំនួនបីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតមកវិញក្រោមឈ្មោះថា [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]]។ ទឹកដីរដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីលើកនេះគឺកើតចេញពីទឹកដីដែលបារាំងវាយដណ្ដើមបានពីអូទ្រីស និងព្រុស រីឯមេដឹកនាំនៃរដ្ឋនេះវិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទមួយរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺព្រះអង្គ[[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១]] ហើយក៏ជាព្រះមហាក្សត្រសាចសិនដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែជាក់ស្តែង ព្រះអង្គគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបក្សត្ររាជវង្សប៉ុណ្ណោះ ខណៈមេដឹកនាំប៉ូឡូញពិតប្រាកដគឺត្រូវណាប៉ូលេអុងជាអ្នកតែងតាំង។ រដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីនេះមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៤.៣ លាននាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ វាបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ចូលក្នុងជួរយោធាណាប៉ូលេអុង។ ក្នុងនោះរួមមានទាហានប៉ូឡូញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ ដែលត្រូវបានកេណ្ឌទៅច្បាំងនឹងរុស្ស៊ីរៀបធ្វើដំណើររហូតដល់រាជធានីម៉ូស្គូនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងដំណើរនោះ។<ref>{{Cite book |last=Otto Pivka |url=https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |title=Napoleon's Polish Troops |publisher=Osprey Publishing |year=2012 |isbn=978-1-78096-549-9 |pages=8–10 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515091845/https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |archive-date=15 May 2016 |url-status=live}}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក មហាពញារដ្ឋវ៉ាសូរីត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីពាក់កណ្ដាលស្វយ័តនៃចក្រភពរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ ប៉ូឡូញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បរទេសរហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨ បន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រីបានដួលរលំក្នុងវគ្គបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]]។ ឥទ្ធិពលរបស់ណាប៉ូលេអុងលើប្រទេសប៉ូឡូញគឺមានសារៈសំខាន់មិនអាចកាត់ថ្លៃបានឡើយដោយក្រមច្បាប់របស់ណាប៉ូលេអុងបាននាំឱ្យមានការលុបបំបាត់ទាសភាព និងការនាំចូលការិយាធិបតេយ្យវណ្ណៈកណ្តាលសម័យ។{{sfn|Riley|2013|pp=27–28}}{{sfn|Grab|2003|pp=176–187}} ==សង្គ្រាមឧបទ្វីប, ១៨០៨–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមឧបទ្វីប}} [[File:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|រូបគំនូរ ''ណាប៉ូលេអុងទទួលស្គាល់ការចុះចាញ់នៃរាជធានីម៉ាឌ្រីដ''។]] ជម្លោះក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែល[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]នៅតែបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយអង់គ្លេស ទោះបីជាត្រូវបារាំងរឹតបន្តឹងក្ដី។ បន្ទាប់ពីអេស្ប៉ាញមិនអនុវត្តតាមប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង សម្ព័ន្ធភាពរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវដួលរលំទាំងស្រុង។ ជាការឆ្លើយតប ​បារាំង​ក៏បានលើកទ័ពចូលត្រួតត្រា​ទឹកដី​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បន្តិចម្តងៗ រហូតដល់​ពួកគេ​កាន់កាប់​បានរាជធានី​ម៉ា​ឌ្រី​ដ ហើយ​ក៏តម្លើងរាជរដ្ឋាភិបាកចំណុះក្រោមបារាំងមួយនៅទីនោះ។ ទង្វើនេះបានធ្វើឱ្យមានការ[[ការបះបោរដូសដេម៉ាយ៉ូ|ផ្ទុះបះបោរ]]ពីសំណាក់ប្រជាជនអេស្ប៉ាញនៅគ្រប់ផ្ទៃប្រទេស ខណៈអង់គ្លេស​ក៏ឆ្លៀតឱកាសគាំទ្រចលនាបះបោរនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញ។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរបានវាយដណ្ដើមយករាជធានីម៉ាឌ្រីដវិញ ណាប៉ូលេអុងក៏បានចេញដឹកនាំទ័ពផ្ទាល់សម្រុកទៅម៉ាឌ្រីដសារជាថ្មី រួចវាយបង្ក្រាបចលនាបះបោរនៅទីនោះ រួមថែមទាំងបានវាយបណ្ដេញកងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមតូចចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីទៀតផង ([[សមរភូមិកូរូញ្ញា]], ១៦ មករា ១៨០៩)។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងយាងចាកចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញបាត់ទៅ ចលនាប្រឆាំងនឹងបារាំងក៏បានរើឡើងវិញនាំឱ្យទាហានបារាំងនៅអេស្ប៉ាញជាច្រើនចុះកម្លាំង។ ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]បានរារាំងណាប៉ូលេអុងពីការវិលចូលមកស្ដារស្ថេរភាពនៅអ៊ីបេរីវិញដោយទ្រង់ត្រូវជាប់ដឹកនាំទ័ពនៅអូទ្រីស។ អង់គ្លេសជាម្តងទៀតក៏បានឆក់យកឱកាសនេះបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពថ្មីមកអ៊ីបេរី។{{sfn|Fremont-Barnes|2014}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបានក្លាយជាឧបសគ្គយ៉ាងធំសម្រាប់បារាំង។ របបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញបានទទួលនូវស្ថេរភាពតែពេលណាប៉ូលេអុងមានវត្តមានផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ ហើយក្រោយពីទ្រង់យាងចេញទៅបាត់ ចលាចលថ្មីក៏បានផ្ទុះចេញមកវិញភ្លាមៗ។ ម្យ៉ាងទ្រង់មិននឹកស្មាន់ថាការគ្រប់គ្រងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺត្រូវការកម្លាំងច្រើនខ្លាំងសោះ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងប៉ុន្មានរបស់បារាំងនៅអេស៉្បាញគឺជាការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងថវិកា កម្លាំងពលកម្ម និងកិត្យានុភាព។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានដឹងខ្លួនថាវាជាកំហុសដ៏ធំមួយរបស់ទ្រង់ ដោយសរសេរថា "សង្រ្គាមដ៏អកុសលនោះបានបំផ្លាញរូបយើង... គ្រប់កាលៈទេសៈទាំងអស់នៃការបរាជ័យរបស់យើងគឺសុទ្ធតែភ្ជាប់ទៅចំណងដ៏អាក្រក់នោះ"។{{sfn|Tone|2010|p=[https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243 243]}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបាននាំឱ្យកើតមានសមរភូមិប្រយុទ្ធគ្នាធំៗចំនួន ៦០ និងការឡោមព័ទ្ធយោធាធំៗចំនួន ៣០ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងជម្លោះណាទាំងអស់នៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ហើយប្រើពេលជាង ៦ ឆ្នាំ ដែលយូរជាងជម្លោះណាទាំងអស់ក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកដូចគ្នា។ បារាំង​ និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបាត់បង់កម្លាំងទាហានយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ៩១,០០០ នាក់ និងរបួសប្រមាណ ២៣៧,០០០ នាក់ដោយសារសង្គ្រាមនេះ។{{sfn|Clodfelter|2017|page=157}}​ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១២ ទៅ​ សង្គ្រាមឧបទ្វីបត្រូវបានបញ្ចូលទៅជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ==សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ, ១៨០៩== {{Main|សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ}} សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ (១៨០៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស និងអូទ្រីសនៅពេលដែលបារាំងបានបំផ្ទុះសង្គ្រាមឧបទ្វីបឡើងនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ លើកនេះ ដែនសមុទ្របានក្លាយជាទីសមរភូមិដ៏សំខាន់នៃសង្គ្រាម។ អូទ្រីសដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងថ្មីៗ បានឆក់យកឱកាសផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីស្ដារទឹកដីដែលខ្លួនទើបតែបាត់បង់នៅអាល្លឺម៉ង់កាលប៉ុន្មានឆ្នាំមុន។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានៃសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ កងនាវាអង់គ្លេសក៏បានវាយឈ្នះសង្គ្រាមជាច្រើនផងដែរនៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់បារាំង។ នៅឯដីគោក ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានព្យាយាមអនុវត្តយុទ្ធនាការយោធាប្រកបដោយបច្ចេកទេស តែទោះយ៉ាងណា បារាំងនៅតែបន្តជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងគ្មានប្រៀប។ ក្នុងពេញមួយសង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ ប្រតិបត្តិការយោធារបស់អង់គ្លេសនៅដីគោកច្រើនតែអនុវត្តដោយកងនាវាអង់គ្លេស ដែលកាលនុះជាកម្លាំងដ៏មានឥទ្ធិពលលើផ្ទៃទឹកអឺរ៉ុប។ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវទឹករបស់អង់គ្លេសមានគោលដៅបំផ្លាញកងនាវាចម្បាំង និងបិទផ្លូវដឹកជញ្ជូនពាណិជ្ជកម្មរបស់បារាំងនៅជាយសមុទ្រ ក៏ដូចជាបំផ្លាញប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនង និងបន្ទាយបារាំងនានាតាមតំបន់ឆ្នេរ។ ជារឿយៗ នៅពេលដែលសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អង់គ្លេសចេញធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលនៅក្បែរដែនសមុទ្រ នោះកងនាវាអង់គ្លេសនឹងឡើកគោក រួចបញ្ជូនកម្លាំងជើងគោក និងការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារជាជំនួយដល់កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងបារាំង។ [[File:Strategic Situation of Europe 1809.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៩]] [[File:Europe 1812 map en.png|thumb|upright=1.35|វិសាលភាពចក្រភពបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២]] ចំពោះអូទ្រីសវិញ ពួកគេ​បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នះ​ខ្លះៗលើ​កង​ទ័ព​បារាំងដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជាការរបស់​សេនាប្រមុខលោក[[ល្វី-អាឡិចសង់ដឹ ប៊ែធារ|ប៊ែធារ]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនប៊ែធារនូវកម្លាំងទ័ពតែ ១៧០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារព្រំដែនខាងកើតទាំងមូលរបស់បារាំង (កាលពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៧៩០ កម្លាំងទ័ពបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានបំពេញកិច្ចការដូចគ្នា គ្រាន់តែព្រំដែនកាលនុះមានប្រវែងខ្លីជាង)។ នៅភាគខាងកើត កងទ័ពអូទ្រីសបានវាយចូលទឹកដីពញារដ្ឋវ៉ាសូរី ប៉ុន្តែត្រូវរងបរាជ័យនៅក្នុង[[សមរភូមិរ៉ាហ្សីន (១៨០៩)|សមរភូមិរ៉ាហ្សីន]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩។ បន្ទាប់មក កងទ័ពវ៉ាសូរីក៏បានវាយត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្កាលីស៊ីខាងលិច]]របស់អូទ្រីស ខណៈណាប៉ូលេអុង​បាន​ចេញដឹកនាំទ័ព​​ផ្ទាល់​​សម្រាប់​ធ្វើការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​អូទ្រីស។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នាប៉ុន្មានដងមក យុទ្ធនាការរបស់ណាប៉ូលេអុងបានរុញច្រានកម្លាំង​អូទ្រីស​​ចេញ​ពី​បាវីយែរ រួចបន្តរុល​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អូទ្រីសផ្ទាល់។ ការប្រញាប់ប្រញាល់របស់ទ្រង់ដើម្បីឆ្លងទន្លេ[[ដានូប]]ត្រូវបានរំខានដោយកម្លាំងអូទ្រីសរួចក៏វិវត្តជា[[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]] (២២ ឧសភា ១៨០៩)។ សមរភូមិនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាបរាជ័យដោយបច្ចេកទេសរបស់ណាប៉ូលេអុងដំបូងបង្អស់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។ ប៉ុន្តែជាសំណាងរបស់បារាំង ដែលកម្លាំងរបស់អូទ្រីសមិនបានបន្តវាយដេញ ដោយទុកឱ្យណាប៉ូលេអុងមានពេលគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការរៀបចំពង្រឹងទ័ពឡើងវិញ ដែលលើកនេះ ណាប៉ូលេអុងបានជោគជ័យក្នុងការចូលកាន់កាប់រាជធានីវីយែននៅដើមខែកក្កដា។ បារាំងទីបំផុតបានវាយឈ្នះអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម]] (៥–៦ កក្កដា)។ សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការដោយ[[សន្ធិសញ្ញាស្ហុនប៊្រុន]] ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៩។ ទោះជាសង្គ្រាមបានចប់មែន តែជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយចំនួននៅតែបន្តកើតមានដូចជា ឧទ្ទាមកម្មនៅតំបន់ធីរ៉ូលប្រឆាំងនឹងបារាំង-បាវីយែរ ( បញ្ចប់ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨០៩) និងសង្រ្គាមឧបទ្វីបរវាងអេស្ប៉ាញនឹងបារាំង។ សង្គ្រាម​សេដ្ឋកិច្ច​រវាង​អង់គ្លេស​នឹង​បារាំង​នៅបន្ត​ឆេះកញ្ជ្រោលតាមរយៈការបន្តបិទផ្លូវសមុទ្រហាមឃាត់នាវាគ្រប់ប្រភេទរបស់បារាំង និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន។ ដោយសារកង្វះកម្លាំងយោធា និងការរៀបចំទឹកដីមិនល្អដោយបារាំងបាននាំឱ្យសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើនរួមគ្នារំលោភបំពានប្រព័ន្ធទ្វីប និងបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយសម្ងាត់ជាមួយអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានដឹងថា ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រព័ន្ធទ្វីបកំពុងតែសកម្មនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងរុស្ស៊ី ព្រះអង្គក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរនោះ<ref>{{Cite book |last=Thompson |first=J. M. |title=Napoleon Bonaparte: His rise and fall |url=https://archive.org/details/napoleonbonapart00thom |year=1951 |pages=[https://archive.org/details/napoleonbonapart00thom/page/235 235]–240}}</ref> ខណៈដែលអង់គ្លេសបានជាប់រវល់ក្នុង[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក]]រវាងឆ្នាំ១៨១២ និងឆ្នាំ១៨១៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨១០ វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពបារាំងបានឈានដល់ចំណុចដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបអភិសេយជាមួយអ្នកម្នាង[[ម៉ារី ល្វី (ព្រះពញាក្សត្រីប៉ារម៉ា)|ម៉ារី-ល្វី]] ដែលត្រូវជារជ្ជទាយាទមួយអង្គនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងគោលបំណងធានានូវស្ថេរភាពដល់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយអូទ្រីស ហើយណាមួយម៉ារីអាចផ្តល់ណាប៉ូលេអុងនូវព្រះរាជបុត្រទុកស្នងមរតកបន្តពីព្រះអង្គ (អ្វីដែលភរិយាដើមព្រះអង្គគឺ[[ចូសេហ្វីន ដឺប៊ូហារណេរស៍|ចូសេហ្វីន]]មិនបានផ្ដល់ឱ្យ)។ មកដល់ចំណុចនេះ ក្រៅពីអាណាចក្របារាំង ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏ជាមេដឹកនាំនៃសហព័ន្ធស្វីស សហព័ន្ធរ៉ាំង ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី និងព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី។ ==ការឈ្លានពានរុស្ស៊ី, ១៨១២== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី}} [[File:Battle of Borodino.jpg|thumb|[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]ដែលត្រូវជាសមរភូមិរយៈពេលមួយថ្ងៃដែលមានទំហំធំ និងសាហាវបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកទាំងមូល។]] [[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]នៃឆ្នាំ១៨០៧ បាននាំឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរខ្លួនទៅ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]វិញ (១៨០៧–១៨១២) ពិសេសបន្ទាប់ពីចក្រភពអង់គ្លេសបានបើកការរវាយប្រហារលើប្រទេសដាណឺម៉ាកនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានជួយគាំទ្រកងនាវាស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមហ្វាំងឡង់]] ដែលនាំឱ្យស៊ុយអែតក្លាយជាកម្លាំងដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ជ័យជម្នះម្តងហើយម្តងទៀតរបស់រុស្ស៊ីនៅលើដីគោកបានបង្ខិតបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងជាមួយប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ១៨១០ ដើម្បីចូលរួមក្នុងការបិទផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ ទំនាក់ទំនងបារាំង-រុស្ស៊ីបានចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗនៅក្រោយឆ្នាំ១៨១០ ខណៈសង្គ្រាមរុស្ស៊ីជាមួយអង់គ្លេសបានបញ្ចប់ដំណើលគ្នា។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២ ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី និងស៊ុយអែតបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់មួយសម្ដៅប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។{{sfn|Palmer|1974}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ កំឡុងពេលដែលអំណាចរបស់បារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូល ណាប៉ូលេអុងក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលគេនិយមហៅឈ្មោះទ័ពនោះថា [[មហាកងទ័ព]] (''Grande Armée'') ដែលណាប៉ូលេអុងកេណ្ឌពីរដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើន មានកម្លាំងចំនួន ៤៥០,០០០ នាក់ (ក្នុងនោះមានទាហានបារាំងចំនួន ២០០,០០០ នាក់)។ កងទ័ពបារាំងដ៏ធំនោះបានឆ្លង[[ទន្លេនីមេន]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២ ខណៈរុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្រ្គាមស្នេហាជាតិត្រៀមប្រឈមនឹងបារាំង រីឯណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសវាជាសង្រ្គាមប៉ូឡូញលើកទីពីរ។{{sfn|Riehn|1990}} កងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប៉ែកខាងលិចទឹកដីរុស្ស៊ីដោយត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងរុស្ស៊ីខ្នាតតូចមួយចំនួន លើកលែងតែនៅក្នុង[[សមរភូមិស្មូលែនស្កិ៍]]ថ្ងៃទី១៦–១៨ ខែសីហា។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្រោមបញ្ជាការលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ពីទ័រ វីតគិនស្តែន]]បាន[[សមរភូមិប៉ូឡូតស្ក៍ទីមួយ|កាត់ផ្ដាច់ដំណើរ]]របស់កងទ័ពបារាំងមួយក្រុមក្រោមសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] មិនឱ្យបន្តរុញទៅរាជធានី[[សាំងពីទែស្បួរ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងចម្បងបានបន្តឆ្លងទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូ ដែលកាលនុះជាទីក្រុងសំខាន់បន្ទាប់ពីរាជធានីសាំងពីទែស្បួរ។ [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|left|ណាប៉ូលេអុង និងកងទ័ពបារាំងកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី]] កងទ័ពរុស្ស៊ីចម្បងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែលបាក្លេ ដឺតូល្លី]] ដោយលោកជាអ្នកដែលមើលធ្លុះយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ណាប៉ូលេអុង ពោលគឺការចេញមកសម្ដៅវាយកម្ចាត់កងកម្លាំងរបស់លោកឱ្យបានលឿនបំផុតដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ លោកក៏បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីប្រើយុទ្ធសាស្ត្រដកថយដោយដុតអ្វីៗទាំងអស់ដែលខ្លួនឆ្លងកាត់ និងព្រមទាំងបញ្ជូនទ័ពសេះខ្នាតតូចខ្លះៗមកវាយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីពន្យាដំណើររបស់ពួកគេ។ ទោះឃើញដូច្នេះក៏ដោយក៏កងទ័ពបារាំងនៅតែបន្តយុទ្ធសាស្ត្រព្យាយាមបំបុកទៅរកកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងដដែរ។{{sfn|Riehn|1990|pp=138–140}} ចំពោះបារាំង ការបញ្ជាកងទ័ពដ៏ធំសម្បើមបែបនេះដោយត្រូវមានស្បៀងអាហារផ្គត់ផ្គង់គ្រប់គ្រាន់គឺជាកិច្ចការដ៏លំបាកបំផុតមួយ ហើយថែមទាំងបូករួមនឹងសណ្ឋានដីដ៏ធំល្វឹងល្វើយរបស់រុស្ស៊ី និងជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗទៀតបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់កម្លាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តរបស់ទាហានបារាំងជាខ្លាំង។ កត្តាទាំងនេះក៏ធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងបែកបាក់ ដែលក្នុងករណីមួយមានទាហានប្រមាណចំនួន ៩៥,០០០ នាក់បាននាំគ្នារត់ចោលជួរក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Riehn|1990|p=185}} បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងបានដកថយអស់រយៈពេលជិតបីខែ ពួកមន្ត្រីរុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមចេញរិះគន់ និងបាត់ជំនឿចិត្តលើលោកបាក្លេ ដឺតូល្លី (ណាមួយលោកជាជនជាតិអាល្លឺម៉ង់បាល់ទិកពីកំណើតផង ដែលនាំឱ្យវរជនរុស្ស៊ីកើតការមិនពេញចិត្តនឹងលោក) ហើយដោយដូច្នេះ អតីតយុទ្ធជនរុស្ស៊ីដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់គឺព្រះអង្គម្ចាស់[[មីខាអ៊ីល គូទូស៊ូហ្វ]]ក៏ត្រូវបានព្រះចៅអធិរាជរុស្ស៊ីតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការថ្មី។ ទីបំផុត កងទ័ពនៃប្រទេសទាំងពីរក៏បានប្រឈមនឹងគ្នាក្នុង[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា នៅក្បែរទីក្រុងម៉ូស្គូ។{{sfn|Haythornthwaite|2012}} សមរភូមិមួយនេះបានវិវត្តជាសមរភូមិដ៏ធំមួយ និងវិនាសន្ត​រាយបំផុតមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ថ្វីបើត្រូវប្រើពេលតែមួយថ្ងៃមែន ដោយមានការចូលរួមពីទាហានសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ និងបណ្តាលឱ្យទាហានប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិត។ ជាលទ្ធផល គេមិនអាចសន្និដ្ឋានថាភាគីណាជាអ្នកឈ្នះពិតប្រាកដបានឡើយ ទោះជាបារាំងបានវាយដណ្តើមយកទីតាំងសំខាន់ៗនៅលើសមរភូមិក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានវាយកម្ទេចកងទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុងនោះទេ។ គូទូស៊ូហ្វបានចេញទទួលស្គាល់ថាការចេញប្រឈមបែបនេះគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបម្រើដល់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រលោក[[បាក្លេ ដឺតូល្លី]]គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតនៅលើសមរភូមិ។ មកដល់ចំណុចនេះ កងទ័ពបារាំងបានកំពុងបាត់បង់ទាហានជាច្រើន និងរួមទាំងខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារផង ពោលបើកងទ័ពបារាំងនៅតែបោះជំហានចូលកាន់តែជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីបន្ត នោះពួកគេនឹងកាន់តែវិនាស។ វិបត្តិភស្តុភារបានរារាំងមិនឱ្យបារាំងបញ្ជូនទ័ពជំនួយមកបន្ថែម ខណៈកម្លាំងរុស្ស៊ីការដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីខ្លួនស្រាប់បានពង្រឹងកម្លាំងខ្លួនដោយគ្មានបញ្ហា។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពចូលទីក្រុងម៉ូស្គូនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា​ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តដកថយជាថ្មីម្តងទៀត។{{sfn|Riehn|1990|pp=253–254}} ប្រជាជនរុស្ស៊ីដែលនៅក្រុងម៉ូស្គូស្ទើរទាំងអស់បានភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុង ខណៈឧក្រិដ្ឋជនដែលជាប់ក្នុងពន្ធនាគារម៉ូស្គូត្រូវបានដោះលែងដើម្បីបង្កភាពអនាធិបតេយ្យនៅពេលកងទ័ពបារាំងចូលមកដល់។ មុននឹងរត់ចេញ អភិបាលក្រុងម៉ូស្គូលោក[[ហ្វីឌ័រ រ៉ូស្តូបឈីន]]បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរដុតទីក្រុងចោល។<ref>{{Cite book |title=With Napoleon in Russia, The Memoirs of General Coulaincourt |publisher=William Morrow and Co |year=1945 |at=Chapter VI 'The Fire', pp. 109–107}}</ref> ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទ្រង់បានបដិសេធមិនព្រមចុះចាញ់ និងចរចារកសន្តិភាពអ្វីជាមួយណាប៉ូលេអុងនោះឡើយ។ ជាជាងបន្ត​ដកថយ​ទៅ​ទិសខាងកើត កងទ័ព​រុស្ស៊ី​បាន​បង្វែរទ័ពទៅភាគ​ខាង​ត្បូង ដោយ​បាន​ពង្រឹងកម្លាំង​ឡើងវិញ ហើយ​ត្រៀមរៀបចំ​ចូលវាយប្រហារ​ទ័ព​​បារាំងកាលណាបើណាប៉ូលេអុងសម្រេចដកថយពីម៉ូស្គូ។ មកដល់ខែតុលា ដោយគ្មានសញ្ញានៃជ័យជំនះច្បាស់លាស់អ្វីសោះ ណាប៉ូកេអុងក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរដកថយកងទ័ពទាំងមូលចេញពីទីក្រុងម៉ូស្គូ។ កងទ័ពបារាំងបានខំប្រឹងព្យាយាមបោះជំហានទៅកាន់ក្រុង[[កាលូហ្កា]] និងឆ្លងតាមតំបន់ភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី ដើម្បីស្វែងរកស្បៀងអាហារ និងធនធានទាំងឡាយដែលអាចផ្គត់ផ្គង់កម្លាំងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោម។ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបំបិទផ្លូវទៅកាលូហ្កា ដែលនាំឱ្យកើត[[សមរភូមិម៉ាឡូយ៉ារ៉ូស្លាវេត៍]]ឡើង។ ទោះជាខំប្រឹងវាយបំបែកយ៉ាងណា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏នៅតែមិនព្រមដកថយដែលបង្ខំឱ្យណាប៉ូលេអុងបង្វែរទ័ពថយតាមផ្លូវទៅស្មូលែនស្កិ៍វិញ ដែលខ្លួនធ្លាប់ឆ្លងកាត់ម្តងរួចមកហើយនៅដើមដំណើរឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី ហើយធនធានទាំងឡាយនៅតាមផ្លូវនោះក៏ត្រូវខ្លួនរឹបអូសនិងប្រើប្រាស់អស់ផងដែរ។ ក្នុងដំណើរកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ ឬរលំទាំងស្រុង ដែលនាំឱ្យកងទ័ពបារាំងងាយនឹងរងការវាយប្រហារស្រួលៗពីកងទ័ព និងពលទាហានអនិយ័តរបស់រុស្ស៊ី។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រដូវរងាក៏បានធ្លាក់ចូលមកថែមទៀត ហើយដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ី រដូវរងានៅក្នុងប្រទេសនេះគឺមានសភាពត្រជាក់អាក្រក់ជាងតំបន់និងប្រទេសផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ កត្តានេះបានធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងដែលធ្លាប់មានមហិច្ឆតាធំធេង និងបោះដំណើរក្នុងល្បឿនលឿនៗ នៅសល់តែខ្សែដង្ហើមខ្សៀកៗស្ទើរដាច់ និងស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងបន្តដកថយ។ ចំពេលដែលកងទ័ពបារាំងកំពុង[[សមរភូមិបេរីហ្ស៊ីណា|ព្យាយាមតស៊ូឆ្លងទន្លេបេរីហ្ស៊ីណា]]នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បានតាមទាន់ពីក្រោយរួចក៏បើកការវាយប្រហារភ្លាមៗ។ ជាលទ្ធផល ទាហានខាងភាគីបារាំងតែ ២៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចឆ្លងទន្លេផុតបន្តរស់រានមានជីវិត ដោយទាហានប្រមាណ ៣៨០,០០០ នាក់ទៀតបានស៊ូស្លាប់យ៉ាងវេទនា ឬបាត់ខ្លួន ហើយ ១០០,០០០ នាក់ឯទៀតត្រូវរុស្ស៊ីចាប់ជាឈ្លើយសឹក។{{sfn|Upshall|p=17|1993}} ក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងនិងគ្នីគ្នាមួយចំនួនក៏បានរត់ចេញទៅមុនកងទាហានដែលកំពុងដកថយឯទៀត សម្ដៅត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញ ដើម្បីរៀបចំកងកម្លាំងការពារត្រៀមទប់ទល់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលកំពុងច្រានចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីដោយបារាំងនេះបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែលកងទ័ពបារាំងមួយក្រុមចុងក្រោយបានថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ ភាគីរុស្ស៊ីបានបាត់បង់កម្លាំងសរុបប្រមាណ ២១០,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែខុសពីបារាំង ដោយសារសមរភូមិប្រយុទ្ធគឺស្ថិតនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីស្រាប់ ដូច្នេះពួកគេងាយនឹងជំនួសកងទ័ពដែលបានបាត់ទៅជាមួយនឹងកងទ័ពជំនួយថ្មីក្នុងពេលដ៏ខ្លី។ បើវិភាគទៅ រាល់ទាហានបារាំងចំនួនប្រាំមួយនាក់ដែលចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ី មានតែម្នាក់គត់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីបានវិញដោយនៅមានសល់ដង្ហើម។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ, ១៨១២–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ}} ដោយមើលឃើញពីឱកាសយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុង រដ្ឋព្រុស ស៊ុយអែត និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនទៀតក៏បានប្តូរសម្ព័ន្ធភាពមកចូលរួមជាមួយរុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងបណ្ដាប្រទេសផ្សេងៗដែលប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pages=431–474}} ដោយ‌ឮបែបនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏ប្តេជ្ញាបង្កើតទ័ពថ្មីដែលមានទំហំធំដូចនឹងកងទ័ពដែលព្រះអង្គបានដឹកនាំចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ីពីមុនអញ្ចឹងដែរ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់ក៏បានកសាងពង្រីកកម្លាំងយ៉ាងឆាប់រហ័សពីភាគខាងកើតពី​ ៣០,០០០ ទៅ ១៣០,០០០ នាក់ ហើយចុងក្រោយឡើងរហូតដល់ ៤០០,០០០ នាក់។ កងទ័ពណាប៉ូលេអុង​បាន​ប្រល័យទាហានសត្រូវស្លាប់អស់ ៤០,០០០ នាក់​ក្នុង[[សមរភូមិលូតសិន (១៨១៣)|​សមរភូមិលូតសិន]]​ (២ ឧសភា ១៨១៣) និង[[សមរភូមិបោត៍សិន|បោត៍សិន]] (២០–២១ ឧសភា ១៨១៣)។ សមរភូមិទាំងពីរមានកម្លាំងប្រយុទ្ធសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យមានឈ្មោះជាជម្លោះដ៏ធំបំផុតពីរនៅក្នុងសង្រ្គាម។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ក្លេមែនស៍ វន មេតទ័រនីច]]នៃអូទ្រីសបានផ្តល់សំណើមួយទៅឱ្យណាប៉ូលេអុង ដែលគេនិយមហៅថា [[សំណើហ្វ្រាំងហ្វឺត]]។ ក្នុងសំណើនោះ ក្រុមអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងអនុញ្ញាតឱ្យណាប៉ូលេអុងបន្តគង់ជាព្រះអធិរាជដដែរ ប៉ុន្តែទំហំទឹកដីប្រទេសបារាំងនឹងត្រូវកាត់ស្របតាមព្រំដែនកាលមុនសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើម ហើយបារាំងត្រូវបោះបង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ និងហុល្លង់។ ដោយមានទំនុកចិត្តថានឹងយកឈ្នះសង្រ្គាម ណាប៉ូលេអុងក៏បានបដិសេធមិនទទួលយល់ស្របនឹងសំណើនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ នៅពេលដែលអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយខិតជិតដល់ទីក្រុងប៉ារីស ណាប៉ូលេអុងទីបំផុតក៏បានយល់ព្រមនឹងសំណើនោះ ប៉ុន្តែវាបានហួសពេលទៅហើយ ខណៈសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជូនសំណើថ្មីមួយទៀតដែលមានលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងជាងមុនឆ្ងាយ។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg|thumb|[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]មានទាហានចូលរួមប្រយុទ្ធរហូតដល់ទៅ ៦០០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យវាក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមដ៏ធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១។]] ងាកមកឧបទ្វីបអ៊ីបេរីវិញ កងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[អទ័រ វែស្លី]]បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសអេស្ប៉ាញនៅដើមឆ្នាំ១៨១២ រហូតដល់ដណ្ដើមបានទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក៏ត្រូវដកថយមកព័រទុយហ្កាល់វិញបន្ទាប់ពីបារាំងបានប្រមូលកម្លាំងថ្មីចូលមកគ្រប់គ្រងអេស្ប៉ាញម្តងទៀត។{{sfn|Young|Lawford|2015}} លោកវេស្លីបានប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រដោយផ្លាស់ទីមូលដ្ឋានផ្គត់ផ្គង់ពីទីក្រុង[[លីស្បោន]]ក្នុងប្រទេសព័រទុយហ្កាល់មកទីក្រុង[[សានតាន់ឌែរ]]នៅភាគខាងជើងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ជាលទ្ធផល នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា កងកម្លាំងរួមព័រទុយហ្កាល់ អង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញបានច្បាំងឈ្នះនឹងបារាំងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]] ជាហេតុនាំឱ្យរបបរណបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញក្រោមព្រះចៅ[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ដួលរលំភ្លាមៗ ហើយបារាំងក៏បានដកថយឆ្លងជួរភ្នំភីរីនីស៍ចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញ។{{sfn|Glover|1963}} ពីថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ភាគីទាំងសងខាងបានប្រកាសបទឈប់បាញ់ដើម្បីសម្រួលដល់កងកម្លាំងទាហានរៀងៗខ្លួនក្រោយពីច្បាំងគ្នាឥតឈប់ឈរយ៉ាងយូរស្លាប់អស់ទាហានមួយភាគបួននៃកម្លាំងមួយលាននាក់សរុប។ ក្នុងអំឡុងពេលសមរភូមិសង្គ្រាមកំពុងចុះស្ងប់ស្ងាត់ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានចរចាបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យអូទ្រីសចេញប្រឆាំងនឹងបារាំងជាចំហឡើងវិញ។ កងទ័ព​អូទ្រីសចម្បង​ពីរ​ក្រុមបានចេញច្បាំងដែលមានកម្លាំងសរុបទាំងអស់ចំនួន ៣០០,០០០ នាក់​។ ការចូលរួមជាថ្មីរបស់អូទ្រីសបាននាំឱ្យចំនួនទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តនៅភាគខាងកើតហក់ឡើងដល់ ៨០០,០០០ នាក់បូករួមទាំងកម្លាំងជំនួយពីក្រោយចំនួន ៣៥០,០០០ បន្ថែមទៀត។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:General Nansouty at the battle of Hanau.jpg|thumb|left|[[សមរភូមិហាណូវ]] (៣០–៣១ តុលា ១៨១៣) រវាងកងកម្លាំងរួមអូទ្រីស-បាវីយែរ នឺងបារាំង។]] រីឯណាប៉ូលេអុងវិញទ្រង់បានប្រមូលកម្លាំងទ័ពថ្មីសរុប ៦៥០,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៥០,០០០ នាក់ស្ថិតនៅក្រោមព្រះរាជបញ្ជាការរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់ ខណៈ ១២០,០០០ នាក់ទៀតស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] ហើយ ៣០​,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតនៅក្រោមដាវូត៍។ កងកម្លាំងបារាំងទាំងប៉ុន្មានទៀតភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីសហព័ន្ធរ៉ាំង ពិសេសពីសាចសិន និងបាវីយែរ។ ចំពោះសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅអ៊ីតាលីវិញ គេបានបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់ដើម្បីជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរី កងទ័ពបារាំងចន្លោះពី ១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់បានកំពុងដកថយមកបារាំងវិញ ខណៈកងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់នៅអេស្ប៉ាញកំពុងពង្រឹងចំនួនបន្តិចម្តងៗឡើងដល់ ១០០,០០០ នាក់។​ សរុបមក កងកម្លាំងបារាំងសរុបប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់ត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានចំនួនសរុបរហូតដល់ទៅ ១,៨០០,០០០ នាក់ (រាប់ទាំងកម្លាំងជំនួយកំពុងប្រមូលផ្ដុំតាមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួន)។ គួរចំណាំដែរថាតួលេខទាំងនេះមានភាពមិនប្រក្រតីបន្តិចបន្តួច ដោយសារតែកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ដែលប្រយុទ្ធឱ្យបារាំងភាគច្រើនមិនបានចេញប្រយុទ្ធអស់ពីសមត្ថភាពឡើយ ហើយតែងតែប៉ងរត់ចោលជួរទៅខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ដូច្នេះ គេអាចនិយាយបានដែរថា ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានពឹងផ្អែកលើកម្លាំងទាហានមិនលើសពី ៤៥០,០០០ នាក់ទេនៅខាងសមរភូមិអាល្លីម៉ង់ ពោលទាហានទ្រង់មួយនាក់ត្រូវប្រឈមនឹងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនបួននាក់។{{sfn|Riley|2013|p=206}} បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បានបញ្ចប់ ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិឌ្រែសអ៊ែន|ឌ្រែសអ៊ែន]]ដោយទទួលបាននូវជ័យជម្នះយ៉ាងឱឡារិកថ្វីបើកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួនមានចំនួនតិចជាងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តក្ដី។ តែទោះជាយ៉ាងណា បារាំងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅប្រយុទ្ធបន្តបន្ទាប់ដោយសារតែដំណើរដ៏យឺតយ៉ាវរបស់កម្លាំងណាប៉ូលេអុងក្នុងការបោះជំហានបន្តប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ បូករួមទាំងភាពបរាជ័យរបស់ឧត្តមសេនីយ៍យោធាបារាំងនៅក្នុងសមរភូមិផ្សេងៗទៀត។ នៅឯ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ក្នុងរដ្ឋសាចសិន (១៦–១៩ តុលា ១៨១៣) ទាហានបារាំងប្រមាណ ១៩១,០០០ នាក់បានចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៣០០,០០០០ នាក់ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យបារាំងដកថយកម្លាំងខ្លួនចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសបារាំងវិញ។ ក្រោយពីបារាំងបានដកថយចេញពីអាល្លឺម៉ង់អស់ សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅភាគខាងជើងគឺអាណាចក្រ[[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]ក៏ត្រូវបាន[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងឃីល|សម្ព័ន្ធមិត្តប្រួតវាយរហូតសុំទទួលចុះចាញ់]]។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=Leipzig 1813: The Battle of the Nations |url=https://archive.org/details/leipzig181300pete |year=1993}}</ref> [[File:Russparis.jpg|thumb|ពលទាហានរុស្ស៊ីដើរចូលរាជធានីប៉ារីស, ៣១ មីនា ១៨១៤]] ណាប៉ូលេអុងបានប្រឹងដឹកនាំទ័ពការពារប្រទេសជាតិទ្រង់ ប៉ុន្តែដោយសារគ្មានកម្លាំងប្រៀបនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ត្រូវទាហានសត្រូវវាយស្ទើរផ្ទប់។ ទីបំផុត កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលដល់ទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤។ ក្នុងអំឡុងដំណើរទប់ទល់នឹងសម្ព័ន្ធមិត្តពីទីក្រុងប៉ារីសដែលគេនិយមហៅថា[[យុទ្ធនាការប្រាំមួយថ្ងៃ]]នោះ ណាប៉ូលេអុងបានច្បាំងឈ្នះសត្រូវជាច្រើនលើកច្រើនសារដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងមិនដល់ ៧០,០០០ នាក់នោះទេ (ខណៈទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តមានជាងកន្លះលាននាក់) តែទោះយ៉ាងណា វាក៏នូវតែមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរសត្រូវដ៏សែនសន្ធឹកសន្ធាប់។ នៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាឆាម៉ង់]] (ថ្ងៃទី៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤) ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាទម្រង់សម្ព័ន្ធភាពខ្លួនរហូតដល់យកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងទាំងស្រុង ពោលគឺពេលណាប៉ូលេអុងសុំចុះចាញ់។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ថ្វីបើទីក្រុងប៉ារីសកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ និងដួលរលំបណ្ដើរៗ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទ្រង់នូវតែប្តេជ្ញាបន្តដឹកនាំប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ។ ក្នុងអំឡុងយុទ្ធនាការនោះដូចគ្នា ទ្រង់បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយប្រកាសកេណ្ឌកម្លាំងទាហានថ្មីចំនួន ៩០០,០០០ នាក់បន្ថែម ប៉ុន្តែមានដោយសារពេលវេលាមានខ្លី និងភាពវឹកវរក្នុងរាជធានី ទ្រង់ក៏ចាប់ផ្ដើមដឹងខ្លួនបន្តិចម្តងៗថាជ័យជម្នះនឹងមិនអាចកើតមានទៀតឡើយទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ។ ព្រះអង្គក៏បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យចុះពីរាជបល្ល័ង្កនៅថ្ងៃទី៦ មេសា ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅអ៊ីតាលី ផ្នែកខ្លះនៃអេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់បានកំពុងរលត់បណ្ដើរៗ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} បទឈប់បាញ់មួយក៏ត្រូវបានចុះរវាងបារាំង និងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ទីបំផុត [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]មួយក៏ត្រូវបានចុះនៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤ ដោយបញ្ចប់សង្គ្រាមជាស្ថាពរ។ ថ្នាក់ដឹកនាំនៃមហាអំណាចខាងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ព្រមព្រៀងគ្នានិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅកោះ[[អែលបា]]ក្បែរប្រទេសអ៊ីតាលី រួចបានស្ដាររាជអំណាចរបស់[[រាជវង្សបួរបុង]]នៅបារាំងឡើងវិញដោយមាន[[ល្វីទី១៨]] ជាព្រះមហាក្សត្រ។ បន្ទាប់មក មហាអំណាចទាំងនោះក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ]] (១១ មេសា ១៨១៤) ហើយបានបើកសម័យប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីគូរផែនទីព្រំដែនទ្វីបអឺរ៉ុបឡើងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ, ១៨១៥== {{Main|មួយរយថ្ងៃ}} [[File:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|thumb|left|លោកវែល្លីងតុននៅក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ (១៨១៥) គឺជាជម្លោះចុងក្រោយរវាងបារាំង នឹងមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តមានដូចជា ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី ព្រុស ស៊ុយអែត ស្វីស អូទ្រីស ហុល្លង់ និងរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗមួយចំនួន។ ព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងសង្គ្រាមដែលគេនិយមស្គាល់ថាមួយរយថ្ងៃនោះបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានរត់គេចព្រះកាយពីអែលបា ហើយបានធ្វើដំណើរចូលមកដល់ទីក្រុង[[កានណ៍]]នៃប្រទេសបារាំងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥។​ ព្រះអង្គបានបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងប៉ារីស ដោយទទួលបានការស្វាគមន៍និងគាំទ្រពីមហាជនទូទៅ ដោយខ្លះបានជូនដំណើរអមព្រះអង្គរហូតដល់រាជធានីទៀតផង។ ណាប៉ូលេអុង និងក្រុមអ្នកគាំទ្រទ្រង់បានផ្តួលទម្លាក់ព្រះចៅ[[ល្វីទី១៨]] ពីរាជបល្ល័ង្ក។ ដោយឃើញដូច្នេះ ប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បាន​ចាប់ផ្ដើមប្រមូល​កេណ្ឌទ័ពភ្លាមៗដើម្បី​ត្រៀមប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងម្តងទៀត។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានកេណ្ឌទាហានសរុបចំនួន ២៨០,០០០ នាក់ ដោយព្រះអង្គបានបន្តបែងចែកទៅជាកងពលតូចៗ។ បន្ថែមលើកងទ័ពអាជីពចំនួន ៩០,០០០ នាក់ ព្រះអង្គបានអំពាវនាវដល់អតីតយុទ្ធជនពីសមរភូមិសង្គ្រាមមុនៗជាង ២៥០,០០០​ នាក់ ហើយបានចេញក្រឹត្យកំណែនមនុស្សប្រមាណ ២,៥ លាននាក់ចូលទៅក្នុងជួរកងយោធាបារាំង ក៏ប៉ុន្តែចុងក្រោយក្រឹត្យនោះមិនបានចាត់អនុវត្តឡើយ។ កម្លាំងថ្មីរបស់ណាប៉ូលេអុងត្រូវត្រៀមប្រឈមនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៧០០,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះសម្ព័ន្ធមិត្តបានគ្រោងបញ្ជូនទាហានសរុបមួយលាននាក់ទៅជួរមុខ គាំទ្រដោយកងយោធភូមិចំនួន ២០០,០០០ នាក់រួមទាំងកម្លាំងភស្តុភារ និងជំនួយផ្សេងៗទៀត។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពភូមិភាគខាងជើងប្រមាណ ១២៤,០០០ នាក់ទៅផ្ដើមការវាយប្រហារលើប្រទេសបែលហ្ស៊ិក។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=The Waterloo Campaign: Wellington, His German Allies and the Battles of Ligny and Quatre Bras |year=2006}}</ref> គោលដៅណាប៉ូលេអុងលើកនេះគឺវាយបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមុនពេលសត្រូវអាចបង្រួមកម្លាំងគ្នាទាន់ វាយអង់គ្លេសចេញទៅដែនសមុទ្រ និងវាយព្រុសឱ្យធ្លាក់ចេញពីសង្គ្រាម។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបំបែកកងទ័ពអង់គ្លេស-ហុល្លង់ដែលកំពុងត្រៀមប្រជុំគ្នាដូចដែលខ្លួនគិតមែន ខណៈព្រុសវិញបានបង្កើនមានការប្រុងប្រយ័ត្នជាងមុន ដោយបញ្ឈរជើងកម្លាំងខ្លួនតែ ៧៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ[[លីនី (បែលហ្ស៊ិក)|លីនី]]ក្នុងប្រទេសបែលហ្ស៊ិកដដែរ។ ព្រុសបានបញ្ជូនកងអង្គទ័ពទីមួយរបស់ខ្លួនទៅប្រយុទ្ធនឹងបារាំងអស់ពេញមួយថ្ងៃនៅខាងក្រៅភូមិលីនីក្នុងបំណងពន្យាដំណើរទ័ពណាប៉ូលេអុង។ មួយថ្ងៃក្រោយមកគឺនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ កងទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានរុលទៅចូលភូមិលីនីដោយបង្ខំឱ្យព្រុស[[សមរភូមិលីនី|ប្រយុទ្ធក្នុងបរិវេណភូមិនោះតែម្តង]] មុនពេលពួកគេដកថយដោយក្ដីអាម៉ាស់។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងភូមិភាគខាងជើងបារាំងមួយក្រុមក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែល នីយ]]បានបញ្ឈប់ដំណើរកងកម្លាំងជំនួយរបស់អង់គ្លេសក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកវែល្លីងតុនបានដោយជោគជ័យនៅ[[សមរភូមិកេទរ៍ប្រា|កេទរ៍ប្រា]]។ ដោយកាត់ផ្ដាច់ពីកម្លាំងព្រុស វែល្លីងតុនក៏បានបញ្ជាទ័ពខ្លួនឱ្យដកថយទៅដីខ្ពស់ក្បែរភូមិ[[មូងសាំងហ្សង់]] តែប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រពី[[វ៉ាត់ធឺលូ (បែលហ្ស៊ិក)|ភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Waterloo Campaign map-alt3.svg|thumb|upright=1.35|(ជាភាសាអង់គ្លេស) ផែនទីបង្ហាញពីយុទ្ធនាការវ៉ាត់ធឺលូ]] ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានបែរមកដឹកនាំទ័ពបម្រុងវិញដោយទុកឱ្យកម្លាំងទ័ពចម្បងនៅក្រោមបញ្ជាលោកសេនាប្រមុខ[[អេម៉ានុយអែល ដឺក្រូឈី|ក្រូឈី]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាទ័ពបម្រុងទៅបញ្ចូលរួមជាមួយកម្លាំងសេនាប្រមុខនីយក្នុងគោលបំណងប្រដេញតាមកងទ័ពលោកវែល្លីងតុន។ ខុសពីការគណនានិងប៉ាន់ស្មានរបស់ក្រូឈីនិងណាប៉ូលេអុង កងកម្លាំងព្រុសបានប្រមូលផ្ដុំតម្រៀបតាមក្បួនឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្រុង[[វ៉ាវរ]]។ ខណៈពេលដែលកងពលទី៤ ទី១ និងទី២ របស់ព្រុសបានកំពុងសម្រុកទៅកាន់វ៉ាត់ធឺលូ កងពលព្រុសទី៣ បានបិទផ្លូវពីត្រើយម្ខាងនៃទន្លេរារាំងមិនឱ្យកម្លាំងជំនួយបារាំងរបស់ក្រូឈីចូលជួយណាប៉ូលេអុង។ កម្លាំងជំនួយបន្ទាន់ក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រូឈីនោះក៏បានខិតខំវាយបំបែកកងការពារព្រុសដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជារបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[យ៉ូហាន វនធីលម៉ាន|វនធីលម៉ាន]]នៅទីក្រុង[[សមរភូមិវ៉ាវរ|វ៉ាវរ]] (១៨–១៩ មិថុនា) ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យ ប៉ុន្តែវាត្រូវយឺតពេល ១២ ម៉ោងរួចទៅហើយ។ ជាចុងក្រោយ កងកម្លាំងការពារព្រុសប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់នោះបានរារាំងកម្លាំងជំនួយបន្ទាន់របស់បារាំងចំនួន ៣៣,០០០ នាក់បានដោយជោគជ័យ។ នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ|សមរភូមិធំវ៉ាត់ធឺលូ]] ណាប៉ូលេអុងបានពន្យារពេលផ្តើមប្រយុទ្ធអស់រយៈពេលជាច្រើនម៉ោងដោយត្រូវរង់ចាំឱ្យសំណើមទឹកភ្លៀងពីយប់មុនស្ងួតអស់។ មកដល់ពេលរសៀល កងទ័ពបារាំងមិនបានទទួលផលអ្វីទាំងអស់ក្នុងការប្រដេញកម្លាំងវែល្លីងតុនចេញពីទីខ្ពស់ដែលពួកគេកំពុងឈរជើង។ នៅពេលកម្លាំងព្រុសចូលមកដល់ ពួកគេក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារលើកម្លាំងបារាំងម្តងហើយម្តងទៀត។ យុទ្ធសាស្ត្រដើមរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងការបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង ហើយកំណើនចំនួនទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយកន្ទ្រុបបារាំងរហូតដល់ដកថយ។<ref>{{Cite web |title=Napoleonic Wars {{!}} Summary, Combatants, & Maps {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207144711/https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |url-status=live }}</ref> ក្រោយចាញ់នៅវ៉ាត់ធឺលូ លោកសេនាប្រមុខក្រូឈីក៏បានដឹកនាំទ័ពត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញដោយជោគជ័យ ខណៈលោកដាវូត៍បានរៀបចំកម្លាំងចំនួន ១១៧,០០០ នាក់ត្រៀមការពាររាជធានី។ កម្លាំងលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដូមីនីក វ៉ង់ដាម|វ៉ង់ដាម]]នៅក្រៅទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត[[សមរភូមិអ៊ីស៊ី|វាយបំបែក]]នាំឱ្យបារាំងផ្ដើមការចរចាសុំចុះចាញ់។ [[File:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|thumb|upright=1.15|ទ័ពសេះបារាំងសម្រុកចូលទៅវាយទ័ពស្កុតរបស់អង់គ្លេសក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] បីថ្ងៃក្រោយបរាជ័យនៅវ៉ាត់ធឺលូ ណាប៉ូលេអុងក៏យាងត្រឡប់ចូលប៉ារីសវិញដោយរំពឹងថាប្រជាជនបារាំងនឹងផ្ដើមចលនាតស៊ូជាតិប្រឆាំងនឹងបរទេស ក៏ប៉ុន្តែ​ផ្ទុយទៅវិញ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានស្ថាប័នសភា​ទាំងពីរថ្នាក់ និងរួមទាំង​សាធារណជន​ជាទូទៅ​កើតកំហឹងលែងពេញ​ចិត្ត​នឹងព្រះអង្គ។ ដោយលែងមានការគាំទ្រតទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានដាក់រាជ្យជាលើកទីពីរនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ ហើយនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ណាប៉ូលេអុងក៏បានប្រគល់ខ្លួនឱ្យកងអស្សនិកអង់គ្លេសនៅទីក្រុង[[រ៉ូឆេហ្វត៍ (ឆារ៉ង់ត៍-ម៉ារីធីម)|រ៉ូឆេហ្វត៍]]។ បន្ទាប់មក កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បានចាប់​និរទេស​ណាប៉ូលេអុងទៅ​កោះ[[សាំងហេលីណា]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងត្បូង​ ជាទីដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គត​នៅ​ថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨២១។ នៅតំបន់ខាងអ៊ីតាលីវិញ ព្រះរាជាណាប្លេសព្រះនាម[[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]] ថ្វីបើចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងណាប៉ូលេអុងនៅយុទ្ធនាការមុនៗក្ដី ត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តលើកលែងបន្តឱ្យកាន់អំណាចជាស្តេចណាប្លេស ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពេលណាប៉ូលេអុងត្រឡប់ពីនិរទេសនៅអែលបាវិញ មូរ៉ាតក៏បានសម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពជាថ្មីជាមួយណាប៉ូលេអុង បង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមណាប៉ូលីតាន]]ឡើង (ខែមីនាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥)។ ដោយសង្ឃឹមថានឹងស្វែងរកអ្នកគាំទ្រក្នុងចំណោមក្រុមជាតិនិយមអ៊ីតាលីដែលកាលនុះកំពុងតែខ្លាចឥទ្ធិពលរាជវង្សហាបស្បួកចូលអ៊ីតាលី មូរ៉ាតក៏បានចេញ[[សេចក្តីប្រកាសរីមីនី]] អំពាវនាវឱ្យអ្នកជាតិនិយមអ៊ីតាលីចូលធ្វើសង្រ្គាម។ សេចក្ដីប្រកាសនោះបាន​បរាជ័យ ហើយ​មិនយូរប៉ុន្មាន​ កម្លាំង​អូទ្រីស​ក៏បាន​វាយ​ឈ្នះទ័ពមូរ៉ាតនៅក្នុង​[[សមរភូមិតូលិនធីណូ]] (២–៣ ឧសភា ១៨១៥) ​បង្ខំ​ឱ្យមូរ៉ាតរត់លាក់ខ្លួន។ [[រាជវង្សបួរបុង-ស៊ីស៊ីល៍ពីរ|រាជវង្សបួរបុងអ៊ីតាលី]]ក៏ត្រឡប់មកកាន់អំណាចនៅណាប្លេសវិញនៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ មូរ៉ាតមិនអស់ចិត្តក៏បានព្យាយាមដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កមកវិញ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីត្រូវបរាជ័យ ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានគេកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយបាញ់សម្លាប់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨១៥។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |title=Treaties of Paris {{!}} Congress of Vienna, European Balance of Power, Peace of Paris {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Treaties-of-Paris-1814-1815 |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com }}</ref> ==ឥទ្ធិពលនយោបាយ== សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបាននាំមកនូវគំនិត និងបម្លាស់ប្តូរខាងផ្នែកនយោបាយជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិអឺរ៉ុប ប៉ុន្តែចំពោះបារាំងខ្លួននៅតែស្ថិតក្រោមរាជវង្សបួរបុងចាស់ដដែរក្រោយស្ដារឡើងវិញ។ ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ណាប៉ូលេអុងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីមួយភាគធំនៃតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសអឺរ៉ុបដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចបារាំងបានទទួលរងនូវឥទ្ធិពលនយោបាយកើតចេញពីបដិវត្តន៍បារាំងរួមមាន អំណាចប្រជាធិបតេយ្យ ដំណើរការនីតិវិធីក្នុងតុលាការ លុបបំបាត់សេវកជន កាត់បន្ថយអំណាចព្រះវិហារកាតូលិក និងការទាមទារឱ្យមានការកំណត់អំណាចរាជាធិបតេយ្យក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ កំណើនសំឡេងរបស់ពួកវណ្ណៈកណ្តាលរួមជាមួយនឹងកំណើនពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មបានធ្វើឱ្យការស្តាររបបចាស់មុនសង្គ្រាមមានការលំបាកខ្លាំងដោយរាជអំណាចអឺរ៉ុបត្រូវបង្ខំរក្សាកំណែទម្រង់មួយចំនួនដែលបានប្រកាសអនុម័តកាលសម័យណាប៉ូលេអុង។ [[File:Europe 1815 map en.png|thumb|upright=1.4|ព្រំដែនប្រទេសក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបក្រោយសមាជវីយែនបានសម្រេច (១៨១៥)]] សម្រាប់បារាំង កាលដែលត្រូវជាប់ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាប់ៗគ្នាអស់ជាច្រើនឆ្នាំបែបនេះបានធ្វើឱ្យប្រទេសខ្លួនធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមជាលំដាប់ ពិសេសក្រោយពី[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានអនុម័តនូវ "[[តុល្យភាពអំណាច]]" ដែលតម្រូវឱ្យមហាអំណាចអឺរ៉ុបមានអំណាចឥទ្ធិពលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា មិនមាននរណាឈរលើនរណា។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ទឹកដីរាជាណាចក្រព្រុសចាស់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសថែមទាំងបានទទួលនូវទឹកដីមួយកំណាត់ធំពីប៉ូឡូញ និងសាចសិនទៀតផង។ ការរីកលូតលាស់នៃទឹកដីនេះបានធ្វើឱ្យព្រុសក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចថ្មីមួយទៀតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ដើម្បីឱ្យតុល្យភាពអំណាចមានប្រសិទ្ធភាព សមាជវីយែនបានកាត់តំបន់រ៉ាំង និងវែស្តហ្វាលីឱ្យព្រុសបន្ថែម។ ទឹកដីថ្មីៗទាំងនេះបានប្រែសេដ្ឋកិច្ចព្រុសពីរដ្ឋពឹងលើវិស័យកសិកម្មទៅរដ្ឋឧស្សាហកម្មដ៏លេចធ្លោមួយនៃសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref name="auto3" /> ចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានលេចខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប ខណៈកងនាវាខ្លួននៅបន្តរក្សាឧត្តមភាព និងកិត្យានុភាពល្បីល្បាញរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។<ref name="The Royal Navy" /> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លទ្ធិជាតិនិយមក៏បានផុសឡើង និងបន្តរីករាលដាលនៅពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រជាប្រិយភាពនៃជាតិនិយមបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង និងបាននាំមកនូវបម្លាស់ប្តូរក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំមកទ្វីបអឺរ៉ុបដោយក្នុងនោះ រដ្ឋប្រទេសមួយចំនួនត្រូវរលំរលាយទាំងស្រុង ខណៈរដ្ឋប្រទេសថ្មីមួយចំនួនបានផុសឡើងស្នងបន្តពីរដ្ឋរបបចាស់។ មួយវិញទៀត របបអំណាចសក្តិភូមិ និងអភិជនាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយមនោគមវិជ្ជាជាតិដែលផ្អែកលើពូជកំណើតដើម និងវប្បធម៌រួមតែមួយ។ រជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់បូណាប៉ារត៍នៅអឺរ៉ុបបានសាបព្រួសគ្រាប់ពូជសម្រាប់រដ្ឋប្រជាជាតិថ្មីធំៗចំនួនពីរគឺ [[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]តាមរយៈការបង្រួបបង្រួមក្សត្របុរី និងរដ្ឋនគរតូចៗ។ នៅភាគខាងជើងវិញ ដាណឺម៉ាកត្រូវបានបង្ខំកាត់ទឹកដីន័រវែសឱ្យទៅប្រទេសស៊ុយអែតទុកជាសំណងសម្រាប់ការបាត់បង់ហ្វាំងឡង់ទៅរុស្ស៊ី (ដោយមានការយល់ស្របពីសមាជិកសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងអស់) ក៏ប៉ុន្តែដោយសារន័រវែសមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្ទាល់ខ្លួនស្រាប់ (ក្រោយបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤) ប្រទេសស៊ុយអែតក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត–ន័រវែស|សង្គ្រាមវាយយក]]ផ្ទាល់តែម្តង។ សង្រ្គាមនោះមានរយៈពេលខ្លីពីចន្លោះថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយជ័យជម្នះក៏បានទៅប្រទេសស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យន័រវែសចូលជា[[ស៊ុយអែត–ន័រវែស|ឯកត្តសហភាពជាមួយស៊ុយអែត]]។ [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងទុកជា​រដ្ឋ​ទ្រនាប់​នឹង​​បារាំង​ ប៉ុន្តែដល់ឆ្នាំ១៨៣០ វាក៏បាន​រំលាយផ្ដាច់ចេញ​ជាប្រទេសហុល្លង់ និងបែលហ្ស៊ិកពីរផ្សេងគ្នា។<ref>{{Cite book |last1=Gingras |first1=Yves |url=https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |title=Les Transformations des Universités du Xiiie Au Xxie Siècle |last2=Roy |first2=Lyse |year=2006 |isbn=978-2-7605-1914-5 |access-date=31 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715013939/https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |archive-date=15 July 2021 |url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៃបណ្ដារដ្ឋអាណានិគមនៅអាមេរិកឡាទីនពីប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ ភ្លើងសង្គ្រាមនៅប៉ែកអឺរ៉ុបបាន​ធ្វើ​ឱ្យរដ្ឋបាល និង​អំណាច​យោធា​របស់​អេស្ប៉ាញ​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយជាលំដាប់ ជាពិសេស​ក្រោយ​[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]។ ចលនា​បះបោរ​ប្រឆាំងនឹងរបបអាណានិគមជា​ច្រើន​នៅផ្ទុះឡើងនៅទឹកដី​អាមេរិក​ក្រោមអាណានិគមអេស្ប៉ាញ រួចក៏បានបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំងអេស្ប៉ាញ|មហា​សង្គ្រាមដណ្ដើម​ឯករាជ្យ]]។ ចំពោះទឹកដីអាណានិគមព័រទុយហ្កាល់វិញដូចជាប្រេស៊ីលជាដើម បានទទួលនូវស្វ័យភាពកាន់តែធំជាងមុន ពិសេសបន្ទាប់ពីព័រទុយហ្កាល់បានប្តូរទីអាសនៈរាជវង្សមកតាងនៅប្រេស៊ីល។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះក៏ជាមូលហេតុមួយជំរុញឱ្យកើត[[បដិវត្តន៍សេរីនិយមឆ្នាំ១៨២០|បដិវត្តន៍សេរីនិយម]]នៅព័រទុយហ្កាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ និង[[ឯករាជ្យភាពនៃប្រេស៊ីល|ឯករាជ្យភាពនៃប្រទេសប្រេស៊ីល]]នៅឆ្នាំ១៨២២។ សតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ៗបាននាំមកនូវភាពស្ងប់ស្ងាត់លើមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក{{sfn|Keeling|1999|p=39}} ដែលជាកត្តាចម្បងនាំឱ្យកើតមានចលនាចំណាកស្រុកអន្តរទ្វីបដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite book|last=Scott|first=Franklin D.|title=The Peopling of America: Perspectives of Immigration|year=1984|page=24}} {{cite book|last=Hansen|first=Marcus|title=The Atlantic Migration|url=https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans|year=1940|pages=[https://archive.org/details/atlanticmigratio0000hans/page/79 79]–106|postscript=,}}}}</ref> លំហូរជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើននាក់បាននាំឱ្យចំនួនប្រជាជននៅសហរដ្ឋអាមេរិកហក់ឡើងរាប់ស្ទើរមិនអស់ (កំណត់ត្រាខ្ពស់បំផុតគឺឡើង ១.៦ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ១៨៥០–៥១){{sfn|Keeling|2007|pages=267–268}} ដោយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ គេរកឃើញថាប្រជាជនអឺរ៉ុបប្រមាណ ៣០ លាននាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។{{sfn|Jones|1992|pp=78–79}} == កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last=Bell |first=David Avrom |url=https://books.google.com/books?id=Pw5jup_LyHAC |title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know it |date=2007 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-34965-4}} * {{Citation |last=Canales |first=Esteban |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 1808–1814: demografía y guerra en España |url=http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |year=2004 |publisher=Autonomous University of Barcelona |access-date=8 February 2025 |archivedate=15 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100415065418/http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. |date=2017 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-2585-0}} * {{Cite book |last1=Desan |first1=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=jAyeDgAAQBAJ |title=The French Revolution in Global Perspective |last2=Hunt |first2=Lynn |last3=Nelson |first3=William Max |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6747-9}} * {{cite book | last=Dwyer | first=Philip | year=2013 | title=Citizen Emperor: Napoleon in Power| url=https://archive.org/details/citizenemperorna0000dwye }} * {{Cite book |last=Esdaile |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=qOR1NQEACAAJ |title=Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-311628-8}} * {{Cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |url=https://books.google.com/books?id=NpeHCwAAQBAJ |title=The Napoleonic Wars (3): The Peninsular War 1807–1814 |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0975-9}} * {{Cite book |last=Glover |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7R68zQEACAAJ |title=Wellington's Peninsular Victories: Busaco, Salamanca, Vitoria, Nivelle |date=1963 |publisher=Macmillan}} * {{Cite journal |last=Götz |first=Norbert |date=2014-06-06 |title=The Good Plumpuddings' Belief: British Voluntary Aid to Sweden During the Napoleonic Wars |journal=The International History Review |volume=37 |issue=3 |pages=519–539 |doi=10.1080/07075332.2014.918559 |issn=0707-5332 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Grab |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=d48dBQAAQBAJ |title=Napoleon and the Transformation of Europe |date=2003 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-4039-3757-5}} * {{cite book |title=Borodino 1812: Napoleon's great gamble |first=Philip |last=Haythornthwaite |collaboration=Illustrations and graphics by Peter Dennis |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781849086974 |date=20 September 2012 |url=https://books.google.com/books?id=UaW6CwAAQBAJ |via=Google Books |editor1-first=Marcus |editor1-last=Cowper |series=Campaign |volume=246 |publication-place=[[ឡុងដ៍]], [[អង់គ្លេស]], សហរាជាណាចក្រ |access-date=8 February 2025 }} * {{Cite book |last=Jones |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=EVNGNIojGgMC |title=The Cambridge Illustrated History of France |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66992-4}} * {{Cite book |last=Jones |first=Maldwyn Allen |url=https://books.google.com/books?id=r2jUy7SJo04C |title=American Immigration |date=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-40633-6 |editor-last=Boorstin |editor-first=Daniel J.}} * {{Cite book |last=Kagan |first=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=XZdjTr7DCcgC |title=The End of the Old Order: Napoleon and Europe, 1801–1805 |date=2007 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-306-81645-1}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |year=1999 |title=The Transportation Revolution and Transatlantic Migration |journal=Research in Economic History |volume=19}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |date=1 January 2007 |title=Transport Capacity Management and Transatlantic Migration, 1900–1914 |journal=Research in Economic History |publisher=Emerald Group Publishing Limited |volume=25 |pages=225–283 |doi=10.1016/s0363-3268(07)25005-0 |isbn=978-0-7623-1370-9}} * {{Cite book |author1-link=Benjamin Keen |last1=Keen |first1=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=yZIJAAAAQBAJ |title=A History of Latin America |last2=Haynes |first2=Keith |date=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-133-70932-9}} * {{Cite book |last=Leggiere |first=Michael V. |url=https://books.google.com/books?id=twXBAgAAQBAJ |title=Blücher: Scourge of Napoleon |date=2014 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4567-9}} * {{Cite book |last=McLynn |first=Frank |url=https://books.google.com/books?id=FRj1MNP-3xwC |title=Napoleon: A Biography |date=1998 |publisher=Pimlico |isbn=978-0-7126-6247-5}} * {{Cite book |last=Munch-Petersen |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=lP70HAAACAAJ |title=Defying Napoleon: How Britain Bombarded Copenhagen and Seized the Danish Fleet in 1807 |date=2007 |publisher=Sutton |isbn=978-0-7509-4280-5}} * {{Cite book |last=Palmer |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=C3FpAAAAMAAJ&q=Alexander%20I:%20Tsar%20of%20War%20and%20Peace. |title=Alexander I: Tsar of War and Peace |date=1974 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=978-0-297-76700-8}} * {{Cite book |last1=Palmer |first1=R. R. |url=https://books.google.com/books?id=Vmt6CgAAQBAJ |title=A History of the Modern World: 11th Edition |last2=Colton |first2=Joel |last3=Kramer |first3=Lloyd |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Higher Education |isbn=978-0-07-759962-1}} * {{Cite book |last=Payne |first=Stanley G. |url=https://archive.org/details/historyofspainpo00payn |title=A History of Spain and Portugal: Eighteenth Century to Franco |date=1973 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299062705 |volume=2 |location=Madison |access-date=6 February 2025 }} * {{Citation |last=Philo |first=Tom |title=Military and Civilian War Related Deaths Through the Ages |url=http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml/ |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |archive-date=20 April 2010 |accessdate=8 កុម្ភៈ 2025 |archivedate=20 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Riehn |first=Richard K. |url=https://books.google.com/books?id=ZdZnAAAAMAAJ |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |date=1990 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-052731-7}} * {{Citation |last=Riehn |first=Richard K. |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |year=1991 |edition=Paperback |place=New York |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-54302-2}} * {{Cite journal |last=Ryan |first=A. N. |date=1953 |title=The Causes of the British Attack upon Copenhagen in 1807 |url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1953-01_68_266/page/37 |journal=The English Historical Review |volume=68 |issue=266 |pages=37–55 |doi=10.1093/ehr/lxviii.cclxvi.37 |issn=0013-8266}} * {{Cite book |last=Riley |first=J. P. |url=https://books.google.com/books?id=beq3AAAAQBAJ |title=Napoleon and the World War of 1813: Lessons in Coalition Warfighting |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-32135-1}} * {{Cite book |last=Schroeder |first=Paul W. |url=https://books.google.com/books?id=BS2z3iGPCigC |title=The Transformation of European Politics, 1763–1848 |date=1994 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-820654-5}} * {{Cite book |last=Shlapentokh |first=Dmitry |url=https://books.google.com/books?id=eVKOSX0E2bUC |title=The French Revolution and the Russian Anti-Democratic Tradition: A Case of False Consciousness |date=1997 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2397-5}} * {{Cite book |last=Tone |first=John Lawrence |title=War in an Age of Revolution, 1775–1815 |publisher=Cambridge UP |year=2010 |isbn=978-0-521-89996-3 |editor-last=Chickering |editor-first=Roger |page=243 |chapter=Partisan Warfare in Spain and Total War |editor-last2=Förster |editor-first2=Stig |chapter-url=https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=IeQ5AAAACAAJ |title=The Wordsworth Pocket Encyclopedia |date=1993 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-301-9 |editor-last=Upshall |editor-first=Michael}} * {{Citation |last=White |first=Matthew |title=Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century |url=http://necrometrics.com/wars19c.htm#Napoleonic |year=2014 |access-date=8 February 2025}}. ប្រភពនេះបានប្រើឯកសារយោងដូចខាងក្រោម៖ ** {{Citation |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars |year=1916}} ** {{Citation |last=Dumas |first=Samuel |title=Losses of Life Caused By War |year=1923}} ** {{Citation |last=Urlanis |first=Boris |title=Wars and Population |year=1971}} ** {{Citation |last=Payne |first=Stanley G. |title=A History of Spain and Portugal |volume=2}} ** {{Citation |last=Danzer |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Arme-Zeitun }} ** {{Citation |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991}} * {{Cite book |last1=Young |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tOOoCgAAQBAJ |title=Wellington's Masterpiece: The Battle and Campaign of Salamanca |last2=Lawford |first2=J. P. |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-39728-1}} ==អានបន្ថែម== ===សៀវភៅទូទៅ និងឯកសារយោង=== * Bruun, Geoffrey. ''Europe and the French Imperium, 1799–1814'' (1938) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.183653/2015.183653.Europe-And-The-French-Imperium-1799-1814_text.pdf online], political and diplomatic context * Bruce, Robert B. et al. ''Fighting Techniques of the Napoleonic Age 1792–1815: Equipment, Combat Skills, and Tactics'' (2008) [https://www.amazon.com/Fighting-Techniques-Napoleonic-Age-1792%C2%96/dp/0312375875/ excerpt and text search] * Clausewitz, Carl von (2018). ''Napoleon's 1796 Italian Campaign.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-2676-2}} * Clausewitz, Carl von (2020). ''Napoleon Absent, Coalition Ascendant: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 1.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3025-7}} * Clausewitz, Carl von (2021). ''The Coalition Crumbles, Napoleon Returns: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 2.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3034-9}} * Gates, David. ''The Napoleonic Wars 1803–1815'' (NY: Random House, 2011) * Gulick, E.V. "The final coalition and the Congress of Vienna, 1813–15," in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;629–668; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Markham, Felix. "The Napoleonic Adventure" in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;307–336; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Palmer, Alan. ''An Encyclopaedia of Napoleon's Europe'' (Weidenfeld & Nicolson, 1984) {{ISBN|978-0-29778-394-7}} * {{Cite book |last=Pope |first=Stephen |title=The Cassel Dictionary of the Napoleonic Wars |url=https://archive.org/details/casselldictionar0000pope |publisher=Cassel |year=1999 |isbn=0-304-35229-2}} * Ross, Steven T. ''European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe'' (1969) * Ross, Steven T. ''The A to Z of the Wars of the French Revolution'' (Rowman & Littlefield, 2010); 1st ed. was ''Historical dictionary of the wars of the French Revolution'' (Scarecrow Press, 1998) * {{Cite journal |last=Rothenberg |first=Gunther E. |author-link=Gunther E. Rothenberg |year=1988 |title=The Origins, Causes, and Extension of the Wars of the French Revolution and Napoleon |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1988_18_4/page/771 |journal=Journal of Interdisciplinary History |volume=18 |pages=771–793 |doi=10.2307/204824 |jstor=204824 |number=4}} * Rothenberg, E. Gunther. ''The Art of Warfare in the Age of Napoleon'' (1977) * {{Cite book |last=Schneid |first=Frederick C. |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025334 |title=The French Revolutionary and Napoleonic Wars |publisher=Institute of European History |year=2011 |location=Mainz}} * Schneid, Frederick C. ''Napoleon's Conquest of Europe: The War of the Third Coalition'' (2005) [https://www.amazon.com/Napoleons-Conquest-Europe-Coalition-International-ebook/dp/B000VI5O02/ excerpt and text search] * Schneid, Frederick C. ''Napoleonic Wars: The Essential Bibliography'' (2012) [https://www.amazon.com/Napoleonic-Wars-Essential-Bibliography/dp/1597972096/ excerpt and text search] 121 pp. [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no26ashby.pdf online review in H-FRANCE] * Smith, Digby George. ''The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards, and Artillery'' (1998) * Stirk, Peter. "The concept of military occupation in the era of the French Revolutionary and Napoleonic Wars." ''Comparative Legal History'' 3#1 (2015): 60–84. ===ណាប៉ូលេអុង​ និងបារាំង=== * Chandler, David G., ed. ''Napoleon's Marshals'' (1987) short scholarly biographies * Dwyer, Philip. ''Napoleon: The Path to Power'' (2008) [https://www.amazon.com/Napoleon-Path-Power-Philip-Dwyer-ebook/dp/B00280LN5G/ excerpt vol 1] * Elting, John R. ''Swords Around a Throne: Napoleon's Grand Armée'' (1988). * Forrest, Alan I. ''Napoleon's Men: The Soldiers of the Empire Revolution and Empire'' (2002). * Forrest, Alan. ''Conscripts and Deserters: The Army and French Society during Revolution and the Empire'' (1989) [https://www.amazon.com/Conscripts-Deserters-French-Society-Revolution/dp/0195059379/ excerpt and text search] * Gallaher, John G. ''Napoleon's Enfant Terrible: General Dominique Vandamme'' (2008). [https://www.amazon.com/Napoleon%C2%92s-Enfant-Terrible-Dominique-Commanders/dp/0806138750/ excerpt] * Griffith, Paddy. ''The Art of War of Revolutionary France, 1789–1802'' (1998) [https://www.amazon.com/Art-War-Revolutionary-France-1789-1802/dp/1853673358/ excerpt and text search] * Haythornthwaite, Philip J. ''Napoleon's Military Machine'' (1995) [https://www.amazon.com/Napoleons-Military-Machine-Philip-Haythornthwaite/dp/1885119186/ excerpt and text search] * Hazen, Charles Downer. ''The French Revolution and Napoleon'' (1917) [https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922121101/https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon |date=2018-09-22 }} * Nester, William R. ''Napoleon and the Art of Diplomacy: How War and Hubris Determined the Rise and Fall of the French Empire'' (2011). [https://www.amazon.com/Napoleon-Art-Diplomacy-Hubris-Determined-ebook/dp/B006P7PV9W/ excerpt] * Parker, Harold T. "Why Did Napoleon Invade Russia? A Study in Motivation and the Interrelations of Personality and Social Structure," ''Journal of Military History'' (1990) 54#2 pp.&nbsp;131–146 [https://www.jstor.org/stable/1986039 in JSTOR]. * Riley, Jonathon P. ''Napoleon as a General'' (Hambledon Press, 2007) * Mikaberidze, Alexander. ''The Napoleonic Wars: A Global History'' (Oxford University Press) February 2020 * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting for Napoleon: French Soldiers’ Letters 1799–1815'' Pen and Sword Military (2016) * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting the British: French Eyewitness Accounts from the Napoleonic Wars'' Pen and Sword Military (2018) * Geerts, Gérard A. ''Samenwerking en Confrontatie: De Frans-Nederlandse militaire betrekkingen, voornamelijk in Franse tijd'' (Bataafschse Leeuw, 2002) ===តួនាទីព្រុស រុស្ស៊ី និងអូទ្រីស=== * Esdaile, Charles. "The Napoleonic Period: Some Thoughts on Recent Historiography," ''European History Quarterly,'' (1993) 23: 415–432 [https://archive.today/20130202043148/http://ehq.sagepub.com/content/23/3/415.extract online] * Forrest, Alan et al. eds. ''War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture'' (2013) * Gill, John H. "From Great Captains to Common Grognards: research opportunities in Napoleonic military history." ''War & Society'' 41.1 (2022): 69–84. {{doi|10.1080/07292473.2022.2021752}} * Hyatt, Albert M.J. "The Origins of Napoleonic Warfare: A Survey of Interpretations." ''Military Affairs'' (1966) 30#4 pp.&nbsp;177–185. * Linch, Kevin. "War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Social History'' 40#2 (2015): 253–254. * Martin, Jean-Clément. "War Memories. The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Annales Historiques De La Revolution Francaise''. (2015) No. 381. * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VT7fAQAAQBAJ&pg=PA391 |title=Reader's Guide to Military History |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-1-135-95970-8 |editor-last=Messenger |editor-first=Charles |pages=391–427}} evaluation of the major books on Napoleon and his wars published by 2001. * Mikaberidze, Alexander. "Recent Trends in the Russian Historiography of the Napoleonic Wars," ''Journal of Military History'' (2010) 74#1 pp.&nbsp;189–194. ===ប្រភពបឋម=== * Dwyer, Philip G. "Public remembering, private reminiscing: French military memoirs and the revolutionary and Napoleonic wars," ''French Historical Studies'' (2010) 33#2 pp.&nbsp;231–258 [http://fhs.dukejournals.org/content/33/2/231.short online] * Kennedy, Catriona. ''Narratives of the Revolutionary and Napoleonic Wars: Military and Civilian Experience in Britain and Ireland'' (Palgrave Macmillan, 2013) * Leighton, James. ''Witnessing the Revolutionary and Napoleonic Wars in German Central Europe'' (2013), diaries, letters and accounts by civilians [https://wayback.archive-it.org/all/20171020101956/https://academic.oup.com/gh/article-abstract/33/1/142/2726747/Witnessing-the-Revolutionary-and-Napoleonic-Wars Online review] ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|travel information}} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' ដោយ Leo Tolstoy ក្នុង Project Gutenberg * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមបារាំង–អង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះពិភពលោក]] i5ybf33as2sewasljfb2tkvdlkspux3 0 40205 339091 337506 2026-08-19T08:24:35Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339091 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lang|de|Königreich von Preußen}} ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]) |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស |common_name = ព្រុស |status = [[ចក្រភព (ទឹកដី)|អាណាចក្រ]]{{refn|group=ស|[[រដ្ឋនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] (១៨១៥-១៨៦៦)<br>[[រដ្ឋនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង|រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] (១៨៦៧-១៨៧១)<br>[[បញ្ជីរាយរដ្ឋចក្រភពអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋសហព័ន្ធ]]នៅក្នុង[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] (១៨៧១-១៩១៨)}} |empire = ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ |image_flag = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg |flag_type = '''[[ទង់ជាតិព្រុស|ទង់រដ្ឋ]]'''<br/>(១៨០៣–១៨៩២) |image_coat = [[File:Preußischer Adler.svg|85px]] |symbol = |symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករព្រុស|វរលញ្ឆករ]]'''<br/>(១៧០១–១៨៧១) |national_motto = |national_anthem =<br/>''[[បូរូស៊ីយ៉ា|Borussia]]''<br/>"ព្រុស"<br/>(១៨២០–១៨៣០)<br/>{{parabr}}''[[ចម្រៀងនៃព្រុស|Preußenlied]]''<center>"ចម្រៀងនៃព្រុស"<br/>(១៨៣០–១៨៤០)<hr/>'''ព្រះរាជភ្លេង'''<br/>"[[ព្រះរាជសាទរដល់លោកនឹងមកុងជ័យ|Heil dir im Siegerkranz]]"<br />"ព្រះរាជសាទរដល់លោកនឹងមកុងជ័យ"<br/>(១៩៧៥–១៩១៨)<br/>{{parabr}}{{center|[[File:Heil Dir Im Siegerkranz (old recording).ogg]]}} |image_map = Prussia in the German Reich (1871).svg |image_map_caption =ទឹកដីព្រុស (ក្រហម) នៅក្នុង[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៧១–១៩១៨ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ប៊ែរឡាំង]]<br/>[[ខូនីស្សប៊ឺក]] (១៨០៦–១៨០៩) |common_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|ភាសាអាល្លឺម៉ង់]] (ជាផ្លូវការ) |era = [[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី]]<br>[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]] (ដល់ឆ្នាំ១៨៤៨)<br/>[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពីឆ្នាំ១៨៤៨) |title_representative = [[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រព្រុស|ព្រះមហាក្សត្រ]] |representative1 = [[ហ្រ្វេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្វ្រីឌ្រិចទី១]] (ដំបូង) |year_representative1 = ១៧០១–១៧១៣ |representative2 = [[​វិលហែលម៍​ទី២ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែលម៍ទី២]] (ក្រោយ) |year_representative2 = ១៨៨៨–១៩១៨ |title_deputy = [[ប្រធានរដ្ឋមន្រ្តីព្រុស|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី]]{{Refn|group=ស|នៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] (១៨៦៦–១៨៧១) និង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] (១៨៧១–១៩១៨) ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រុសបានក្លាយជាតំណែងតែមួយនឹង[[អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់]]។}} |deputy1 = [[អាដុល ហែនរិច វន អានីម-បោតហ្សិនបួក]] (ដំបូង) |year_deputy1 = ១៨៤៨ |deputy2 = [[ម៉ាក្ស៍ វន បាដ៍]] (ក្រោយ) |year_deputy2 = ១៩១៨ |legislature = [[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]] |house1 = [[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស|ព្រឹទ្ធសភា]] |house2 = [[សភាតំណាងរាស្រ្តព្រុស|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] |year_start = ១៧០១ |year_end = ១៩១៨ |event_start = [[ពិធីបរមរាជាភិសេកនៅអឺរ៉ុប#ព្រុស|ពិធីបរមរាជាភិសេក]]ព្រះអង្គ[[ហ្រ្វេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្រ្វេឌឺរិចទី១]] |date_start = ១៨ មករា |event1 = [[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវរំលាយ |date_event1 = ៦ សីហា ១៨០៦ |event2 = និម្មិតកម្មនៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] |date_event2 = ៨ មិថុនា ១៨១៥ |event3 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] |date_event3 = ៥ ធ្នូ ១៨៤៨ |event4 = [[សន្ធិសញ្ញាសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] |date_event4 = ១៨ សីហា ១៨៦៦ |event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានប្រកាស]] |date_event5 = ១៨ មករា ១៨៧១ |event6 = [[រដ្ឋសេរីព្រុស]]ត្រូវបានប្រកាស |date_event6 = ៩ វិឆ្ឆិកា ១៩១៨ |event_end = [[វិលហែលម៍ទី២ (អធិរាជអាល្លឺមង់)|ព្រះចៅវិលហែលម៍ទី២]] បានដាក់រាជ្យ |date_end = ២៨ វិច្ឆិកា |event_post = |date_post = |stat_year1 = ១៧៥៦<ref>Ernest John Knapton. "Revolutionary and Imperial France, 1750–1815." Scribner: 1971. Page 12.</ref> |stat_pop1 = ៤,៥០០,០០០ |stat_year2 = ១៨១៦<ref name="schutz">{{cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Königreich Preußen (1701–1918) |url=http://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |access-date=2007-05-02 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |url-status=dead |archivedate=2019-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm }}</ref> | stat_pop2 = ១០,៣៤៩,០៣១ | stat_year3 = ១៨៧១<ref name="schutz"/> | stat_pop3 = ២៤,៦៨៩,០០០ | stat_year4 = ១៩១០<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) German Empire: administrative subdivision and municipalities, 1900 to 1910 |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |access-date=2007-05-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074458/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 |url-status=dead |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072855/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 }}</ref> | stat_pop4 = ៤០,១៦៩,២១៩ | stat_area3 = 348779 |currency = [[រ៉ែកស្តាឡឺ]] (១៧០១–១៧៥០)<br>[[ថាឡឺព្រុស|ថាឡឺ]] (១៧៥០–១៨៥៧)<br>[[វេរ៉ែនស្តាឡឺ]] (១៨៥៧–១៨៧៣)<br>[[ម៉ាកគ៍អាល្លឺម៉ង់|ហ្កូលម៉ាកគ៍]] (១៨៧៣–១៩១៤)<br>[[ផាភារម៉ាកគ៍]] (១៩១៤–១៩១៨) | p1 = ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស | flag_p1 = Brandenburg-Prussia.svg | border_p1 = no | p2 = ព្រុសហ្លួង | flag_p2 = Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg | p3 = ស្រុកនូឆឺធែល{{!}}ក្សត្របុរីនូឆឺធែល | flag_p3 = Flag of the Principality of Neuchâtel.svg | p4 = សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី | flag_p4 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | border_p4 = no | p5 = ស៊ុយអែតប៉ូមេរ៉ានី | flag_p5 = Naval ensign of Sweden.svg | border_p5 = no | p6 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក (ណាប៉ូលេអូនិក){{!}}{{nowrap|បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក}} | flag_p6 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | p7 = ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី | flag_p7 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_p7 = no | p8 = រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន | flag_p8 = Flag of Hesse.svg | p9 = ពញារដ្ឋណាស្សូ | flag_p9 = Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg | p10 = ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ | flag_p10 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | p11 = ពញារដ្ឋហូលស្តែន | flag_p11 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg | border_p11 = no | p12 = ពញារដ្ឋឆ្លែសវីក | flag_p12 = Coat of arms of Schleswig.svg | border_p12 = no | p13 = សាចសិន-ឡោអិនបួក | flag_p13 = Flag of Lauenburg.svg | p14 = ទឹកដីរាជមកុដបូហ៊ែម | flag_p14 = Flag of Bohemia.svg | p15 = ពញារដ្ឋស៊ីលីស៊ី | flag_p15 = Banner of the Duchy of Silesia.svg | s1 =ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី{{!}}'''១៨០៧៖'''<br />ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី | flag_s1 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_s1 = no | s2 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក (ណាប៉ូលេអូនិក){{!}}{{nowrap|បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក}} | flag_s2 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | border_s2 = no | s3 = តំបន់នូឆឺធែល | flag_s3 = Flag of Canton of Neuchâtel.svg | s4 = រដ្ឋសេរីព្រុស{{!}}'''១៩១៨៖'''<br />រដ្ឋសេរីព្រុស | flag_s4 = Flag of Prussia (1918–1933).svg | s5 = បុរីសេរីដង់ហ្ស៊ីក | flag_s5 = Flag of the Free City of Danzig.svg | s6 = សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ | flag_s6 = Flag of Poland (1928–1980).svg | s7 = សាធារណរដ្ឋឆេកូស្លូវ៉ាគីទីមួយ | flag_s7 = Flag of the Czech Republic.svg | s8 = បែលហ្ស៊ិក | flag_s8 = Flag of Belgium.svg | s9 = ដាណឺម៉ាក | flag_s9 = Flag of Denmark.svg |footnotes = |today = [[អាល្លឺម៉ង់]]<br>[[ប៉ូឡូញ]]<br>[[រុស្ស៊ី]] }} '''ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស''' ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ ''{{lang|de|Königreich Preußen}}'') គឺជារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងរដ្ឋនគរ[[ព្រុស]]នៅចន្លោះឆ្នាំ១៧០១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨។<ref name=Marriott>Marriott, J. A. R., និង Charles Grant Robertson. ''The Evolution of Prussia, the Making of an Empire''. Rev. ed. Oxford: Clarendon Press, 1946.</ref> រដ្ឋមួយនេះគឺជាកម្លាំងជំរុញពីក្រោយ[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|ដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ ហើយជារដ្ឋនាំមុខគេនៅក្នុង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]រហូតដល់ការរំលាយចក្រភពនោះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។<ref name="Marriott"/> ថ្វីបើឈ្មោះរបស់វាមានប្រភពចេញមកពីតំបន់មួយហៅថា [[ព្រុស (តំបន់)|ព្រុស]]មែនក៏ប៉ុន្តែជាក់ស្តែងវាមានប្រភពមូលដ្ឋានចេញមកពី[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]] ដោយមានរាជធានីនៅ[[ប៊ែរឡាំង]]។<ref>{{Cite web|title=Prussia {{!}} History, Maps, & Definition|url=https://www.britannica.com/place/Prussia|access-date=2020-11-02|website=Encyclopædia Britannica|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508092225/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/480893/Prussia|url-status=live}}</ref> [[ព្រះមហាក្សត្រព្រុស|ព្រះមហាក្សត្រដំបូងៗនៃព្រុស]]ភាគច្រើនមានកំណើតចេញមកពី[[រាជវង្សហូហិនសោឡាំន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសនេះត្រូវបានវិវត្តចេញពីនគរ[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍នៃប្រង់ដឺបួរ|ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍]] ហើយបានក្លាយជាមហាអំណាចយោធាដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុងតំបន់។<ref>Fueter, Eduard (1922). World history, 1815–1920. United States of America: Harcourt, Brace and Company. pp. 25–28, 36–44. {{ISBN|1-58477-077-5}}.</ref><ref>Danilovic, Vesna. "When the Stakes Are High—Deterrence and Conflict among Major Powers", University of Michigan Press (2002), p 27, p225–228</ref><ref>[http://gh.oxfordjournals.org/content/12/3/286.full.pdf] Aping the Great Powers: Frederick the Great and the Defence of Prussia's International Position 1763–86, Pp. 286–307.</ref><ref>[http://history.wisc.edu/mosse/george_mosse/summaries/history119_lecture19.htm] The Rise of Prussia {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610094351/http://history.wisc.edu/mosse/george_mosse/summaries/history119_lecture19.htm|date=10 June 2010}}</ref> ក្នុងនាមជារាជាណាចក្រថ្មីថ្មោងនៅអឺរ៉ុប ព្រុសបានបន្តពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន ពិសេសនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី២]]។<ref name=Horn>Horn, D. B. "The Youth of Frederick the Great 1712–30." In Frederick the Great and the Rise of Prussia, 9–10. 3rd ed. London: English Universities Press, 1964.</ref> ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់ជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] ដោយព្រះអង្គបានការពាររាជាណាចក្រទ្រង់ពីការវាយប្រហារផ្សេងៗដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃទៀតដូចជា [[រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|អូទ្រីស]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|បារាំង]] និង[[ស៊ុយអែត]]ជាដើម ហើយជាលទ្ធផល ទ្រង់បានស្តារព្រុសជារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយ ដ៏អង់អាច និងព្រមទាំងជាមហាអំណាចដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]ទៀតផង។<ref>Horn, D. B. "The Seven Years' War." In ''Frederick the Great and the Rise of Prussia'', pp. 81–101. 3rd ed. London: English Universities Press, 1964.</ref><ref>Atkinson, C. T. ''A History of Germany, 1715–1815''. New York: Barnes & Noble, 1969.</ref> បន្ទាប់មក ព្រុសក៏ចាប់ផ្ដើមមានមហិច្ឆតាចង់បង្រួបបង្រួមរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់ទាំងប៉ុន្មានដាក់ក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន (លើកលែងតែស្វីស) ហើយថែមទាំងបានពិចារណាចង់បញ្ចូលអូទ្រីសទៀតផង។ [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បាននាំឱ្យ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]និម្មិតឡើងមែន តែ[[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨–១៩៤៩|បដិវត្តន៍ថ្មីនៅឆ្នាំ១៨៤៨–១៩៤៩]] បានទាមទារឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់រួបបញ្ចូលគ្នាចូលជារដ្ឋតែមួយក្រោមអំណាចតែមួយ។<ref name="Marriott"/> បំណងមេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ក្នុងការរក្សាប្រព័ន្ធរដ្ឋជាសហព័ន្ធត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលព្រុស និងអូទ្រីសបានប្រកាស[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស|សង្គ្រាមនឹងគ្នា]] ដែលបង្កឱ្យសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំទាំងស្រុងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ ដដែរ ព្រុសក៏បានផ្តួចផ្ដើមបង្កើត[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]]ឡើង រួចបានដឹកនាំពង្រីកសហព័ន្ធថ្មីនោះរហូតដល់បង្កើតជារដ្ឋតែមួយបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧១ ដែលគេតែងនិយមហៅថា[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]នោះ។<ref name="Marriott"/> សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងត្រូវបានគេឃើញថាជាកម្លាំងសម្ព័ន្ធយោធានៅក្រោយសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស ប៉ុន្តែនីតិច្បាប់នៅក្នុងសហព័ន្ធនោះត្រូវបានគេយកបន្តទៅអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់បន្ទាប់។ ចក្រភពថ្មីថ្មោងមួយនោះបានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ស្ទើរទាំងអស់ឱ្យស្ថិតក្រោមអនុត្តរភាពរបស់ព្រុស (លើកលែងតែស្វីស និងអូទ្រីស)<ref name="Marriott"/> នៅពេលដែល[[ចក្រភពបារាំងទីពីរ|បារាំង]]បាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស|ប្រកាសសង្គ្រាមលើអាល្លឺម៉ង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំងគឺជាកត្តាចម្បងដែលនាំឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់រួបរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងសត្រូវរួម ហើយជ័យជម្នះរបស់អាល្លឺម៉ង់បាននាំឱ្យរលកជាតិនិយមថ្មីផ្ទុះឡើងដោយអ្នកដែលធ្លាប់តែងប្រឆាំងនឹងគំនិតបង្រួបបង្រួមរដ្ឋពីមុនបានប្រែមកគាំទ្រប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយវិញ។ [[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩|បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់នៅឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩]] បានលុបបំបាត់របបរាជាធិបតេយ្យនៅគ្រប់រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ និងរួមទាំងព្រុសដែរដោយកាលនុះបានប្តូរឈ្មោះទៅ [[រដ្ឋសេរីព្រុស]]។ ព្រុសគ្រប់ទម្រង់ និងរូបភាពត្រូវបានរំលាយចោល និងលុបបំបាត់ទាំងស្រុងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== === ដើមកំណើត === {{Main|ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ|ពញារដ្ឋព្រុស|ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស}} [[រាជវង្សហូហិនសោឡាំន|ត្រកូលហូហិនសោឡាំន]]បានឡើងគ្រប់គ្រង[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៨។ បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះប្រង់ដឺបួរ–ប៉ូមេរ៉ានី|ឈ្លោះប្រយុទ្ធ]]ជាមួយ[[ពញារដ្ឋប៉ូមេរ៉ានី]]អស់ជាលើកច្រើនសារ ទីបំផុតរាជវង្សប្រង់ដឺបួរក៏បានទទួលកាត់ទឹកដីផ្នែកខាងកើតប៉ូមេរ៉ានីធ្វើជាកម្មសិទ្ធិរដ្ឋនគរខ្លួនក្រោយចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែស្តហ្វាលី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៨ មេដឹកនាំប្រង់ដឺបួរបានកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កពញារដ្ឋព្រុសទាំងស្រុង ដោយព្រុសតាំងពីឆ្នាំ១៥១១ មកត្រូវស្ថិតក្រោមអំណាចត្រកូលហូហិនសោឡាំនមួយខ្សែផ្សេងទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១១ ព្រះអង្គ[[អាល់ប៊្រែគត៍ (ពញាក្សត្រប្រង់ដឺបួរ)|អាល់ប៊្រែគត៍]]នៃនគរប្រង់ដឺបួរ ហើយក៏ត្រូវជាព្រះអាចារ្យចុងក្រោយបង្អស់នៃ[[គណៈអស្សឫទ្ធិទូតូនីក]]បានបំបែកសាសនាពីរដ្ឋ និងកែប្រែទម្រង់នគរទ្រង់ទៅជាពញារដ្ឋ។ ពញារដ្ឋថ្មីនេះគឺត្រូវជាឯកត្តសហភាពរវាង[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស|ប្រង់ដឺបួរ និងព្រុស]] ក៏ប៉ុន្តែសហភាពពេញសិទ្ធិគឺមិនអាចបង្កើតបានឡើយដោយសារនគរប្រង់ដឺបួរគឺជារដ្ឋនគរស្ថិតក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ រីឯពញារដ្ឋព្រុសវិញគឺជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជមកុដនៃព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]។ គណៈអស្សឫទ្ធិទូតូនីកបានផ្ដល់អភិវន្ទនាការដល់ប៉ូឡូញតាំងពីឆ្នាំ១៤៦៦ មកម៉្លេះ ហើយទោះឡើងគ្រងលើពញារដ្ឋព្រុសក្ដីក៏ប្រង់ដឺបួរនូវតែបន្តផ្ដល់អភិវន្ទនាការដល់ប៉ូឡូញដែរ។ នៅក្នុង[[សង្រ្គាមភាគខាងជើង (១៦៥៥–១៦៦០)|សង្រ្គាមភាគខាងជើងលើកទីពីរ]] [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងឡាប៊ីយូ]] និង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រមប៊ឺក|ប្រមប៊ឺក]]បានផ្តល់អធិបតេយ្យភាពពេញលេញដល់ហោហិនសោឡាំនក្នុងការគ្រប់គ្រងពញារដ្ឋព្រុសចាប់ផ្ដើមពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៦៥៧។ ជាថ្នូរនឹងការចងសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំងក្នុង[[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]] ហ្វ្រីឌ្រិចបានលើកព្រុសពីពញារដ្ឋទៅជាព្រះរាជាណាចក្រមួយនៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាព្រះរាជមកុដ]]នៅថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧០០។ ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិក្នុងនាមជា[[ព្រះមហាក្សត្រព្រុស]]ព្រះនាម[[ហ្វ្រេឌឺរិចទី១នៃព្រុស|ហ្វ្រីឌ្រិចទី១]] នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៧០១។ បើតាមនីតិច្បាប់​ គ្មានរដ្ឋនគរក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋណាអាចមានឋានៈជាព្រះរាជាណាចក្របានឡើយលើកលែងតែ[[ព្រះរាជាណាចក្របូហ៊ែម|បូហ៊ែម]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|អ៊ីតាលី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ហ្វ្រីឌ្រិចទ្រង់បានលើកមូលហេតុពីរថាដោយសារតែព្រុសមិនដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចនៃចក្រភពរ៉ូម ហើយដោយរាជវង្សហូហិនសោឡាំនមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញលើព្រុសទៀតនោះ ដូច្នេះទ្រង់គឺមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការតម្លើងព្រុសជាព្រះរាជាណាចក្រ។ អធិរាជរ៉ូមព្រះចៅ[[លីអូប៉ូលទី១ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|លីអូប៉ូលទី១]] ដោយចង់បានជំនួយគាំទ្រពីព្រុសក្នុងសង្គ្រាមដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កនៅអេស្ប៉ាញ ក៏សម្រេចចិត្តទទួលយកតាមសំណើហ្វ្រីឌ្រិច។ [[ឯកសារ:Preussische-Kroninsignien.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ព្រះរតនមកុដព្រុស]] តាំងនៅ[[ព្រះរាជវាំងឆារឡតតិនបួក]]ក្នុងទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំង]]]] គោរមងារ "ព្រះមហាក្សត្រ''នៅ''ព្រុស" គឺជារាជតំណែងថ្មីបង្កើតឡើងដោយក្រុមរាជវង្សហូហិនសោឡាំន ហើយអំណាចទាំងឡាយរបស់ព្រះមហាក្សត្រនៅព្រុសមានឫទ្ធិតែនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុសប៉ុណ្ណោះ។ ចំពោះរដ្ឋនគរប្រង់ដឺបួរ និងទឹកដីមួយភាគនៃនគរនោះគឺមិនស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យព្រះមហាក្សត្រនៅព្រុសឡើយដោយសារតែវាជាប់នៅក្រោមអំណាចចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋស្រាប់។ ក៏ប៉ុន្តែមកដល់ពេលនោះ អំណាចព្រះអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺដូចមានត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ ហើយរដ្ឋនគរនិងរដ្ឋសមាជិកទាំងឡាយនៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺសុទ្ធសឹងតែមានអំណាចអធិបតេយ្យរៀងៗខ្លួនដោយពួកគេនីមួយៗទទួលស្គាល់រាជអំណាចព្រះចៅអធិរាជតាមតែប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់រាប់រយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះឯង។ គួរសម្គាល់ដែរថា អតីតពញារដ្ឋ និងរដ្ឋនគរព្រុសក្នុងសម័យកាលនេះគឺរាប់គិតតែទឹកដីព្រុសខាងកើតប៉ុណ្ណោះ រីឯទឹកដីព្រុសខាងលិច (ស្ថិតនៅចន្លោះរវាងនគរប្រង់ដឺបួរនៅភាគខាងលិច និងព្រុសខាងកើត) គឺស្ថិតក្រោមរដ្ឋអំណាចប៉ូឡូញ។ មើលពីផ្ទៃខាងក្នុង ដោយសារតែទឹកដីនគរទាំងពីររវាងព្រុស និងប្រង់ដឺបួរមានចងឯកត្តសហភាពនឹងគ្នា ដូច្នេះលក្ខណៈ និងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋគឺដូចគ្នាស្ទើរទាំងអស់ ថ្វីបើខាងប្រង់ដឺបួរស្ថិតក្នុងរង្វង់អំណាចចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋក្ដី។ លុះមកដល់ឆ្នាំ១៧៧២ គោរមងារ "ព្រះមហាក្សត្រ''នៃ''ព្រុស" ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្រាប់សម្ដៅលើមេដឹកនាំព្រុស ក្រោយពីទឹកដីប៉ូឡូញបែងព្រុសនិងប្រង់ដឺបួរនោះត្រូវបានកាត់ចូលជាកម្មសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ === ឆ្នាំ១៧០០–១៧២១៖ ជំងឺរាតត្បាតប៉េស្ត និងមហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង === ចូលមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ រាជាណាចក្រព្រុសនៅតែមិនទាន់ងើបរួចពីហាយនភាពនៃ[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]] និងថែមទាំងខ្វះធនធានធម្មជាតិទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមជាតិទៀតផង។ ចំពោះទឹកដីវិញ រាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែកញែកពីគ្នាដោយទឹកដីប៉ូឡូញ លាតត្រដាងចម្ងាយប្រមាណ ១,២០០ គម ចាប់ពីពញារដ្ឋព្រុសត្រង់តំបន់ឆ្នេរភាគអាគ្នេយ៍នៃ[[សមុទ្របាល់ទិក]]រហូតដល់ទឹកដីកំណើតហូហិនសោឡាំននៅប្រង់ដឺបួរ។ មកដល់ឆ្នាំ១៧០៨ ប្រជាជនមួយភាគបីនៅព្រុសខាងកើតត្រូវបានស្លាប់ដោយសារការរាតត្បាតនៃ[[ជំងឺប៉េស្តក្នុងមហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]។<ref>Walker, Mack, ''The Salzburg transaction: expulsion and redemption in eighteenth-century Germany'', (Cornell University Press, 1992), 74.</ref> ជំងឺមួយនេះបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុង[[ផ្រែនស្លៅ]]នៃរដ្ឋនគរប្រង់ដឺបួរនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៧១០ ប៉ុន្តែត្រូវស្រុតចុះទៅវិញមុនពេលបន្តបែកខ្ចាយដល់រាជធានី[[ប៊ែរឡាំង]] ដែលមានចម្ងាយតែ ៨០ គម ពីផ្រែនស្លៅប៉ុណ្ណោះ។ [[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏ធំដំបូងគេដែលរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវប្រឈម។ វាបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧០០ ដោយមានការចូលរួមពីកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តដឹកនាំដោយ[[អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]ប្រឆាំងនឹងមហាអំណាចអឺរ៉ុបខាងជើងនាសម័យនោះគឺ[[ចក្រភពស៊ុយអែត]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧០៥ ព្រះរជ្ជទាយាទព្រុសព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្រ្វីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្រ្វីឌ្រិច វិលហែលម៍]]បានព្យាយាមរកវិធីសាស្ត្រដើម្បីធ្វើឱ្យរាជាណាចក្រព្រុសមានវត្តមាននៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ ដោយមានបន្ទូលថា "វាគឺជារឿងល្អប្រសិនបើព្រុសមានទ័ពចម្បាំងផ្ទាល់ខ្លួន ហើយអាចសម្រេចលើអ្វីៗបានដោយខ្លួនឯង"។<ref name=Feuchtwanger>Feuchtwanger, E. J. Prussia: Myth and Reality: The Role of Prussia in German History. Chicago: Henry Regnery Company, 1970.</ref> ទស្សនៈប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមរបស់ព្រះអង្គគឺមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយព្រះរាជបិតាទ្រង់គឺព្រះមហាក្សត្រព្រុសនោះឡើយ<ref name="Feuchtwanger"/> លុះរហូតដល់ឆ្នាំ១៧១៣ នៅពេលដែលហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិជាព្រះមហាក្សត្រ ទើបទ្រង់មានអំណាចពេញលេញដឹកនាំព្រុសចូលក្នុងសង្គ្រាម។ ព្រុសបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមនោះជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧១៥ ដោយព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទ្រង់លើកយកមូលហេតុមួយចំនួន<ref name="Feuchtwanger"/>ដូចជា ក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារពីក្រោយនិងពីបណ្តាសមុទ្រ គោលបំណងចង់តវ៉ាទាមទារទឹកដីប៉ូមេរ៉ានី ហើយកាលណាបើព្រុសមិនព្រមអើពើទេនោះលុះពេលដែលស៊ុយអែតចាញ់សង្គ្រាម ព្រុសនឹងបាត់បង់ឱកាសគ្រប់គ្រងប៉ូមេរ៉ានី។<ref name="Marriott"/><ref name="Feuchtwanger"/> ព្រុសបានចូលរួមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនោះគឺ[[សមរភូមិស្រេសូហ្វ]]នៅលើកោះ[[រូហ្កឹន]] ព្រោះថាជោគវាសនានៃសង្គ្រាមទាំងមូលត្រូវបានសម្រេចរួចទៅហើយនៅក្នុង[[សមរភូមិប៉ុលតាវ៉ា]]កាលពីឆ្នាំ១៧០៩។ នៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងស្តុកខូល]] ព្រុសបានទទួលតំបន់ប៉ូមេរ៉ានីនៅប៉ែកខាងកើត[[ទន្លេអូដឺរ]]ទាំងមូលពីស៊ុយអែត រីឯមួយផ្នែកទៀតនៃប៉ូមេរ៉ានីគឺស្ថិតក្នុងកម្មសិទ្ធិស៊ុយអែតដដែររហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៥។ មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើងមិនត្រឹមតែជាសញ្ញានៃការធ្លាក់ចុះអំណាចនៃចក្រភពស៊ុយអែតតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃកំណើនអំណាច និងឥទ្ធិពលរបស់ព្រុសនិងរុស្ស៊ីក្នុងនាមជាមហាអំណាចថ្មីនៅអឺរ៉ុបផងដែរ។<ref>Shennan, Margaret. The Rise of Brandenburg-Prussia. London: Routledge, 1995</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ មេដឹកនាំប្រង់ដឺបួរបានបើកទ្វារឱ្យវណ្ណៈអភិជនចូលក្នុងប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ និងយោធាក្នុងគោលបំណងទាក់ទាញការវិនិយោគដើម្បីពង្រឹងកម្លាំងយោធាព្រុស និងការអប់រំចាំបាច់។<ref name="rothbard">{{cite book | last = Rothbard | first = Murray N. | author-link = Murray Rothbard | title = Education: Free & Compulsory | url = https://archive.org/details/educationfreecom00roth/page/24 | publisher = The Ludwig von Mises Institute | location = Auburn, Alabama | year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/educationfreecom00roth/page/24 24–27] | isbn = 0-945466-22-6 | url-access = registration }}</ref> ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី១ បានបើកដំណើរការនូវប្រព័ន្ធកាតព្វកិច្ចបម្រើការយោធាជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧១៧។<ref name="rothbard" /> === ឆ្នាំ១៧៤០–១៧៦២៖ សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី === {{Main|សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី}} [[ឯកសារ:Brandenburg and Prussia (134037906).jpg|រូបភាពតូច|ទឹកដីដែលរាជាណាចក្រព្រុសបានកាន់កាប់នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤០ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី២]] បានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រនៃរាជាណាចក្រព្រុស។ ដោយផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៥១៣ (ថ្វីបើអធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋកាលនុះព្រះចៅ[[ហ្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វែឌីណង់ទី១]] បានបដិសេដ) ពេលដែលទឹកដីស៊ីលេស៊ីត្រូវកាត់ប្រគល់មកឱ្យប្រង់ដឺបួរបន្ទាប់ពីខ្សែរាជវង្សប្រចាំតំបន់នោះត្រូវដាច់ពូជពង្សគ្មានអ្នកស្នងស្របច្បាប់ ដោយដូច្នេះព្រះហ្រ្វីឌ្រិចទី២ ក៏បានលើកទ័ពចូលឈ្លានពានស៊ីលេស៊ីបង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអូទ្រីស]]ឡើង។ បន្ទាប់ពីបានចូលកាន់កាប់ស៊ីលេស៊ី ព្រះបាទហ្រ្វីឌ្រិចទ្រង់បានប្រទានសិទ្ធិការពារជូនដល់ព្រះរាជនីអូទ្រីសព្រះ[[ម៉ារី តេរ៉េស]] ប៉ុន្តែលុះត្រាតែអូទ្រីសព្រមប្រគល់ខេត្តស៊ីលេស៊ីមកឱ្យព្រុស។ សំណើហ្វ្រីឌ្រិចត្រូវបានគេបដិសេដ ប៉ុន្តែដោយសារអូទ្រីសត្រូវជាប់ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេសមួយចំនួនដទៃទៀត កិច្ចព្រមព្រៀងកាត់ស៊ីលេស៊ីជាមួយព្រះបាទហ្រ្វិឌ្រិចក៏ត្រូវបានសម្រេចតាមរយៈ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៧៤២)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៊ែរឡាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤២។ ជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល អូទ្រីសបានបន្ទុះសង្គ្រាមជាមួយព្រុសសារជាថ្មីម្តងទៀតដើម្បីដណ្តើមទឹកដីចាស់របស់ខ្លួនមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤៤ ហ្រ្វីឌ្រិចបានលើកទ័ពវាយចូលអូទ្រីសម្តងទៀត ដោយលើកនេះមានមហិច្ឆតាចង់ត្របាក់យក[[ព្រះរាជាណាចក្របូហ៊ែម]]។ លើកនេះ ព្រះអង្គបានបរាជ័យ ក៏ប៉ុន្តែដោយសារសម្ពាធពីបារាំងទៅលើចក្រភពអង់គ្លេសដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីសបាននាំឱ្យកើតមានសន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមពៀងនឹងគ្នាជាច្រើនសាររហូតដល់ឆ្នាំ១៧៤៨ នៅពេលដែល[[សន្ធិសញ្ញាអ៊ិចស្លាឆាពែល]]ត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ស្តារសន្តិភាពក្នុងចំណោមភាគីសង្គ្រាម និងកាត់ស៊ីលេស៊ីស្ទើរទាំងមូលមកឱ្យព្រុសកាន់កាប់។ [[ឯកសារ:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ការវាយសម្រុករបស់កងទ័ពព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិហូហិនហ្វ្រីយប៊ែក]]ក្នុងឆ្នាំ១៧៤៥]] ដោយត្រូវរងការអាម៉ាស់ជាធំបន្ទាប់ពីត្រូវកាត់ស៊ីលេស៊ីឱ្យទៅព្រុស អូទ្រីសក៏បានខិតខំចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំង និងរុស្ស៊ី (ដែលគេនិយមតែងហៅថា [[បដិវត្តន៍ការទូត]]) ខណៈពេលដែលព្រុសបានបែរមកចង[[សម្ព័ន្ធភាពអង់គ្លេស-ព្រុស (១៧៥៦)|សម្ព័ន្ធភាពនឹងអង់គ្លេស]]។ ក្នុងពេលដែលហ្រ្វីឌ្រិចបានបើកការឈ្លានពានរដ្ឋនគរសាចសិន និងបូហ៊ែមប្រមាណរយៈពេលពីរបីខែក្នុងឆ្នាំ១៧៥៦–១៧៥៧ ព្រះអង្គបានបន្ទុះ[[សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ីលើកទីបី]]ឡើង រួចក៏បានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះដ៏ធំមួយទៀតហៅថា[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]]។ សង្គ្រាមមួយនេះគឺជាសង្គ្រាមដ៍សែនលំបាកមួយសម្រាប់ព្រុស ក៏ព្រោះតែកងទ័ពខ្លួនត្រូវប្រឈមមុខប្រយុទ្ធតទល់នឹងប្រទេសជាច្រើននៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ស្ថានភាពទាំងនេះបានបង្ហាញឱ្យយើងមើលឃើញពីភាពប៉ិនប្រសប់របស់កងកម្លាំងយោធាព្រុសក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចហ្រ្វីឌ្រិច។ ព្រុសត្រូវតទល់នឹងអូទ្រីស រុស្ស៊ី បារាំង និងស៊ុយអែតក្នុងពេលដំណាលគ្នា និងមានតែហាណូវើតែមួយគត់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅលើទ្វីប (បូករួមទាំងអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តជាច្រើននៅក្រៅអឺរ៉ុបដីគោក) ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ហ្រ្វីឌ្រិចនិងកម្លាំងព្រះអង្គបានខិតខំទប់ទល់រាល់ការឈ្លានពានធំៗទាំងប៉ុន្មានពីសត្រូវខ្លួនដោយជោគជ័យរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៧៦០ នៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់រាជធានីប៊ែរឡាំង និង[[ខូនីស្សប៊ឺក]]បានមួយរយៈពេលខ្លី។ ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមរបស់ព្រុសបានធ្លាក់ចុះកាន់តែដុនដាបជាងមុន រហូតដល់ឆ្នាំ១៧៦២ នៅពេលដែលព្រះអធិរាជិនីរុស្ស៊ី[[អេលីហ្សាប៊ែត (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]]បានចូលទិវង្គត បើកផ្លូវឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់[[ប៉ូទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ប៉ូទ័រទី៣]] ឡើងសោយរាជ្យបន្ត ដោយខុសពីអង្គក្សត្រមុន ប៉ូទ័រទ្រង់មាននិន្នាការមករកខាងព្រុសដោយបានបញ្ជាទ័ពរុស្ស៊ីឱ្យដកខ្លួនពីទឹកដីព្រុស។ បូករួមជាមួយការដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមដោយស៊ុយអែត ព្រុសបានងើបមុខឡើងវិញជាថ្មីម្តងទៀតត្រៀមប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មាន។ បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិបូរកាស៍ដុលហ្វ]] បូករួមជាមួយជ័យជម្នះរបស់អង់គ្លេសមកលើបារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមដណ្តើមដែនដីអាណានិគម ព្រុសទីបំផុតក៏បានស្តារអំណាច និងទឹកដីខ្លួនដូចដើមមុនសង្គ្រាមឡើងវិញ។ លទ្ធផលនេះបានពង្រឹងឥទ្ធិពលរបស់ព្រុសលើបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗ និងបានប្រែប្រទេសជាតិមួយនេះទៅជាមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយដ៏អស្ចារ្យ។ ដោយឃើញប្រទេសជាតិខ្លួនវិះនឹងចាញ់សង្គ្រាមទាំងមូល បូករួមទាំងវិនាសកម្មផ្សេងៗបន្សល់មកពីសង្គ្រាម ព្រះហ្វ្រីឌ្រិចក៏បានតាំងព្រះទ័យដឹកនាំព្រុសក្នុងផ្លូវសន្តិភាពរហូតដល់ថ្ងៃព្រះអង្គសោយទិវង្គត។ === ឆ្នាំ១៧៧២, ១៧៩៣ និងឆ្នាំ១៧៩៥៖ ការបែងចែកទឹកដីនៃប៉ូឡូញ === [[File:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|upright=1.35|ទឹកដីប្រទេសប៉ូឡូញ ([[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]) ដែលត្រូវបែងចែក។ ចំណែករុស្ស៊ីមានពណ៌ក្រហម ចំណែកអូទ្រីសគឺពណ៌បៃតង រីឯចំណែកព្រុសគឺពណ៌ខៀវ។]] នៅភាគខាងកើតនិងខាងលិចនៃព្រំប្រទល់ព្រុស [[សាហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]គឺកំពុងតែធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៨។ ដោយភ័យខ្លាចពីឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីនៅក្នុងប៉ូឡូញ រួមថែមទាំងការពង្រីកទឹកដីរបស់ចក្រភពរុស្ស៊ីផង ព្រះបាទហ្វ្រីឌ្រិចបានចាប់ផ្តើមនូវដំណើរបែងចែកទឹកដីប៉ូឡូញជាមួយរុស្ស៊ី និងអូទ្រីសនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧២ ក្នុងគោលបំណងរក្សា[[តុល្យភាពនៃអំណាច]]រដ្ឋក្នុងតំបន់។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសបានកាត់យកខេត្ត[[ព្រុសហ្លួង]]របស់ប៉ូឡូញស្ទើរទាំងមូល រួមទាំងតំបន់[[វ៉ាមី]]ផង ដោយទីបំផុត ហ្វ្រីឌ្រិចក៏អាចកាន់គោរមងារជា"ព្រះមហាក្សត្រ''នៃ''ព្រុស" ជាជាង "ព្រះមហាក្សត្រ''នៅ''ព្រុស"។ ទឹកដីបានថ្មីក៏បានរៀបចំចាត់ចែងនៅឆ្នាំបន្ទាប់ទៅជា[[ខេត្តព្រុសខាងលិច]]។ បន្ទាប់ពីហ្វ្រីឌ្រិចបានចូលព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៦ ក្មួយប្រុសព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២]] ក៏បានឡើងសោយរាជ្យ ហើយបានបន្តដំណើរបែងចែកប៉ូឡូញបន្តពីអ៊ំប្រុសរបស់ទ្រង់។ ក្នុងរជ្ជកាលហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី២ ព្រុសបានកាត់ទឹកដីប៉ូឡូញខាងលិចមួយភាគធំនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ និងហៅទឹកដីថ្មីនោះថាខេត្ត[[ព្រុសខាងត្បូង]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៧ ព្រុសបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ព្រុសលើហុល្លង់|ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសហុល្លង់]]ក្នុងគោលបំណងការពារ[[រាជវង្សអូរ៉ង់ញេ-ណាស្សូ]]ពី[[បដិវត្តន៍ស្នេហាជាតិហុល្លង់|ចលនាបះបោរផ្តួល]]រំលំរបបរាជានិយមនៅហុល្លង់។ បុព្វហេតុចម្បងដែលនាំឱ្យព្រុសលូកដៃចូលក្នុងជម្លោះនៅហុល្លង់នោះគឺព្រោះតែការឃាត់ និងចាប់ខ្លួនអ្នកម្នាង[[វិលហែលមីណឺនៃព្រុស (ម្ចាស់ក្សត្រីអូរ៉ង់ញេ) |វិលហែលមីណឺ]] ដែលជាព្រះភរិយារបស់ស្ដេចហុល្លង់ព្រះអង្គ[[វីល្លឹមទី៥ (អង្គក្សត្រសអូរ៉ង់ញេ)|វីល្លឹមទី៥]] និងក៏ជាប្អូនស្រីម្នាក់របស់ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ផង។ ការឃាត់ខ្លួនព្រះនាងត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមពួកបដិវត្តន៍ស្នេហាជាតិ ខណៈដែលព្រះនាងកំពុងយាងទៅទីក្រុង[[ឡាអេ]]ដើម្បីទាមទាររាជតំណែងព្រះស្វាមីមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ ទឹកដីគ្រប់ជ្រុងនៃសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីត្រូវបានកាត់ចែកទៅមហាអំណាចជិតខាងទាំងអស់ ដែលនាំឱ្យរដ្ឋមួយនេះបាត់ស្រមោលចេញពីផែនទីទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងស្រុងតែម្តង។ ទឹកដីសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីមួយភាគធំ (រួមទាំងទីក្រុងវ៉ាសូរី) នៅភាគខាងត្បូង និងខាងកើតខេត្តព្រុសបូព៌ាត្រូវបានកាត់មកឱ្យព្រះរាជអាណាចក្រព្រុសទាំងមូល រួចត្រូវបានរៀបចំចេញជាខេត្ត[[ព្រុសបូព៌ាថ្មី]]។ ដោយរដ្ឋប៉ូឡូញនោះលែងមានអត្ថិភាពតទៅទៀត ព្រំដែនទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានឆ្លងកាត់ជាប់ចក្រភពហាបស្បួកត្រង់តំបន់[[ហ្កាលីស៊ីខាងលិច]] និងចក្រភពរុស្ស៊ីត្រង់អតីតទឹកដីប៉ូឡូញកាត់ខាងចំណែករុស្ស៊ី។ === ឆ្នាំ១៨០១–១៨១៥៖ សម័យសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក === {{Main|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក}} [[File:Preussen-1806.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស (ពណ៌ទឹកក្រូច) និងទឹកដីដែលបានបាត់បង់ក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] (ពណ៌ដទៃទៀត)]] បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានបញ្ចប់បូករួមជាមួយការប្រហារជីវិត[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្របារាំង|ព្រះមហាក្សត្របារាំង]]ព្រះអង្គម្ចាស់[[ល្វីទី១៦]] ព្រុសក៏បានផ្ដើមប្រកាសសង្គ្រាមលើ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋបារាំងថ្មី]]។ នៅពេលដែលទ័ពព្រុសបានឆ្លងចូលទឹកដីបារាំងបានបន្តិច កម្លាំងទ័ពបារាំងក៏បានរុញច្រានព្រុសចេញទៅវិញដែលនាំឱ្យព្រុសចាញ់[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]ជាមួយនឹងការចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាបាសែល (១៧៩៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងបាសែល]]ឆ្នាំ១៧៩៥។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានោះ បារាំងបានព្រមព្រៀងគ្នាជាមួយព្រុសថានឹងធានាអព្យាក្រឹតភាពនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ពោលគឺចំពោះបណ្ដារដ្ឋតូចៗនៅភាគខាងជើងនៃសីមារេខាស្របតាម[[ទន្លេម៉ែន្ស៍]] ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងរដ្ឋនគរហាណូវើ (សម្ព័ន្ធមិត្តអង់គ្លេស) និងពញារដ្ឋ[[ប្រេមិន-វែឌិន]]ដែរ។ ក្នុងលក្ខខណ្ឌនេះ នគរហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនត្រូវបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពរៀងខ្លួនចូលទៅក្នុងកងទ័ពតាមបណ្ដោយព្រំដែនរួមដើម្បីរក្សាអព្យាក្រឹតភាពក្នុងតំបន់ដូចដែលបានព្រៀងទុក។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីពីរ]] (១៧៩៩–១៨០២) [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]បានគាំទ្រជំរុញឱ្យព្រុសវាយចូលឈ្លានពានរដ្ឋហាណូវើ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០១ កងទ័ពព្រុសប្រមាណ ២៤,០០០ នាក់បានវាយសម្រុកចូលហាណូវើ នាំឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំហាណូវើភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង រួចក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តសុំទទួលចុះចាញ់ដោយមិនប្រយុទ្ធតបវិញ។ ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៨០១ កងទ័ពព្រុសបានចូលទៅដល់រាជធានីរដ្ឋនគរប្រេមិន-វែឌិន គឺទីក្រុង[[ស្ដាដ (អាល្លឺម៉ង់)|ស្ដាដ]] ហើយបានឈរជើងនៅទីនោះរហូតដល់អំឡុងខែតុលានៃឆ្នាំដដែរ។ ដំបូងឡើយ ចក្រភពអង់គ្លេសមិនសូវជាអើពើចាប់អារម្មណ៍ទៅនឹងសកម្មភាពរបស់ព្រុសឡើយ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីព្រុសបានចុះចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពយោធាបារាំងរួមជាមួយ[[ដាណឺម៉ាក-ន័រវែស]] និងរុស្ស៊ីជាដើម អង់គ្លេសក៏បានចាប់ផ្ដើមបញ្ចេញសកម្មភាពតបតវិញដោយរាំងស្ទាក់ចាប់នាវាចម្បាំងព្រុសដែលមានវត្តមានលើដែនទឹកខ្លួន។ បន្ទាប់ពី[[សមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាក]]បានបិទបញ្ចប់ សម្ព័ន្ធភាពយោធាបារាំងក៏បានដួលរលំ ហើយព្រុសក៏បានដកទ័ពចេញពីទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនចូលកាន់កាប់ក្រោមឱវាទរបស់បារាំង។ តាមការញុះញង់របស់ណាប៉ូលេអុង ព្រុសក៏បានចូលកាន់កាប់រដ្ឋហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនជាថ្មីម្តងទៀតនៅដើមឆ្នាំ១៨០៦។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហានៃឆ្នាំដដែរនោះ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដែលមានអាយុកាលរាប់រយឆ្នាំមកត្រូវបានរំលាយចោលជាស្ថាពរក្រោយពីណាប៉ូលេអុងបានឈ្នះសង្គ្រាមលើ[[ចក្រភពអូទ្រីស]]។ រាល់អំណាច និងងារក្រោមចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋគឺលែងមានអត្ថន័យអ្វីទាំងអស់ដែលនាំឱ្យនគរប្រង់ដឺបួរទម្លាក់យកស័ក្តិទាំងប៉ុន្មាន់ដែលធ្លាប់បន្សល់ដោយចក្រភពនោះ។ ព្រះរាជាព្រុស ព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] ទ្រង់ក៏បានក្លាយជាព្រះប្រមុខដឹកនាំរាជវង្សហូហិនសោឡាំន និងទឹកដីទាំងប៉ុន្មាននៅក្រោមរាជវង្សព្រះអង្គ។ កាលក្នុងសម័យចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប្រមុខរាជវង្សហូហិនសោឡាំនពោលគឺស្តេចព្រុសទ្រង់មានអំណាច និងគោរមងារជាច្រើនទៅតាមតំបន់ផ្សេងៗក្រោមអធិបតេយ្យរាជវង្សព្រះអង្គ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៦ ទៅពោលបន្ទាប់ពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំងបានរំលាយ ព្រះវិលហែលម៍ទី៣ ព្រះអង្គគ្រាន់តែមានងារជាព្រះមហាក្សត្រព្រុសតែមួយមុខប៉ុណ្ណោះ។ [[ឯកសារ:1839 Krafft Siegesmeldung nach der Schlacht bei Leipzig 1813 anagoria.JPG|thumb|left|[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] នៃព្រុស, [[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] នៃរុស្ស៊ី និង[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]] នៃអូទ្រីស បន្ទាប់ពី[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ឆ្នាំ១៨១៣]] បន្ទាប់ពីចាញ់សង្គ្រាមនឹង[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]]នៅក្នុង[[សមរភូមិយីណា]] (១៤ តុលា ១៨០៦) ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣ ក៏ត្រូវបានបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួនជាបណ្តោះអាសន្នទៅតំបន់[[ក្លេប៉េដា|មីមែល]]។ បន្ទាប់ពីបានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]ក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ព្រុសត្រូវបាត់បង់ទឹកដីជាងពាក់កណ្តាលរបស់ខ្លួន រួមទាំងចំណែកទឹកដីដែលបានកាត់ពីប៉ូឡូញ (ដោយបារាំងយកទឹកដីនោះតាំងជា[[ពញារដ្ឋវ៉ាសួរី]]) និងរួមទាំងទឹកដីទាំងប៉ុន្មានទៀតនៅភាគខាងលិចនៃ[[ទន្លេអេលប៊ឺ]]។ លើសពីនេះទៅទៀត បារាំងថែមទាំងចូលកាន់កាប់ហាណូវើ និងប្រេមិន-វែឌិនដោយផ្ទាល់។ ទឹកដីព្រុសនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់កងទ័ពបារាំង ហើយព្រះមហាក្សត្រព្រុសត្រូវបារាំងបង្គាប់ឱ្យចុះចូលធ្វើជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង ក៏ដូចជាចូលរួមក្នុង[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]របស់បារាំងផងដែរ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងភាពបរាជ័យរបស់ព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ និងសន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត កំណែទម្រង់មួយចំនួនត្រូវបានធ្វើនិងអនុម័ត រាប់ចាប់ពីកំណែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អភិបាលកិច្ច សង្គមកិច្ច និងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ កំណែទម្រង់អស់នោះជាទូទៅត្រូវបានគេហៅថា ''[[ចលនាកំណែទម្រង់ព្រុស|កំណែទម្រង់ស្តែន-ហាឌែនប៊ែក]]'' ព្រោះថាវាជាកិច្ចផ្តួចផ្តើមរួមរបស់លោក[[ហែនរីកហ្វ្រីឌ្រិច ខាល់ហ្វមស្តែន]] និងលោក[[ខាល់អូហ្គូសត៍ វនហាឌែនប៊ែក]]។ បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានទទួល[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|បរាជ័យនៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៨១២ ព្រុសក៏បានចុះចេញពីសម្ព័ន្ធភាពបារាំង ហើយបានចុះចូលជាមួយអង់គ្លេសក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]ប្រឆាំងនឹងបារាំងវិញ ដែលអ្នកខ្លះគេច្រើនហៅវាថា "សង្គ្រាមរំដោះ" (''Befreiungskriege'') ដើម្បីដណ្ដើមទឹកដីពីបារាំងមកវិញ។ កងទ័ពព្រុសក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[គែបផាតលីបឺរ៉ែក វនប្លូឆែរ]]បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្តួលកម្លាំងណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ === ឆ្នាំ១៨១៥៖ ក្រោយសម័យណាប៉ូលេអូនិក === [[ឯកសារ:Ac.prussiamap3.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការបន្តពង្រីកទឹកដីព្រុស ចន្លោះឆ្នាំ១៨០៧–១៨៧១]] ផលចំណេញរបស់ព្រុសនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]នៅអូទ្រីស។ ក្នុងនោះ ព្រុសបានទទួលទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទៅនៅក្នុងសង្គ្រាមភាគច្រើនមកវិញ លើកលែងតែចំណែកទឹកដីប៉ូឡូញដែលបានកាត់លើកទីពីរ និងលើកទីបី ដោយទឹកដីទាំងនោះត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យរុស្ស៊ីកាន់កាប់ (លើកលែងតែទីក្រុងដង់ហ្ស៊ីក)។ ក្រៅពីនេះ ទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅភាគខាងត្បូងក៏ត្រូវបាត់បង់ដូចគ្នា ប៉ុន្តែជាថ្នូរ ទឹកដីព្រះរាជាណាចក្រសាចសិនប្រមាណ ៤០% តំបន់រ៉ាំង និងវែស្តហ្វាលីភាគច្រើនត្រូវកាត់មកជាកម្មសិទ្ធិព្រុស។ ដោយដូច្នេះ ទឹកដីព្រុសរួមគឺរត់ចាប់ពីទន្លេនីមិននៅភាគខាងកើតរហូតដល់ទន្លេអេលបឺនៅភាគខាងលិចដោយមិនមានរដ្ឋណាមួយពុះកាត់ត្រង់ចំណុចណាដូចមុនទៀតឡើយ។ ជាលទ្ធផល ព្រុសក៏បានក្លាយជាខ្លួនជាមហាអំណាចអាល្លឺម៉ង់តែមួយគត់នៅក្នុងតំបន់ លើសលប់ជាងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ដទៃៗ។ ក្រោយពីទទួលបានទឹកដីទាំងអស់នេះ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែងចែករៀបចំតំបន់រដ្ឋបាលខ្លួនជាថ្មីចេញជា ១០ ខេត្ត។ ទឹកដីព្រុសស្ទើរទាំងមូលត្រូវបានបញ្ចូលក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] លើកលែងតែខេត្តព្រុសខាងកើត ព្រុសខាងលិច និង[[មហាពញារដ្ឋផូសិន|តំបន់ស្វយ័តផូសិន]]។ សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ដែលព្រុសចូលរួមនោះគឺជាសហព័ន្ធដែលគ្របដណ្ដប់លើរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ៣៩ ជាសមាជិក (រួមមានទាំង អូទ្រីសនិងបូហ៊ែមទៀតផង) ហើយវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធថ្មីជំនួសឱ្យអតីតចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដែលបានរំលាយនៅកាលពីដើមសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក។ ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣ ទ្រង់បានផ្ដើមធ្វើកំណែទម្រង់មួយចំនួននៅក្នុងប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ច រៀបចំបែងចែករដ្ឋាភិបាលទៅតាមក្រសួងនីមួយៗ ដែលចំណុចក្រោយនេះត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] [[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ស៊ីគម៉ារីងអ៊ិន]] និង[[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ហេឈិងអ៊ិន|ហេឈិងអ៊ិន]] (ក្រោមក្រុមរាជវង្សហូហិនសោឡាំនកាតូលិក) ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០ រួចបានបញ្ចូលជា[[ខេត្តហូហិនសោឡាំន]]។ === សង្គ្រាមដើម្បីរួបរួមជាតិអាល្លឺម៉ង់ (ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៧១) === នៅពាក់កណ្តាល់សតវត្សរ៍បន្ទាប់ក្រោយពីសមាជក្រុងវីយែនបានបិទបញ្ចប់ គោលគំនិតពីរបានផុសចេញឡើងនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ បង្កើតចេញជាសំណួរដេញដោលថា តើអាល្លឺម៉ង់គួរតែបង្កើតជាប្រជាជាតិរួមតែមួយ ឬក៏ត្រូវបន្តរក្សាប្រព័ន្ធបណ្ដុំរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗជាសហព័ន្ធ។ ជ្រុងមួយទៀតនៃសំណួរដេញដោលនោះគឺថា តើព្រុស ឬមួយក៏អូទ្រីសគួរជារដ្ឋនាំមុខដឹកនាំប្រព័ន្ធរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តែមួយ។ ចំពោះអ្នកគាំទ្រព្រុស គេបានលើកឡើងថា អូទ្រីសគឺរៀងលម្អៀងទៅរកជាតិសាសន៍ដទៃ និងមិនសូវអើពើពីផលប្រយោជន៍នៃប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់ប៉ុន្មានឡើយ។ ដូច្នេះហើយទើបបានព្រុសក្លាយជាជម្រើសដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ពួកគេក្នុងការដឹកនាំរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តែមួយព្រោះថាព្រុសមានប្រជាជនភាគច្រើនដើមកំណើតអាល្លឺម៉ង់ និងនិយាយភាសាអាល្លឺម៉ង់ស្រាប់។ ការបង្កើត[[សហភាពពន្ធគយអាល្លឺម៉ង់]] (''Zollverein'') នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៣៤ (ដោយមិនរាប់បញ្ចូលអូទ្រីស) បានបង្កើនអំណាច និងឥទ្ធិពលព្រុសកាន់តែខ្លាំងនៅលើរដ្ឋសមាជិកនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់។ នៅដើមបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨ [[រដ្ឋសភាហ្វ្រាំងហ្វឺត]]នៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់បានរៀបត្រៀមប្រគល់គោរមងារឱ្យព្រះ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៤]] ជាព្រះរាជានៃរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់រួម។ ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទ្រង់បានបដិសេដនូវដង្វាយនោះដោយទូលថាក្រុមសភាបដិវត្តន៍គ្មានសិទ្ធិអ្វីក្នុងការផ្តល់គោរមងារមកឱ្យព្រះមហាក្សត្រឡើយ។ ប៉ុន្តែជាក់លាក់ទៅ ព្រះអង្គបានបដិសេដដោយសារហេតុផលពីរយ៉ាងគឺ៖ ការទទួលយកសំណើនោះនឹងមិនអាចបញ្ចប់វិវាទដណ្ដើមអំណាចផ្ទៃក្នុងរវាងអូទ្រីសនិងព្រុសបានទេ ហើយរាល់អង្គក្សត្រនិងរាជវង្សានុវង្សព្រុសទាំងអស់ខ្លាចថាការបង្កើត[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]តាមរយៈក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍អាចបញ្ចប់ឯករាជ្យភាពរបស់ព្រុសនៅក្នុងរដ្ឋចក្រភពអាល្លឺម៉ងថ្មីនោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ សកម្មភាពរបស់ដាណឺម៉ាកចំពោះ[[ពញារដ្ឋឆ្លែសវីក]] និង[[ពញារដ្ឋហូលស្តែន|ហូលស្តែន]]បាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីមួយ]]ឡើង (១៨៤៨–៥១) រវាងដាណឺម៉ាកនឹងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលចុងក្រោយ ដាណឺម៉ាកក៏បានលេចខ្លួនឡើងជាអ្នកឈ្នះ។ ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍បានប្រកាសចេញ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]]បង្អស់របស់ព្រុសដោយខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ និងបាន[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៥០)|ធ្វើកំណែលើវាខ្លះៗ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានកំណត់បង្កើតសភាជាពីរជាន់ថ្នាក់ ដោយមាន[[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]]ជាសភានីតិប្បញ្ញត្តិ។ សភាជាន់ទាប ឬថ្នាក់ក្រោមហៅថា [[សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] (''Abgeodnetenhaus'') គឺត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកទាំងអស់ជាបុរសអាយុលើ ២៥​ ឆ្នាំ ដោយផ្អែកលើវណ្ណៈសង្គមទាំងបីថ្នាក់។ អ្នកបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកសភាត្រូវបានបែងចែកទៅតាមវណ្ណៈសង្គមទាំងបីថ្នាក់នោះ ហើយទម្ងន់នៃសំឡេងឆ្នោតរបស់ពួកគេគឺគិតផ្ទៀងទៅតាមចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់។ ប្រព័ន្ធបែបនេះគឺបង្កើតឡើងដូចបម្រើឱ្យតែអ្នកមានអំណាចបុណ្យស័ក្តិអញ្ចឹង។<ref name=":0">{{Cite web |last=Peter |first=Jelena |date=1 February 2000 |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Das Preußische Dreiklassenwahlrecht |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/kaiserreich/das-reich/dreiklassenwahlrecht.html |access-date=18 February 2025 |website=Deutsches Historisches Museum }}</ref> ចំពោះសភាជាន់ខ្ពស់គឺ[[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស|ព្រឹទ្ធសភា]] (''Herrenhaus'') សមាជិកទាំងអស់គឺត្រូវចាត់តាំងដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់។ ព្រះអង្គទ្រង់ក្ដោបក្ដាប់អំណាចប្រតិបត្តិពេញទំហឹង ហើយក្រុមរដ្ឋមន្ត្រីទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោមឱវាទរបស់ព្រះអង្គ។ ជាលទ្ធផល អំណាចរបស់ពួកវណ្ណៈម្ចាស់ដីធ្លីគឺនៅមានទម្រង់ដដែរមិនប៉ះពាល់អ្វីដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញ កំណែទម្រង់ព្រុសថ្មីក៏បង្កប់នូវធាតុសេរីនិយមខ្លះៗដែរដូចជា តុលាការគណៈវិនិច្ឆ័យ និងការទទួលស្គាល់សិទ្ធិមូលដ្ឋានដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពសាសនា ការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានជាដើម។<ref>{{Cite wikisource|title=Constitution of the Kingdom of Prussia}}</ref> ព្រះហ្វ្រីឌ្រិច​ វិលហែមល៍ត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលនាំឱ្យប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ក្លាយខ្លួយជាព្រះរាជានុសិទ្ធិ។ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍បានចាប់យកគោលនយោបាយមជ្ឈន្តិកខុសពីគោលនយោបាយបែបសេរីនិយមដូចអង្គក្សត្រមុនៗ។ នៅពេលហ្វ្រីឌ្រិច​ វិលហែមល៍ទី៤ បានសោយព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តក្រោមព្រះរាជនាមថា [[វិលហែមល៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី១]]។ បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គក៏ត្រូវប្រឈមនឹងវិវាទថ្មីជាមួយសភាជុំវិញរឿងទំហំទ័ពរបស់ព្រុស។ សភាព្រុសដែលភាគច្រើមមានសមាជិកជាអ្នកសេរីនិយមបានជំទាស់ប្រឆាំងនឹងបំណងរបស់ព្រះវិលហែមល៍ក្នុងការបង្កើនចំនួនកងវរសេនាធំ និងការមិនព្រមឧបត្ថម្ភថវិកាទ្រទ្រង់កម្លាំងទ័ពអស់ទាំងនោះ។ ដោយគ្មានការឯកភាពគ្នា វិលហែមល៍ទ្រង់បានចាប់ពិចារណាត្រៀមនឹងដាក់រាជ្យប្រគល់ឱ្យព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|ហ្វ្រីឌ្រិច]]ឡើងគ្រងរាជ្យជំនួសទៅហើយ។ ប៉ុន្តែជាជម្រើសចុងក្រោយ ព្រះអង្គបានសម្រេចចិត្តតែងតាំងលោក[[អូតតូ វន ប៊ីស្មាក់]]ជា[[ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ដែលកាលនោះលោកកំពុងបម្រើការជាឯកអង្គរាជទូតព្រុសនៅបារាំង។ លោកប៊ីស្មាក់បានចូលកាន់តំណែងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៦២។ [[ឯកសារ:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ព្រះរាជា[[វិលហែលម៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែលម៍ទី១]] ជិះពីលើសេះខ្មៅជាមួយនឹងឯកសណ្ដានយោធារបស់ព្រះអង្គ រួមជាមួយមន្ត្រីព្រះអង្គមានលោក[[អូតតូ វន ប៊ីស្មាក់|ប៊ីស្មាក់]] [[ហែលមូត វន ម៉លត៍ខឺ|ម៉លត៍ខឺ]] និងពួកមន្ត្រីផ្សេងទៀត កំពុងសម្លឹងតាមដាន[[សមរភូមិខូនីកហ្ក្រែតស៍]]]] ទោះបីជាលោកប៊ីស្មាក់មានឈ្មោះជាអ្នកអភិរក្សនិយមតឹងរឹងមែន តែលោកបានសុខចិត្តស្វែងរកមធ្យោបាយជុំវិញរឿងវិបត្តិថវិកាយោធា។ ព្រះវិលហែមល៍ទ្រង់នៅតែរឹងរូសបដិសេដមិនព្រមដោះស្រាយដោយទ្រង់គិតថារឿងការពារជាតិគឺជាទំនួលខុសត្រូវបុគ្គលរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងរាជវង្សព្រះអង្គ។ ដោយដូច្នេះ ប៊ីស្មាក់ក៏ត្រូវបង្ខំប្រឈមនឹងគោលនយោបាយសម្មុខីកម្ម ហើយលោកបានចេញនូវទស្សនៈទ្រឹស្តីថ្មី។ បើយោងតាមច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ព្រះមហាក្សត្រនិងសភាគឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការសម្រេចចិត្តនានាលើថវិកាជាតិ និងយោធា។ លោកប៊ីស្មាក់បានប្រកែកថា ដោយពួកគេមិនអាចសម្រេចលើអ្វីមួយបាន រដ្ឋធម្មនុញ្ញគឺដូចជាមានចន្លោះខ្វះខាត ហើយរាជរដ្ឋាភិបាលត្រូវតែប្រមូលពន្ធបន្ថែមរួចចំណាយវាលើថវិកាជាតិចាស់ដើម្បីឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាចដំណើរការបន្តទៅមុខទៀត។ ដូចនេះ នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៦២ ដល់ឆ្នាំ១៨៦៦ រដ្ឋាភិបាលព្រុសត្រូវធ្វើការដោយមិនមានថវិកាទ្រទ្រង់ និងបន្សល់ពេលវេលាខ្លះឱ្យប៊ីស្មាក់ធ្វើកំណែទម្រង់យោធា។ ក្រុមអ្នកសេរីនិយមបានបរិហារយ៉ាងសាហាវទៅលោកប៊ីស្មាក់ចំពោះអ្វីដែលពួកគេគិតថាជាការល្មើសច្បាប់មូលដ្ឋានរបស់ជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណា ផែនការដ៏ស៊ីជម្រៅរបស់ប៊ីស្មាក់គឺការសម្របសម្រួលជាមួយពួកសេរីនិយម។ ថ្វីបើលោកធ្លាប់ជំទាស់ប្រឆាំងដាច់ខាតនឹងការបង្រួបបង្រួមជាតិពីមុនមកមែន ប៉ុន្តែមកដល់ពេលនោះ លោកបានគិតមកវិញថាការបង្រួបបង្រូមជាតិអាល្លឺម៉ង់គឺអាចនឹងចៀសផុតឡើយ។ តាមគំនិតរបស់លោក បក្សពួកអ្នកអភិរក្សនិយមគឺត្រូវតែនៅនាំមុខនៅក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅរកការបង្កើតការរួបរួមជាតិនេះ ដើម្បីកុំឱ្យចលនាកាបង្រួបបង្រួមធ្លាក់អស្ថិរភាព។ ម្យ៉ាងទៀត លោកក៏បានគិតដែរថា ពួកសេរីនិយមថ្នាក់កណ្តាលគឺចង់បានប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយច្រើនជាជាងការបំបែកឥទ្ធិពលទំនៀមទម្លាប់ចាស់ៗនៅក្នុងសង្គម។ ដោយហេតុទាំងនេះ ប៊ិស្មាក់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដំណើររួបរួមជាតិអាល្លឺម៉ង់ក្រោមអំណាចដឹកនាំរបស់ព្រុស ហើយបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាមចំនួនបីនៅក្នុងដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិនោះ។ សង្គ្រាមដំបូងគេគឺ[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ]] (ឆ្នាំ១៨៦៤) ដែលបានបន្ទុះឡើងដោយព្រុស ហើយជ័យជំនះគឺបានទៅខាងព្រុស ដោយមានការគាំទ្រពីអូទ្រីស។ ជាលទ្ធផល ដាណឺម៉ាកត្រូវបរាជ័យហើយត្រូវកាត់ប្រគល់ឆ្លែសវីកឱ្យមកព្រុស និងហូលស្តែនឱ្យទៅអូទ្រីស។ [[ឯកសារ:Map-AustroPrussianWar-annexed.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|លទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមអូទ្រីស-ព្រុស]] (ឆ្នាំ១៨៦៦)៖ ---- {{legend|#0062BD|'''ព្រុស'''}}{{legend|#04C6FF|សម្ព័ន្ធមិត្តព្រុស៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ១៤ ផ្សេងទៀត}}{{legend|#FF5850|[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]}}{{legend|#FFB1BD|សម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីស៖ រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ១១ ផ្សេងទៀត}} {{legend|#2DDDA0|រដ្ឋអាព្យាក្រឹត្យ៖ [[លិចតិនស្តាញ]] [[ពញារដ្ឋលីមប៊ឺក (១៨៣៩–១៨៦៧)|លីមប៊ឺក]] លុចសំបួរ [[ក្សត្របុរីរ៉ោស–ហ្គីរ៉ា|រ៉ោស-ស្លែត្ស៍]] [[សាចសិន-វ៉ៃម៉ា-អៃសេណាក]] [[ស្វាត្ស៍ប៊ួក-រូដុលស្តាដត៍]]}}{{legend|#81ABDE|រដ្ឋព្រុសដណ្ដើមក្នុងសង្គ្រាម៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ|ហាណូវើ]] [[ខេត្តឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន|ឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន]] [[ហេស្សិន]] [[រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន|ហេស្សិន-កាស្សែល]] [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]] និង[[បុរីសេរីហ្វ្រាំងហ្វឺត|ហ្វ្រាំងហ្វឺត]]}}]] ការបែងចែករដ្ឋបាលឆ្លែសវីក និងហូលស្តែនបានក្លាយជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៅឆ្នាំ១៨៦៦ ឬគេច្រើនហៅម្យ៉ាងទៀតថាសង្គ្រាមប្រាំពីរសប្តាហ៍។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស ដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] និងបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់នៅភាគខាងជើងមួយចំនួន បានប្រកាសសង្គ្រាមប្រឆាំងចក្រភពអូទ្រីស។ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អូទ្រីសត្រូវបានផ្តួល ហើយព្រុសក៏បានកាត់បញ្ចូលរដ្ឋជាសម្ព័ន្ធមិត្តអូទ្រីសចំនួនបួនចូលក្នុងទឹកដីខ្លួនដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ]] [[រដ្ឋបោះឆ្នោតហេស្សិន|ហេស្សិន]] [[ពញារដ្ឋណាស្សូ]] និង[[បុរីសេរីហ្វ្រាំងហ្វឺត]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសបានកាត់តំបន់ឆ្លែសវីកនិងហូលស្តែនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន និងចងឯកត្តសហភាពជាមួយ[[សាចសិន-ឡោអិនបួក]] (ក្រោយមកត្រូវបានព្រុសបញ្ចូលជាសហភាពពេញលេញនៅឆ្នាំ១៨៧៦)។ ដំបូង ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍ទ្រង់ចង់កាត់ដណ្តើមយកទឹកដីពីអូទ្រីសនិងរដ្ឋសាចសិនទាំងមូល ក៏ប៉ុន្តែលោកប៊ីស្មាក់បានឃាត់ និងប្រាប់ទ្រង់ឱ្យបោះចោលនូវគំនិតព្រះអង្គ។ ថ្វីបើលោកប៊ីស្មាក់មិនមានបំណងចង់ឱ្យអូទ្រីសចូលជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការប្រទេសជាតិអាល្លឺម៉ង់ក៏ពិតមែន តែលោកមើលឃើញពីសក្តានុពលរបស់អូទ្រីសក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់របស់ព្រុសនៅពេលអនាគត។ បន្ទាប់ពីទទួលបានទឹកដីថ្មីទាំងនេះ វិសាលភាពទឹកដីព្រុសបានលាតសន្ធឹងពីតំបន់រ៉ាំងភ្ជាប់នឹងវែស្តហ្វាលីដោយមិនមានរដ្ឋ ឬទឹកដីណាផ្សេងបំបែកទៀតឡើយ។ បើរាប់ទាំងរដ្ឋសាចសិន-ឡោអិនបួកដែរនុះទឹកដីព្រុសគឺលាតត្រដាងប្រមាណពីរភាគបីនៃផ្ទៃដីអាល្លឺម៉ង់ភាគខាងជើងទាំងមូល ហើយទំហំនេះត្រូវបានរក្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨ នៅពេលដែលរបបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានផ្តួលរំលំ។ ប៊ីស្មាក់បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីបញ្ចប់នូវជម្លោះថវិកាជាតិជាមួយនឹងក្រុមសភា។ លោកបានស្នើព្រាងច្បាប់សំណងដែលនឹងផ្តល់ឱ្យលោកនូវអនុម័តិប្រតិសកម្មសម្រាប់ការដឹកនាំដោយគ្មាននីតិថវិកា។ លោកបានទាយទុកមុនថាសកម្មភាពនេះនឹងបំបែកក្រុមអ្នកសេរីនិយមជាពីរបក្សពួកផ្សេងគ្នា ហើយវាពិតជាបំបែកបានមែន។ អ្នកសេរីនិយមមួយចំនួនបានប្រកែកក្ដាំងៗថាគ្មានផ្លូវសម្របសម្រួលរកដំណោះស្រាយល្អជាក់លាក់ជាមួយនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលបានឡើយ ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកសេរីនិយមភាគច្រើនម្ខាងទៀតបានសម្រេចគាំទ្រសេចក្ដីព្រាងច្បាប់របស់ប៊ីស្មាក់ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចបើកឱ្យប្រជាជនទូទៅមានសេរីភាពបន្ថែមទៀតនាពេលអនាគត។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីសផងដែរ សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ក៏ត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការ។ ព្រុសជាបន្ទាប់បានក្ដោបបញ្ចូលរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំង ២១ នៅភាគខាងជើងចូលក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]]ថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦។ ព្រុសបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកនាំមុខគេនៅក្នុងសហព័ន្ធថ្មីនោះដោយមានទឹកដី និងប្រជាជនប្រមាណគ្របដណ្ដប់បួនភាគប្រាំ លើលលប់ច្រើនជាងរដ្ឋសមាជិកដទៃទៀតឆ្ងាយ។ អំណាចគ្រប់គ្រងស្ទើរទាំងស្រុងរបស់ព្រុសក្នុងសហព័ន្ធនោះគឺត្រូវបានកំណត់នៅក្នុង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីដែលបានសរសេរឡើងដោយលោកប៊ីស្មាក់ផ្ទាល់។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវស្ថិតក្នុងដៃ[[ប្រធានសហព័ន្ធរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]]—ពោលគឺក្រោមព្រះមហាក្សត្រព្រុស។ ប្រព័ន្ធសភាថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបែងចែកជាពីរជាន់ថ្នាក់ដដែរ។ សភាជាន់ទាបគឺហៅថា [[រ៉ែកស្តាក (សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង)|រ៉ែកស្តាក]] (''Reichstag'') ហើយសមាជិកគឺត្រូវជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយបុរសៗគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈដោយលែងបែងចែកដូចមុន។ សភាជាន់ខ្ពស់ហៅថា [[ប៊ុនដេសរ៉ាត (ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់)|ប៊ុនដេសរ៉ាត]] (''Bundesrat'') ហើយសមាជិកគឺត្រូវតែងតាំងដោយអាជ្ញាធររដ្ឋ។ ជាក់ស្តែង បុនដេសរ៉ាតគឺមានអំណាចខ្លាំងជាងស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិផ្សេងៗទាំងអស់នៅក្នុងសហព័ន្ធ។ រដ្ឋព្រុសគឺមានសំឡេងឆ្នោតចំនួន ១៧ សន្លឹកក្នុងចំណោមសំឡេងសរុប ៤៧ សន្លឹក ហើយអាចគ្រប់គ្រងទម្រង់ការនីតិវិធីផ្សេងៗបានយ៉ាងងាយដោយត្រូវការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយរដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដើម្បីបានសំឡេងភាគច្រើន។ ដូចគោលបំណងដែលបានកត់ទុក លោកប៊ីស្មាក់បានក្លាយជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំដ៏ឧត្តុងឧត្តមបន្ទាប់ពីព្រះមហាក្សត្រ។ ប៊ីស្មាក់បានតែងតាំងខ្លួនជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសដំណាលគ្នានឹងតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តីព្រុស ហើយបានណែនាំគណៈប្រតិភូព្រុសជាច្រើនឱ្យចូលជាសមាជិកប៊ុនដេសរ៉ាត។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយចប់សង្គ្រាម រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់នៅភាគខាងត្បូង (លើកលែងតែអូទ្រីស) ត្រូវបានព្រុសបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពយោធាខ្លួន ហើយក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរបញ្ចូលរដ្ឋទាំងនោះទៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង។ ផែនការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់របស់លោកប៊ីស្មាក់បានខិតជិតសម្រេចបណ្ដើរៗលើសពីការស្មាន។ ដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃដំណើរបង្រួបបង្រួមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់គឺកើតចេញពី[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]] (១៨៧០–១៨៧១) បន្ទាប់ពីប៊ីស្មាក់បានប្រើកលល្បិចបោកបញ្ឆោតឱ្យអធិរាជបារាំងព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]] ប្រកាសសង្គ្រាមមកលើព្រុស។ សម្ព័ន្ធភាពយោធាតាមបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ដែលបានបង្កើតឡើងក្រោយសង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស បានតម្រូវឱ្យរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់ព្រួតគ្នាតបតនឹងបារាំង ហើយក៏បានយកឈ្នះលើបារាំងជាលទ្ធផល។ ជ័យជម្នះអាល្លឺម៉ង់ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយបារាំងបានបណ្ដុះគំនិតស្នេហាជាតិបន្ថែមនៅតាមរដ្ឋប្រទេសអាល្លឺម៉ង់រហូតដល់មានចលនាទាមទារបង្រួមបង្កើតជាប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់តែមួយ។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៨៧១ (ជាខួបលើកទី១៧០ នៃការឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិរបស់ហ្វ្រីឌ្រិចទី១ ក្នុងនាមជាព្រះរាជាដំបូងនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស) [[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]ក៏បានប្រកាសបង្កើតឡើងនៅ[[វិមានវែសៃ|ព្រះរាជវាំងវែសៃ]]ក្រៅរាជធានី[[ប៉ារីស]]ដែលកាលនុះនៅស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅឡើយ។ ព្រះអង្គម្ចាស់វិលហែមល៍បានក្លាយជាព្រះអធិរាជ (''Kaiser'') ដំបូងគេនៃប្រជាជាតិអាល្លឺម៉ង់រួមថ្មី។ គួររំលឹកដែរថា គោរមងារព្រះអធិរាជអាល្លឺម៉ង់ និងព្រះមហាក្សត្រព្រុសគឺស្ថិតនៅលើមនុស្សតែមួយរហូតដល់ពេលរបបរាជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានលុបបំបាត់។ === ឆ្នាំ១៨៧១–ឆ្នាំ១៩១៨៖ ភាពរីកចម្រើន និងការដួលរលំ === {{Main|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់}} ចក្រភពថ្មីរបស់ប៊ីស្មាក់គឺជារដ្ឋមួយដ៏មានអំណាចឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ព្រុសនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ថ្មីគឺស្ទើរតែដូចគ្នានឹងអំណាចដែលពួកគេមាននៅក្នុងអតីតសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងដែរ។ រាជសម្បត្តិនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់គឺប្រៀបបានដូចជាកម្មសិទ្ធិរបស់រាជវង្សហូហិនសោឡាំន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសមានសំឡេងបោះឆ្នោតនៅក្នុងប៊ុនដេសរ៉ាតចំនួន ១៧ សន្លឹកលើសំឡេងសរុបចំនួន ៥៨ សន្លឹក (១៧ សំឡេងលើ ៦១ សំឡេងនៅក្រោយឆ្នាំ១៩១១) ខណៈរដ្ឋផ្សេងៗមិនមានសំឡេងលើសពី ៦ ផង។ ដូចមុនដដែរ រដ្ឋព្រុសអាចគ្រប់គ្រងទម្រង់ការនីតិវិធីដោយប្រសឹទ្ធិភាពតាមរយៈសំឡេងគាំទ្ររបស់សម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួននៅក្នុងសភា។ ដូចធ្លាប់បានរៀបរាប់តាមខាងលើ ប៊ីស្មាក់បានបម្រើការជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសព្រុសស្ទើរតែពេញមួយអាជីពរបស់លោកទៅហើយ ដោយក្នុងនោះលោកបានណែនាំឱ្យអ្នកតំណាងព្រុសចូលបម្រើការក្នុងប៊ុនដេសរ៉ាត។ [[កងទ័ពរាជាធិរាជអាល្លឺម៉ង់]]គឺដូចជាកងទ័ពព្រុសពីមុនដដែរគ្រាន់តែមានទំហំធំជាង ហើយស្ថានទូតនៃចក្រភពថ្មីនេះភាគច្រើនមានទីតាំងស្ថិតក្នុងស្ថានទូតចាស់ៗរបស់ព្រុស។ រីឯ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]វិញគឺគ្រាន់តែមានការកែប្រែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់នៃអតីតសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង។ {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=280|image1=prussiamap.gif|alt1=A map of the Prussian Provinces and other states of the German Empire|caption1=ទឹកដីព្រុសនៅក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ១៨៧១–១៩១៨|image2=Karte Deutsches Reich, Verwaltungsgliederung 1900-01-01.png|alt2=A map of the administrative divisions of Germany in 1900|caption2=បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩០០}} ទោះជាយ៉ាងណា ហានិភ័យដែលអាចកើតឡើងក្នុងរបបថ្មីគឺស្ថិតនៅក្នុងភាពមិនស៊ីជម្រៅគ្នារវាងប្រព័ន្ធរាជាធិរាជ និងប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ព្រុស។ ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់បានអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សប្រុសគ្រប់រូបដែលមានអាយុលើសពី ២៥ ឆ្នាំឡើងទៅតែប៉ុណ្ណោះមានសិទ្ធិចូលរួមបោះឆ្នោត ក៏ប៉ុន្តែព្រុសនៅតែបន្តរក្សាប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដដែរ ដោយសំឡេងឆ្នោតបុគ្គលគឺអាស្រ័យទៅលើចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់ពីមុន។<ref name=":0" /> ដោយសារតែអធិការបតីរាជាធិរាជមានមុខតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីព្រុសដែរ (លើកលែងតែពីរសម័យកាល គឺពីអំឡុងខែមករាដល់ខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ១៨៧៣ និងពីឆ្នាំ១៨៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨៩៤) ដូចនេះ ព្រះរាជា/អធិរាជ និងនាយករដ្ឋមន្រ្តី/អធិការបតីត្រូវការសំឡេងបោះឆ្នោតភាគច្រើនពីអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិពីរស្រទាប់ខុសគ្នា (ព្រុស និងអាល្លឺម៉ង់)។ នៅពេលចក្រភពកើតដំបូង ទាំងប្រជាជនព្រុសនិងអាល្លឺម៉ង់ប្រមាណពីរភាគបីមានមូលដ្ឋានរស់នៅតាមទីជនបទ។ ត្រឹមតែរយៈពេល ២០ ឆ្នាំក្រោយការបង្កើតប៉ុណ្ណោះ ស្ថានភាពនេះក៏ប្រែផ្ទុយស្រឡះដោយប្រជាជនបានសម្រុកទៅរស់នៅតាមទីប្រជុំជននានានាំឱ្យប្រជាជនតាមទីក្រុងកើនស្មើនឹងពីរភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះដែរ រដ្ឋបាលក្នុងព្រះរាជាណាចក្រព្រុស និងក្នុងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់មិនបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីកំណើនប្រជាជន និងឥទ្ធិពលនៃទីប្រជុំជនឡើយ។ ដោយហេតុនេះបានធ្វើឱ្យសំឡេងឆ្នោតនៅទីជនបទមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងទីប្រជុំជនថ្វីបើប្រជាជនស្ទើរគ្រប់រូបបានផ្លាស់ទៅរស់នៅក្នុងទីក្រុង។ លោកប៊ីស្មាក់បានដឹងថាបណ្ដាមហាអំណាចអឺរ៉ុបកំពុងកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាំងមកលើចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ថ្មីនេះ ដូច្នេះលោកក៏បានផ្តួចផ្តើមកិច្ចចរចាស្ថានការណ៍សន្តិភាពនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងប៊ែរឡាំង]]។ ក្នុងនោះ អាល្លឺម៉ង់បានពង្រឹងទំនាក់ទំនងមិត្តភាពជាមួយចក្រភពអង់គ្លេសកាន់តែស្និទ។ មិត្តភាពរវាងទីក្រុងឡុងដ៍និងប៊ែរឡាំងគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងនាពេលនោះ ពិសេសបន្ទាប់ពីរជ្ជទាយាទអាល្លឺម៉ង់ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងនៃចក្រភពអង់គ្លេសព្រះនាម[[វិកតូរីយ៉ា (ព្រះនាងអង់គ្លេស)|វិកតូរីយ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៨។ ព្រះ[[វិលហែមល៍ទី១ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី១]] បានសោយព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៨ ហើយបានស្នងដោយរជ្ជទាយាទរបស់ព្រះអង្គក្រោមព្រះរាជនាម[[ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|ហ្វ្រីឌ្រិចទី៣]]។ អធិរាជអាល្លឺម៉ង់ថ្មីទ្រង់មានទំនោរខ្លាំងទៅរកចក្រភពអង់គ្លេស ហើយព្រះអង្គមានបំណងកែប្រែព្រុស និងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ជារួមឱ្យមានតម្លៃសេរីភាព និងរាជាប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យដូចនឹងចក្រភពអង់គ្លេសដែរ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់មានជំងឺរោគាពាធធ្ងន់ធ្ងរស្រាប់ទៅហើយពេលឡើងសោយរាជ្យ ហើយទ្រង់ក៏បានសោយទិវង្គតដោយជំងឺមហារីកបំពង់កក្រោយបានកាន់អំណាចបានត្រឹម ៩៩ ថ្ងៃ។ ព្រះរាជបុត្រាព្រះអង្គក៏បានឡើយស្នងរាជសម្បត្តិបន្តក្រោមព្រះនាម[[​វិលហែលម៍​ទី២ (អធិរាជអាល្លឺម៉ង់)|វិលហែមល៍ទី២]] ក្នុងព្រះជន្មាយុ ២៩ ព្រះវស្សា។ កាលនៅកុមារភាព ព្រះវិលហែមល៍ទ្រង់បានខ្វែងគំនិតគ្នាជាមួយព្រះមាតាបិតាព្រះអង្គជុំវិញសារៈសំខាន់នៃលទ្ធិសេរីនិយម ហើយក្រោមព្យាបាលភាពរបស់ប៊ីស្មាក់ ទ្រង់ក៏កើតគំនិតគិតមមៃឱ្យតម្លៃលើព្រុសច្រើនជាងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូល។ អធិរាជថ្មីនៃអាល្លឺម៉ង់បានបង្ខូចមិត្តភាពព្រុសជាមួយនឹងអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី (ថ្វីបើទ្រង់មានជាប់សាច់ឈាមជាមួយរាជវង្សអង់គ្លេសនិងរុស្ស៊ីក្ដី) ដោយបានក្លាយជាគូបដិបក្ខចម្បងជាមួយអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី។ មុនហើយនិងក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] (១៩១៤–១៩១៨) ព្រុសបានបង្កើននិងពង្រឹងកម្លាំងទាហានជើងគោកនិងទឹកជាច្រើននៅក្នុងជួរយោធាអាល្លឺម៉ង់ ខណៈពួកវណ្ណៈអភិជនព្រុសជាច្រើននាក់បានគ្រប់គ្រងអំណាចក្នុងចក្រភព។ ទោះបីជាយ៉ាងណា នៅពេលសង្គ្រាមលោកបានផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតែអាចរុញច្រានទាហានអាល្លឺម៉ង់ចូលប្រយុទ្ធក្នុងទឹកដីព្រុសផ្ទាល់មួយផ្នែកតែម្តង។ មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រុស និងអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាបដិវត្តន៍ពីមហាជនអាល្លឺម៉ង់រហូតដល់សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយយុទ្ធិសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨។ ការបះបោរបានផ្ទុះឡើងនៅរាជធានីប៊ែរឡាំង និងទីប្រជុំជនសំខាន់ៗដទៃទៀតរួចបានបង្កជាជម្លោះស៊ីវិលដែលគេនិយមហៅថា [[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩]] (''Novemberrevolution'')។ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩១៨ សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុសត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយសមាជិកនៃ[[គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់]] ដែលជាក្រុមគាំទ្រ[[ម៉ាក្សនិយម|លទ្ធិម៉ាក្សនិយម]]។ ព្រះចៅវិលហែមល៍ទ្រង់ដឹងថាខ្លួននឹងបាត់បង់រាជបល្ល័ង្កអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គនៅតែសង្ឃឹមថានឹងអាចរក្សារាជបល្ល័ង្កព្រុសបាន ព្រោះព្រះអង្គយល់ឃើញថាបើខ្លួននៅមានអំណាចជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋមួយដែលមានទឹកដីពីរភាគបីនៃទឹកដីអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលនោះ ទ្រង់នឹងអាចបន្សាបអំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅក្នុងរបបថ្មីនៅពេលអនាគត។ មិនយូរប៉ុន្មានព្រះអង្គបានដឹងខ្លួនបន្ថែមទៀតថាផែនការព្រះអង្គគឺមិនអាចទៅមុខរួចនោះទេនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់។ ទោះព្រះអង្គបានជឿថាទ្រង់បានកំពុងដឹកនាំចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ក្រោមឯកត្តសហភាពជាមួយព្រុស ក៏ប៉ុន្តែក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់បានចែងស្តែងៗថា រាជបល្ល័ង្កអាល្លឺម៉ង់គឺមានទំនាក់ទំនងជាប់នឹងរាជបល្ល័ង្កព្រុស។ លើសពីនេះទៅទៀត កងយោធាអាល្លឺម៉ង់បានបាត់បង់រាល់ជំនឿចិត្តទាំងឡាយដែលពួកគេធ្លាប់មានលើព្រះវិលហែមល៍។ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ ព្រះចៅវិលហែមល៍ក៏បានប្រកាសដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស និងជាព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ហើយក៏បាននិរទេសខ្លួនទៅប្រទេស[[ហុល្លង់]]នៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ដោយចលនាបះបោរប្រដាប់អាវុធនៅតែសកម្ម បូករួមនឹងភាពអនាធិបតេយ្យគ្រប់រូបភាពនៅតាមដងផ្លូវទីក្រុងប៊ែរឡាំង រដ្ឋភិបាលព្រុសក៏បានប្រកាសសុំជំនួយយោធាចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុង។ កលពលមួយក្រុមក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[វ៉ាល់ដេម៉ា ផាបស្កិ៍]]បានចេញតទល់នឹងចលនាបះបោរនៅប៊ែរឡាំងទាំងនោះ។ ដល់ពេលការប្រយុទ្ធបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា កម្លាំងបង្ក្រាបរបស់លោកបានសម្លាប់មនុស្សអស់ចំនួន ១,២០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាប្រជាជនស្លូតត្រង់គ្មានអាវុធនឹងដៃ ហើយក្នុងករណីខ្លះមិនមានអ្វីជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងចលនាបះបោរផង។ សម័យកាលបដិវត្តន៍នៅអាល្លឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ និងបានបន្តរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩១៩ នៅពេលដែលរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីបានប្រកាស ពោលគឺ[[សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា]]។ ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានប្រែឈ្មោះជាផ្លូវការមក[[រដ្ឋសេរីព្រុស]] ហើយត្រូវបានបញ្ចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយក្រោមសាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ាដោយមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៅឆ្នាំ១៩២០។ ទីបំផុត រដ្ឋព្រុសទាំងមូលត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការគ្រប់ទម្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ == រដ្ឋ == [[File:Berlin Nationaldenkmal Kaiser Wilhelm mit Schloss 1900.jpg|thumb|right|[[វិមានប៊ែរឡាំង|ព្រះរាជវាំងប៊ែរឡាំង]] ដែលជាទីស្នាក់អាស្រ័យរបស់រាជវង្សហូហិនសោឡាំន]] === រដ្ឋាភិបាល === {{See also|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស}} អំណាចរួមដូចជាអំណាចសក្តិភូមិនិងការិយាធិបតេយ្យ ដែលរបបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការរបស់ព្រុសផ្អែកលើ បានមើលឃើញពីគុណសម្បត្តិក្នុងការរឹតបន្តឹងសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល និងប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដ។ ដូច្នេះ អាជ្ញាធរព្រុសក៏ជ្រើសរើសវិធីសាស្ត្រដឹកនាំប្រទេសតាមបែបអំណាចនគរបាល។{{sfn|Jacoby|1973|p=34}} "រដ្ឋនគរបាល" ដូចដែលបានលើកឡើងដោយលោក[[អូតតូ ហ៊ីនហ្សឺ]] វាបានជំនួសប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងរបបចាស់ដោយលក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺការគ្រប់គ្រងផ្អែកលើប្រព័ន្ធដីធ្លីដែលអំណាចស្ថិតក្នុងដៃក្រុមវណ្ណៈអភិជន គាំទ្រដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>Hintze, ''Der Commissarius''</ref> === នយោបាយ === [[ឯកសារ:Corona Prusia-mj2.jpg|រូបភាពតូច|[[មកុដរាជព្រះវិលហែមល៍ទី២|មកុដព្រះមហាក្សត្រព្រុស]] ([[ព្រះរាជវាំងហូហិនសោឡាំន]])]] ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសដើមឡើយជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]រហូតដល់[[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩|បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៨៤៨]] បានធ្វើឱ្យព្រុសប្រែមកកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]វិញ ហើយលោក[[អាដុល ហែនរិច វន អានីម-បោតហ្សិនបួក]]ក៏ត្រូវបានជ្រើសរើសតែងតាំងជា[[ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រីព្រុស|ប្រធានរដ្ឋមន្រ្តី]]ដំបូងនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុស។ យោងតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៤៨)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុសដំបូង]] ប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់ត្រូវបានបង្កើតឡើងហៅថា [[រដ្ឋសភាព្រុស|រដ្ឋសភា]] (''Landtag'')។ សភាជាន់ទាបដែលហៅថា[[សភាតំណាងរាស្ត្រព្រុស]]គឺគេជ្រើសរើសសមាជិកតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយបុរសអាយុលើ ២៥ ឆ្នាំដែលបានបង់ពន្ធជូនរដ្ឋរួច និងផ្អែកលើប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដូចដែលបានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០។<ref name=":0" /> ចំណែកឯសភាជាន់ខ្ពស់វិញគឺ[[ព្រឹទ្ធសភាព្រុស]]មានសមាជិកតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ព្រះអង្គក្ដោបអំណាចនីតិប្រតិបត្តិទាំងមូល ហើយមានតែពួករដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះដែលទទួលបញ្ជាផ្ទាល់ពីទ្រង់។ ជាលទ្ធផល ក្រុមវណ្ណៈអភិជនម្ចាស់ដីធ្លីព្រុសគឺនៅតែមានឫទ្ធិអំណាចដដែរ ជាពិសេសនៅតំបន់ភាគខាងកើត។ កម្លាំង[[នគរបាលសម្ងាត់ព្រុស]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩ និងជាកម្លាំងជំនួយដ៏ប្រសើររបស់រាជរដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមនាសម័យនោះ។ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === ក្នុងមួយអត្ថិភាពរបស់ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស រដ្ឋធម្មនុញ្ញចំនួនពីរត្រូវបានអនុម័តដោយលើកទីមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ និងចុងក្រោយនៅឆ្នាំ១៨៥០។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ ត្រូវបានអនុម័ត និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់​ ដោយព្រះ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ទី៤]] បន្ទាប់ពីការផ្ទុះឡើងនៃបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨–១៨៤៩។<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=James Harvey |date=September 1894 |title=The Constitution of the Kingdom of Prussia |url=https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA208 |journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science |pages=12–13 |access-date=21 February 2025 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407210033/https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA208 |url-status=live }}</ref> ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិករដ្ឋសភាព្រុសត្រូវបានធ្វើឡើងនៅដើមឆ្នាំ១៨៤៨ ដោយមានតែបុរសអាយុលើស ២៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះដែលមានសិទ្ធិចូលបោះឆ្នោត។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងនោះត្រូវបានតាក់តែងដោយព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ និងមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គដោយក្នុងនោះវាបានកំណត់ថាព្រះអង្គជាបុគ្គលដែលក្ដោបអំណាចកំពូល។ រដ្ឋសភាថ្មីនោះបានតបវិញជាមួយនឹងកិច្ចប្រជុំប្រកាស ''Charte Waldeck'' ដែលជាបញ្ជីបញ្ជាក់សិទ្ធិមូលដ្ឋាន និង ''Volkswehr'' ដែលអំណាចត្រូវជាទំនួលខុសត្រូវរបស់សភា និងការរឹតបន្តឹងបន្ថែមលើប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់បានប្រកាសប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គថា "យើងនឹងមិនទទួលយល់ស្របនឹងវាជាដាច់ខាតទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក្ដី"។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ព្រះអង្គបានផ្អាករាល់ជំនួបនិងសកម្មភាពរបស់សភា ហើយក៏បានអនុម័តប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយខ្លួនព្រះអង្គផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៤៨។ កំណែរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានរួមបញ្ចូលធាតុសេរីនិយមខ្លះៗដែលដកស្រង់ចេញពី ''Charte Waldeck'' ដូចជាការបង្កើតប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់ ការបង្កើតតុលាការគណៈវិនិច្ឆ័យ កំណត់សិទ្ធិអំណាចមួយចំនួនរបស់ព្រះមហាក្សត្រ និងប្រកាសអំណាចបញ្ជាធានានីតិនិច្ឆ័យជាដើម។ ក្នុងនោះដែរក៏បានធានានូវសិទ្ធិមូលដ្ឋានមួយចំនួនដូចជា សិទ្ធិបញ្ចេញមតិ សារព័ត៌មាន និងសាសនា។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) [oktroyierte] Verfassungsurkunde für den preußischen Staat vom 5. Dezember 1848 documentArchiv.de |url=http://www.documentarchiv.de/nzjh/verfpr1848.html |access-date=12 February 2025 |website=documentArchiv.de }}</ref> ថ្វីបើរដ្ឋធម្មនុញ្ញមានចំណុចសេរីនិយមខ្លះៗមែន ប៉ុន្តែរដ្ឋព្រុសទាំងមូលនៅមិនទាន់មានប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនៅឡើយទេ។ ព្រះមហាក្សត្រនៅតែរក្សាសិទ្ធិជំទាស់រាល់គម្រោងច្បាប់ណាដែលទ្រង់មិនពេញចិត្ត នាំឱ្យអំណាចបែងចែកនៅព្រុសនៅមានកម្រិតខ្សោយនៅឡើយ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ស្ថិតនៅលើអំណាចច្បាប់់ មានន័យថាតុលាការមិនអាចប៉ះពាល់ទ្រង់បានឡើយ ហើយកម្លាំងយោធាប្រៀបបានដូចជាមានអំណាចឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួនអញ្ចឹងដោយមិនមានស្ថាប័នណាអាចបង្គាប់បញ្ជាបាននោះទេ (លើកលែងតែព្រះមហាក្សត្រ)។ មនុស្សប្រុសពេញវ័យនៅជុំវិញព្រះនគរគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់អាចចូលរួមបោះឆ្នោតបាន ប៉ុន្តែត្រូវផ្អែកលើប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតបីវណ្ណៈថ្នាក់ដែលវាស់វែងទម្ងន់ និងសំឡេងឆ្នោតលើចំនួនពន្ធដែលគេបានបង់ជូនរដ្ឋ។ ជាលទ្ធផល សំឡេងឆ្នោតរបស់ពួកវណ្ណៈកណ្ដាល និងវណ្ណៈទាបដូចជាកសិករជាដើមគឺមិនមានឥទ្ធិពលច្រើនដើម្បីកំណត់អ្វីឡើយ។<ref name=":0" /> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុស (១៨៥០)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០]] គឺគ្រាន់តែជាទម្រង់វិសោធនកម្មច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ ប៉ុណ្ណោះ។ ខុសពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៤៨ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនេះគឺជាការតាក់តែងរួមរបស់សភាព្រុស ព្រះមហាក្សត្រ និងរដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=James Harvey ( |date=September 1894 |title=The Constitution of the Kingdom of Prussia |url=https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA209 |journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science |pages=13–14 |access-date=21 February 2025 |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402114222/https://books.google.com/books?id=KaA5AAAAMAAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីរក្សាចំណុចសេរីនិយមពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលពួកគេតាក់តែងឡើងគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីធំដុំនោះទេដោយព្រះរាជានៅតែបន្តកាន់អំណាចក្ដោបលើស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលទាំងបី ហើយសភានៅតែមិនមានអំណាចគ្រប់គ្រងយោធា។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨៥០ ត្រូវបានគេធ្វើវិសោធនកម្មកែជារឿយៗក្រោយមក ដោយបានក្លាយជាច្បាប់មូលដ្ឋានរបស់ព្រុសរហូតដល់ពេលដែលចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ត្រូវរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។ == សាសនា == រដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រុសឆ្នាំ១៨៥០ បានអនុញ្ញាតឱ្យមានសេរីភាពខាងសតិសម្បជញ្ញៈ សេរីភាពធ្វើសក្ការៈបូជាតាមទីសាធារណៈនិងឯកជន ហើយនិងសេរីភាពក្នុងការបង្កើតសមាគមន៌សាសនាផ្សេងៗ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា រាល់ព្រះវិហារទាំងអស់និងសហគមន៌សាសនាផ្សេងៗទៀតគួរតែអនុវត្តសកម្មភាពសាសនារៀងៗខ្លួនដោយឯករាជ្យភាព និងជាលក្ខណៈឯកជនពីរដ្ឋ ហើយគ្មានអង្គភាពណាមួយនៃរដ្ឋាភិបាលអាចប៉ះពាល់ទីកន្លែងគោរពប្រតិបត្តិសាសនាបានឡើយ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំដដែរនោះក៏បានចែងដែរថាកុមារគ្រប់រូបគួរតែទទួលបានការបង្រៀនអប់រំអំពីសាសនារបស់ពួកគេដោយអាណាព្យាបាលរបស់ពួកគេ ឬបុគ្គលណាដែលប្រតិបត្តិសាសនាដូចគ្នា។<ref name=Wilhelm>{{cite journal|last1= Wilhelm|first1= Friedrich|last2= Robinson|first2= James|title = Supplement: Constitution of the Kingdom of Prussia|journal= Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume= 5 |issue =Supplement 8|pages = 1–54|jstor = 1009032|publisher= Sage Publications Inc., American Academy of Political and Social Science |date =1894}}</ref><ref>{{cite journal|last = Burgess|first= John|title = The Culturconflict" in Prussia |url = https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1887-06_2_2/page/313|journal = Political Science Quarterly |volume= 2 |number= 2|pages= 313–340 |publisher= The Academy of Political Science|year =1887|doi= 10.2307/2139282|jstor =2139282}}</ref> យោងទៅតាមជំរឿននៅដើមដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ស្ថិតិសាសនានៅក្នុងរាជាណាចក្រព្រុសត្រូវបានបែងចែកជា ៦ សាសនានៅកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ ដោយផ្អែកលើប្រជាជនចំនួនមួយលាននាក់។ ក្នុងនោះ ប្រជាជនប្រមាណ ៦០៩,៤២៧.០ បានប្រតិបត្តិគ្រិស្តសាសនាប្រតេស្តង់, ៣៧៦,១៧៧.១ នាក់ប្រកាន់គ្រិស្តសាសនាកាតូលិក, ១៣,១៤៨.៨ នាក់កាន់សាសនាជ្វីហ្វ, ៩២៥.១ កាន់គ្រិស្តសាសនាមីណូនី, ១២១.៤ នាក់កាន់សាសនាក្រិកអូស្សូដក់ និង ០.៦ នាក់កាន់ឥស្លាមសាសនា។ នៅអំឡុងពេលនោះ ព្រុសមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ១៤,០៩៨,១២៥ នាក់ ដូច្នេះបើបូកសរុបចូលគ្នា គេនឹងឃើញថាប្រជាជន​ប្រមាណ ៨,៥៩១,៧៧៨​ នាក់​​កាន់គ្រិស្តសាសនា​ប្រូតេស្តង់, ៥,៣០៣,៣៩២​ នាក់​ប្រតិបត្តិគ្រិស្តសាសនា​កាតូលិក, ១៨៨,១៩៣ ​នាក់​កាន់​សាសនា​ជ្វីហ្វ, ១៣,០៤២​ នាក់អនុវត្តគ្រិស្តសាសនាមីណូនី, ១,៧១២​ នាក់ប្រកាន់សាសនាក្រិកអូស្សូដក់ និង​ ៨​ នាក់កាន់ឥស្លាមសាសនា។<ref>{{cite journal|last =Hebeler|first= Bernard|title= Statistics of Prussia|jstor = 2337688|journal= Journal of the Statistical Society of London |volume= 10|number= 2|pages= 154–186| publisher= Wiley for the Royal Statistical Society |year=1847|doi= 10.2307/2337688}}</ref> ទោះជាមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាប្រតេស្តង់ច្រើនមែន ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសមានប្រជាជនប្រហែលពីរទៅបីលាននាក់ប្រតិបត្តិសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅភាគខាងលិច និងនៅប៉ូឡូញ។ នៅតំបន់រ៉ាំង និងផ្នែកនៃវែស្តហ្វាលីក៏មានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនផងដែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ នៅខេត្តព្រុសខាងកើត វ៉ាមី ស៊ីលេស៊ី និងខេត្តប៉ូសិនក៏មានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនគួរសមផងដែរ ហើយក៏ជាអ្នកនិយាយភាសាប៉ូឡូញទៀតផង។ នៅភាគខាងកើតខេត្តព្រុសខាងកើតក្នុងតំបន់ម៉ាសូរីយ៉ា គេសង្កេតឃើញថាសម្បូរទៅដោយអ្នកកាន់សាសនាប្រតេស្តង់ច្រើន។ == បំណែងចែករដ្ឋបាល == {{Main|ខេត្តនៃព្រុស}} តំបន់ដើមកំណើតនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសគឺមានមូលដ្ឋាននៅ[[ពញាបច្ចន្តរដ្ឋប្រង់ដឺបួរ]] និង[[ពញារដ្ឋព្រុស]]ដែលក្រោយមកនគរទាំងពីរនេះបានរួមគ្នាបង្កើតជាសហភាពមួយគឺ[[ប្រង់ដឺបួរ-ព្រុស]]។ [[ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី (១៦៥៣–១៨១៥)|តំបន់ប៉ូមេរ៉ានី]]មួយភាគនៅក្បែរនោះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាខេត្តតូចមួយរបស់ព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៥៣ ហើយក្រោយមកតំបន់ទាំងមូលក៏ត្រូវកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុស (ពីស៊ុយអែត)នៅក្នុងឆ្នាំ១៧២០ និងលើកចុងក្រោយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ ព្រុសបន្តទទួលបានទឹកដីបន្ថែមពី[[សង្គ្រាមស៊ីលេស៊ី]] រួចបានរៀបចំវាទាំងនោះជា[[ខេត្តស៊ីលេស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៤០។ នៅក្នុងដំណើរកាត់ចែករំលែកទឹកដីប្រទេសប៉ូឡូញលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧២ ព្រុសបានកាត់យកទឹកដី[[ព្រុស-ហ្លួង]] និង[[តំបន់វ៉ាមី]]បញ្ចូលជា[[ខេត្តព្រុសខាងលិច]] ខណៈ[[ពញារដ្ឋព្រុស]] (ជាមួយតំបន់វ៉ាមីមួយផ្នែកតូច)ត្រូវបានបង្កើតជា[[ខេត្តព្រុសខាងកើត]]។ ដែនដីដែលទទួលបានផ្សេងទៀតគឺមានទីតាំងនៅតាមដង[[ទន្លេណូតិច]]ដែលបានក្លាយជាតំបន់[[ស្រុកនែតហ្សឺ]]។ បន្ទាប់ពីបែងចែករំលែកទឹកដីប៉ូឡូញជាលើកទីពីរនិងទីបី (១៧៩៣–១៧៩៥) ព្រុសក៏បានទឹកដីថ្មីបន្ថែម ហើយបានរៀបចំទឹកដីទាំងនោះចេញទៅជា[[ខេត្តស៊ីលេស៊ីថ្មី]] [[ព្រុសខាងត្បូង]] និង[[ព្រុសបូព៌ាថ្មី]] ចំណែកឯតំបន់នែតហ្សឺត្រូវបានបំបែកជាពីរចូលខេត្តព្រុសខាងលិច និងត្បូង។ ខេត្តទាំងបីដែលបានមកពីប៉ូឡូញនោះគឺសុទ្ធតែនៅក្រៅបរិវេណចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប៉ុន្តែពេលដល់សម័យសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ខេត្តទាំងនោះក៏ត្រូវបានបំបែកចេញពីព្រុសវិញតាមរយៈ[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]] ហើយរួមបង្កើតជា[[មហាពញារដ្ឋប៉ូឡូញ]]ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង។​ ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ មហាពញារដ្ឋប៉ូឡូញនោះក៏បានស្រូបបញ្ចូលទៅក្នុងព្រះរាជ[[សមាជប៉ូឡូញ]]របស់ចក្រភពរុស្ស៊ីតាមរយៈ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥។ តំបន់ប៉ែកខាងលិចនៃខេត្តព្រុសខាងត្បូងនៅបន្តរក្សាក្រោមអំណាចព្រុសដដែរ ប៉ុន្តែក៏ប្រែឈ្មោះទៅជា[[មហាពញារដ្ឋប៉ូសិន]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានទឹកដីមួយចំនួនធំបន្ថែមនៅភាគខាងលិចក្រោយបិទសម័យប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន ខេត្តចំនួន ១០ ថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយខេត្តនីមួយៗត្រូវបន្តបែងចែកទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលតូចៗបន្ថែមទៀតដែលគេហៅថា ''Regierungsbezirke''​។ ខេត្តអស់ទាំងនោះរួមមាន៖ * [[ខេត្តប្រង់ដឺបួរ]] (Provinz Brandenburg) * [[ខេត្តព្រុសខាងកើត]] (Ostpreußen), នៅក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តយូលីក-ឃ្លីហ្វស៍-ប៊ែក]] (Provinz Jülich-Kleve-Berg) * [[មហាពញារដ្ឋរ៉ាំងក្រោម]] (Großherzogtum Niederrhein) * [[ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី (១៦៥៣–១៨១៥)|ខេត្តប៉ូមេរ៉ានី]] (Provinz Pommern) * [[មហាពញារដ្ឋប៉ូសិន]] (Großherzogtum Posen), រដ្ឋបាលស្វយ័ត និងនៅក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តសាចសិន]] (Provinz Sachsen) * [[ខេត្តស៊ីលេស៊ី]] (Provinz Schlesien) * [[ខេត្តព្រុសខាងលិច]] (Provinz Westpreußen), ក្រៅសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ * [[ខេត្តវែស្តហ្វាលី]] (Provinz Westfalen) នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២២ ខេត្តយូលីក-ឃ្លីហ្វស៍-ប៊ែក និងរ៉ាំងក្រោមក៏ត្រូវបានបង្រួមចូលគ្នាជា[[ខេត្តរ៉ាំង]]តែមួយ។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ខេត្តព្រុសខាងកើត និងលិចក៏បានរួមបញ្ចូលគ្នាក្លាយជា[[ខេត្តព្រុស]]តែមួយដូចខេត្តរ៉ាំងដែរ ប៉ុន្តែក៏ត្រូវបំបែកចេញជាពីរខេត្តម្តងទៀតក្រោយធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលនៅឆ្នាំ១៨៧៨។ [[ក្សត្របុរីហូហិនសោឡាំន-ស៊ីគម៉ារីងអ៊ិន]] និង[[ក្សត្របុរីហេឈិងអ៊ិន|ហេឈិងអ៊ិន]]ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលក្នុងទឹកដីព្រុសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥០ រួចក៏រួមគ្នាបង្កើតជា[[ខេត្តហូហិនសោឡាំន]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើអូទ្រីសក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៦៦ ទឹកដីថ្មីៗដែលបានពីសង្គ្រាមក៏ត្រូវបានរៀបចំចេញជាខេត្តចំនួនបីថ្មីមាន៖ * [[ខេត្តហាណូវើ]] (Provinz Hannover) * [[ខេត្តហេស្សិន-ណាស្សូ]] (Provinz Hessen-Nassau) * [[ខេត្តឆ្លែសវីក-ហូលស្តែន]] (Provinz Schleswig-Holstein) <gallery widths="300" heights="300"> ឯកសារ:Map-DB-PrussiaProvs-1818.svg|ខេត្តទាំងដប់របស់ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសក្រោយ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥។ រដ្ឋនៅក្នុងខ្សែពណ៌ខ្មៅគឺសុទ្ធតែជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]។ [[តំបន់នូឆឺធែល]]ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង (ជាប់ប្រទេសស្វីស) គឺជាទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រុសរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨។ ឯកសារ:Germany former prussian lander.png|ផែនទីនៃ[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋអាល្លឺម៉ង់]]បច្ចុប្បន្ន (ពណ៌ត្រួយចេកចាស់) ដែលធ្លាប់ជាទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រព្រុសកាលនៅក្នុង[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]]។ </gallery> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == គន្ថនិទ្ទេស == * Hintze, Otto. [https://books.google.com/books?id=5FBaMwEACAAJ Der Commissarius und seine Bedeutung in der allgemeinen VerwaltungsgeschichteAJ]. Retrieved 2015-06-15 * Jacoby, Henry (1973-01-01). [https://books.google.com/books?id=zGwVaki8uXIC ''The Bureaucratization of the World'']. University of California Press. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN] [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-520-02083-2 978-0-520-02083-2]. Retrieved 2015-06-15. [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:​ព្រះរាជាណាចក្រព្រុស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៃចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋគ្រិស្តសាសនា]] r0e11pqfrtdam8bzleuvkuczbgriupw 0 41273 339081 285395 2026-08-19T08:05:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339081 wikitext text/x-wiki {{short description|ពូជវីរុសដែលកំពុងបង្កឱ្យមានជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩}} {{About|ពូជវីរុសដែលបង្កឱ្យមានជំងឺកូវីដ១៩|ពូជដែលបង្កឱ្យមានជំងឺសារស៍|កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ|ប្រភេទនានាដែលមានពូជជាប់នឹងវីរុសទាំងពីរនេះ|កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹង​សមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Virusbox | image = File:SARS-CoV-2 49534865371.jpg | image_alt = Electron micrograph of SARS-CoV-2 virions with visible coronae | image_caption = អតិសុខុមរូបភាពអេឡិចត្រុងបេសកម្មនៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ ដែលមាន[[កូរ៉ូណាវីរុស#ឈ្មោះ និង សណ្ឋានវិទ្យា|ពួកកូរ៉ូណា]]ដែលអាចមើលឃើញ | image2 = SARS-CoV-2 without background.png | image2_alt = Illustration of a SARS-CoV-2 virion | image2_caption = រូបាធិប្បាយនៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ | parent = Sarbecovirus<!--Incertae sedis/Betacoronavirus--> | species = កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹង​សមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ | strain = កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២ | synonyms = ២០១៩-នកូវ Hកូវ-១៩<ref name=LANCETNAME>{{cite journal | url = https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30419-0/fulltext | vauthors=Jiang S, Shi Z, Shu Y, Song J, Gao GF, Tan W, Guo D | title = A distinct new name is needed for the new coronavirus | access-date = 16 March 2020 | date = 19 February 2020 | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | display-authors=3}}</ref><!-- Please see [[Synonym (taxonomy)]] before adding unofficial names here.--> }} '''កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២''' ('''សារស៍-កូវ-២''') <ref name="CoronavirusStudyGroup" /><ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-51466362 |title=Coronavirus disease named Covid-19 |date=11 February 2020 |work=[[ប៊ីប៊ីស៊ីញូអនឡាញ|BBC News Online]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215204154/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-51466362 |archive-date=15 February 2020 |url-status=live |access-date=15 February 2020 }}</ref> ពីមុនគេស្គាល់តាម[[នវកូរ៉ូណាវីរុស|ឈ្មោះបណ្ដោះអាសន្ន]]ថា ''' នព្វកូរ៉ូណា២០១៩''' ('''នកូវ-២០១៩''' រឺ '''2019-nCoV''') <ref name=WHO21Jan2020>{{cite report |vauthors=((World Health Organization)) |year=2020 |title=Surveillance case definitions for human infection with novel coronavirus (nCoV): interim guidance v1, January 2020 |author-link=World Health Organization |publisher=World Health Organization |hdl=10665/330376 |id=WHO/2019-nCoV/Surveillance/v2020.1 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Healthcare Professionals: Frequently Asked Questions and Answers |website=United States [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |date=11 February 2020 |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html |access-date=15 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html |archive-date=14 February 2020 |url-status=dead |archivedate=14 កុម្ភៈ 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html }}</ref><ref>{{cite web |title=About Novel Coronavirus (2019-nCoV) |website=United States [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |date=11 February 2020 |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211105920/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html |archive-date=11 February 2020 |url-status=dead |access-date=25 February 2020 |archivedate=11 កុម្ភៈ 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200211105920/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html }}</ref> គឺជា[[វិសាណូអាស៊ីតរីបូនយស្តិច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជមាន|វីរុសអា.រ.ន. (អាស៊ីតរីបូនុយក្លេអ៊ិក រឺ អាស៊ីតរីបូណ្វៃយ៉ូ) ដែលមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជមាន]]។<ref name=":xinhuanet9Jan2020">{{cite news |url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/09/c_138690570.htm |title=New-type coronavirus causes pneumonia in Wuhan: expert |access-date=9 January 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109084208/http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/09/c_138690570.htm |archive-date=9 January 2020 |agency=[[ស៊ីនហួ|Xinhua]] }}</ref><ref name=":gisaid">{{cite web |url=https://platform.gisaid.org/epi3/start/CoV2020 |title=CoV2020 |website=GISAID EpifluDB |url-status=live |access-date=12 January 2020 |url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112130540/https://platform.gisaid.org/epi3/start/CoV2020 |archive-date=12 January 2020}}</ref> វា[[ជំងឺឆ្លង|ឆ្លងចូល]]ក្នុងខ្លួនមនុស្ស ហើយក៏[[ការបង្ក (វេជ្ជសាស្ត្រ)|បណ្ដាល]]ឱ្យមាន[[ជំងឺរាតត្បាតសកលកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩-២០|ជំងឺរាតត្បាតជាសកលដែលកំពុងតែកើតឡើង]] [[ជំងឺកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩|កូរ៉ូណាវីរុស២០១៩]] (កូវីដ-១៩) ត្រូវបានកំណត់ថាជា[[គ្រោះអាសន្នសុខភាពសាធារណៈដែលជាក្ដីព្រួយបារម្ភរបស់អន្តរជាតិ]]ដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (ហ៊ូ រឺ WHO)។<ref name="NYT 20200130" /><ref name="Chan24Jan2020" /> សារស៍-កូវ-២មាន[[គំលាតពន្ធុ|សមានភាពសែន]]ជិតដិតទៅនឹងពួក[[កូរ៉ូណាវិសាណូ|កូរ៉ូណាវីរុស]]ប្រចៀវ ដែលប្រហែល[[វិសាណូកើតលើប្រជៀវជ្រឹង|មានកំណើតចេញ]]ពីសត្វនេះ។<ref name="NatureZhou" /><ref name="LancetNowcasting">{{cite journal | vauthors = Perlman S | title = Another Decade, Another Coronavirus | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 8 | pages = 760–762 | date = February 2020 | pmid = 31978944 | doi = 10.1056/NEJMe2001126 }}</ref><ref name=":4" /> ស្ពានចំលង (reservoir) សត្វអន្តរករ ដូចជា [[ពង្រូល]]ក៏ត្រូវបានគេគិតទុកថាបានជាប់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការចំលងរបស់វាមកកាន់មនុស្សផងដែរ។<ref name=":0">{{cite report | vauthors=((World Health Organization)) | year=2020 | title=Novel Coronavirus (2019-nCoV): situation report, 22 | publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] | hdl=10665/330991 | hdl-access=free }}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.dw.com/en/coronavirus-from-bats-to-pangolins-how-do-viruses-reach-us/a-52291570|title=Coronavirus: From bats to pangolins, how do viruses reach us?|vauthors=Shield C|date=7 February 2020|publisher=[[ដាឆ់វែល្ល|Deutsche Welle]]|access-date=13 March 2020}}</ref> តាមទិដ្ឋភាព[[វគ្គីសាស្ត្រ (ជីវវិទ្យា)|វគ្គីសាស្ត្រ]] សារស៍-កូវ-២ ត្រូវបាន[[ចំណាត់ថ្នាក់វិសាណូ|ចាត់ថ្នាក់]]ជា[[ពូជ (ជីវវិទ្យា)|ពូជ]]នៃប្រភេទ''[[កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ]]'' (សារស៍រ-កូវ)។<ref name="CoronavirusStudyGroup" /> ពីព្រោះតែពូជនេះត្រូវបានគេរកឃើញនៅ[[អ៊ូហាន]] ប្រទេសចិន ជួនកាលវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា ''វីរុសអ៊ូហាន'' រឺ ''កូរ៉ូណាវីរុសអ៊ូហាន''<ref name="HuangNPR">{{Cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/01/22/798277557/how-does-wuhan-coronavirus-compare-to-mers-sars-and-the-common-cold|title=How Does Wuhan Coronavirus Compare with MERS, SARS and the Common Cold?|vauthors=Huang P|date=22 January 2020|website=[[វិទ្យុសាធារណៈជាតិ|NPR]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202094021/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/01/22/798277557/how-does-wuhan-coronavirus-compare-to-mers-sars-and-the-common-cold|archive-date=2 February 2020|access-date=3 February 2020}}</ref><ref name="Fox2020">{{cite journal|vauthors=Fox D|year=2020|title=What you need to know about the Wuhan coronavirus|journal=[[ណេតឆឺរ (ទិនានុប្បវត្តិ)|Nature]]|doi=10.1038/d41586-020-00209-y|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/cdc-chief-spurns-term-chinese-coronavirus-used-gop-lawmakers-n1156656|title=GOP lawmakers continue to use 'Wuhan virus' or 'Chinese coronavirus'|vauthors=Yam K|publisher=[[ព័ត៌មានអិនប៊ីស៊ី|NBC News]]|url-status=live|access-date=12 March 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/politics/kevin-mccarthy-pelosi-omar-chinese-coronavirus-racist|title=McCarthy knocks Dems after they claim saying 'Chinese coronavirus' is racist|vauthors=Dorman S|publisher=[[ព័ត៌មានផ្វខ់|Fox News]]|url-status=live|access-date=12 March 2020|date=11 March 2020}}</ref> ទោះបីយ៉ាងណា [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) មិនលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើឈ្មោះផ្អែកទៅលើទីកន្លែងនោះទេ។<ref>{{cite report | vauthors = ((World Health Organization)) | year = 2015 | title = World Health Organization best practices for the naming of new human infectious diseases | author-link = World Health Organization | publisher = World Health Organization | hdl = 10665/163636 | id = WHO/HSE/FOS/15.1 | hdl-access = free }}</ref> ដើម្បីចៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នាជាមួយជំងឺ [[សារស៍]] WHO (ហ៊ូ) ជួនកាល ហៅ វីរុសនេះ ថាជា''វីរុសបង្កជាជំងឺកូវីដ-១៩'' រឺ ''វីរុសកូវីដ-១៩'' ក្នុងការផ្ដល់ពត៌មានសុខភាពជាសាធារណៈ។<ref name="COVIDname">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-2019) and the virus that causes it|publisher=World Health Organization|accessdate=24 February 2020|quote=From a risk communications perspective, using the name SARS can have unintended consequences in terms of creating unnecessary fear for some populations.... For that reason and others, WHO has begun referring to the virus as "the virus responsible for COVID-19" or "the COVID-19 virus" when communicating with the public. Neither of these designations are [sic] intended as replacements for the official name of the virus as agreed by the ICTV.}}</ref> ទាំងវីរុស និង ជំងឺនេះជារឿយៗត្រូវបាន[[អនុសព្ទភាពនិងមហាសព្ទភាព|ហៅថា]] ''កូរ៉ូណាវីរុស'' ដោយសាធារណជនទូទៅ ប៉ុន្តែអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនិងអ្នកសារពត៌មានភាគច្រើនប្រើប្រាស់បច្ចេកសព្ទត្រូវចំៗពាក្យជាង។<ref name=NYT6>{{cite web | publisher=New York Times | url = https://www.nytimes.com/2020/03/04/us/coronavirus-recovery.html | vauthors = Harmon A | title = We Spoke to Six Americans with Coronavirus | date = 4 March 2020 | access-date = 16 March 2020}}</ref> ==វិសាណូវិទ្យា== ===ការឆ្លង=== [[ការចំលង (វេជ្ជសាស្ត្រ)|ការចំលង]]សារស៍-កូវ-២ ពីមនុស្សទៅមនុស្ស ត្រូវបានបញ្ជាក់កំឡុងការរាតត្បាតសកល[[កូរ៉ូណាវីរុស២០១៩-២០]]។<ref name="Chan24Jan2020"/> ការចំលងកើតឡើងដំបូងតាមរយៈ[[ការចំលង (វេជ្ជសាស្ត្រ)#តំណក់ល្អិត|តំណក់ទឹកល្អិតតូចៗចេញពីផ្លូវដង្ហើម]]ដោយការក្អក និង កណ្ដាសក្នុងចន្លោះប្រហែល{{convert|6|ft}}។<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|title=How does coronavirus spread?|vauthors=Edwards E|date=25 January 2020|publisher=[[ព័ត៌មានអិនប៊ីស៊ី|NBC News]]|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128081650/https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=How COVID-19 Spreads |date=27 January 2020|website=U.S. [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128152653/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref> ការប៉ះពាល់ដោយប្រយោលតាមរយៈផ្ទៃដែលមានមេរោគគឺជាករណីការឆ្លងអាចទៅរួចម្យ៉ាងទៀតផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/getting-workplace-ready-for-covid-19.pdf|title=Getting your workplace ready for COVID-19|date=27 February 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 March 2020}}</ref> ការស្រាវជ្រាវជាបឋមបង្ហាញថាវីរុសនេះអាចរស់នៅបានលើប្លាស្ទិក និង ដែកថែបរហូតដល់ទៅបីថ្ងៃ ប៉ុន្តែមិនអាចរស់នៅលើក្រដាសក្រាសរឹង (កាតុង) លើសពីមួយថ្ងៃ រឺក៏ លើស្ពាន់/ទង់ដែងលើសពីបួនម៉ោងឡើយ។<ref>{{cite journal|title=Correspondence: Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|year=2020|vauthors=van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ|display-authors=3|journal=[[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]]|doi=10.1056/NEJMc2004973|pmid=32182409|date=17 March 2020}}</ref> អា.រ.ន. (ARN រឺ អាន) របស់វីរុសត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងសំណាកដែលយកចេញពីអ្នកឆ្លងជំងឺ។<ref>{{cite journal | vauthors = Holshue ML, DeBolt C, Lindquist S, Lofy KH, Wiesman J, Bruce H, Spitters C, Ericson K, Wilkerson S, Tural A, Diaz G, Cohn A, Fox L, Patel A, Gerber SI, Kim L, Tong S, Lu X, Lindstrom S, Pallansch MA, Weldon WC, Biggs HM, Uyeki TM, Pillai SK | display-authors = 3 | title = First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 10 | pages = 929–936 | date = March 2020 | pmid = 32004427 | doi = 10.1056/NEJMoa2001191 }}</ref> យ៉ាងណា វីរុសឆ្លងកំឡុង[[រយៈកាលដំបូង]]មិនទាន់ដឹងរយៈពេលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។<ref>{{cite journal |title=Study claiming new coronavirus can be transmitted by people without symptoms was flawed |journal=Science |vauthors=Kupferschmidt K|date=February 2020 | doi=10.1126/science.abb1524}}</ref> ថ្ងៃទី១ កុម្ភៈ ២០២០ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានបង្ហាញថា ''ការចំលងពីករណីអរោគសញ្ញាមួយចំនួនហាក់បីដូចជា មិនមែនជាកត្តាជំរុញសំខាន់ឱ្យមានការចំលងទេ''។<ref>{{cite report | vauthors=((World Health Organization)) | year=2020 | title=Novel Coronavirus (2019-nCoV): situation report, 12 | publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] | hdl=10665/330777 | hdl-access=free }}</ref> ដូច្នេះ ការឆ្លងភាគច្រើនទៅមនុស្សត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការចំលងពីករណីមួយចំនួនដែលចេញរោគសញ្ញានៃ[[ជំងឺកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩|ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩]]។ យ៉ាងណាក្ដី យកតាមគំរូរោគរាតត្បាតចាប់ផ្ដើម[[រោគរាតត្បាតជាសកលកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩-២០|ការរីករាលដាលនៅចិន]]បានណែនាំថា''ការដាក់អោយនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នាមុនពេលចេញរោគសញ្ញាអាចជាវិធានការណ៍ក្នុងចំណោមការឆ្លងដែលបានចេញជាឯកសារផ្លូវការ។''<ref>{{cite journal |vauthors= Li R, Pei S, Chen B, Song Y, Zhang T, Yang W, Shaman J |title=Substantial undocumented infection facilitates the rapid dissemination of novel coronavirus (SARS-CoV2) |journal=Science |pages=eabb3221 |date= 16 March 2020 |access-date=17 March 2020 |display-authors=3 |doi=10.1126/science.abb3221 |pmid=32179701 |url=https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/13/science.abb3221}}</ref> ===ស្ពានចំលង=== ការឆ្លងពីពូជសារស៍-កូវ-២ដែលគេបានដឹងដំបូង ត្រូវបានរកឃើញនៅ[[អ៊ូហាន]] ប្រទេសចិន។<ref name="NatureZhou" /> ប្រភពដើមនៃការចំលងវីរុសទៅកាន់មនុស្ស និងនៅពេលពូជនេះបានប្រែខ្លួនទៅជា[[ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ]]នៅតែមិនច្បាស់។<ref name=early>{{cite journal | vauthors= Cohen J | title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally | journal=Science | date=January 2020 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.abb0611 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We're still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|vauthors=Eschner K|date=28 January 2020|website=[[វិទ្យាសាស្ត្រពេញនិយម|Popular Science]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/NXjMq|archive-date=29 January 2020|access-date=30 January 2020}}</ref><ref>{{cite document |url= http://www.chinaxiv.org/abs/202002.00033 |title=Decoding evolution and transmissions of novel pneumonia coronavirus using the whole genomic data|date=21 February 2020| vauthors = Yu WB, Tang GD, Zhang L, Corlett RT |doi=10.12074/202002.00033 |doi-broken-date=2020-02-26}}</ref><ref name="Proximal">{{cite journal |vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF| title=Correspondence: The proximal origin of SARS-CoV-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-0820-9 |display-authors=3 |date=17 March 2020 |journal=[[វេជ្ជសាស្ត្រធម្មជាតិ|Nature Medicine]] |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |access-date=18 March 2020 }}</ref> ការស្រាវជ្រាវអំពី[[ស្ពានចំលងធម្មជាតិ]]នៃពូជវីរុសដែលបានបង្កឱ្យមាន[[ការរីករាលដាលសារស៍២០០២-២០០៤|ការរីករាលដាលជំងឺសារស៍២០០២-២០០៤]] ជាលទ្ធផលក្នុងរបកគំហើញក្នុង[[កូរ៉ូណាវិសាណូដូចសារស៍ជ្រឹងវីវ១|ពួកកូរ៉ូណាវីរុសជ្រឹងដែលដូច-សារស៍]] ភាគច្រើនមានដើមកំណើតក្នុង ''រ៉ៃណូឡូភុស'' ពួក[[ជ្រឹងក្រចកសេះ]] ហើយ[[តំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិក]]វីរុសពីរ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសំណាកដែលយកចេញពី ''[[ជ្រឹងក្រចកសេះលឿងព្រឿងចិន|រ៉ៃណូឡូភុស ស៊ីនីគុស]]'' (ជ្រឹងក្រចកសេះចិនពណ៌លឿងព្រឿង) បង្ហាញនូវលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា៨០%ទៅនឹង សារស៍-កូវ-២។<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Benvenuto D, Giovanetti M, Ciccozzi A, Spoto S, Angeletti S, Ciccozzi M | title = The 2019-new coronavirus epidemic: Evidence for virus evolution | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 455–459 | date = April 2020 | pmid = 31994738 | doi = 10.1002/jmv.25688 }}</ref><ref>{{cite document | title=Bat SARS-like coronavirus isolate bat-SL-CoVZC45, complete genome | publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI) | date=15 February 2020 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MG772933 | access-date=15 February 2020}}</ref><ref>{{cite document | title=Bat SARS-like coronavirus isolate bat-SL-CoVZXC21, complete genome | publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI) | date=15 February 2020 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MG772934 | access-date=15 February 2020}}</ref> តំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិកវីរុសទីបីយកចេញពី ''[[ជ្រឹងក្រចកសេះអន្តរការី|រ៉ៃណូឡូភុស អាភ្វីនីស]]'' ដែលប្រមូលបាននៅខេត្ត[[យូនណាន]]មានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា៩៦%ទៅនឹងសារស៍-កូវ-២។<ref name="NatureZhou" /><ref>{{cite document|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/1802633852|title=Bat coronavirus isolate RaTG13, complete genome|publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI)|date=10 February 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> WHO (ហ៊ូ) ចាត់ទុកពួកជ្រឹងជាស្ពានចំលងធម្មជាតិទំនងជាងគេបំផុតរបស់សារស៍-កូវ-២<ref>{{cite document|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf|title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO)|date=24 February 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> ប៉ុន្តែដោយភាពខុសគ្នារវាងកូរ៉ូណាវីរុសជ្រឹង និង សារស៍-កូវ-២ អញ្ជឹងមនុស្សគប្បីត្រូវបានឆ្លងតាមរយៈធ្មួលអន្តរការណ៍មួយផ្សេងទៀត។<ref name="nature feb2020" /> ការសិក្សា[[បច្ឆិមពន្ធុអង្គ|មេតាសែណូម]]បានចុះផ្សាយនៅឆ្នាំ២០១៩ បានឱ្យដឹងជាមុនថា [[កូរ៉ូណាវិសាណូសមានការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ|សារស៍-កូវ]] ដែលជាពូជនៃវីរុស បង្កជំងឺ[[សារស៍]] ជាកូរ៉ូណាវីរុសមានរបាយធំទូលាយជាងគេក្នុងចំណោមសំណាកនៃពួកសត្វ[[ពង្រូល]]។<ref>{{cite journal | vauthors = Liu P, Chen W, Chen JP | title = Viral Metagenomics Revealed Sendai Virus and Coronavirus Infection of Malayan Pangolins (Manis javanica) | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 11 | pages = 979 | date = October 2019 | pmid = 31652964 | pmc = 6893680 | doi = 10.3390/v11110979 }}</ref> ថ្ងៃទី៧ កុម្ភៈ ២០២០ គេបានប្រកាសថាពួកអ្នកស្រាវជ្រាវមកពី[[គ័ងចូវ]]បានរកឃើញសំណាក[[ពង្រូល]]មួយក្បាលដែលមានតំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិកវីរុសមួយ ''ដូចបេះបិទ'' ទៅនឹង សារស៍-កូវ-២ ''៩៩%''។ <ref>{{cite journal |vauthors=Cyranoski D |title=Did pangolins spread the China coronavirus to people? |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-00364-2 |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-020-00364-2 |date=7 February 2020}}</ref> "នៅពេលបានចេញផ្សាយហើយ លទ្ធផលបានបញ្ជាក់ច្បាស់ថា "ដែនប្រូតេអ៊ីន S ភ្ជាប់ធ្មួល នៃពង្រូល-កូវដែលត្រូវបានគេរកឃើញថ្មីៗនេះ ពិតជាដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹង ២០១៩-នកូវ ដែលមានភាពខុសគ្នាតែ[[អាស៊ីតអាមីនេ]]មួយទេ។" <ref>{{cite journal|vauthors=Xiao K, Zhai J, Feng Y|title=Isolation and Characterization of 2019-nCoV-like Coronavirus from Malayan Pangolins|date=February 2020 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.02.17.951335}}</ref> ពួកពង្រូលត្រូវបានការពារក្រោមច្បាប់រដ្ឋការចិន ប៉ុន្តែ[[ការជួញដូរពង្រូល|ការបរបាញ់និងជួញដូរខុសច្បាប់]] យកពួកវាមកធ្វើជា[[ថ្នាំចិនសែ]]នៅបន្តមានជាធម្មតា។<ref>{{cite news|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/03/15/pangolins-13-facts-about-the-worlds-most-hunted-animal/|last=Kelly|first=Guy|date=1 January 2015|title=Pangolins: 13 facts about the world's most hunted animal|access-date=9 March 2020}}</ref> ពួកអតិសុខុមជីវវិទូ និង ពន្ធុវិទូ នៅ[[តិចសាស]]បានរកឃើញភស្តុតាងអំពី[[ការផ្ដាច់ចេញវិញ]]ដោយឯករាជ្យក្នុងចំណោមពួកកូរ៉ូណាវីរុស ដែលនាំឱ្យមានការលើកឡើងអំពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ពួកពង្រូលចំពោះដើមកំណើតនៃសារស៍-កូវ-២។<ref name="WongRecombination">{{Cite journal|vauthors=Wong MC, Cregeen SJ, Ajami NJ, Petrosino JF|title=Evidence of recombination in coronaviruses implicating pangolin origins of nCoV-2019 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.02.07.939207 |date=February 2020}}</ref> យ៉ាងណាមិញ ពួកកូរ៉ូណាវីរុសពង្រូលដែលបានរកឃើញមកទល់ពេលនេះ មានតែសែណូមរួមគ្នាទាំងមូល ៩២% ប៉ុណ្ណោះ ជាមួយនឹងសារស៍-កូវ-២ ដែលវាមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអះអាងថាពួកពង្រូលជាធ្មួលអាស្រ័យអន្តរការណ៍នោះទេ បើប្រៀបធៀបគ្នាទៅនឹង វីរុសសារស៍បង្កឱ្យមានការឆ្លងរីករាលដាលកាលពីឆ្នាំ២០០២-២០០៤ មានសែណូម ៩៩,៨% រួមគ្នាទៅនឹងកូរ៉ូណាវីរុស[[សំពោច]]ដែលត្រូវបានគេស្គាល់។<ref name="nature feb2020">{{cite journal |title= Mystery deepens over animal source of coronavirus|journal= Nature |volume=579|pages= 18–19 |date=26 February 2020|doi= 10.1038/d41586-020-00548-w|pmid= 32127703|vauthors=Cyranoski D|issue= 7797}}</ref> ===សាខាពន្ធុវិទ្យា និង វគ្គីសាស្ត្រ=== {{Infobox genome | image = File:SARS-CoV-2 genome.svg | caption = ការរៀបចំ[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]នៃការញែកចេញអ៊ូហាន-ហ៊ូ-១ សំណាកតលំដាប់ដំបូងបង្អស់នៃសារស៍-កូវ-២ | type = nucleotide | taxId = MN908947 | size = ២៩៩០៣ បាស | year = ២០២០}} សារស៍-កូវ-២ ស្ថិតក្នុងអំបូរវីរុសដ៏ធំ ដែលគេស្គាល់ថាពួក[[កូរ៉ូណាវីរុស]]។ វាជាវីរុស [[វិសាណូអា.រ.នមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជាមាន|អា.រ.ន. (ARN) ដែលមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជាមាន]] (ARNsb+) មួយប្រភេទ។ ពួកកូរ៉ូណាវីរុសផ្សេងទៀតមានសមត្ថភាពបង្កជំងឺជាច្រើនចាប់ពី[[ផ្ដាសាយធម្មតា]]រហូតដល់ជំងឺធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំងដូចជា[[សមាការផ្លូវដង្ហើមដើមបូព៌ា]] (MERS រឺ ម៉ឺស)។ វាជាកូរ៉ូណាវីរុសដែលគេស្គាល់ទីប្រាំពីរហើយ ដែលបង្ករោគដល់មនុស្សបន្ទាប់ពី [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស ២២៩E|២២៩E]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស NL៦៣|NL៦៣]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស OC៤៣|OC៤៣]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស HKU១|HKU១]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមដើមបូព៌ា|ម៉ឺស-កូវ]] និងសារស៍-កូវដើមដំបូងគេ។<ref name="NEJM">{{cite journal | vauthors = Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W | display-authors = 3 | title = A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 8 | pages = 727–733 | date = February 2020 | pmid = 31978945 | doi = 10.1056/NEJMoa2001017 }}</ref> ស្រដៀងនឹងពូជកូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសារស៍សរឱ្យឃើញក្នុងការរីករាលដាលសារស៍២០០៣ សារស៍-កូវ-២ ក៏ជាសមាជិកនៃពួករង ''[[សារបែកូវីរុស]]'' ([[បែតា-កូវ]] ចំបួរ B)។<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal | vauthors = Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E | title = The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health — The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 91 | pages = 264–266 | date = February 2020 | pmid = 31953166 | doi = 10.1016/j.ijid.2020.01.009 |display-authors=3}} {{open access}}</ref><ref>{{cite web |url=https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |title=Phylogeny of SARS-like betacoronaviruses |website=nextstrain |access-date=18 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120190511/https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |archive-date=20 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Wong2019">{{cite journal | vauthors = Wong AC, Li X, Lau SK, Woo PC | title = Global Epidemiology of Bat Coronaviruses | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 2 | pages = 174 | date = February 2019 | pmid = 30791586 | pmc = 6409556 | doi = 10.3390/v11020174 }}</ref> តំណលំដាប់ អា.រ.ន. (ARN រឺ អាន) របស់វា មានប្រហែល ៣០០០០ [[នយស្តក្សារ|បាស]]យ៉ាងវែង។<ref name=":gisaid"/> សារស៍-កូវ-២ មានភាពប្លែកខុសគេក្នុងចំណោមពួកបែតាកូរ៉ូណាវីរុសដែលគេបានស្គាល់ នោះត្រង់ការបញ្ចូលត្រង់តំបន់ផ្ដាច់ចេញពហុបាសរបស់វា ជាលក្ខណៈមួយដែលបង្កើននូវ[[សមត្ថភាពបង្ករោគ]] និង [[ចំនួនការបន្តពូជគោល|សមត្ថភាពចំលង]]ខុសពីវីរុសដទៃទៀត។<ref name="Proximal" /><ref>{{cite journal|vauthors=Walls AC, Park YJ, Tortorici MA, Wall A, McGuire AT, Veesler D|title=Structure, function and antigenicity of the SARS-CoV-2 spike glycoprotein|display-authors=3|date=9 March 2020 |journal=[[កោសិកា (ទិនានុប្បវត្តិ)|Cell]] |doi=10.1016/j.cell.2020.02.058 |pmid=32155444}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Coutard B, Valle C, de Lamballerie X, Canard B, Seidah NG, Decroly E | title = The spike glycoprotein of the new coronavirus 2019-nCoV contains a furin-like cleavage site absent in CoV of the same clade | journal = Antiviral Research | volume = 176 | pages = 104742 | date = February 2020 | pmid = 32057769 | doi = 10.1016/j.antiviral.2020.104742|display-authors=3 }}</ref> ជាមួយនិងចំនួននៃ[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]គ្រប់គ្រាន់តជាលំដាប់ វាជាលទ្ធភាពអាចកសាងឡើងវិញនូវ[[មែកធាងសាខាពន្ធុ]]ប្រវត្តិ[[ឧត្បរិវត្តន៍|មុយតាស្យុង]]នៃអំបូរវីរុស។ នៅថ្ងៃ១២ មករា ២០២០ សែណូមប្រាំនៃសារស៍-កូវ-២ ត្រូវបានញែកយកចេញពី អ៊ូហាន ដែលត្រូវបានរាយការណ៍ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលការពារនិងបង្ការជំងឺឆ្លងចិន]] (CCDC រឺ ម.ក.ជ.ច.) និង ស្ថាប័នដទៃៗទៀត<ref name=":gisaid"/><ref>{{cite web |url=http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |title=Initial genome release of novel coronavirus |date=11 January 2020 |website=Virological |access-date=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112100227/http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |archive-date=12 January 2020 |url-status=live }}</ref> ចំនួននៃសែណូមបានកើនឡើងដល់ ៤២ នៅថ្ងៃ៣០ មករា ២០២០។<ref name="NextstrainJanuary">{{cite web|url=https://nextstrain.org/narratives/ncov/sit-rep/2020-01-30|title=Genomic analysis of nCoV spread: Situation report 2020-01-30|vauthors=Bedford T, Neher R, Hadfield N, Hodcroft E, Ilcisin M, Müller N|display-authors=3|website=nextstrain.org|access-date=18 March 2020}}</ref> ការវិភាគសាខាពន្ធុនៃសំណាកទាំងនោះបានបង្ហាញថា''វត្ថុសំណាកជាច្រើន មានជាប់ទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយមុយតាស្យុងភាគច្រើនប្រាំពីរ ដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នានឹង[[បុព្វៈរួម]] មួយ'' ដែលសបញ្ជាក់ថាការឆ្លងរបស់មនុស្សដំបូងកើតឡើងនៅខែវិច្ឆិកា រឺ ធ្នូ ២០១៩។<ref name="NextstrainJanuary" /> {{As of|2020|March|27|post=}} សែណូមសារស៍-កូវ-២ ចំនួន ១៤៩៥ ដែលបានដកស្រង់ចេញពីប្រាំមួយទ្វីបត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ។<ref name="NextstrainMarch" /> នៅថ្ងៃ១១ កុម្ភៈ ២០២០ [[គណៈកម្មការវគ្គីសាស្ត្រវិសាណូអន្តរជាតិ|គណៈកម្មការវគ្គីសាស្ត្រវីរុសអន្តរជាតិ]] (ICTV រឺ គ.វ.វ.អ.) បានប្រកាសអនុលោមតាមវិធានអត្ថិភាពដែលគណនាទំនាក់ទំនងតាមលំដាប់ចំណោមពួកកូរ៉ូណាវីរុសលើមូលភាគនៃ[[តំណលំដាប់រក្សា]]នៃ[[អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិក]]ប្រាំ ភាពខុសគ្នារវាងអ្វីដែលក្រោយមក គេហៅថា ២០១៩-នកូវ និង ពូជវីរុសយកចេញពីការរីករាលដាលសារស៍២០០៣ មិនគ្រប់គ្រាន់ធ្វើឱ្យពួកគេអាចញែកប្រភេទពួកវីរុសទាំងនេះបានឡើយ។ ដូច្នេះ ពួកគេក៏បានកត់សំគាល់ ២០១៩-នកូវ ជា[[ពូជ (ជីវវិទ្យា)|ពូជ]]''[[កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ]]''។<ref name="CoronavirusStudyGroup" /> === ជីវវិទ្យាទំរង់ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 400 | image1 = SARS-CoV-2 49531042877.jpg | alt1 = SARS-CoV-2 emerging from a human cell | image2 = SARS-CoV_scanning_electron_microscope_image.jpg | alt2 = SARS-CoV-2 emerging from a human cell | footer_align = center | footer = [[អតិសុខុមលេខ|អតិសុខុមលេខអេឡិចត្រុង]]ដែលដាក់ពណ៌ឌីជីថលនៃសារស៍-កូវ-២ (លឿង) លេចចេញពីកោសិកាមនុស្សដែល[[វប្បកម្មកោសិកា|បានបណ្ដុះ]]នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍មួយ}} [[File:Coronavirus virion structure.svg|thumb|328x328px|រូបាធិប្បាយនៃវីរ្យ៉ុងកូរ៉ូណាវីរុស]] [[វិសាម័យ|វីរ្យ៉ុង]]សារស៍-កូវ-២នីមួយៗមានវិជ្ឈមាត្រប្រហែលពី ៥០–២០០ [[រស្សមាត្រ|ណាណូម៉ែត្រ]]។<ref>{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Sia J, You T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30211-7/fulltext |journal= [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] |volume = 395 | issue = 10223 |pages=507–513 |display-authors=3 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |pmid=32007143 |date=15 February 2020}}</ref> ដូច ពួកកូរ៉ូណាវីរុសដទៃទៀតដែរ សារស៍-កូវ-២មានប្រូតេអ៊ីនទំរង់បួនយ៉ាង ដែលគេស្គាល់ថាជា S (spike = កណ្ដក), E (envelope = ស្រោម), M (membrane = ភ្នាស) និង N (nucleocapsid = [[នយស្តកាប់ស៊ីត|នុយក្លេអូកាប់ស៊ីត]] ) ប្រូតេអ៊ីន N ផ្ទុកសែណូម អា.រ.ន. (ARN) និងប្រុតេអ៊ីន S, E និង M រួមគ្នាបង្កើតបានជាំ[[ស្រោមវីរុស]]។<ref name="WuStructure">{{cite journal|vauthors=Wu C, Liu Y, Yang Y, Zhang P, Zhong W, Wang Y, Wang Q, Xu Y, Li M, Li X, Zheng M, Chen L, Li H|display-authors=3|title=Analysis of therapeutic targets for SARS-CoV-2 and discovery of potential drugs by computational methods |journal=Acta Pharmaceutica Sinica B| date=February 2020| doi=10.1016/j.apsb.2020.02.008}}</ref> ប្រូតេអ៊ីនកណ្ដក ដែលត្រូវបានគេបង្កើតជារូបភាពនៅក្នុងកំរិតបរមាណូដោយប្រើប្រាស់[[អតិសុខុមទស្សនភាពអស្យាណូសីតុប្បត្ត|អតិសុខុមទស្សនភាពអេឡិចត្រុងគ្រីយ៉ូសែន]]<ref name="SCI-20200219" /><ref name="GZM-20200220">{{cite web |vauthors=Mandelbaum RF |title=Scientists Create Atomic-Level Image of the New Coronavirus's Potential Achilles Heel |url=https://gizmodo.com/scientists-create-atomic-level-image-of-the-new-coronav-1841795715 |date=19 February 2020 |website=[[ហ្គីហ្សម៉ូដូ|Gizmodo]] |access-date=13 March 2020}}</ref> គឺជាប្រូតេអ៊ីនមានតួនាទីឱ្យវីរុសទៅតោងលើ[[ភ្នាសកោសិកា|ភ្នាស]]នៃកោសិកាធ្មួល។<ref name="WuStructure" /> ការពិសោធគំរូប្រូតេអ៊ីនលើប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកនៃវីរុសដែលត្រូវបានគេពន្យល់ភ្លាមៗថាសារស៍-កូវ-២មានសម្ព័ន្ធភាពត្រូវនឹងធ្មួលទទួល[[វិភេទរសបំលែងជាអង្គុលាយតជាតិ២|អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតង់ស៊ីន២]] (ACE2) នៃកោសិកាមនុស្សដើម្បីប្រើពួកវាជាយន្តការនៃ[[ច្រកចូលវិសាណូ|ច្រកចូលកោសិកា]]។ <ref>{{cite journal | vauthors = Xu X, Chen P, Wang J, Feng J, Zhou H, Li X, Zhong W, Hao P | display-authors = 3 | title = Evolution of the novel coronavirus from the ongoing Wuhan outbreak and modeling of its spike protein for risk of human transmission | journal = Science China Life Sciences | volume = 63 | issue = 3 | pages = 457–460 | date = March 2020 | pmid = 32009228 | doi = 10.1007/s11427-020-1637-5 }}</ref> នៅថ្ងៃ២២ មករា ២០២០ ក្រុមមួយនៅចិនកំពុងធ្វើការជាមួយសែណូមវីរុសពេញលេញ និង ក្រុមមួយនៅសហរដ្ឋប្រើប្រាស់ដោយឯករាជ្យនូវក្បួនពន្ធុវិទ្យាច្រាស និងបានពន្យល់តាមការពិសោធ ថា អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតង់ស៊ីន២ (ACE2) អាចដើរតួជាធ្មួលទទួលសារស៍-កូវ-២។<ref name="NatureZhou" /><ref name="Letco22Jan2020">{{cite journal|vauthors=Letko M, Munster V|title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for lineage B β-coronaviruses, including 2019-nCoV|date=January 2020 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.01.22.915660 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Letko M, Marzi A, Munster V | title = Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal = Nature Microbiology | date = February 2020 | pmid = 32094589 | doi = 10.1038/s41564-020-0688-y }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=((El Sahly HM))|title=Genomic Characterization of the 2019 Novel Coronavirus |url=https://www.jwatch.org/na50823/2020/02/06/genomic-characterization-2019-novel-coronavirus |journal=[[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] |access-date=9 February 2020}}</ref><ref name=Gralinski2020>{{cite journal | vauthors = Gralinski LE, Menachery VD | title = Return of the Coronavirus: 2019-nCoV | journal = Viruses | volume = 12 | issue = 2 | pages = 135 | date = January 2020 | pmid = 31991541 | doi = 10.3390/v12020135 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lu R, Zhao X, Li J, Niu P, Yang B, Wu H, Wang W, Song H, Huang B, Zhu N, Bi Y, Ma X, Zhan F, Wang L, Hu T, Zhou H, Hu Z, Zhou W, Zhao L, Chen J, Meng Y, Wang J, Lin Y, Yuan J, Xie Z, Ma J, Liu WJ, Wang D, Xu W, Holmes EC, Gao GF, Wu G, Chen W, Shi W, Tan W | display-authors = 6 | title = Genomic characterisation and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origins and receptor binding | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = 565–574 | date = February 2020 | pmid = 32007145 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30251-8 }}</ref> ការសិក្សាបានបង្ហាញថា សារស៍-កូវ-២ មានសម្ព័ន្ធភាពខ្លាំងទៅនឹង អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតូស៊ីន២ (ACE2) របស់មនុស្សជាងពូជវីរុសសារស៍ដើម។<ref name="SCI-20200219">{{cite journal | vauthors = Wrapp D, Wang N, Corbett KS, Goldsmith JA, Hsieh CL, Abiona O, Graham BS, McLellan JS | display-authors = 6 | title = Cryo-EM structure of the 2019-nCoV spike in the prefusion conformation | url = https://archive.org/details/science_2020-03-13_367_6483/page/1260 | journal = Science | volume = 367 | issue = 6483 | pages = 1260–1263 | date = February 2020 | pmid = 32075877 | doi = 10.1126/science.abb2507 }}</ref> សារស៍-កូវ-២ ប្រហែលក៏អាចប្រើប្រាស់[[បាស៊ីហ្ស៊ីន]]ដើម្បីទទួលបានច្រកចូលកោសិកាផងដែរ។<ref>{{cite journal | vauthors= Wang K, Chen W, Zhou YS, Lian JQ, Zhang Z, Du P, Gong L, Zhang Y, Cui HY, Geng JJ, Wang B, Sun XX, Wang CF, Yang X, Lin P, Deng YQ, Wei D, Yang XM, Zhu YM, Zhang K, Zheng ZH, Miao JL, Guo T, Shi Y, Zhang J, Fu L, Wang QY, Bian H, Zhu P, Chen ZN | display-authors=3 | title = SARS-CoV-2 invades host cells via a novel route: CD147-spike protein | journal = [[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]]| type=preprint | doi = 10.1101/2020.03.14.988345 | year=2020 }}</ref> ប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកដើមដែលធ្វើបូរវកម្មដោយ[[បូរវាសតំរាយភ្នាសសេរជាតិ|ប្រូតេអាសតំរាយភ្នាសសេរីន២]] (TMPRSS2) ចាំបាច់សំរាប់ជាច្រកចូលនៃសារស៍-កូវ-២។<ref name="HoffmanCell">{{cite journal|title=SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor |vauthors=Hoffman M, Kliene-Weber H, Krüger N, Herrler T, Erichsen S, Schiergens TS, Herrler G, Wu NH, Nitsche A, Müller MA, Drosten C, Pöhlmann S|display-authors=3|date=16 April 2020|journal=[[កោសិកា (ទិនានុប្បវត្តិ)|Cell]] |volume=181|pages=1–10|doi=10.1016/j.cell.2020.02.052 |pmid=32142651}}</ref> បន្ទាប់ពីវីរ្យ៉ុងរបស់សារស៍-កូវ-២ ភ្ជាប់ទៅនឹងកោសិកាគោលដៅមួយហើយ [[បូរវាស|ប្រូតេអាស]]របស់កោសិកា TMPRSS2 វះចំហប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកនៃវីរុស បង្ហាញនូវ[[ប៉ិបតធាតុរលាយចូលគ្នា|ប៉ិបទីតរលាយចូលគ្នា]]មួយ។ វីរ្យ៉ុងក្រោយមកបានព្រលែង អា.រ.ន. (ARN) ចូលទៅក្នុងកោសិកា បង្ខំឱ្យកោសិកាធ្វើការបន្តពូជឱ្យវីរុសដែលត្រូវ[[ការជំរុះវិសាណូ|បាចសាច]]ទៅចំលងកោសិកាផ្សេងៗបន្ថែមទៀត។<ref name="econ-anatomy-killer">{{cite magazine |title=Anatomy of a Killer: Understanding SARS-CoV-2 and the drugs that might lessen its power |url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/understanding-sars-cov-2-and-the-drugs-that-might-lessen-its-power |vauthors=|magazine=[[សេដ្ឋកិច្ចវិទូ|The Economist]] |date=12 March 2020|access-date=14 March 2020 }}</ref>{{better source|date=March 2020}} សារស៍-កូវ-២ បង្កនូវ[[កត្តាសាហ័ស]]យ៉ាងហោចបីដែលជំរុញឱ្យមានការជំរុះវីរ្យ៉ុងថ្មីពីកោសិកាធ្មួល ហើយនិងរារាំង[[តំណបភាពស៊ាំ]]។<ref name="WuStructure" /> ==រោគរាតត្បាតវិទ្យា== {{Main|រោគរាតត្បាតសកលកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩–២០|សំណាកកូវីដ-១៩}} [[File:Novel Coronavirus SARS-CoV-2 (49597020718).jpg|thumb|[[អតិសុខុមទស្សនភាពអស្យាណូបេសកម្ម|អតិសុខុមរូបភាព]]នៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ (ក្រហម) ដែលបានដកស្រង់ចេញពីអ្នកជំងឺកំឡុងពេល[[ការរាតត្បាតជាសកលកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩-២០]]|alt=Micrograph of SARS-CoV-2 virus particles, isolated from a patient]] <!-- This section focuses on what the pandemic shows *about the epidemiology of the virus*, not on what we know about the pandemic. Please do not overload the section with information on the pandemic. -->ផ្អែកលើនានាភាពតិចតួចដែលបង្ហាញឱ្យឃើញក្នុងចំណោមតំណលំដាប់[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]សារស៍-កូវ-២ដែលគេបានស្គាល់ ពូជនេះគឺត្រូវបានគេគិតថារកឃើញដោយអាជ្ញាធរសុខាភិបាលក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសប្ដាហ៍មកហើយនៃការផ្ទុះឡើងក្នុងចំណោមប្រជាជនកាលពីចុងឆ្នាំ២០១៩មកម្ល៉េះ។<ref name="early" /><ref>{{Cite web|url=https://www.genengnews.com/insights/what-we-know-today-about-coronavirus-sars-cov-2-and-where-do-we-go-from-here/|title=What We Know Today about Coronavirus SARS-CoV-2 and Where Do We Go from Here|vauthors=Oberholzer M, Febbo P|date=19 February 2020|website=[[ម៉ារី អាន់ លីបឺត|Genetic Engineering and Biotechnology News]]|access-date=13 March 2020}}</ref> ករណីការឆ្លងដំបូងបង្អស់ដែលគេដឹងថ្មីៗនេះគឺត្រូវបានគេគិតថាបានប្រទះឃើញនៅថ្ងៃ១៧ វិច្ឆិកា ២០១៩។<ref>{{cite news |title=Coronavirus: China's first confirmed Covid-19 case traced back to November 17| url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back| website=[[សោតឆាយណាម័រនីងប៉ុស្តិ៍|South China Morning Post]]| vauthors=Ma J| date=13 March 2020| access-date=16 March 2020}}</ref> វីរុសនេះបានរីករាលដាលជាបន្តបន្ទាប់ទៅគ្រប់ខេត្តទាំងអស់នៃប្រទេសចិន និង ប្រទេសច្រើនជាង ១៥០ ផ្សេងៗទៀតនៅអាស៊ី អឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកខាងត្បូង អាភ្វ្រិក និង អូសេអានី។<ref name="JHU_ticker" /> ការចំលងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតដោយវីរុសនេះត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងតំបន់អស់ទាំងនេះ។<ref name="Chan24Jan2020">{{cite journal | vauthors = Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY | display-authors = 6 | title = A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10223 | pages = 514–523 | date = February 2020 | pmid = 31986261 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30154-9 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rothe C, Schunk M, Sothmann P, Bretzel G, Froeschl G, Wallrauch C, Zimmer T, Thiel V, Janke C, Guggemos W, Seilmaier M, Drosten C, Vollmar P, Zwirglmaier K, Zange S, Wölfel R, Hoelscher M | display-authors = 6 | title = Transmission of 2019-nCoV Infection from an Asymptomatic Contact in Germany | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 10 | pages = 970–971 | date = March 2020 | pmid = 32003551 | doi = 10.1056/NEJMc2001468 }}</ref><ref>{{cite journal| title=The Coronavirus Is Now Infecting More People Outside China|url=https://www.wired.com/story/the-coronavirus-is-now-infecting-more-people-outside-china/|vauthors=Molteni M|date=30 January 2020|journal=[[វ៉ាយអឹដ (ទស្សនាវដ្ដី)|Wired]]|access-date=13 March 2020}}</ref><ref>{{cite news| title=Coronavirus: Singapore reports first cases of local transmission; 4 out of 6 new cases did not travel to China| url=https://www.straitstimes.com/singapore/coronavirus-spore-reports-first-cases-of-local-transmission-4-out-of-6-new-cases-did-not| vauthors=Khalik S| date=4 February 2020| access-date=5 February 2020| newspaper=[[ដឹស្ត្រេត្ស៍ថាម|The Straits Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204101450/https://www.straitstimes.com/singapore/coronavirus-spore-reports-first-cases-of-local-transmission-4-out-of-6-new-cases-did-not| archive-date=4 February 2020| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-ecuador/ecuador-confirms-five-new-cases-of-coronavirus-all-close-to-initial-patient-idUSKBN20O2EE|title=Ecuador confirms five new cases of coronavirus, all close to initial patient|work=[[រ៉យទ័រ្ស៍|Reuters]]|date=2 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-algeria/algeria-confirms-two-more-coronavirus-cases-idUSKBN20P00S|title=Algeria confirms two more coronavirus cases|work=[[រ៉យទ័រ្ស៍|Reuters]]|date=2 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> នៅថ្ងៃ៣០ មករា ២០២០ សារស៍-កូវ-២ត្រូវបានកំណត់ថាជា[[ភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈដែលជាក្ដីបារម្ភរបស់អន្តរជាតិ]] ដោយ ហ៊ូ (WHO)<ref name="NYT 20200130">{{cite news | title=W.H.O. Declares Global Emergency as Wuhan Coronavirus Spreads | vauthors=Wee SL, ((McNeil Jr. DG)), Hernández JC| website=[[ដឹញូយ៉ខថាម|The New York Times]] | date=30 January 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/01/30/health/coronavirus-world-health-organization.html | access-date=30 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200130195011/https://www.nytimes.com/2020/01/30/health/coronavirus-world-health-organization.html | archive-date=30 January 2020 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release | title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV) | website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO) | date=30 January 2020 | url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov) | access-date=30 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov) | archive-date=31 January 2020 | url-status=live }}</ref> និងនៅថ្ងៃ១១ មីនា ២០២០ ហ៊ូ(WHO) បានប្រកាសវាថាជា [[រោគរាតត្បាតសកល]]។<ref>{{cite news | title= Coronavirus Declared Pandemic by World Health Organization | url=https://www.wsj.com/articles/u-s-coronavirus-cases-top-1-000-11583917794 | vauthors= McKay B, Calfas J, Ansari T | website=[[ទិនានុប្បវត្តិដឹវ៉លស្ទ្រីត|The Wall Street Journal]] | date=11 March 2020 | access-date=12 March 2020 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020 | website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO) | date=11 March 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |access-date=12 March 2020 | url-status=live}}</ref> គិតត្រឹម {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|time|ref=no}}) មានករណីការឆ្លងត្រូវបានបញ្ជាក់ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=yes|ref=no}}ករណី ដែលក្នុងនោះ{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|mainlandchinacases|editlink=no|ref=no}} ក៏មាននៅប្រទេសចិនផងដែរ។{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic||ref=yes}} ខណៈពេលនោះ សមាមាត្រនៃការឆ្លងដែលបង្កឱ្យមានករណីឆ្លង រឺ កំណើនជំងឺដែលអាចធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យបាននៅតែមិនច្បាស់ <ref>{{cite news|url=https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|title=Limited data on coronavirus may be skewing assumptions about severity|vauthors=Branswell H|date=30 January 2020|publisher=[[ស្ទែត (វេបសាយ)|STAT]]|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201161634/https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|archive-date=1 February 2020|url-status=live}}</ref> គំរូបែបគណិតសាស្ត្រមួយដែលបានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមនុស្សដែលបានឆ្លងនៅអ៊ូហានតែឯងគឺ ៧៥.៨១៥ គិតត្រឹម ២៥ មករា ២០២០ នៅគ្រានោះដែរ ការឆ្លងដែលបានរកឃើញមានទាបជាងតួលេខនេះ។<ref name="pmid32014114">{{cite journal | vauthors = Wu JT, Leung K, Leung GM | title = Nowcasting and forecasting the potential domestic and international spread of the 2019-nCoV outbreak originating in Wuhan, China: a modelling study | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10225 | pages = 689–697 | date = February 2020 | pmid = 32014114 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30260-9 }}</ref> ចំនួនមរណភាពដោយសារវីរុសត្រូវបានគេសន្មតថាមាន {{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|deaths|editlink=yes|ref=no}}ករណី គិតត្រឹម {{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|date|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|time|ref=no}}) មនុស្សចំនួន{{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|recovered|editlink=no|ref=no}}នាក់បានជាសះស្បើយពីការឆ្លងនាពេលនោះ។<ref name="JHU_ticker" /> ក្រោមមួយភាគបីនៃមរណភាពបានកើតឡើងនៅខេត្ត[[ហ៊ូប៉ី]] ជាទីដែលអ៊ូហានបានស្ថិតនៅ។<ref name="JHU_ticker" /> មុន ២៤ កុម្ភៈ ២០២០ សមាមាត្រនេះកើនលើស ៩៥%។<ref>{{cite news| title=Coronavirus deaths leap in China as countries struggle to evacuate citizens| url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/30/coronavirus-deaths-leap-in-china-as-countries-struggle-to-evacuate-citizens| vauthors=Boseley S, McCurry J| date=30 January 2020| access-date=10 March 2020| newspaper=[[ដឹហ្កាឌៀន|The Guardian]]| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Coronavirus: China to repay Africa in safeguarding public health| url=https://www.sunnewsonline.com/coronavirus-china-to-repay-africa-in-safeguarding-public-health/| vauthors=Paulinus A| date=25 February 2020| access-date=10 March 2020| newspaper=[[ដឹសាន់ (នីហ្សេរីយ៉ា)|The Sun]] |url-status=live}}</ref> [[ចំនួនការបន្តពូជគោល]] (<math>R_0</math>) នៃវីរុសត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាចន្លោះ ១,៤ និង ៣,៩។<ref>{{cite journal | vauthors = Li Q, Guan X, Wu P, Wang X, Zhou L, Tong Y, Ren R, Leung KS, Lau EH, Wong JY, Xing X, Xiang N, Wu Y, Li C, Chen Q, Li D, Liu T, Zhao J, Li M, Tu W, Chen C, Jin L, Yang R, Wang Q, Zhou S, Wang R, Liu H, Luo Y, Liu Y, Shao G, Li H, Tao Z, Yang Y, Deng Z, Liu B, Ma Z, Zhang Y, Shi G, Lam TT, Wu JT, Gao GF, Cowling BJ, Yang B, Leung GM, Feng Z | display-authors = 6 | title = Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus-Infected Pneumonia | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | date = January 2020 | pmid = 31995857 | doi = 10.1056/NEJMoa2001316 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Riou J, Althaus CL | title = Pattern of early human-to-human transmission of Wuhan 2019 novel coronavirus (2019-nCoV), December 2019 to January 2020 | journal = Euro Surveillance | volume = 25 | issue = 4 | date = January 2020 | pmid = 32019669 | pmc = 7001239 | doi = 10.2807/1560-7917.ES.2020.25.4.2000058 }}</ref> នេះមានន័យថាការឆ្លងដោយសារវីរុសនេះនីមួយៗ ត្រូវបានគេរំពឹងថាបង្កឱ្យមានការឆ្លងថ្មី ១,៤ ដល់ ៣,៩ នៅគ្រាដែលប្រជាជននៃសហគមន៍គ្មាន[[ភាពស៊ាំ (វេជ្ជសាស្ត្រ)|ភាពស៊ាំ]]ប្រឆាំងនឹងមេរោគ ហើយក៏គ្មាន[[ការគ្រប់គ្រងការឆ្លង|វិធានការបង្ការ]]ណាមួយត្រូវបានយកមកប្រើនៅឡើយនោះដែរ។ <!-- This section focuses on what the pandemic shows *about the epidemiology of the virus*, not on what we know about the pandemic. Please do not overload the section with information on the pandemic. --> == ឯកសារយោង == {{Reflist|refs= <ref name="NatureZhou">{{cite journal | vauthors = Zhou P, Yang XL, Wang XG, Hu B, Zhang L, Zhang W, Si HR, Zhu Y, Li B, Huang CL, Chen HD, Chen J, Luo Y, Guo H, Jiang RD, Liu MQ, Chen Y, Shen XR, Wang X, Zheng XS, Zhao K, Chen QJ, Deng F, Liu LL, Yan B, Zhan FX, Wang YY, Xiao GF, Shi ZL | display-authors = 6 | title = A pneumonia outbreak associated with a new coronavirus of probable bat origin | journal = Nature | volume = 579 | issue = 7798 | pages = 270–273 | date = February 2020 | pmid = 32015507 | doi = 10.1038/s41586-020-2012-7 }}</ref> <ref name="CoronavirusStudyGroup">{{cite journal | vauthors = Gobalenya AE, Baker SC, Baric RS, de Groot RJ, Drosten C, Gulyaeva AA, Haagmans BL, Lauber C, Leontovich AM, Neuman BW, Penzar D, Perlman S, ((Poon LLM)), Samborskiy DV, Sidorov IA, Sola I, Ziebuhr J|display-authors=3 | title = The species Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus: classifying 2019-nCoV and naming it SARS-CoV-2 | journal = Nature Microbiology | pages = 1–9 | date = March 2020 | pmid = 32123347 | doi = 10.1038/s41564-020-0695-z | url = https://www.nature.com/articles/s41564-020-0695-z }}</ref> }} *<ref>វចនានុក្រមជីវវិទ្យា អង់គ្លេស-ខ្មែរ របស់ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ ដេប៉ាតឺម៉ង់ជីវវិទ្យា ២០១៣ បោះពុម្ពលើកទី៤</ref> 3r16jo1pvpuzbm2kuhlkh27rkua3z67 0 41528 339067 338984 2026-08-19T07:44:10Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339067 wikitext text/x-wiki {{redirect|សាធារណរដ្ឋគុយបា|សាធារណរដ្ឋដំបូងដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩០២ ដល់ឆ្នាំ១៩០៦ និងពីឆ្នាំ១៩០៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៩|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២–១៩៥៩)}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋគុយបា | common_name = គុយបា | native_name = {{nobold|''República de Cuba''}} | image_flag = Flag of Cuba.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិគុយបា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of Cuba.svg | alt_coat = A shield in front of a fasces crowned by the Phrygian Cap, all supported by an oak branch and a laurel wreath | symbol_type = [[វរលញ្ឆករគុយបា|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = ''¡Patria o Muerte, Venceremos!'' <small> <br /> "មាតុភូមិឬសេចក្តីស្លាប់ យើងនឹងពុះពារយកឈ្នះ!"</small><ref>{{cite web|url=http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|title=Cuban Peso Bills|publisher=Central Bank of Cuba|accessdate=2009-09-07|archivedate=2009-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090307233221/http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|url-status=dead}}</ref> | national_anthem = ''[[ឡាបាយ៉ាមេសា]]''<small></br>([[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]៖"ចម្រៀងបាយ៉ាម៉ូ")</br>([[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ "''La Bayamesa''")</small><ref>{{cite web|url=http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&idpadre=83&nivel=2|title=National symbols|publisher=Government of Cuba|accessdate=2009-09-07|archivedate=2016-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115200948/http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&idpadre=83&nivel=2|url-status=dead}}</ref> {{center|[[File:Cuban national anthem (abridged version), performed by the U.S. Navy Band.oga]]}} | image_map = Cuba on the globe (Americas centered).svg | image_map_caption = ផែនទីប្រទេសគុយបា (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | coordinates = {{Coord|23|8|N|82|23|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] | national_languages = | ethnic_groups = {{unbulleted list |៦៤.១% [[ជនជាតិគុយបា|ជនជាតិស្បែកស]] |២៦.៦% [[មូឡាត៌|ជនជាតិចម្រុះ]] |៩.៣% [[ជនជាតិអាហ្រ្វិក-គុយបា|ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]}} | ethnic_groups_year = ២០១២ | ethnic_groups_ref = <ref name=CIA>{{cite web |author=by type |url=http://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |title=Central America :: Cuba — The World Factbook - Central Intelligence Agency |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2020-05-25 |archivedate=2020-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200424094420/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |url-status=dead }}</ref> | religion = {{unbulleted list |៥៨.៩% [[គ្រិស្តសាសនា]] |២៣.២% [[អទេវនិយម|គ្មានជំនឿសាសនា]] |១៧.៦% [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] |០.៣% សាសនាផ្សេងៗទៀតទៀត }} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|title=Cuba - The World Factbook|website=www.cia.gov|date=6 October 2021|access-date=21 កុម្ភៈ 2021|archivedate=12 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[រដ្ឋឯកបក្ស]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស-លេនីន]]<br />[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋសង្គមនិយម|សង្គមនិយម]] [[រដ្ឋឯកភូត|អាស្រ័យសភាឯកភូត]]<ref name=constitution>{{cite web |title= The Constitution of the Republic of Cuba, 1976 (as Amended to 2002) |url= http://www.constitutionnet.org/files/Cuba%20Constitution.pdf |publisher= National Assembly of People's Power |accessdate= 18 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.constitutionnet.org/files/Cuba%20Constitution.pdf |archivedate= 17 January 2013 }}<br />For discussion of the 1992 amendments, see {{Harvnb|Domínguez|2003}}.</ref> | leader_title1 = [[លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្តគុយបា|លេខាទីមួយនៃបក្ស]] និង[[ប្រធានាធិបតីគុយបា|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មីហ្គែល ឌីយ៉ា-កានែល]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីគុយបា|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[សាល់វ៉ាឌ័រ វ៉ាលដែស មេហ្សា]] | leader_title3 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីគុយបា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ម៉ានូអែល ម៉ារេរូ គ្រុស៍]] | leader_title4 = [[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name4 = [[អេស្តេបង់ ឡាសូ ហឺណង់ដេស]] | legislature = [[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន]] | sovereignty_type = [[ឯករាជ្យ|ឯករាជ្យភាព]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[សង្គ្រាមដប់ឆ្នាំ|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date1 = ១០ តុលា ១៨៦៨ | established_event2 = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា|សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យ]] | established_date2 = ២៤ កុម្ភៈ ១៨៩៥ | established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨៩៨)|ទទួលស្គាល់]] ([[អេស្ប៉ាញ]]បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក) | established_date3 = ១០ ធ្នូ ១៨៩៨ | established_event4 = ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ (ទទួលឯករាជ្យពី[[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋ]]) | established_date4 = ២០ ឧសភា ១៩០២ | established_event5 = [[បដិវត្តន៍គុយបា]] | established_date5 = ២៦ កក្កដា ១៩៥៣ – ១ មករា ១៩៥៩ | established_event6 = អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ | established_date6 = ១០ មេសា ២០១៩ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១០៩,៨៨៤ | area_rank = ទី១០៤ | percent_water = ០ | population_census = {{decreaseNeutral}} ១១,១៨១,៥៩៥<ref>{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2020 |publisher=(អេស្ប៉ាញ) Oficina Nacional de Estadística e Information República de Cuba |access-date=12 ធ្នូ 2021 |archivedate=2020-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/ |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០២០ | population_census_rank = ទី៨៣ | population_density_km2 = ១០១.៨ | population_density_rank = ទី៨០ | GDP_PPP = ២៥៤.៨៦៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="auto">{{cite web|title=World Bank GDP PPP 2015, 28 April 2017 PDF|url=https://archive.org/details/GDPPPP1|accessdate=18 មករា 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០១៥ | GDP_PPP_rank = ទី៦៣ | GDP_PPP_per_capita = ២២,២៣៧ ដុល្លារ<ref name="auto"/><ref>{{cite web|title=World Bank total population of Cuba in 2015 (GDP PPP divided by Population data)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|accessdate=18 មករា 2018|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111235251/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|url-status=dead}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៨៦ | GDP_nominal = {{increase}} ១០៥.៣៥៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=C>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic |title=(អង់គ្លេស) ជម្រើសទិន្នន័យមូលដ្ឋាន |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |access-date=12 ធ្នូ 2021}}</ref> | GDP_nominal_year = ២០១៩ | GDP_nominal_rank = ទី៦៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៩,២៩៦ ដុល្លារ<ref name=C/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៩ | Gini = ៣៨.០ | Gini_year = ២០០០ | Gini_ref = <ref>{{cite news |title=Cuba grapples with growing inequality |url=https://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |accessdate=21 July 2013 |newspaper=Reuters |archive-date=17 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917130622/http://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI = ០.៧៨៣ | HDI_year = ២០១៩ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication --> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|title=Table 2: Trends in the Human Development Index, 1990–2014|url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends|publisher=United Nations Development Programme|access-date=15 December 2015}}</ref> | HDI_rank = ទី៧២<!-- Please see talk page before adding the reference again --> | currency = [[ប៉េសូគុយបា|ប៉េសូ]] | currency_code = CUP | time_zone = [[ម៉ោងគុយបា|CST]] | utc_offset = −៥ | utc_offset_DST = −៤ | time_zone_DST = [[Daylight saving time in Cuba|CDT]] | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[+៥៣]] | cctld = [[.cu]] }} '''ប្រទេសគុយបា''' (ប្រកប៖ គូ–បា) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋគុយបា''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''República de Cuba'') គឺជាប្រទេសកោះមួយស្ថិតនៅលើ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]] ប៉ែកខាងកើត[[ឧបទ្វីបយូកាតាន់]] ([[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]) ភាគខាងត្បូង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[បាហាម៉ា]] ភាគខាងលិច[[ហៃទី|កោះហៃទី]] និងភាគខាងជើងនៃ[[សាម៉ាអ៊ិក|ប្រទេសសាម៉ាអ៊ិក]]និង[[កោះកៃម៉ង់]]។ [[ឡាហាវ៉ាន|ទីក្រុងហាវ៉ាណា]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន[[សានឌីអាកូដេគុយបា]] និង[[កាម៉ាគ្វី]]។ល។ សាធារណរដ្ឋគុយបាមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (បើមិនគិតទាំងផ្ទៃទឹកគឺមានចំនួនសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។ កោះគុយបាគឺជាកោះធំបំផុតនៅសមុទ្រការ៉ាអ៊ីបដោយមានទំហំ ១០៥,០០៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីពីរផងដែរដោយនៅពីក្រោយតែ[[ហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា|កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]]ប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនជាង ១១ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19583446|title=អង្គហេតុរបស់ប្រទេសគុយបា|publisher=BBC News|accessdate=4 ឧសភា 2020}}</ref> ទឹកដីបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសគុយបាគឺជាទឹកដីរបស់ជនជាតិស៊ីបូនី តៃណូ (Ciboney Taíno) តាំងពីសហវត្សទី៤ មុនគ.ស. មកម្លេះ, នៅសតវត្សទី១៥ [[អាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក|គុយបាក៏ត្រូវអេស្ប៉ាញដាក់អាណានិគម]]ពីលើ។<ref>Allaire, p. 678</ref> ចាប់ពីសតវត្សទី១៥ មក គុយបាគឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមនឹមអាណានិគមអេស្ប៉ាញរហូតដល់[[សង្គ្រាមអាមេរិក-អេស្ប៉ាញ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨។ ជាលទ្ធផល គុយបាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកហើយអាមេរិកក៏បានក្លាយជាអាណាព្យាបាលថ្មីរបស់គុយបានៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២។ ក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋដ៏ផុយស្រួយមួយ, នៅឆ្នាំ១៩៤០ គុយបាក៏បានព្យាយាមពង្រឹងប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែដោយសារគំនិតមូលវិវត្តជ្រាតចូលក្នុងនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គមបានបង្កឱ្យមាន[[រដ្ឋប្រហារគុយបាឆ្នាំ១៩៥២|រដ្ឋប្រហារ]]មួយហើយអំណាចក៏ត្រូវបានធ្លាក់មកក្រោមមេផ្តាច់ការម្នាក់ឈ្មោះ[[ហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.jfklibrary.org/Research/Research-Aids/JFK-Speeches/Cincinnati-OH_19601006-Democratic-Dinner.aspx|title=Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio|publisher=John F. Kennedy Presidential Library & Museum – Jfklibrary.org. 6 October 1960|accessdate=5 ឧសភា 2020}}</ref> កំណើននៃអំពើពុករលួយនិងការគាបសង្កត់បានបង្កឱ្យមានចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការថ្មីនេះ លោកបាទីស្តាក៏ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ដោយ[[ចលនា ២៦ កក្កដា]]ហើយក្រោយមកចលនានេះក៏បានបង្កើតចេញជារបបកុម្មុយនីស្តនៅគុយបាដោយស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]]។<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fidel-Castro|title=ហ្វីដែល កាស្រ្តូ|publisher=Encyclopædia Britannica. 26 មិថុនា 2017. "Castro created a one-party government to exercise dictatorial control over all aspects of Cuba's political, economic, and cultural life. All political dissent and opposition were ruthlessly suppressed"}}</ref><ref>{{cite book|last1=Fernández|first1=Gonzalo (2009)|title=Cuba's Primer – Castro's Earring Economy.|year=2009|url=https://archive.org/details/cubasprimercastr0000fern|isbn=978-0557065738|quote=The number of individuals who have been jailed or deprived of their freedom in labor camps over the 50 years of Castro's dictatorship is estimated at around 200,000}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/fidel-castro-cubas-hero-and-dictator/a-36532751|title=ហ្វីដែល-កាស្រ្តូ, វិរបុរសគុយបាក៏ដូចជាមេផ្តាច់ការ|publisher=Deutsche Welle. 26 វិច្ឆិកា 2016.}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ មក រដ្ឋនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនីស្តគុយបា]]។ គុយបាគឺជាចំណុចមួយដែលបង្កឱ្យមានជម្លោះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនឹង[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]និងការជិតផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]នៃឆ្នាំ១៩៦២។ គុយបាគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋម៉ាក្ស-លេនីននិយមទាំងប៉ុន្មានដែលតួនាទីរបស់បក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ អ្នកសង្កេតការណ៍មួយចំនួនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទរំលោភ[[សិទ្ធិមនុស្ស]]ដែលមានដូចជាការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្តជាដើម។ល។<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/cuba|title=របាយការណ៍ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨៖ និន្នាការសិទ្ធិនៅគុយបា|publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]. 18 មករា 2018.|accessdate=15 កក្កដា 2018}}</ref> តាមវប្បធម៌ គុយបាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ[[អាមេរិកឡាទីន]]។<ref>{{Cite book| last = Rangel | first = Carlos | title = The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States | url = https://archive.org/details/latinamericans0000carl | publisher = Harcourt Brace Jovanovich | year = 1977 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/latinamericans0000carl/page/3 3]–5 | isbn = 978-0-15-148795-0 }} {{Cite book | last = Skidmore | first = Thomas E. | author2 = Peter H. Smith | title = Modern Latin America | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | edition = 6 | location = Oxford and New York | pages = [https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 1–10] | isbn = 978-0-19-517013-9 | url = https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 }}</ref> គុយបាជាប្រទេសជាតិចម្រុះ៖ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងទំនៀមទម្លាប់សុទ្ធតែមានប្រភពនិងលក្ខណៈខុសផ្លែកពីគ្នា។ ជនជាតិដែលរស់នៅលើទឹកដីគុយបាដំបូងគឺជនជាតិតៃណូនិងស៊ីបូនី បន្ទាប់មកគឺពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញដោយមានការនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិក ហើយនិងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពសូវៀតក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ ប្រទេសគុយបាគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ក្រុមហ្សេ ៧៧|ហ្សេ ៧៧]] [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[អង្គការបណ្តុំរដ្ឋអាហ្រ្វិក ការ៉ាអ៊ីប និងប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[សម្ព័ន្ធភាពបូលីវីដើម្បីប្រជាជនអាមេរិកយើង|អាអិលបេអា]] និង[[អង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង]]...។ល។ បច្ចុប្បន្ននេះ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានគម្រោងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោកហើយសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសគុយបាភាគច្រើនគឺពឹងផ្អែកលើឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ និងការនាំចេញនូវស្ករ តូបាកូ និងកាហ្វេជាដើម។ យោងទៅតាម[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] គុយបាមានការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំបីនៅទ្វីបអាមេរិកប៉ុន្តែស្ថិតនៅលំដាប់ទី៧២ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=ចំណាត់ថ្នាក់លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០១៩|publisher=HDR}}</ref> គុយបាក៏ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ផងដែរខាងផ្នែកសុខាភិបាលនិងការអប់រំ។<ref>{{Cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en|title=Life expectancy: Life expectancy by country|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130330102551/https://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en|archivedate=2013-03-30}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 "Field Listing: Literacy"].{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html|date=24 November 2016}} ''[[ទូរសារព័ត៌មានពិភពលោក]]''.</ref> ==អំពីឈ្មោះ== ប្រវិត្តវិទូបានជឿថាឈ្មោះ''គុយបា''គឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាតៃណូ]] ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានស្គាល់នូវពាក្យក្លាយរបស់ឈ្មោះនេះទេ។<ref>{{cite web|title=Cuba – Cultural institutions {{!}} history – geography|url=https://www.britannica.com/place/Cuba/Cultural-institutions#toc129488|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=18 August 2017|page=11|language=en}}</ref> អត្ថន័យពិតប្រាកដនៃឈ្មោះប្រទេសនេះគឺគេមិនសូវបានយល់ដឹងច្រើនឡើយ ប៉ុន្តែវាអាចបកប្រែបានថា"កន្លែងដែលដីមានជីជាតិច្រើន" (គូបាវ–''Cubao'')<ref>{{cite web|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219192148/http://alfredcarrada.org/notes8.html|url-status=dead|title=Alfred Carrada - The Dictionary Of The Taino Language|archivedate=19 February 2009|website=alfredcarrada.org}}</ref> ឬ"ទីកន្លែងដ៏ប្រសើរ" (កូបាណា–''Coabana'')។<ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Dictionary – Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary --] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> អ្នកនិពន្ធទ្រឹស្តីជាយដែលជឿថាលោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ជាជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានបញ្ចេញមតិថា គុយបាគឺជាឈ្មោះដាក់ឱ្យដោយលោកកូឡុំផ្ទាល់តាមស្រុកតូចមួយនៅប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ដែលមានឈ្មោះថា"[[គុយបា (ព័រទុយកាល់)|គុយបា]]"ដូចគ្នា។<ref>Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John&nbsp;II, Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}</ref><ref>da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). ''Christopher Columbus was Portuguese'', Express Printing, Fall River, MA. 396pp. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main article|ប្រវត្តិសាស្រ្តគុយបា}} ===សម័យបុរិ (មុន) កូឡុំ=== [[File:Hatuey monument, Baracoa, Cuba.JPG|left|thumb|upright|រូបសំណាក[[អាទុអ៊ី]], មេកុលសម្ព័ន្ធ[[តៃណូ]]ដំបូងនៅកោះគុយបា]] មុនពេលការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ កុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមផ្សេងៗគ្នាចំនួនបីបានរស់នៅលើកោះគុយបា។ ជនជាតិទាំងបីនោះរួមមាន៖ ពួក[[តៃណូ]] [[ក្វាណាហាតាបេ]] និងក្រុម[[ស៊ីបូនី]]។ បុព្វបុរសរបស់ក្រុមស៊ីបូនីបានធ្វើចំណាកស្រុកមកលើកោះគុយបាពីទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]]តាំងពី ៥,០០០ ឆ្នាំ"មុនបច្ចុប្បន្ន" (''Before Present'' (BP)) ឯណោះ។<ref name="AnAofPCC">{{Cite book|title=Art and archaeology of pre-Columbian Cuba|page=22|year=1996|author=Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-3955-9|url=https://books.google.com/books?id=PEE9oipDYksC&pg=PA22}}</ref> ពួកតៃណូវិញគឺមានដើមកំណើតមកពីកោះ[[ហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]] ហើយបានមកបោះទីលំនៅលើកោះគុយបានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅពេលពួកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ជនជាតិតៃណូគឺជាជនជាតិដែលមានវប្បធម៌លិចធ្លោជាងគេនៅគុយបា ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់។<ref name="AnAofPCC"/> ជនជាតិតៃណូភាគច្រើនបានប្រកបរបរកសិកម្ម រីឯជនជាតិស៊ីបូនីវិញបានប្រកបទាំងរបរកសិកម្ម នេសាទ និងការដើរប្រមាញ់ជាក្រុម។ ===អាណានិគមអេស្ប៉ាញ (១៤៩២–១៨៩៨)=== ក្រោយពីបានចុះចតសំពៅនៅក្បែរកោះ[[ក្វាណាហានី]] (សព្វថ្ងៃជាផ្នែកនៃ[[បាហាម៉ា]]) នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៤៩២<ref name=Henken2008>{{cite book|author=Ted Henken|title=Cuba: a global studies handbook|url=https://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-984-9|page=[https://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC&pg=PT59 30]}} (gives the landing date in Cuba as 27 October)</ref> លោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ក៏បានបន្តដឹកនាំសំពៅចំនួនបីទៅដល់ក្បែរឆ្នេរភាគឧត្តរនៃកោះគុយបានៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤២។<ref>{{cite book|author=Cuba Oficina Del Censo|title=Cuba: Population, History and Resources 1907|url=https://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C|year=2009|publisher=BiblioBazaar, LLC|isbn=978-1-110-28818-2|page=[https://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C&pg=PA28 28]}} (gives the landing date in Cuba as 28 October)</ref> ពេលនោះ លោកកូឡុំបានប្រកាសថាដែនដីដែលបានរកឃើញថ្មីថ្មោងនេះគឺជាទឹកដីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រ[[អេស្ប៉ាញ]]<ref name = "Gott p13">{{Harvnb|Gott|2004|p=[https://books.google.com/books?id=aVq0qOnLFusC&pg=PA13 13]}}</ref> ហើយបានដាក់ឈ្មោះឱ្យវាថា ''Isla Juana'' (កោះជូអាណា) តាមឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់[[ជូន, អង្គក្សត្រនៃអាស្ទូរី|ជូន]] (''Juan'' — ប្រកប"ហ័ន")។<ref>{{Cite book |first1=Alfred J. |last1=Andrea |author2=Overfield, James H.|title=The Human Record|volume=1|chapter=Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2005|page=8|isbn=978-0-618-37040-5}}</ref> [[File:DiegoVelazquezCuellar.jpg|thumb|upright|រូបគំនូរលោក[[ឌីអេកូ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា]] ជាជនជាតិអេស្ប៉ាញដំបូងបង្អស់ដែលក្លាយជាអ្នកដឹកនាំកាន់កាប់កោះគុយបា។]] នៅឆ្នាំ១៥១១ ការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកអេស្ប៉ាញដំបូងបានប្រព្រឹត្តិឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោក[[ឌីអេហ្គោ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទីប្រជុំជនតូចៗក៏លេចចេញឡើងដោយមានក្រុង[[ឡាហាវ៉ាន|សានគ្រីស្តូបាលដេឡាហាបាណា]]ជារាជធានីនៅឆ្នាំ១៥១៥។ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកកោះគុយបាគឺពួកតៃណូត្រូវបានពួកអេស្ប៉ាញបង្ខំឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗដែលគេច្រើនហៅវាថាប្រព័ន្ធ[[អេកូមានដា]] (''encomienda'')<ref>{{cite web|url=http://www.latinamericanstudies.org/colonial/encomienda-slavery.pdf |title=Encomienda or Slavery? The Spanish Crown's Choice of Labor Organization in Sixteenth-Century Spanish America |publisher=Latin American Studies |date= |accessdate=19 July 2013}}</ref> ដែលមានលក្ខណៈដូចនឹង[[សក្តិភូមិនិយម|ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ]]នៅមជ្ឈឹមសម័យដែរ។<ref name = "McAlister 1984 164">{{Harvnb|McAlister|1984|p=[https://books.google.com/books?id=a1vBlgo68J4C&pg=PA164 164]}}</ref> ត្រឹមតែរយៈពេលមួយសតវត្សប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែកត្តាមួយចំនួនមានដូចជា៖ ជនជាតិដើមត្រូវទទួលឆ្លងជំងឺថ្មីៗដែលខ្លួនមិនដែលជួបប្រទះពីមុនមកពីពួកអឺរ៉ុប យ៉ាងណាមួយទៀតគឺពួកគេមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ កត្តាមួយទៀតគឺដោយសារតែការគាបសង្កត់ឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗពីពួកអាណានិគម។<ref>{{Cite book|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|last=Diamond|first=Jared M.|publisher=W.W. Norton & Co|location=New York, NY|year=1998|url=https://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html|isbn=978-0-393-03891-0}}</ref> នៅឆ្នាំ១៥២៩ [[ជំងឺកញ្រ្ជិល]]ដែលរីករាលដាលដល់គុយបាបានសម្លាប់ជនជាតិដើមប្រមាណ ២/៣។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៥៣៩ អ្នកកាន់កាប់កោះគុយបាម្នាក់ឈ្មោះ[[ហឺណានដូ ឌេ សូតូ]] ជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៦០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាចាកចេញពីក្រុងហាវ៉ាណារួចធ្វើដំណើរទៅដល់ទឹកដីភាគអាគ្នេយន៍នៃសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃក្នុងបេសកកម្មស្វែងរកមាសនិងកំណប់ដែលមានតម្លៃដើម្បីទទួលនូវកិត្តិនាមនិងអំណាច។<ref>Davidson, James West. ''After the Fact: The Art of Historical Detection'' Volume 1. Mc Graw Hill, New York 2010, Chapter 1, p. 1</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥៤៨ លោកបណ្ឌិតឈ្មោះ[[ហ្គុនសាឡូ បេរ៉េស ឌេ អង់ហ្គូឡូ]]ត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលនៃកោះគុយបា។ លោកបានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងសានឌីអាកូនៅថ្ងៃទី៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៤៩ ហើយភ្លាមៗនោះក៏បានប្រកាសផ្តល់សេរីភាពមកឱ្យជនជាតិម្ចាស់ស្រុកទាំងអស់ដែលនៅមានវត្តមានលើកោះ។<ref name = "Wright 1916 183">{{Harvnb|Wright|1916|p=183}}.</ref> លោកបានក្លាយជាអភិបាលកោះគុយបាអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងបង្អស់ដែលមានទីលំនៅនៅក្រុងហាវ៉ាណាជាជាងនៅក្រុងសានឌីអាកូ ហើយលោកបានកសាងវិហារសាសនាគ្រិស្តដំបូងគេបង្អស់នៅក្រុងហាវ៉ាណាដែលធ្វើអំពីថ្មកំបោរ។<ref name = "Wright 1916 229">{{Harvnb|Wright|1916|p=229}}.</ref> ក្រោយពីបារាំងបានដណ្តើមយកក្រុងហាវ៉ាណាបាននៅឆ្នាំ១៥៥៥ កូនប្រុសរបស់លោកអភិបាលឈ្មោះហ្រ្វានស៊ីស្កូ ឌេ អង់ហ្គូឡូក៏បានរត់គេចទៅម៉ិកស៊ិក (ដែលកាលនុះ ម៉ិកស៊ិកត្រូវជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ)។<ref name = "Wright 1916 246">{{Harvnb|Wright|1916|p=246}}.</ref> [[File:Darlington map of Cuba 1680.png|thumb|upright=1.6|left|ផែនទីកោះគុយបានៅឆ្នាំ១៦៨០, គូសដោយភូមិវិទូអង់គ្លេស។]] កោះគុយបាបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗខាងផ្នែកកសិកម្ម ហើយវាមានដំណាំចម្ការកសិកម្មចម្រុះមិនដូចកោះដទៃៗនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីននោះទេ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះគឺថា កោះអាណានិគមមួយនេះបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍ខាងសង្គមនគររូបនីយកម្មដែលតែងគាំទ្រចក្រភពអាណានិគមអេស្ប៉ាញជាចម្បង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ អាណានិគមកោះគុយបាមានចំនួនទាសករត្រឹមតែ ៥០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ បើប្រៀបទៅនឹងទាសករចំនួន ៦០,០០០ នាក់នៅបាបាដ និង ៣០០,០០០ នាក់នៅវឺជីញ៉ាដែលស្ថិតក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ឬ ៤៥០,០០០ នាក់នៅហ្សង់-ដំមីគដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំង។<ref name="drimmer">[https://web.archive.org/web/20160705125708/http://www.jstor.org/stable/1919107?seq=1 Melvin Drimmer, "Reviewed Work: ''Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba'' by Herbert S. Klein"], ''The William and Mary Quarterly'' Vol. 25, No. 2 (Apr. 1968), pp. 307–309, in JSTOR, accessed 1 March 2015</ref> [[File:Descriptionis Ptolemaicæ avgmentvm siue Occidentis notitia breui commentario illustrata p193.tif|thumb|ផែនទីគុយបានៅឆ្នាំ១៥៩៧, សព្វថ្ងៃកំពុងដាក់តាំងនៅបណ្ណាល័យជាតិស៊ុយអែត។]] [[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]]ដែលបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៧៥៤ នៅលើទ្វីបចំនួនបី ក៏បានរាលដាលមកដល់តំបន់ការ៉ាប៊ីនរបស់អេស្ប៉ាញ។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ អេស្ប៉ាញបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២ នាវាចម្បាំងអង់គ្លេសចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងកងទ័ពចំនួន ៥,០០០ នាក់បានចេញដំណើរពីក្រុង[[ផតស៍ម៉ៅថ៍]]ត្រៀមទៅកាន់កាប់កោះគុយបា។ ពួកអង់គ្លេសបានមកដល់ក្បែរកោះគុយបានៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ហើយក៏ដណ្តើមកាន់កាប់បានក្រុងហាវ៉ាណានៅខែសីហា។<ref name="Siege">Thomas, Hugh. ''Cuba: The Pursuit of Freedom (2nd edition)''. Chapter One.</ref> នៅពេលមនុស្សនៅហាវ៉ាណាបានសូមទទួលចុះចាញ់ ឧត្តមនារីឯកលោក[[ចច ផូខក់]]និងមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកអង់គ្លេសលោក[[ចច ខេបផល]]បានបោះជំហានចូលក្នុងក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងរូបជាអភិបាលថ្មី ហើយបានឡើងកាន់កាប់ភាគខាងលិចកោះគុយបាទាំងមូល។ ពេលកាន់កាប់ហើយ ពួកអង់គ្លេសបានបើកធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅអាមេរិកខាងជើងនិងជុំវិញតំបន់ការ៉ាប៊ីនភ្លាម ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបរិយាកាសសង្គមនៅគុយបាមានការប្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកអង់គ្លេសបាននាំចូលនូវស្បៀងអាហារ សត្វសេះ និងផលិតកម្មផ្សេងៗទៀតចូលមកក្រុងហាវ៉ាណា ហើយព្រមទាំងនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិចខាងលិចរាប់ពាន់នាក់បន្ថែមទៀតផងដើម្បីឱ្យមកធ្វើការលើចម្ការអំពៅ។<ref name="Siege"/> [[File:LindsayCambridge.jpg|thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៃ[[បេសនកម្មអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹងគុយបា|ការឈ្លានពាននិងការកាន់កាប់ក្រុងហាវ៉ាណាដោយពួកអង់គ្លេស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២។]] ក្រុងហាវ៉ាណាដែលត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីបីនៅអាមេរិកនាពេលនោះ បានជួបនូវការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពហើយចំណងជាមួយនឹងបណ្តារដ្ឋផ្សេងៗទៀតនៅអាមេរិកក៏កាន់តែរឹតតឹងបន្ថែមទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារតែមានការដាក់សម្ពាធពីឈ្មួញស្ករនៅទីក្រុងឡុងដ៍ ការចរចាជាមួយអេស្ប៉ាញលើទឹកដីអាណានិគមនៅអាមេរិក (រួមទាំងកោះគុយបា) ក៏ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិឡើងជាមួយនឹងពួកអង់គ្លេស។ ទីបំផុត អេស្ប៉ាញនិងអង់គ្លេសក៏យល់ព្រមចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៧៦៣)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានុះ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសកាន់កាប់ ចំណែកឯពួកអង់គ្លេសក៏បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យអេស្ប៉ាញវិញ។ ពួកបារាំងបានណែនាំអេស្ប៉ាញថា បើហ៊ានតែមិនប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសទេនុះ អេស្ប៉ាញនឹងអាចបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមម៉ិកស៊ិកនិងអាមេរិកខាងត្បូងទៅអង់គ្លេសបន្ថែមជាមិនខាន។ [[បដិវត្តន៍ហៃទី]]គឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលធ្វើឱ្យកើតមានកំណើនពាណិជ្ជកម្មរបស់គុយបានៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩។ ហៃទីគឺជាកោះសម្បូរសម្បើមបំផុតនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីនហើយនៅពេលដែលទាសករនៅលើកោះនេះបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរដោយប្រើអំពើហិង្សា ម្ចាស់ចម្ការនិងដីធ្លីជាច្រើនលើកោះគុយបាបានកើតមានការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងដោយពួកគេខ្លាចថាទាសកររបស់ខ្លួននឹងងើបបះបោរដូចនឹងទាសករនៅលើកោះហៃទីដែរ។ ហេតុដូចនេះ នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៧៩០ គុយបាបានបិតការជួញដូរទាសករដោយនឹងមិនព្រមលក់ទាសកររបស់ខ្លួនទៅឱ្យរដ្ឋប្រទេសខាងក្រៅឡើយ។<ref>{{Cite book|title = Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution|url = https://archive.org/details/freedomsmirrorcu0000ferr|last = Ferrer|first = Ada|publisher = Cambridge University Press|year = 2014|isbn = 978-1107029422|location = New York|page = [https://archive.org/details/freedomsmirrorcu0000ferr/page/5 5]}}</ref> [[File:Slaves Unloading Ice in Cuba 1832.jpg|thumb|left|ទាសករគុយបាកំពុងសែងដុំទឹកកកចេញពីនាវាតូចមួយនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៣២។]] ទាសករតិចតួចណាស់នៅគុយបាដែលត្រូវរួចខ្លួនពីទាសភាពចំណែកឯការបះបោរក៏នូវតែជាបញ្ហាមួយនៅលើកោះដដែរ។ នៅឆ្នាំ១៨១២ [[ការបះបោរអាប៉ង់តេ]]បានកើតឡើងប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite book|last=Childs|first=Matt D.|title=The 1813 Aponte Rebellion in Cuba and the Struggle against Atlantic Slavery|url=https://archive.org/details/1812aponterebell0000chil|year=2006|publisher=The University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-5772-4|page=320 pages}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៨១៧ ប្រជាជនសរុបលើកោះគុយបាគឺមានចំនួនប្រមាណ ៦៣០,៩៨០ នាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ២៩១,០២១ នាក់ជាជនជាតិស្បែកស; ១១៥,៦៩១ នាក់ជាជនជាតិចម្រុះ និង ២២៤,២៦៨ នាក់ជាទាសករស្បែកខ្មៅ។<ref name = "Scheina 2003 352">{{Harvnb|Scheina|2003|p=352}}.</ref> នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៨២០ ការបះបោរជាច្រើនបានរីករាលដាលនៅក្នុងចក្រភពអេស្ប៉ាញនៃអាមេរិកឡាទីនហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋឯករាជ្យមួយចំនួនបានបង្កើតឡើង។ មានតែកោះគុយបាប៉ុណ្ណោះដែលនៅស្មោះត្រង់ជាមួយអេស្ប៉ាញដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះនេះកាលនុះគឺពឹងផ្អែកលើចក្រភពអេស្ប៉ាញស្ទើរទាំងស្រុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៦០ ទាសករគុយបាដែលរួចខ្លួនពីទាសភាពមានចំនួនប្រមាណ ២១៣,១៦៧ នាក់ដែលត្រូវនឹង ៣៩% នៃអ្នកមិនមែនជាជនជាតិស្បែកសសរុបចំនួន ៥៥០,០០០ នាក់។<ref name="drimmer"/> ===ចលនាឯករាជ្យ=== {{Main|សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា}} [[File:Carlos Manuel de Cespedes.jpg|thumb|upright|លោក[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស]] ជា''បិតានៃមាតុភូមិ''នៅគុយបា។ លោកបានប្រកាសឯករាជ្យរបស់គុយបាពីអេស្ប៉ាញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៨។]] នៅឆ្នាំ១៨៦៨ មានការបះបោរមួយបានផ្ទុះឡើងដែលដឹកនាំដោយម្ចាស់ចម្ការអំពៅម្នាក់ឈ្មោះ[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស]] គោលបំណងនៃការបះបោររបស់លោកគឺចង់ឱ្យកោះគុយបាទទួលបាននូវឯករាជ្យពេញលេញពីអេស្ប៉ាញ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៦៨ គាត់បានចេញក្រឹត្យលុបបំបាត់ចោលនូវទេសភាពក្នុងរូបរាងជាទ្រឹស្តីប៉ុន្តែនូវបន្តការអនុវត្តវាដដែរ ហើយគាត់បានប្រកាសដោះលែងរាល់ទាសករទាំងឡាយណាដែលចង់ចូលបម្រើក្នុងជួរយោធា (ក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយលុះត្រាតែមានការអនុញ្ញាតពីចៅហ្វាយពួកគេសិន)។{{sfn|Chomsky|Carr|Smorkaloff|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC&pg=PA115 115–7]}} ការបះបោរឆ្នាំ១៨៦៨ នេះបានប្រែក្លាយជាទៅជាសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមដប់ឆ្នាំ]]។ ក្រុមអ្នកបះបោរមួយចំនួនធំគឺសុទ្ធតែជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តមកពីប្រទេស[[ព័រតូរីកូ]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] [[ម៉ិកស៊ិក]] សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងពួកសេវិកចិនមួយចំនួនទៀតផង។<ref name=Clodfelter>{{cite book|last1=Clodfelter|first1=Micheal|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed|date=2017|publisher=McFarland|isbn=978-0786474707|page=306}}</ref> កងវរសេនាតូចមួយដែលមានជនជាតិចិនចំនួន ៥០០ នាក់បានចូលប្រយុទ្ធក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស]]នៅក្នុងសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅឆ្នាំ១៨៧៤។<ref>{{cite web |title=Armando Choy, Gustavo Chui, Moises Sio Wong. 2005. Our History Is Still Being Written: The Story of Three Chinese-Cuban Generals in the Cuban Revolution |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA200977125&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=00086533&p=AONE&sw=w&u=googlescholar&asid=d4f1d5e4ec2fc37703cbd65b4ec9caa5&mg=true}}</ref> ដោយហេតុនេះហើយបានជាមានបូជនីយស្ថានមួយនៅក្រុងហាវ៉ាណាសព្វថ្ងៃទុកសម្រាប់រំលឹកពីភាពក្លាហាននិងការពលីជីវិតរបស់ជនជាតិចិនកាត់គុយបាទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ។<ref>{{Harvnb|Westad|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=2U4ROBRYP5AC&pg=PA227 227–8]}}</ref> ក្រុមបក្សពួកដូមីនីកេនដែលដឹកនាំដោយលោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស [[ល្វី ម៉ាកាណូ]] និងម៉ូដេស្តូ ឌីសបានប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍របស់ពួកគេដែលបានមកពី[[សង្គ្រាមស្តារដូមីនីកេន]] ដើម្បីបង្ហាត់បង្រៀនយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងដល់កងទាហានគុយបា។ ដោយទទួលជំនួយពីពួកដូមីនីកេន ក្រុមបះបោរគុយបាបានកាត់បណ្តាញខ្សែផ្លូវដែករបស់ពួកអេស្ប៉ាញហើយបានកាន់កាប់តំបន់មួយភាគធំនៃភាគខាងកើតកោះគុយបា។<ref>{{cite book |last1=Foner |first1=Philip S. |title=Antonio Maceo: The "Bronze Titan" of Cuba's Struggle for Independence |date=1989 |publisher=NYU Press |page=21}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៧៤ លោកកូមេសជាមួយនិងទ័ពបះបោរប្រមាណ ៥០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចហើយជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អាល ពួកគេទាំងនោះបានយកឈ្នះលើទាហានរបស់អេស្ប៉ាញចំនួន ២,០០០ នាក់នៅឯអែលណារ៉ានហូ។ ខាងអេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ទ័ពប្រមាណ ១០០ នាក់និងរងរបួសចំនួន ២០០ នាក់ទៀត ចំណែកឯខាងក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់និងរបួសទ័ពសរុបតែ ១៥០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Clodfelter/> ជ័យជម្នះដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ក្រុមបះបោរគឺបានមកពីសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍អានតូនី ម៉ាស៊ីអូនិងលោកកូមេសហើយវាប្រព្រឹត្តិទៅពីថ្ងៃទី១៦–២០ ខែមីនា។ ក្រុមបះបោរគុយបាដែលមានកម្លាំងចំនួន ២,០០០ នាក់សរុបបានចូលប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញដែលមានកម្លាំងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់បូកថែមទាំងកាំភ្លើងធំចំនួន ៥ គ្រឿងទៀត។ ការប្រយុទ្ធគ្នារយៈពេលប្រាំថ្ងៃនេះបានធ្វើឱ្យអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្លាំងទ័ពខ្លួនប្រមាណ ១,០៣៧ នាក់ ចំណែកឯក្រុមបះបោរវិញគឺបានបាត់បង់កម្លាំងតែ ១៧៤ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Clodfelter/> ក្រោយពីទទួលជ័យជម្នះលើអេស្ប៉ាញ បណ្តាប្រទេសជាច្រើននៅអឺរ៉ុបនិងនៅអាមេរិកឡាទីនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់គុយបា លើកលែងតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយទេដែលមិនបានទទួលស្គាល់នោះ។<ref>{{cite web|url=http://www.cubagenweb.org/mil/e-war-hist.htm|title=Historia de las Guerrras de Cuba|website=cubagenweb.org}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៧៨ [[កតិកសញ្ញាសាហ័ន]]បានបញ្ចប់ជម្លោះសង្គ្រាមដប់ឆ្នាំរវាងអេស្ប៉ាញនិងគុយបាហើយក្នុងកតិកសញ្ញានេះ អេស្ប៉ាញបានសន្យាថាកោះគុយបានឹងទទួលបាននូវស្វ័យភាពបន្ថែមជាងមុន។ លទ្ធផលសរុបចុងក្រោយ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ដែលភាគច្រើនស្លាប់ដោយសារជំងឺ ហើយចំណែកខាងពួកក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់មនុស្សប្រមាណពី ១០០,០០០–១៥០,០០០ នាក់។<ref name=Scheina>{{cite book|last1=Scheina|first1=Robert L.|title=Latin America's Wars: Volume 1|date=2003|publisher=Potomac Books}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៧៩–៨០ អ្នកស្នេហាជាតិគុយបាម្នាក់ឈ្មោះ[[កាឡិចសូ ហ្កាស៊ីអា]]បានព្យាយាមបញ្ឆេះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេស្គាល់ថា[[កូនសង្គ្រាម (គុយបា)|កូនសង្គ្រាម]] ប៉ុន្តែពុំបានទទួលការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។<ref>{{cite web|url=http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm|title=The Little War of 1878 - History of Cuba|website=historyofcuba.com|access-date=2020-10-29|archivedate=2017-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815055924/http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm|url-status=dead}}</ref> [[ទាសភាពនៅគុយបា]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ប៉ុន្តែដំណើរនៃការលុបបំបាត់នេះត្រូវអូសបន្លាយបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៨៦។<ref name="Scott 2000 3">{{Harvnb|Scott|2000|p=[https://books.google.com/books?id=SmpMmVQAvAcC&pg=PA3 3]}}</ref>{{sfn|Chomsky|Carr|Smorkaloff|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC&pg=PA37 37–8]}} លោក[[ចូសេ ម៉ាទី]]ដែលត្រូវនិរទេសក្រៅស្រុកបានទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយមួយឈ្មោះថាគណបក្សបដិវត្តន៍គុយបានៅឯ[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៩២។ គោលដៅនៃគណបក្សរបស់លោកគឺការដណ្តើមឯករាជ្យពេញលេញឱ្យគុយបា។<ref name=sandler>{{cite book|title=Ground warfare: an international encyclopedia|volume=Part 25, Volume 1|page=549|year=2002|editor=Stanley Sandler|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-344-5|url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PP1|accessdate=6 September 2009}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៥ លោកម៉ាទីបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុង[[សានហ្វឺណានដូឌេម៉ុងតេគ្រីស្ទី|ម៉ុងតេគ្រីស្ទី]]និង[[សានតូដូម៉ីងកូ]]ដើម្បីចូលរួមក្នុងចលនាឯករាជ្យរបស់លោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស។<ref name=sandler /> លោម៉ាទីបានកត់ត្រាទស្សនៈនយោបាយរបស់គាត់នៅក្នុងសៀវភៅមួយដែលមានចំណងជើងថា''[[និវេទន៍ប័ណ្ណម៉ុងតេគ្រីស្ទី]]''។<ref name=arias>{{cite book|title=Spanish-americans: Lives And Faces|page=171|author=David Arias|url=https://books.google.com/books?id=7AlqghmzQVUC&pg=PA171|year=2005|isbn=978-1-4120-4717-3|publisher=Trafford Publishing|location=Victoria, BC, Canada|accessdate=6 September 2009}}</ref> ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញនៅគុយបាបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៩៥ ចំណែកឯលោកម៉ាទីវិញបានធ្វើដំណើរមកដល់ទឹកដីគុយបានៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៥។<ref name=sandler /> លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុង[[សមរភូមិដូសរីអូស៍]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៩៥។<ref name=sandler /> ប្រទេសគុយបាបច្ចុប្បន្នបានចាត់ទុកលោកម៉ាទីជាវីរបុរសជាតិចំពោះការពលីនិងបូជាជីវិតរបស់លោកដើម្បីជាតិគុយបា។<ref name=arias /> [[File:Calixto García and William Ludlow in Cuba, 1898.jpg|thumb|លោក[[កាឡិចសូ ហ្កាស៊ីអា]] (ស្តាំ) ជាមួយលោកឧត្តមសេនីយ៍ត្រីអាមេរិកឈ្មោះ[[វីលៀម លូតឡូ]] (គុយបា, ១៨៩៨)។]] [[File:Weyler reconcentrados.png|thumb|ជនរងគ្រោះគុយបាដែលបានឆ្លងកាត់ជំរុំអប់រំ (ឃុំឃាំង) របស់ពួកអេស្ប៉ាញ។]] កងទ័ពអេស្ប៉ាញចំនួន ២០០,០០០ នាក់បានត្រៀមប្រយុទ្ធនឹងកងកម្លាំងឧទ្ទាមគុយបាដែលលើកនេះមានចំនួនតូចជាងច្រើនហើយភាគច្រើនគឺពឹងលើយុទ្ធវិធីទ័ពព្រៃ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ពួកអេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើម"យុទ្ធនាការដាក់សម្ពាធ"។ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាលេរីអាណូ វែលើ]]ដែលជាអភិបាលយោធាកោះគុយបាបានចាប់ប្រមូលប្រជាជននៅតាមទីជនបទហើយបានដាក់ពួកគេនៅតាមកន្លែងមួយៗផ្តុំគ្នាដែលគាត់តែងហៅវាថា ''reconcentrados'', អ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិបានសម្តៅលើវាថា"ក្រុងកំពែង"។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគំរូដើមនៃជំរុំឃុំឃាំងនីមួយៗក្នុងសតវត្សទី២០។<ref>{{cite book|title=Of Planting and Planning: The Making of British Colonial Cities|publisher=Chapman and Hall|author=Robert K. Home|year=1997|isbn=978-0-419-20230-1|page=195|url=https://books.google.com/books?id=1ovC4TylXNkC&pg=PA195|accessdate=6 September 2009}}</ref> ប្រជាជនគុយបាប្រមាណពី ២០០,០០០<ref>[https://books.google.com/books?id=WcMWAAAAQBAJ&pg=PA508&lpg=PA508&dq= "Liberty, Equality, Power: A History of the American People, Volume II: Since 1863, Concise Edition"]</ref> ទៅ ៤០០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារភាពអត់ឃ្លាននិងការឆ្លងជំងឺផ្សេងៗនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងទាំងអស់នោះ, តួលេខនេះត្រូវប៉ាន់ស្មានដោយ[[កាកបាទក្រហម|កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]និងលោក[[រិតហ្វៀល ប្រកត័រ]]ដែលជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកនិងជាអតីតលេខាធិការនៃសង្គ្រាមនាសម័យនោះ។ ក្រោយបន្តិចមក បាតុកម្មនៅអាមេរិកនិងនៅតំបន់អឺរ៉ុបក៏បានកើតមានឡើងប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អេស្ប៉ាញលើកោះគុយបា។<ref>{{cite web|url=http://www.spanamwar.com/proctorspeech.htm|title=Cuban Reconcentration Policy and its Effects|author=The Spanish–American War|authorlink=Spanish–American War|accessdate=29 January 2007}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងឈ្មោះ''[[យូអេសអេស មេន (១៨៨៩)|មេន]]''ត្រូវបានបញ្ជូនមកគុយបាដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍របស់អាមេរិកនៅកោះនេះ (មានដូចជាពាណិជ្ជកម្មជាដើម) ប៉ុន្តែក្រោយការមកដល់ភ្លាមៗ នាវាមួយនេះក៏បានផ្ទុះនៅកំពង់ផែហាវ៉ាណាហើយបានលិចចូលទៅក្នុងសមុទ្រយ៉ាងលឿនដែលបានសម្លាប់នាវិកប្រមាណ ៣/៤។ បច្ចុប្បន្ន មូលហេតុនិងការទទួលខុសត្រូវចំពោះការលិចនាវាមេននូវតែមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ។ មតិដ៏ពេញនិយមនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជំរុញដោយសារព័ត៌មានសកម្មបានសន្និដ្ឋានថាអេស្ប៉ាញគឺជាអ្នកដែលត្រូវស្តីបន្ទោសហើយអាមេរិកបានបញ្ជាឱ្យមានការឆ្លើយតបភ្លាមៗពីអេស្ប៉ាញ។<ref name=morison>{{cite book |title=The American Battleship|url=https://books.google.com/books?id=SYurkGIlgLMC&pg=PA18|page=18|first1=Samuel Loring |last1=Morison |author2=Morison, Samuel Eliot |author3=Polmar, Norman |year=2003 |location=St. Paul, Minn. |publisher=MBI Publishing Company |isbn=978-0-7603-0989-6 |accessdate=15 September 2009}}</ref> អេស្ប៉ាញនិងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើគ្នានៅចុងខែមេសានៃឆ្នាំ១៨៩៨។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទស្សវត្តមុនសង្គ្រាមត្រូវផ្ទុះឡើង ប្រធានាធិបតីអាមេរិកចំនួនប្រាំរូបបានធ្វើការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីទិញកោះគុយបាពីអេស្ប៉ាញប៉ុន្តែត្រូវបានទទួលបរាជ័យទាំងអស់។<ref name="Falk 1998 64">{{Harvnb|Falk|1988|p=64}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://millercenter.org/president/biography/pierce-foreign-affairs|title=Franklin Pierce: Foreign Affairs—Miller Center|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312084210/http://millercenter.org/president/biography/pierce-foreign-affairs|archivedate=12 March 2016}}</ref> [[សមរភូមិសានឌីអាកូឌេគុយបា]]នាថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៨ គឺជាការប្រយុទ្ធជើងទឹកដ៏ធំបំផុតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]ហើយជាលទ្ធផលវាបានធ្វើឱ្យនាវាចម្បាំងអេស្ប៉ាញមួយកងត្រូវវិនាស។ ការប្រយុទ្ធតតាំងនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាគឺភាគច្រើនកើតឡើងនៅបន្ទាយកាណូសាខណៈពេលដែលការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នាធំៗរវាងអាមេរិកនិងអេស្ប៉ាញបានកើតឡើងនៅឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា និងនៅអែលកានេហើយទួលសានហ័ននៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ដែលជាលទ្ធផលអាមេរិកបានឈានចូលកាន់តែជ្រៅចូលទៅក្នុងទឹកដីគុយបា។ អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ៨១ នាក់និងរបួស ៣៦០ នាក់នៅអែលកានេចំណែកឯអេស្ប៉ាញត្រូវបាត់បង់ទ័ព ៣៨ នាក់ របួសចំនួន ១៣៨ នាក់ និង ១៦០ នាក់ទៀតត្រូវពួកអាមេរិកចាប់បាន។ នៅសានហ័ន អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ២១៦ នាក់និងរបួស ១,០២៤ នាក់ ចំណែកឯខាងអេស្ប៉ាញវិញបានបាត់បង់ទ័ព ៥៨ នាក់ របួសចំនួន ១៧០ នាក់ និង ៣៩ នាក់ទៀតត្រូវចាប់ខ្លួនដោយអាមេរិក។<ref>Clodfelter 2017: 255</ref> កងទ័ពអេស្ប៉ាញនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាបានការពារបន្ទាយកាណូសាបានយ៉ាងជោគជ័យដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមានផ្លូវចូលទៅកាន់កាប់ក្រុងនោះបានវិញ។ ពួកអាមេរិកហើយនិងគុយបាក៏បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការដណ្តើមក្រុងនោះមកវិញហើយមិនយូរប៉ុន្មាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ពួកអេស្ប៉ាញក៏សុំទទួលចុះចាញ់បន្ទាប់ពីកងនាវារបស់ខ្លួនត្រូវបានគំទេចដោយអាមេរិក។ អេស្ប៉ាញបានលះបង់ធនធានជាច្រើនដែលខ្លួនមានដើម្បីបន្តការកាន់កាប់របស់ខ្លួនលើកោះគុយបាទោះបីជាត្រូវលះបង់ទឹកដីអាណានិគមផ្សេងៗនៅអាមេរិកឡាទីនក៏ដោយ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលវាត្រូវបានវិនាសសាបសូន្យអស់ហើយ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា|សង្គ្រាមរវាងឆ្នាំ១៨៩៥–៩៨]]<ref>Clodfelter 2017: 308</ref> បានសម្លាប់មនុស្សរបស់ខ្លួនចំនួន ៦២,០០០ នាក់សរុបថែមទៀត។ ===សាធារណរដ្ឋ (១៩០២–១៩៥៩)=== {{Main|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២–១៩៥៩)}} ====ឆ្នាំដំបូងៗ (១៩០២–១៩២៥)==== [[File:Raising the Cuban flag on the Governor General's Palace at noon on May 20, 1902.gif|thumb|left|ទង់ជាតិគុយបាដែលកំពុងតម្លើងនៅវិមានឧត្តមសេនីយ៍អភិបាលនាវេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២។]] ក្រោយ[[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]បានបញ្ចប់ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨៩៨)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ក៏ត្រូវបានចុះដោយភាគីសង្គ្រាមទាំងពីរដោយក្នុងនោះ អេស្ប៉ាញត្រូវប្រគល់កោះ[[ព័រតូរីកូ]] [[ហ្វីលីពីន]] និង[[ក្វាម]]មកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកបូករួមទាំងប្រាក់ចំនួន ២០ លានដុល្លារ សម្រាប់សងការខូតខាតនិងសហេតុភាព<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp|title=Treaty of Peace Between the United States and Spain|date=10 December 1898|work=The Avalon Project|publisher=Yale Law School}}</ref> ចំណែកឯកោះគុយបាវិញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់អាមេរិក។ ប្រទេសគុយបាទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការពីអាមេរិកនៅថ្ងៃ២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២ ដោយមានឈ្មោះថាសាធារណរដ្ឋគុយបា។<ref name="Pérez1998">{{cite book|author=Louis A. Pérez|title=Cuba Between Empires: 1878–1902|url=https://books.google.com/books?id=qRhK4vMXe1QC&pg=PR15|accessdate=19 July 2013|year=1998|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=978-0-8229-7197-9|page=xv}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីរបស់គុយបា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែមានសិទ្ធិចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងកិច្ចការនយោបាយគុយបានិងត្រួតពិនិត្យផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងទំនាក់ទំនងការបរទេស។ ក្រោមការធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ប្លាត ឆ្នេរក្វានតាណាម៉ូរបស់គុយបាត្រូវបានជួលមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់បង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក។ ក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩០៦ លោក[[តូម៉ាស អេស្ត្រាដា ប៉ាលម៉ា]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់គុយបាប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការបះបោរប្រដាប់អាវុធថ្មីបានកើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីអតីតយុទ្ធជននៃសង្គ្រាមឯករាជ្យហើយលោកតូម៉ាសក៏ត្រូវបង្ខំចុះចេញពីតំណែង។<ref>{{cite book|title=Corruption in Cuba: Castro and Beyond|page=63|first1=Sergio|last1=Diaz-Briquets|author2=Jorge F Pérez-López|publisher=University of Texas Press|location=Austin|year=2006|isbn=978-0-292-71321-5|url=https://books.google.com/books?id=Fiquofr8LSoC&pg=PA63|accessdate=6 September 2009}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ អាមេរិកក៏បានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយបានតែងតាំងលោក[[ឆាល អ៊ែដវើដ ម៉ាហ្គូន]]ជាអភិបាលកោះសម្រាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ។ ប្រវត្តិវិទូគុយបាជាច្រើនបានចង្អុលប្រាប់ថាអភិបាលភាពរបស់លោកម៉ាហ្គូនគឺពោរពេញទៅដោយអំពើពុករលួយទាំងនៅក្នុងសង្គមនិងនយោបាយ។<ref name="Thomas 1998 283to287">{{Harvnb|Thomas|1998|pp=283–7}}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩០៨ រដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យក៏បានស្តារឡើងវិញដោយមានលោក[[ចូសេ មីហ្គេល កូមេស]]ជាប្រធានាធិបតី។ នៅឆ្នាំ១៩១២ [[:es:Partido Independiente de Color|បក្ស Partido Independiente de Color]] បានប៉ុនប៉ងបង្កើតរដ្ឋស្បែកខ្មៅមួយនៅខេត្តអូរេអង់តេ<ref>{{cite book|title=The War of 1898, and U.S. interventions, 1898–1934: an encyclopedia|editor=Benjamin Beede|page=134|year=1994|publisher=Garland|location=New York|isbn=978-0-8240-5624-7|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC&pg=PA134|accessdate=6 September 2009}}</ref> ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយឧត្តមសេនីយ៍គុយបាម្នាក់ដោយមានការបង្ហូរឈាមខ្លះៗ។ នៅឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្គឺរ៉ាដូ ម៉ាកាដូ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name="D2012" /> ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិស័យទេសចរណ៍នៅគុយបាត្រូវបានផ្ទុះរីកចម្រើនឡើងដល់កំពូល សណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានអាមេរិកជាច្រើនបានលេចរូបរាងចេញឡើងដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍អាមេរិកដែលកំពុងហូរចូល។<ref name="D2012" /> ចំពោះគុណវិបត្តិវិញ ការផ្ទុះឡើងនៃវិស័យទេសចរណ៍នេះបាននាំឱ្យមានកំណើននៃល្បែងស៊ីសងនិងពេស្យាចារនៅគុយបា។<ref name="D2012">{{cite book|author=Terry K Sanderlin, Ed D|title=The Last American Rebel in Cuba|url=https://books.google.com/books?id=NFT8Mp8VuNkC&pg=PA7|accessdate=19 July 2013|date=24 April 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4685-9430-0|page=7}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩២៨ ការធ្លាក់ចុះទីផ្សារភាគហ៊ុននៅអាមេរិកបានធ្វើឱ្យតម្លៃអំពៅនៅគុយបាធ្លាក់ចុះជាលំដាប់បូករួមទាំងការគាបសង្កត់នៅក្នុងសង្គមនិងមានវិបត្តិនយោបាយទៀតផង។<ref name="ChaffeePrevost1992" /> បាតុកម្មអហិង្សារបស់សិស្សានុសិស្សដែលគេស្គាល់ថា"អ្នកជំនាន់ឆ្នាំ១៩៣០"បានប្រែក្លាយមកជាបាតុកម្មអនាធិបតេយ្យហើយការស្អប់ខ្ពើមលោកម៉ាកាដូក៏កើតរីករាលដាលនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស។<ref name="ChaffeePrevost1992" /> កសិករដំណាំអំពៅបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរទាមទារឱ្យលោកម៉ាកាដូលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite book|title=Fulgencio Batista|volume=1|page=[https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo/page/50 50]|last=Argote-Freyre|first=Frank|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, N.J.|year=2006|isbn=978-0-8135-3701-6|url=https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo/page/50}}</ref> ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក្រុមកម្លាំងយោធាក៏ចូលរួមបះបោរជាមួយដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកម៉ាកាដូត្រូវបង្ខំចិត្តភៀសខ្លួនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៣។ ម៉ាកាដូត្រូវបានជំនួសដោយលោក[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស អ៊ី កេសាដា]]។<ref name="ChaffeePrevost1992">{{cite book|author1=Wilber Albert Chaffee|author2=Gary Prevost|title=Cuba: A Different America|url=https://books.google.com/books?id=9CJec-NWjS0C&pg=PA4|accessdate=19 July 2013|year=1992|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8476-7694-1|page=4}}</ref> ====បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៣–៤០==== នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៣ ការបះបោរមួយបានកើតឡើងដែលដឹកនាំដោយពលបាលម្នាក់ឈ្មោះ[[ហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា]]ដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលលោកកេស្ពេដេស។<ref name="MJ303">{{cite book|last=Jones|first=Melanie|editor=Jacqueline West|title=South America, Central America and the Caribbean 2002|url=https://books.google.com/books?id=o9ODxqsr-dIC&pg=PA303|accessdate=19 July 2013|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-1-85743-121-6|page=303}}</ref> ក្រោយការផ្តួលរលំរដ្ឋាភិនាលកេស្ពេដេស គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិដែលមានសមាជិក ៥ នាក់ត្រូវបានជ្រើសរើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref name="Suchlicki2002">{{cite book|author=Jaime Suchlicki|title=Cuba: From Columbus to Castro and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=BHhUknsCtfIC&pg=PA95|accessdate=19 July 2013|year=2002|publisher=Potomac Books, Inc.|isbn=978-1-57488-436-4|page=95}}</ref> លោក[[រ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីន]]ត្រូវបានគេតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះ។<ref name="Suchlicki2002" /> ម៉ាទីនបានលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបើកផ្លូវចំហឱ្យបាទីស្តាឡើងក្តោបកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអស់រយៈពេល ២៥ ឆ្នាំទៅមុខទៀត។<ref name="MJ303" /> សម័យកាលពីឆ្នាំ១៩៣៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ គឺជាពេលវេលានៃ"ជម្លោះនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គម។"<ref name="Domínguez 1978 76">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=[https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&pg=PA76 76]}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៣–៤០ គុយបាត្រូវទទួលរងនូវបញ្ហាជាច្រើនដែលបណ្តាលមកពីរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដ៏ផុយស្រួយ ជាពិសេសគឺនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៥–១៩៣៦ ដែលប្រទេសគុយបាត្រូវផ្លាស់ប្តូរប្រធានាធិបតីចំនួនបីក្នុងរយៈពេលតែមួយឆ្នាំ។ លើសពីនេះទៅទៀត ប្រទេសគុយបាត្រូវស្ថិតនៅក្រោមគោលនយោបាយយោធានិងគាបសង្កត់ពីលោកបាទីស្តា។ ====រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៤០==== រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ១៩៤០ ហើយវាបានបង្កើតចេញនូវគំនិតមូលវិវដ្តវឌ្ឍនភាពជាច្រើនមានដូចជា សិទ្ធិទទួលការធ្វើពលកម្មនិងការថែទាំសុខភាពជាដើម។<ref name="Domínguez 1978 ?">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=?}}.</ref> បាទីស្តាត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំដដែលនោះហើយបានកាន់កាប់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។<ref name="Villafana2011">{{cite book|author=Frank R. Villafana|title=Expansionism: Its Effects on Cuba's Independence|url=https://books.google.com/books?id=Jj2mIS40lAMC&pg=PA201|accessdate=19 July 2013|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-4656-1|page=201}}</ref> គាត់គឺជាជនជាតិមិនមែនស្បែកសរបស់គុយបាដំបូងបង្អស់ដែលបានកាន់កាប់តំណែងខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេស។<ref name="Horowitz 1988 662">{{Harvnb|Horowitz|1988|p = [https://books.google.com/?id=hx2_y7Vu-PUC&pg=PA662 662]}}</ref><ref name=bethell>{{cite book|title=Cuba|url=https://archive.org/details/cubashorthistory0000unse|first=Leslie|last=Bethell|isbn=978-0-521-43682-3|year=1993|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Sweig 2004 4">{{Harvnb|Sweig|2004|p=[https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&pg=PA4 4]}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមសំខាន់ៗជាច្រើន។ សមាជិកខ្លះនៃបក្សកុម្មុយនិស្តបានចូលកាន់តំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកថែមទៀតផង។<ref name="Sweig 2004 ?">{{Harvnb|Sweig|2004|p=?}}.</ref> សកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគុយបានៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺមានតិចតួចណាស់—តែលោកប្រធានាធិបតីបាទីស្តាបានស្នើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្តាប្រជាជាតិអាមេរិកឡាទីនដទៃទៀតរួមគ្នាចូលឈ្លានពាន[[រដ្ឋអេស្ប៉ាញ]]ដើម្បីផ្តួលរលំរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសនោះក៏ប៉ុន្តែសំណើរបស់គុយបាគឺមិនត្រូវបានទទួលស្របនោះឡើយ។<ref>{{cite news |title=Batista's Boot |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=18 January 1943 |accessdate=20 April 2013 |archive-date=26 សីហា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826011532/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គុយបាបានបាត់បង់នាវាពាណិជ្ជកម្មចំនួន ៦ សរុបហើយនាវាចម្បាំងគុយបាមួយបានបាញ់ពន្លិចដោយនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់មួយគ្រឿង។<ref>{{cite book | last=Polmar| first=Norman| authorlink=|author2=Thomas B. Allen| title=World War II: The Encyclopedia of the War Years 1941-1945| publisher=| series=| doi=| page=230| isbn=}}</ref> ដោយសារតែការគោរពលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ បាទីស្តាគឺមិនអាចឈរឈ្មោះបន្តនៅការបោះឆ្នោតបន្ទាប់បានឡើយ។<ref name="Domínguez 1978 101">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=[https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&pg=PA101 101]}}</ref> ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៤៤ ក៏បានមកដល់ហើយលោករ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីនបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name="Villafana2011" /> ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ លោក[[កាឡូស ព្រីអូ សូការ៉ាស]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបន្ត។<ref name="Villafana2011" /> ការដឹកនាំក្នុងរយៈពេល ២ អាណត្តិរបស់បក្សអូតិនទីកូបាននាំចូលបន្ថែមនូវការវិនិយោគពីបរទេសដែលបានជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាបន្តកើនឡើង បង្កើនកម្រិតជីវភាពនៅគ្រប់ផ្នែកនៃសង្គម និងនៅតាមទីក្រុងវិញ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។<ref name="Alvarez 2004">{{Harvnb|Alvarez|2004}}.</ref> [[File:HavanaSlums1954.jpg|thumb|right|upright=0.95|ទីកន្លែងរស់នៅរបស់ជនក្រីក្រ (''bohio'') នៅទីក្រុងហាវ៉ាណា, ប្រទេសគុយបាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។]] ក្រោយចប់អាណត្តិ លោកបាទីស្តាបានទៅរស់នៅក្នុងរដ្ឋផ្លរីដា, សហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានត្រឡប់មកគុយបាវិញនៅឆ្នាំ១៩៥២ ដើម្បីឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី។ ដោយប្រឈមនឹងការបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោត លោកក៏បានដឹកនាំ[[រដ្ឋប្រហារគុយបាឆ្នាំ១៩៥២|រដ្ឋប្រហារយោធា]]មួយចូលបញ្ឈប់ការបោះឆ្នោតនោះ។<ref>{{cite web|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/general-batista-returns-power-cuba|title=A Coup in Cuba - History Today|website=historytoday.com}}</ref> ដោយបានឡើងកាន់កាប់អំណាចវិញ និងព្រមទាំងទទួលបានការគាំទ្រទាំងខាងហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធាពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកផង<ref>{{cite book|last=Guerra|first=Lillian|title=Beyond Paradox|work=A Century of Revolution|editor1-first=Greg|editor1-last=Grandin|editor2-first=Gilbert M.|editor2-last=Joseph|year=2010|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|pages=199–238|series=American Encounters/Global Interactions|isbn=978-0-8223-4737-8}}</ref> លោកបាទីស្តាបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ និងដកហូតសេរីភាពនយោបាយនិងថែមទាំងសិទ្ធិធ្វើកូដកម្មទៀតផង។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយម្ចាស់ចម្ការអំពៅណាដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភច្រើនបំផុតហើយគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលដែលកាលនុះកំពុងនៅជាប់គាំង សកម្មភាពទាំងនេះបានពង្រីកចន្លោះរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រឱ្យកាន់តែឆ្ងាយជាងមុន ពោលគឺអ្នកមានកាន់តែមានចំណែកអ្នកក្រគឺកាន់តែក្រ។<ref name = "Dictionary1950">''Historical Dictionary of the 1950s'', by [[James S. Olson|James Stuart Olson]], Greenwood Publishing Group, 2000, {{ISBN|0-313-30619-2}}, pp. 67–68.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥២ នេះដដែរ បាទីស្តាបានប្រកាសថាបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាគឺជាគណបក្សខុសច្បាប់។<ref name="Sweig 2004 6">{{Harvnb|Sweig|2004|p=[https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&pg=PA6 6]}}</ref> ក្រោយរដ្ឋប្រហារ គុយបាមានអត្រាទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់សាច់ បន្លែ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ រថយន្ត ទូរស័ព្ទ និងវិទ្យុខ្ពស់បំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនទោះបីជាប្រជាជនប្រហែលមួយភាគបីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពក្រីក្រនិងមិនសូវទទួលបានការទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់ដូចខាងលើនេះក៏ដោយ។<ref name=lewis>{{cite book|title=Authoritarian Regimes in Latin America|url=https://books.google.com/books?id=LAvw-YXm4TsC&pg=PA186|author=Paul H. Lewis|page=186|publisher=Rowman & Littlefield|location=Oxford, UK|isbn=978-0-7425-3739-2|accessdate=14 September 2009|year=2006}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាគឺជាប្រទេសដ៏ជឿនលឿនមួយបើយោងតាមស្តង់ដាអាមេរិកឡាទីននិងក្នុងករណីខ្លះគឺតាមស្តង់ដាពិភពលោកក៏មាន។<ref name=asce>{{Harvnb|Smith|Llorens|1998}}.</ref> ចំពោះគុណវិបត្តិ គុយបាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ដោយអភ័យឯកសិទ្ធនៃសហជីពធ្ងន់ជាងគេនៅអាមេរិកឡាទីនក្នុងនោះរួមមានការហាមឃាត់លើវិស្ថាបនកម្មនិងយន្តកម្ម។<ref>{{Harvnb|Baklanoff|1998}}.</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៣ និងឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាបានពង្រីកនិយតកម្មសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។<ref name="Horowitz 1988 662" /><ref name="Thomas 1998 1173">{{Harvnb|Thomas|1998|p = 1173}}.</ref> និកម្មភាពបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយនិស្សិតដែលបញ្ចប់ការសិក្សារួចមិនអាចរកការងារធ្វើបាន។<ref name="Horowitz 1988 662" /> អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើតមានការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗជាមួយនឹងនិកម្មភាពនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញផ្នែកនយោបាយ។<ref name="Horowitz 1988 662" /><ref name=bethell /> បាទីស្តាបានក្តោបអំណាចរហូតទាន់តែលោកត្រូវគេបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួនទៅក្រៅស្រុកនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៨។<ref name="IhrieOropesa2011">{{cite book|author1=Maureen Ihrie|author2=Salvador Oropesa|title=World Literature in Spanish: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&pg=PA262|accessdate=19 July 2013|date=31 October 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08083-8|page=262}}</ref> ===បដិវត្តន៍និងការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់បក្សកុម្មុយនិស្ត (១៩៥៩–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បដិវត្តន៍គុយបា}} [[File:CheyFidel.jpg|thumb|upright=0.75|left|[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]ជាមួយនិង[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]] ថតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១]] នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៩៥០ អង្គការផ្សេងៗរួមទាំងចលនាតស៊ូបះបោរប្រដាប់អាវុធមួយចំនួនបានប្រជែងគ្នា ស្វែងរកការគាំទ្រជាសាធារណៈដើម្បីនាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយ។<ref name="Chomsky2010">{{cite book|author=Aviva Chomsky|title=A History of the Cuban Revolution|url= https://books.google.com/books?id=094JHT5JtCAC&pg=PA37|accessdate= 19 July 2013|date= 23 November 2010|publisher= John Wiley & Sons|isbn= 978-1-4443-2956-8|pages= 37–38}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៦ លោក[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]]ជាមួយនឹងអ្នកគ្រាំទ្រចំនួន ៨០ នាក់ទៀតបានធ្វើដំណើរមកដល់គុយបាដោយនាវាក្នុងគោលបំណងចង់ចាប់ផ្តើមការបះបោរផ្តួររលំរបបផ្តាច់ការរបស់បាទីស្តា។<ref name="Chomsky2010"/> ត្រឹមរយៈពេលតែ ២ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះគឺនៅឆ្នាំ១៩៥៨ [[ចលនា ២៦ កក្កដា]]របស់ហ្វីដែល កាស្ត្រូបានលេចឡើងក្លាយជាចលនាបដិវត្តន៍នាំមុខគេនៅគុយបា។<ref name="Chomsky2010"/> នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ចលនារបស់កាស្ត្រូបានបែកចេញពីស៊ីអេរ៉ាម៉ៃស្ត្រាហើយបានផ្តើមកុបកម្មដ៏ធំមួយ។ បន្ទាប់ពីយុទ្ធជនរបស់កាស្ត្រូបានចូលកាន់កាប់ក្រុង[[សានតាក្លារ៉ា]]បានសម្រេច បាទីស្តានិងគ្រួសាររបស់គាត់ក៏នាំគ្នារត់ចេញទៅ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]]នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩។ ក្រោយមកទៀត គាត់បាននិរទេសខ្លួនទៅលើកោះម៉ាដេរ៉ារបស់ព័រទុយកាល់ហើយទីបំផុតគាត់ក៏បានទៅរស់នៅឯអ៊ីស្ត្រូរៀរក្បែរក្រុងលីស្បោន (រដ្ឋធានីព័រទុយកាល់)។ កងកម្លាំងរបស់កាស្ត្រូបានចូលក្នុងរដ្ឋធានីហាវ៉ាណានៅថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩។ អ្នកសេរីនិយមម្នាក់គឺលោក[[ម៉ានូអែល អ៊ូរូយ្យា លេអូ]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នថ្មី។<ref name = "Falk 1988 67">{{Harvnb|Falk|1988|p=67}}.</ref> មេដឹកនាំផ្តាច់ការម្នាក់របស់សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេនឈ្មោះ[[រ៉ាហ្វែល ទ្រូជីឡូ]]និងទាំងពីរនាក់លោកកាស្ត្រូគឺតែងតែមានគំនិតផ្តួចផ្តើមចង់ផ្តួលរដ្ឋាភិបាលគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៩ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់កាស្ត្រូមួយក្រុម<ref>{{cite news|title=Trujillo Reported to Crush Invasion Backed by Cuba; TRUJILLO IS SAID TO HALT INVASION |url=https://www.nytimes.com/1959/06/24/archives/trujillo-reported-to-crush-invasion-backed-by-cuba-trujillo-is-said.html |work=The New York Times |date=June 24, 1959}}</ref> បានមកចុះចតនៅក្រុងកុងស្តិនសាប៉ុន្តែត្រូវបានកម្ចាត់ទាន់ដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេន។<ref>{{cite book |last1=Scheina |title= Latin America's Wars Volume II: The Age of the Professional Soldier, 1900-2001 |url=https://archive.org/details/latinamericaswar0000robe |date=2003 |page=[https://archive.org/details/latinamericaswar0000robe/page/55 55]}}</ref> មួយសប្តាហ៍ក្រោយមក នាវាចំនួនពីរបានបញ្ចុះទាហានកាស្ត្រូចំនួន ១៨៦ នាក់នៅឆ្នេរខាងជើងនៃប្រទេសដូមីនីកេន។ កងកម្លាំងជើងអាកាសដូមីនីកេនក៏បានចុះមកធ្វើសកម្មភាពនៅឆ្នេរនោះភ្លាមៗហើយបានសម្លាប់ទាហានកាស្ត្រូស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែ ៣០ នាក់ដែលបានរត់គេចខ្លួនទៅឆ្នេរនៅម៉ៃមននិងនៅអេស្តូរ៉ូហុងដូ។ ទ្រូជីឡូបានបញ្ជាឱ្យកូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[រ៉ាមហ្វីស ទ្រូជីឡូ|រ៉ាមហ្វីស]]ឱ្យដឹកនាំក្រុមទាហានមួយចេញទៅតាមប្រមាញអ្នកដែលរត់រួចទាំងនោះហើយមិនយូរប៉ុន្មានពួកទាហានកាស្រ្តូដែលនៅសល់ទាំង ៣០ នាក់ក៏ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ មេក្រុមទាហានកាស្ត្រូនោះត្រូវបានចាប់ឡើងលើយន្តហោះចម្បាំងដូមីនីកេនហើយក៏ត្រូវបានកងទ័ពជើងអាកាសដូមីនីកេនរុញច្រានធ្លាក់ពីលើយន្តហោះនោះដល់ដីស្លាប់។<ref>{{Cite web |url=https://warfarehistorynetwork.com/daily/military-history/the-assassination-of-rafael-trujillo/ |title="The Assassination of Rafael Trujillo" |access-date=2020-11-02 |archivedate=2018-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828204134/http://warfarehistorynetwork.com/daily/military-history/the-assassination-of-rafael-trujillo/ |url-status=dead }}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប្រឆាំងកាស្ត្រូដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] (សេអ៊ីអា) និងដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេនរបស់លោកទ្រូជីឡូបានធ្វើការវាយប្រហារបែបប្រដាប់អាវុធនិងបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃជាច្រើននៅតាមតំបន់ព្រៃភ្នំនៃប្រទេសគុយបា។ នេះបាននាំឱ្យកើតមានព្រឹត្តិការណ៍បះបោរមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបះបោរអេសកាំប្រេ]] (១៩៥៩–៦៥) ដែលមានរយៈពេលយូរនិងចំណាយចំនួនទាហានច្រើនជាងបដិវត្តន៍គុយបាទៅទៀត។<ref name = "Ros">Ros (2006) pp. 159–201.</ref><ref name = "Cuba">{{cite web | title = Anti-Cuba Bandits: terrorism in past tense | url = http://www.escambray.cu/Eng/Bandits/FpasadoE.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070222204658/http://www.escambray.cu/Eng/Bandits/FpasadoE.htm | archivedate = 22 February 2007}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សចំនួន ៣,២០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅប្រទេសគុយបាពីឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៦២។<ref>{{cite web|url= https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm |title= Background Note: Cuba |publisher= State.gov |date= 21 June 2012 |accessdate=19 July 2013}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការត្រាប្រណីអន្តរជាតិ]] បុគ្គលដែលត្រូវកាត់ទោសប្រហារជីវិតនៅគុយបារវាងឆ្នាំ១៩៥៩–៨៧ មានចំនួនប្រមាណ ២៣៦ នាក់ហើយនៅក្នុងនោះមានតែ ២១ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានប្រហារជីវិត។<ref>''When the State Kills: The Death Penalty v. Human Rights'', Amnesty International Publications, 1989</ref> ប្រភពខ្លះវិញបានអះអាងថាចំនួនអ្នកដែលត្រូវប្រហារជីវិត (នយោបាយ) នៅគុយបាសរុបមានចាប់ពី ៤,០០០ ទៅ ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.longitudebooks.com/find/p/7230/mcms.html |title=Cuba or the Pursuit of Freedom Hugh Thomas |publisher=Longitudebooks.com |date= |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607162823/http://www.longitudebooks.com/find/p/7230/mcms.html |archivedate=7 June 2013 }}</ref><ref name="Power Kills">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1B.GIF |title=Power Kills |author=R.J. Rummel |publisher=University of Hawaii |date= |accessdate=19 July 2013}}</ref><ref>Black Book of Communism. p. 664.</ref><ref>{{Cite web|title=Cuba|url=https://communistcrimes.org/en/countries/cuba|access-date=2020-10-29|website=Cuba {{!}} Communist Crimes|language=en}}</ref> ករណីអ្នកដែលត្រូវប្រហារជីវិតភាគច្រើនគឺកើតឡើងក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ ដែលនៅក្នុងនោះមាន អ្នកនយោបាយ ប៉ូលីស និងអ្នកផ្តល់ព័ត៌មាននៃរបបបាទីស្តា ហើយពួកគេត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលគុយបាចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មមានដូចជាការធ្វើទារុណកម្មនិងឃាតកម្មជាដើម។ ទោសប្រហារជីវិតអ្នកទាំងនោះត្រូវបានប្រជាជនគុយបាជាច្រើនពេញចិត្តនិងគាំទ្រ។<ref name="Chase 2010">{{cite encyclopedia|last=Chase|first=Michelle|authorlink=|editor1=[[Greg Grandin]]|editor2=Joseph Gilbert|editor-link=|encyclopedia=A Century of Revolution|title=The Trials|url=http://read.dukeupress.edu/content/a-century-of-revolution|accessdate=17 September 2015|year=2010|publisher=[[Duke University Press]]|location=Durham, NC|isbn= 978-0822347378|doi=|pages=[https://books.google.com/books?id=YJ7ZBGy0wsIC&lpg=PP1&dq=a%20century%20of%20revolution&pg=PA163#v=onepage 163–198]|quote=}}</ref> [[File:Guantanamo Naval Base aerial photo 1962.jpg|thumb|តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩ មក ប្រទេសគុយបាបានចាត់ទុកវត្តមានរបស់ទាហានអាមេរិកនៅឈូងសមុទ្រក្វានតាណាម៉ូថាជាកាវវាតទីខុសច្បាប់។<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 US rejects Cuba demand to hand back Guantanamo Bay base] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161207183342/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 |date=7 December 2016 }}". BBC News. 30 January 2015.</ref>]] ដំបូងឡើយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រក្រុមបដិវត្តន៍នៅប្រទេសគុយបាដោយមើលឃើញថាវាគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការនាំចូលលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យចូលអាមេរិកឡាទីន។<ref name="Rabe1988">{{cite book|author=Stephen G. Rabe|title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism|url=https://books.google.com/books?id=o2SFNdAiB7UC&pg=PA123|accessdate=19 July 2013|year=1988|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0-8078-4204-1|pages=123–125}}</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាន មិត្តភាពរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រុមបដិវត្តន៍កាស្ត្រូក៏ធ្លាក់ចុះយ៉ាងយ៉ាប់យ៉ឺនបន្ទាប់ពីកាស្ត្រូបានប្រកាសដំណើរការនៃបក្សកុម្មុយនិស្តតាមច្បាប់វិញនិងរួមទាំងចាប់ប្រហារជីវិតអ្នកភ្នាក់ងារនៃរបបបាទីស្តារាប់រយនាក់ (ឧទាហរណ៍៖ ប៉ូលីស ទាហាន...)។<ref name="Rabe1988"/> ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏បានធ្លាក់ចុះបន្ថែមបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលគុយបាបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់កំណែទម្រង់កសិកម្មថ្មីដែលបានធ្វើឱ្យម្ចាស់ដីធ្លីជាច្រើន (ក្នុងនោះក៏មានជនជាតិអាមេរិកាំងផងដែរ) បាត់បង់ដីចម្ការរាប់ពាន់ហិកតារបស់ពួកគេ។<ref name="Rabe1988"/><ref name="Crooker2005"/> ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៦៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់ទណ្ឌកម្មមកលើគុយបាដោយបានហាមឃាត់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសខ្លួននិងគុយបា។<ref name="Commission">{{cite book | author=U.S. International Trade Commission | title=The Economic Impact of U.S. Sanctions with Respect to Cuba | isbn=978-1-4578-2290-2 | url=https://books.google.com/books?id=c0wCioRlTG0C&pg=SA2-PA2 | page=Section 2–3, p. 2}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦០ កាស្ត្រូបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មជាមួយសហភាពសូវៀត។<ref name="Rabe1988"/> នៅខែមិនា ឆ្នាំ១៩៦០ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ដ្វៃត៍ អែសិនហូវ័រ|អែសិនហូវ័រ]]បានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យសេអ៊ីអាបង្វឹកនិងផ្តល់គ្រឿងអាវុធឱ្យក្រុមជនភៀសខ្លួនគុយបាមួយក្នុងគោលបំណងបញ្ជូនទៅផ្តួលរលំរបបកាស្ត្រូ។<ref>{{cite web|title=This Day in History — 7/9/1960|url=http://www.history.com/this-day-in-history/khrushchev-and-eisenhower-trade-threats-over-cuba|publisher=History.com|accessdate=19 July 2013}}</ref> ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយ (ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ការឈ្លានពានឈូងសមុទ្រជ្រូក]]) ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។<ref name="Crooker2005">{{cite book|author=Richard A. Crooker|title=Cuba|url=https://books.google.com/books?id=l-5GqG1hluIC&pg=PA43|accessdate=19 July 2013|year=2005|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0497-3|pages=43–44}}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦២ គុយបាត្រូវបានដេញចេញពី[[អង្គការរដ្ឋអាមេរិក]] (អ.រ.អ) ហើយនៅឆ្នាំដដែរនោះ អ.រ អ បានចាត់ដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងគុយបាដែលមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងទណ្ឌកម្មដែលដាក់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref name="Peterson">{{cite web|url=https://piie.com/sites/default/files/publications/papers/sanctions-cuba-60-3.pdf |title=Case Studies in Sanctions and Terrorism: Case 60-3, US v. Cuba (1960– : Castro) |publisher=Peterson Institute for International Economics |date=October 2011 |accessdate=14 February 2017}}</ref> [[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]] (តុលា ១៩៦២) បានស្ទើរតែធ្វើឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី៣]] ទៅហើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ គុយបាបានកំពុងតែឈានមុខឆ្ពោះទៅរកប្រព័ន្ធកុម្មុយនិស្តដែលយកគំរូតាមសហភាពសូវៀត។<ref>Faria, Miguel A. ''Cuba in Revolution – Escape From a Lost Paradise'', 2002, Hacienda Publishing, Inc., Macon, Georgia, pp. 163–228</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-L0614-040, Berlin, Fidel Castro an der Grenze.jpg|thumb|លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូជាមួយនឹងមន្ត្រី[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។]] នៅឆ្នាំ១៩៦៣ គុយបាបានបញ្ជូនកងទ័ពខ្លួនចំនួន ៦៨៦ នាក់ជាមួយនឹងរថក្រោះ ២២ គ្រឿង ហើយនិងគ្រឿងសព្វាវុធផ្សេងៗទៀតទៅគាំទ្រប្រទេស[[អាល់ហ្សេរី]]ប្រឆាំងនឹងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមដីខ្សាច់]]។<ref>{{cite web |title=Cuba and Algerian revolutions: an intertwined history |url=https://themilitant.com/2019/02/16/cuba-and-algerian-revolutions-an-intertwined-history/}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៤ គុយបាបានរៀបចំកិច្ចប្រជុំមួយជាមួយនឹងអ្នកកុម្មុយនិស្តអាមេរិកឡាទីនផ្សេងទៀតនៅក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងគោលបំណងបញ្ឆេះ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងដូមីនីកេន|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅដូមីនីកេន]]ដែលបានបង្ខំឱ្យក្រុមយោធាអាមេរិកចូលធ្វើអន្តរាគមន៍។<ref name=Britannica/> ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ាបានចូលរួមធ្វើសកម្មភាពនៅក្នុងសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៧ លោកត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅ[[បូលីវី]]ខណៈពេលដែលកំពុងរៀបចំធ្វើបដិវត្តន៍ក្នុងប្រទេសនោះ។<ref name=Britannica/> នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៩៧០ កាស្ត្រូបានបញ្ជូនកងទ័ពខ្លួនរាប់ពាន់រាប់រយនាក់ទៅគាំទ្រចលនាតស៊ូផ្សេងៗនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក។ នៅក្នុងនោះ គុយបាបានចូលគាំទ្រ [[ចលនាប្រជាជនដើម្បីរំដោះអង់កូឡា|ច.ប.រ.អ]] នៅប្រទេស[[អង់កូឡា]] និងចលនារបស់លោក[[មេងជីស្ទូ ហាឡេ ម៉ារាម]]នៅប្រទេស[[អេត្យូពី]]។<ref name = "Domínguez 1989 ?">{{Harvnb|Domínguez|1989|p=?}}.</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពគុយបាចំនួន ៦៥,០០០ នាក់និងរថក្រោះចំនួន ៤០០ គ្រឿងបានចូលមកក្នុងប្រទេសអង់កូឡា។<ref>{{cite web |title=Why the Cuban military machine should intervene in Syria |url=https://www.rbth.com/blogs/stranger_than_fiction/2015/10/21/why-the-cuban-military-machine-should-intervene-in-syria_484903}}</ref> ដោយសារតែមានវត្តមានទ័ពគុយបាដ៏ច្រើននៅអង់កូឡានិងមូសំប៊ិក និងដើម្បីធានាថាសន្តិសុខជាតិខ្លួនមានសុវត្ថិភាព ប្រទេសអាហ្រ្វិកខាងត្បូងក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite book |title=The Nuclear Non-Proliferation Regime: Prospects for the 21st Century |date=2016 |publisher=Springer |page=95}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៦ និងនៅឆ្នាំ១៩៨៨ ទាហានគុយបាបានទទួលជ័យជម្នះក្នុងការកម្ចាត់ទាហានស្បែកសអាហ្រ្វិកខាងត្បូងចេញពីអង់កូឡា។<ref>{{cite web |title=To so many Africans, Fidel Castro is a hero. Here's why |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/nov/30/africa-fidel-castro-nelson-mandela-cuba}}</ref> គេបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថាទាហានគុយនាប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអង់កូឡា|សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះ]]។<ref>Williams, J. H. (1988, August). Cuba: Havana’s Military Machine. The Atlantic.</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៨ គុយបាបានបញ្ជូនទ័ពចំនួន ១២,០០០ នាក់ទៅប្រទេសអេត្យូពីដោយមានជំនួយខ្លះពីកងវរសេនាតូចសូវៀតដើម្បីជួយកម្ចាត់ទាហានឈ្លានពានរបស់សូម៉ាលី (សូមមើល[[សង្គ្រាមអូកាដិន]])។ ទ័ពរុស្ស៊ីនិងគុយបាបានវាយទ័ពសត្រូវចូលទៅក្នុងដែនដីប្រទេសសូម៉ាលីវិញដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite book |title= Impact of Cuban-Soviet Ties in the Western Hemisphere, Spring 1979: Hearings Before the Subcommittee on Inter-American Affairs of the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, Ninety-sixth Congress, First Session, April 25 and 26, 1979 |publisher= U.S. Government Printing Office |page=11}}</ref> វត្តមានរបស់ជនស្បែកខ្មៅនិងចម្រុះនៅក្នុងជួរកងទ័ពគុយបា (៤០–៥០% ក្នុងប្រទេសអង់កូឡា)<ref>{{cite journal|last1=Valenta|first1=Jiri|title=The Soviet-Cuban Alliance in Africa and the Caribbean|date=1981|page=45}}</ref> បានជួយឱ្យកាស្ត្រូបង្កើតចេញនូវយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការរើសអើងពូជសាសន៍និងការស្អប់ខ្ពើមជនបរទេស។ ទោះបីជាកោះគុយបាមានទំហំតូចនិងចម្ងាយឆ្ងាយពី[[បស្ចឹមបូព៌ា]]មែនក៏ប៉ុន្តែគុយបានូវតែរកមធ្យោបាយចូលទៅធ្វើសកម្មភាពយោធានៅក្នុងតំបន់នោះ។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ បេសកម្មយោធាគុយបាដ៏ធំមួយដែលក្នុងនោះរួមមានទាហានរថក្រោះ ជើងអាកាស និងកាំភ្លើងធំត្រូវបានបញ្ជូនទៅរដ្ឋ[[យេមែនខាងត្បូង]]។ សង្គ្រាមនោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្គ្រាមយមគីពួរ]]។<ref>{{cite web |title=Foreign Intervention by Cuba |url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP77M00144R000400100003-7.pdf |access-date=2020-11-03 |archivedate=2020-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112041705/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP77M00144R000400100003-7.pdf |url-status=dead }}</ref> ប្រភពនៅអ៊ីស្រាអែលបានរាយការណ៍ថាវត្តមាននៃកងពលតូចរថក្រោះគុយបានិងរួមទាំងកងពលតូចថ្មើរជើងពីរក្រុមទៀតគឺមាននៅលើ[[កំពូលហ្កូឡាន]]។<ref>{{cite book |title=Cuba: The International Dimension |year=1990 |url=https://archive.org/details/cubainternationa00faur |url-access=registration |publisher=Transaction Publishers |page=[https://archive.org/details/cubainternationa00faur/page/138 138]}}</ref> ជាលទ្ធផល ទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានយកឈ្នះលើកងកម្លាំងរថក្រោះគុយបា–ស៊ីរីនៅជួរប្រយុទ្ធមុខហ្គូឡានដោយនៅក្នុងនោះគុយបាបានបាត់បង់ទាហានចំនួន ១៨០ នាក់និងរបួស ២៥០ នាក់។<ref>Ra’anan, G. D. (1981). The Evolution of the Soviet Use of Surrogates in Military Relations with the Third World, with Particular Emphasis on Cuban Participation in Africa. Santa Monica.</ref> ការរស់នៅក្នុងទស្សវត្ត ១៩៧០ នៅគុយបាគឺមានលក្ខណៈ"សាមញ្ញបំផុត"ហើយភាពទោមនស្សគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងសង្គម។<ref name=cambridge>{{Cite book|title=The Cambridge History of Latin America|author=Bethell, Leslie|isbn=978-0-521-62327-8|date=13 August 1998|url=https://archive.org/details/culturalhistoryo00lesl}}{{Page needed|date=August 2010}}</ref> សូម្បីតែលោកកាស្រ្តូក៏បានទទួលស្គាល់ផងដែរក្នុងសុន្ទរកថាមួយនៃឆ្នាំ១៩៧០ ថាគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោកគឺត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។<ref name=cambridge/> នៅឆ្នាំ១៩៧៦ អ.រ.អ បានដកទណ្ឌកម្មរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងគុយបាចេញបន្ទាប់ពីមានការយល់ស្របពីសមាជិកប្រទេសចំនួន ១៦ ទៀតដែលនៅក្នុងនោះក៏មានសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរប៉ុន្តែទណ្ឌកម្មជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើគុយបាគឺនូវតែបន្តដដែរ។<ref name="Peterson"/> នៅឆ្នាំ១៩៧៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានជំទាស់យ៉ាងខ្លាំងលើវត្តមាននៃកងទ័ពសូវៀតនៅលើកោះគុយបា។<ref name=Britannica/> កងកម្លាំងអាមេរិកបានចូលឈ្លានពានកោះ[[ក្រឺណាដា]]នៅឆ្នាំ១៩៨៣ និងបានកម្ចាត់ទ័ពគុយបាចេញពីកោះនោះអស់។<ref name=Britannica/> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៨៩–៩១ គុយបាបានដកទ័ពខ្លួនជាបណ្តើរៗចេញពីប្រទេសអង់កូឡា។ កងទ័ពសូវៀតខ្លះបានចាប់ផ្តើមដកថយចេញពីកោះគុយបានៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩១<ref name=Britannica>{{cite web |title=Cuba |url=https://www.britannica.com/place/Cuba |website=Britannica}}</ref> ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់កាស្រ្តូនៅគុយបាបានទទួលការសង្កេតមើលយ៉ាងច្រើនពីសំណាក់អន្តរជាតិបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតត្រូវបានដួលរលំនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ (អំឡុងពេលនេះប្រជាជនគុយបាជាទូទៅច្រើនសម្តៅលើវាថា[[សម័យពិសេស]])។ ប្រទេសនេះបានប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីការដកប្រាក់ឧបត្ថម្ភធនរបស់សូវៀតដែលមានតម្លៃចាប់ពីបួនទៅប្រាំមួយពាន់លានដុល្លារអាមេរិករៀងរាល់ឆ្នាំដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រជាជនគុយបា ដូចជា កង្វះស្បៀងអាហារនិងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម។<ref name="cmaj">{{cite journal|title=Health consequences of Cuba's Special Period|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2008-07-29_179_3/page/257|pmc=2474886|year=2008|volume=179|issue=3|pmid=18663207|page=257|doi=10.1503/cmaj.1080068|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal |ref=harv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314103057/http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|archive-date=14 March 2016|title=Doing Business with Cuba – The Complete Guide|date=12 January 2015|last=Patricia Maroday|access-date=3 វិច្ឆិកា 2020|archivedate=14 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314103057/http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានបដិសេដមិនទទួលយកការបរិច្ចាគស្បៀងអាហារ ថ្មាំសង្កូវ និងលុយប្រាក់កាកពីសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយរហូតទាន់តែដល់ឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name=cmaj/> នៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៤ សន្តិសុខរដ្ឋគុយបាបានបំបែក[[ការបះបោរម៉ាលេកូណាសូ|បាតុកម្មដ៏ធំមួយ]]នៅក្រុងហាវ៉ាណា។<ref>{{Harvnb|Gershman|Gutierrez|2009|p=?}}.</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គុយបាបានរកឃើញដៃគូជំនួយគាំទ្រថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ លើសពីនេះទៅទៀត [[ហ៊ូគោ ឆាវែស]]ដែលជាអតីត[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា]] និងអតីត[[ប្រធានាធិបតីបូលីវី]]លោក[[អេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាលេស]]បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគុយបាហើយប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាអ្នកនាំចេញនូវប្រេងនិងឧស្ម័នដ៏ធំមួយនៅលើពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៣ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានចាប់ខ្លួនសកម្មជនស៊ីវិលមួយចំនួនហើយបានដាក់ពួកគេក្នុងពន្ធនាគារ, គេសម្តៅលើរយៈពេលនេះថា"[[និទាយរដូវខ្មៅ (គុយបា)|និទាឃរដូវខ្មៅ]]"។<ref>{{cite web|url=http://cpj.org/reports/2008/03/cuba-press-crackdown.php|title=Cuba's Long Black Spring|author1=Carlos Lauria |author2=Monica Campbell |author3=María Salazar |publisher=The Committee to Protect Journalists|date=18 March 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |title=Cuba – No surrender by independent journalists, five years on from "black spring" |publisher=Reporters Without Borders |date=March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090702082005/http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |archivedate=2 July 2009}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ ហ្វីដែល កាស្ត្រូបានប្រកាសលាឈប់ពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីគុយបាបន្ទាប់ពីមានការរាយការណ៍មួយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ថាលោកកាស្ត្រូចាប់ផ្តើមកើតជំងឺក្រពះពោះវៀនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរម៉្យាង។<ref>{{cite web|title=Castro resigns as Cuban president: official media|publisher=Agence France-Presse|url=http://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html|date=19 February 2008|accessdate=19 February 2008|archivedate=27 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327180558/https://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ប្អូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[រ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ]]ត្រូវបានប្រកាសឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីបន្ត។<ref>{{Cite news|title=Raul Castro named Cuban president|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7261204.stm|work=BBC News|date=24 February 2008|accessdate=24 February 2008}}</ref> រ៉ាអ៊ូបានប្រកាសសន្យានៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកថាការរឹតបន្តឹងលើសេរីភាពមួយចំនួននៅគុយបានឹងត្រូវដកចេញ។<ref>{{cite news|title=Byte by byte|publisher=The Economist|url=https://www.economist.com/world/la/displaystory.cfm?story_id=10881009|date=19 March 2008|accessdate=4 April 2008}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៩ រ៉ាអ៊ូបានទម្លាក់សមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្លះដែលធ្លាប់បានតែងតាំងដោយបងប្រុសរបស់គាត់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/mar/02/raul-castro-fidel-cuba-officials|title=Raúl Castro replaces top Cuban officials|date=2 March 2009|accessdate=15 September 2009 |work=The Guardian |location=London}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៩ [[អង្គការរដ្ឋអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីបញ្ចប់ការហាមឃាត់សមាជិកភាពរយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំរបស់គុយបាក្នុងអង្គការនេះ។<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11483233.htm |title=China View 2009-06-04: OAS plenary votes to end Cuba's exclusion |publisher=News.xinhuanet.com |date=4 June 2009 |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821171219/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11483233.htm |archivedate=21 August 2013 }}</ref> សេចក្តីសម្រេចបានបញ្ជាក់ថាសមាជិកភាពពេញលេញនឹងត្រូវពន្យារហូតទាន់តែប្រទេសគុយបា"យល់ស្របនឹងការអនុវត្តគោលបំណងនិងគោលការណ៍របស់ អ.រ.អ"។<ref name="Peterson"/> លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានបញ្ជាក់ពីជំហររបស់លោកថាលោកកើតការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងលើជម្រើសចូលរួមរបស់គុយបាបន្ទាប់ពីសេចក្តីសម្រេចរបស់ អ.រ.អ ត្រូវបានប្រកាស។<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11485277.htm |title=China View 2009-06-04: Cuba's Fidel Castro calls OAS a "U.S. Trojan horse" |publisher=News.xinhuanet.com |date=4 June 2009 |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821175617/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11485277.htm |archivedate=21 August 2013 }}</ref> [[File:Press conference, Havana.jpg|thumb|right|រ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូជាមួយនិងប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកលោក[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]នៅក្រុងហាវ៉ាណា ប្រទេសគុយបានាថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៦។]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ គុយបាបានបានបញ្ចប់តម្រូវការដែលបានចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ ក្នុងនោះបានបញ្ជាក់ថាពលរដ្ឋណាក៏ដោយដែលមានបំណងធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេសត្រូវមានលិខិតអនុញ្ញាតពីរដ្ឋាភិបាលដែលមានតម្លៃយ៉ាងថ្លៃនិងព្រមទាំងលិខិតអញ្ជើញផងដែរ។<ref>[http://www.cnn.com/2012/10/16/world/americas/cuba-travel-policy/ CNN: "Cuba eases travel restriction for citizens" by Ben Brumfield] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304095615/http://www.cnn.com/2012/10/16/world/americas/cuba-travel-policy/ |date=4 March 2016 }} 16 October 2012 |''Until now, Cubans had to pay $150 for an exit visa. A resident in the country that the Cuban wanted to visit would also have to write a letter of invitation. Fees associated with the letter ran as high as $200. That's a steep price in a country where the average official monthly income is about $20.''</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18933175 BBC: "Leaving Cuba: The difficult task of exiting the island" by Sarah Rainsford] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161207180432/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-18933175 |date=7 December 2016 }} 12 July 2012</ref><ref>[http://www.wola.org/commentary/cubans_allowed_to_travel_abroad_without_exit_visas Washington Office on Latin America: "Cubans Allowed to Travel Abroad Without Exit Visas" By Geoff Thale and Clay Boggs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160402155526/http://www.wola.org/commentary/cubans_allowed_to_travel_abroad_without_exit_visas |date=2 April 2016 }} 16 October 2012</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦១ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានរឹតបន្តឹងច្បាប់លើការធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេសដើម្បីរារាំងការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ប្រជាជនក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite book|last=Henken|first=Ted|title=Cuba|year=2013|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9781610690126|page=[https://books.google.com/books?id=Pe_XAQAAQBAJ&pg=PA245 245]}}</ref> តម្រូវការថ្មីនៃឆ្នាំ២០១៣ គឺមានលក្ខណៈសាមញ្ញជាងមុន៖ ប្រជាជនគុយបាត្រូវការតែលិខិតឆ្លងដែននិងអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប៉ុណ្ណោះដើម្បីអាចចាកចេញបាន ហើយវាជាលើកដំបូងបង្អស់ដែលរដ្ឋាភិបាលបានអនុញ្ញាតឱ្យក្មេងតូចៗធ្វើដំណើរចេញពីប្រទេសក្រៅដោយសេរីតាមឪពុកម្តាយរបស់ពួកគេ។<ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/world-jan-june13-cuba1_01-14/ PBS: "Cuba Opens Travel Abroad for Most Citizens, Eliminating Exit Visa Requirement"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128050947/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-jan-june13-cuba1_01-14/ |date=28 November 2016 }} 14 January 2013</ref> ក៏ប៉ុន្តែលិខិតឆ្លងដែនគឺមានតម្លៃស្មើនឹងប្រាក់ខែប្រជាជនគុយបាជាមធ្យមប្រាំខែ។ អ្នកសង្កេតការណ៍ខ្លះបានចេញគំនិតថា ប្រជាជនគុយបាដែលមានសាច់ញាតិនៅខាងក្រៅប្រទេសអាចទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីគោលនយោបាយថ្មីនេះបាន។<ref>[https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/11/cuba-exit-visas/1694569/ USA Today: "Cubans can leave, but to where and with what?" by Girish Gupta], 11 November 2012</ref> នៅក្នុងការអនុវត្តឆ្នាំទីមួយ ប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ១៨០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរចេញទៅក្រៅហើយបានត្រឡប់មកវិញ។<ref>[http://www.ibtimes.com/cubas-first-year-immigration-reform-180000-people-leave-country-come-back-1539860 International Business Times: "Cuba's First Year Of Immigration Reform: 180,000 People Leave The Country ... And Come Back" By Patricia Rey Mallén] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160809131449/http://www.ibtimes.com/cubas-first-year-immigration-reform-180000-people-leave-country-come-back-1539860 |date=9 August 2016 }} 14 January 2014</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចពិភាក្សារវាងមន្ត្រីគុយបានិងមន្ត្រីអាមេរិកនិងរួមទាំងប្រធានាធិបតីអូបាម៉ាបានធ្វើឱ្យមានការដោះលែងនូវលោក[[អាឡែន ក្រូស]] អ្នកទោសនយោបាយចំនួនហាសិបពីរនាក់និងភ្នាក់ងារសម្ងាត់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ជាថ្នូរនឹងការដោះលែងភ្នាក់ងារគុយបាចំនួនបីនាក់។ ទោះបីជាទណ្ឌកម្មរបស់អាមេរិកលើគុយបាមិនទាន់បានដកចេញភ្លាមៗមែនប៉ុន្តែវាត្រូវបានបន្ថូរខ្លះៗដែរដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានការនាំចេញនាំចូលតិចតួច និងពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួន។<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/storyline/u-s-cuba-relations/cuba-frees-american-alan-gross-held-five-years-n269926|title=Cuba Frees American Alan Gross, Held for Five Years|work=NBC News|author1=Andrea Mitchell |author2=Eric McClam |date=18 December 2014}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅគុយបា}} [[File:CubaElectio.JPG|thumb|ស្លាកផ្សព្វផ្សាយពី[[ការបោះឆ្នោតសភាគុយបាឆ្នាំ២០១៨|ការបោះឆ្នោតសភានៃឆ្នាំ២០១៨]]]] សាធារណរដ្ឋគុយបាគឺជាប្រទេស[[សង្គមនិយម]]តែមួយគត់លើពិភពលោកដែលនូវប្រកាន់មនោគមវិជ្ជា[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|ម៉ាក្ស–លេនីន]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៦ ដែលបានចែងថាប្រទេសគុយបាគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]] ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ដែលចែងថា គុយបាគឺដើរតាមគំនិតនយោបាយនិងសង្គមរបស់លោក[[ចូសេ ម៉ាទី]] បូករួមជាមួយគំនិតរបស់[[កាល់ ម៉ាក្ស|ម៉ាក្ស]] [[ហ្វ្រ៊ីឌ្រិច អង់ហ្គែល|អង់ហ្គែល]] និង[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|លេនីន]]។<ref name=constitution/> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ក៏បានចែងមកទៀតថា [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]គឺជា"កម្លាំងដឹកនាំរបស់សង្គមនិងរដ្ឋ"។<ref name=constitution/> [[លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្ត]]គឺជាបុគ្គលដ៏មានអំណាចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគុយបា បន្ទាប់មកគឺ[[ប្រធានាធិបតីគុយបា|ប្រធានាធិបតី]]និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីគុយបា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1203299.stm|title=Country profile: Cuba|work=BBC News|date=20 August 2009|accessdate=7 September 2009}}</ref> ប្រធានាធិបតីគុយបាត្រូវបោះឆ្នោតតែងតាំងដោយសភាហើយអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ (បញ្ជាក់៖ អាណត្តិប្រធានាធិបតីគឺមិនត្រូវបានកំណត់ឡើយ)។<ref name=constitution/> [[File:Comité Central PCC.jpg|thumb|ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៃ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]]] [[តុលាការកំពូលប្រជាជន]]គឺជាតុលាការជាន់ខ្ពស់នៃប្រទេស។ វាក៏ជាតុលាការចុងក្រោយសម្រាប់បណ្តឹងឧទ្ធរណ៍ទាំងអស់ដែលប្រឆាំងនឹងសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការខេត្ត។ ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិជាតិរបស់គុយបាគឺ[[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន]] ហើយវាក៏ត្រូវជាស្ថាប័នអំណាចកំពូលរបស់ប្រទេសដែរដោយមានសមាជិកចំនួន ៦០៩ បម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។<ref name=constitution/> ការជួបប្រជុំគ្នានៅក្នុងសភាគឺមានចំនួនពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំនៅរវាងសម័យប្រជុំនីតិប្បញ្ញត្តិអំណាចដែលត្រូវប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្រ្តីចំនួន ៣១ រូប។ អ្នកឈរឈ្មោះជាសមាជិកសភាត្រូវបានអនុម័តដោយការធ្វើប្រជាមតិសាធារណៈ។ ប្រជាពលរដ្ឋគុយបាដែលមានអាយុលើសពី ១៦ ឆ្នាំហើយមិនដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោសអ្វីពីបទឧក្រិដ្ឋព្រហ្មទណ្ឌនោះ អាចចូលរួមបោះឆ្នោតបាន។<ref>{{cite web|title=Cuba 1976 (rev. 2002)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cuba_2002?lang=en#796|website=Constitue|accessdate=28 April 2015}}</ref> មាត្រា ១៣១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាការបោះឆ្នោតត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅដោយ"សេរី ស្មើភាព និងជាសម្ងាត់"។<ref name=constitution/> មាត្រា ១៣៦ បានចែងថា "ដើម្បីឱ្យតំណាងរាស្ត្រឬប្រតិភូត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប់ឆ្នោត ពួកគេត្រូវតែទទួលសន្លឹកឆ្នោតបានច្រើនជាងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសន្លឹកឆ្នោតដែលមានសុពលភាពនៅក្នុងមណ្ឌលបោះឆ្នោត"។<ref name=constitution/> គ្មានគណបក្សនយោបាយណាមួយត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យតែងតាំងបេក្ខជនឬធ្វើយុទ្ធនាការអ្វីនៅលើកោះនោះទេបូករួមទាំងគណបក្សកុម្មុយនិស្តទៀតផង។<ref>[http://sshl.ucsd.edu/collections/las/cuba/1990.html Cuba: Elections and Events 1991–2001] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070301123039/http://sshl.ucsd.edu/collections/las/cuba/1990.html |date=1 March 2007 }} Latin American Election Statistics Home</ref> គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាបានរៀបចំការប្រជុំសមាជបក្សបានចំនួន ៦ លើកសរុបចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥ មក។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ គណបក្សនេះបានបញ្ជាក់ថាសមាជិកខ្លួនមានចំនួនប្រមាណ ៨០០,០០០ នាក់ហើយអ្នកតំណាងជាទូទៅមានយ៉ាងហោចណាស់ពាក់កណ្ដាលនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនិងរដ្ឋសភា។ មុខតំណែងដែលនៅសល់ត្រូវបានបំពេញដោយបេក្ខជនមានឈ្មោះដែលមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយបក្សកុម្មុយនិស្ត។ សកម្មភាពក្រុមប្រឆាំងនៅគុយបាគឺមានចំនួនតិចតួចណាស់។ គុយបាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសផ្តាច់ការដោយ[[លិបិក្រមប្រជាធិបតេយ្យ]]នាឆ្នាំ២០១៦<ref name="index2016">{{cite web|title=Democracy Index 2016: Revenge of the 'deplorables'|url=https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|website=eiu.com|publisher=The Economist Intelligence Unit|access-date=20 July 2017|date=25 January 2017|archivedate=11 វិច្ឆិកា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191111195322/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|url-status=dead}}</ref> និងដោយការសង្កតរបស់[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]។<ref>[https://freedomhouse.org/sites/default/files/Country%20Status%20%26%20Ratings%20Overview%2C%201973-2016.pdf "Country Status and ratings overview"], ''Freedom in the World 1973–2016'', Freedom House. Retrieved 2 August 2016.</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីគុយបាលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូបានប្រកាសថាលោកនឹងលាឈប់ពីតំណែងនៅឆ្នាំ២០១៨ ដោយបញ្ចប់អាណត្តិប្រាំឆ្នាំរបស់លោកហើយលោកសង្ឃឹមថាការអនុវត្តនូវរយៈពេលកំណត់អាណត្តិសម្រាប់ប្រធានាធិបតីគុយបានឹងនូវតែបន្តដល់ពេលអនាគតនិងរួមទាំងការកំណត់អាយុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/02/24/cuba-president-castro-parliament/1943365/ |title=Cuba's Raul Castro announces retirement in 5 years |work=USA Today |date=25 February 2013 |accessdate=23 April 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានប្រកាសការកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៩ ថ្ងៃនៅទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការកាន់ទុក្ខរយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃនោះ ប្រជាជនគុយបាត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់មិនឱ្យលេងភ្លេងខ្លាំងៗ ធ្វើពិធីជប់លៀង ឬសេព្វគប់គ្រឿងស្រវឹងអ្វីឡើយ។<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/12/03/world/americas/a-nation-in-mourning-images-of-cuba-after-fidel-castro.html |title=A Nation in Mourning: Images of Cuba After Fidel Castro|last1=Lima|first1=Tomas Munita, Mauricio|date=3 December 2016 |newspaper=The New York Times|access-date=7 February 2017 |last2=Ahmed|first2=Azam|issn=0362-4331}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ខេត្តនៃគុយបា|តំបន់រដ្ឋបាលគុយបា}} ប្រទេសគុយបាគឺបែងចែកចេញជា ១៥ ខេត្ត និងតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសមួយ (អ៊ីស្លាឌេឡាយូវិនថូទ)។ កាលដើមឡើយ គុយបាគឺមានខេត្តធំៗចំនួន ៦ មានដូចជា៖ ពីណាឌេលរីអូ ហាបាណា ម៉ាតានសាស ឡាសវីឡាស៍ កាម៉ាក្វេ និងអូរ៉េអង់តេ។ បំណែងចែករដ្ឋបាលគុយបាបច្ចុប្បន្នគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងខេត្តយោធាអេស្ប៉ាញនៅអំឡុងសង្គ្រាមដណ្តើមឯករាជ្យ ចំណែកឯតំបន់ដែលមានជម្លោះឬបញ្ហាទឹកដីនាសម័យនោះត្រូវបានបំបែកទៅជាខេត្តតូចៗទៀតរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងខេត្តនីមួយៗគឺត្រូវបានបែងចែកចេញទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលតូចៗបន្តទៀត។ ខេត្តទាំង ១៥ នៃប្រទេសគុយបាមានដូចជា៖ [[File:CubaSubdivisions.png|thumb|upright=2|ផែនទីខេត្តនៃប្រទេសគុយបា]] {| class="background:transparent" | style="padding-right:1em;"| <ol> <li>[[ខេត្តពីណាឌេលរីអូ|ពីណាឌេលរីអូ]]</li> <li>[[ខេត្តអាតេមីសា|អាតេមីសា]]</li> <li>[[ឡាហាវ៉ាន]]</li> <li>[[ខេត្តម៉ាយ៉ាបេគ៍|ម៉ាយ៉ាបេគ៍]]</li> <li>[[ខេត្តម៉ាតានសាស|ម៉ាតានសាស]]</li> <li>[[ខេត្តស៊ានហ្វូហ្កូស|ស៊ានហ្វូហ្កូស]]</li> <li>[[ខេត្តវីឡាក្លារ៉ា|វីឡាក្លារ៉ា]]</li> <li>[[ខេត្តសាងទីស្ពីរីទូស|សាងទីស្ពីរីទូស]]</li> | </ol> <ol start="9"> <li>[[ខេត្តស៊ីអេកូឌេអាវីឡា|ស៊ីអេកូឌេអាវីឡា]]</li> <li>[[ខេត្តកាម៉ាក្វេ|កាម៉ាក្វេ]]</li> <li>[[ខេត្តឡាសទូណាស|ឡាសទូណាស]]</li> <li>[[ខេត្តក្រង់ម៉ា|ក្រង់ម៉ា]]</li> <li>[[ខេត្តហូលក្វីន|ហូលក្វីន]]</li> <li>[[ខេត្តសានឌីអាកូឌេគុយបា|សានឌីអាកូឌេគុយបា]]</li> <li>[[ខេត្តក្វានតាណាម៉ូ|ក្វានតាណាម៉ូ]]</li> <li>[[អ៊ីស្លាឌេឡាយូវិនថូទ]]</li> </ol> | |} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅគុយបា|ការចាប់ពិរុទ្ធនៅគុយបា}} [[File:Damas de Blanco demonstration in Havana, Cuba.jpg|thumb|left|[[ស្ត្រីក្នុងសម្លៀកបំពាក់ស]]កំពុងធ្វើបាតុកម្មនៅរដ្ឋធានីហាវ៉ាណា (មេសា ២០១២)]] រដ្ឋាភិបាលគុយបាត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនមានដូចជា៖ ការធ្វើទារុណកម្ម ការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្ត ការជំនុំជម្រះដោយអយុត្តិធម៌ និងការប្រហារជីវិតក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ (គេអាចស្គាល់វាថា "''El Paredón''")។<ref name="cidh">{{cite web|date=7 April 1967 |url=http://www.cidh.org/countryrep/Cuba67sp/indice.htm |title=Information about human rights in Cuba |publisher=Comision Interamericana de Derechos Humanos |language=Spanish |accessdate=9 July 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614143826/http://www.cidh.org/countryrep/Cuba67sp/indice.htm |archivedate=14 June 2006}}</ref><ref>{{cite news |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm |title=Cuba |author=Bureau of Public Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=25 March 2010 |accessdate=1 April 2011|author-link=Bureau of Public Affairs }}</ref> [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានបញ្ជាក់ថារដ្ឋាភិបាលគុយបាបាន"គាបសង្កត់និងកម្ចាត់រាល់ក្រុមអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនៅគ្រប់ទិសទី" ហើយ"ប្រជាជនគុយបាម្នាក់ៗតែងបដិសេដនូវការគាបសង្កត់សិទ្ធិសេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ ការជួបជុំជាសមាគម សិទ្ធិឯកជន ការធ្វើចលនា និងនីតិវិធីត្រឹមត្រូវច្បាប់ដោយខ្លាចថារដ្ឋាភិបាលនឹងចាប់ខ្លួនពួកគេបើហ៊ានបញ្ចេញព័ត៌មានទៅក្រៅ"។<ref name="hrw2006">{{cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/wr2k7/pdfs/cuba.pdf|title=Cuba Country Summary|last=|first=|year=2007|website=|publisher=Human Rights Watch|access-date=16 January 2019}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៣ [[សហភាពអឺរ៉ុប]] (EU) បានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទ"បន្តរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនិងសិទ្ធិសេរីភាពជាមូលដ្ឋាន"។<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF|title=EU-Cuba relations|date=4 September 2003|publisher=European Communities|accessdate=6 September 2009}}</ref> EU បានបន្តអំពាវនាវម្តងហើយម្តងទៀតឱ្យមានការធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅគុយបា និងសូមឱ្យរដ្ឋាភិបាលដោះលែងរាល់អ្នកទោសនយោបាយទាំងអស់។<ref name="Laursen">{{cite book | last=Laursen | first=F. | title=The EU in the Global Political Economy | publisher=P.I.E. Peter Lang | year=2009 | isbn=978-90-5201-554-5 | url=https://books.google.com/books?id=8N66N1M3fVMC&pg=PA279 | page=279}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកនូវតែបន្តធ្វើនិន្និវារណ៍ប្រឆាំងនឹងគុយបា"ដរាបណាទាន់តែគុយបាប្តូរមកប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងប្រកាន់ខ្ជាប់ការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស"<ref>{{cite web|url=https://1997-2001.state.gov/www/regions/wha/cuba/democ_act_1992.html |title=Cuban Democracy Act |year=1992 |publisher=U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 }}</ref> ទោះបីជាមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ (តាំងពីឆ្នាំ១៩៩២) បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចជារៀងរាល់ឆ្នាំឱ្យអាមេរិកដកការធ្វើនិន្និវារណ៍របស់ខ្លួនលើគុយបាចេញព្រោះវាជាសកម្មភាពរំលោភលើធម្មនុញ្ញរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិឬច្បាប់អន្តរជាតិក៏ដោយ។<ref>{{cite web|title=The US Embargo Against Cuba: Its Impact on Economic and Social Rights |url=https://www.amnesty.org/en/documents/amr25/007/2009/en/ |publisher=Amnesty International |accessdate=29 December 2013 |date=September 2009 }}</ref> គុយបាខ្លួនឯងបានចាត់ទុកថាការធ្វើនិន្និវារណ៍របស់អាមេរិកជាការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកលោក[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]បានប្រកាសស្តារទំនាក់ទំនងបរទេសឡើងវិញជាមួយប្រទេសគុយបាដោយជំរុញឱ្យសភាអាមេរិកបញ្ឈប់ការអនុវត្តនិន្និវារណ៍របស់ខ្លួន។<ref>{{cite news|title=Historic thaw in U.S., Cuba standoff|url=http://www.cnn.com/2014/12/17/politics/obama-cuba-castro-relations/|publisher=CNN|accessdate=19 December 2014}}</ref> ប្រទេសគុយបាមានចំនួនអ្នកកាសែតជាប់ពន្ធនាគារច្រើនជាងគេទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ (ប្រទេសចិនមានចំនួនច្រើនជាងគេ) បើយោងតាមប្រភពខ្លះៗមានដូចជា[[គណៈកម្មាធិការដើម្បីការពារអ្នកកាសែត]]និងអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។<ref>{{cite web|url=http://cpj.org/reports/2008/12/cpjs-2008-prison-census-online-and-in-jail.php|title=CPJ's 2008 prison census: Online and in jail|publisher=Committee to Protect Journalists}}</ref><ref>{{cite book |title=World Report 2008: Events of 2007 |publisher=[[Seven Stories Press]] |year=2008 |isbn=978-1-58322-774-9 |author=Human Rights Watch |page=[https://archive.org/details/worldreport2008e0000unse/page/207 207] |url=https://archive.org/details/worldreport2008e0000unse/page/207 |author-link=Human Rights Watch }}</ref> ក្រុមអ្នកប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលគុយបាគឺច្រើនប្រឈមមុខនឹងការចាប់ខ្លួននិងការដាក់ពន្ធនាគារ។ នៅទស្សវត្ត ១៩៩០ អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានរាយការណ៍ថាប្រព័ន្ធពន្ធនាគារដ៏ធំរបស់គុយបាដែលត្រូវជាពន្ធនាគារធំបំផុតនៅអាមេរិកឡាទីន មានពន្ធនាគារសន្តិសុខអតិបរមាចំនួន ៤០ ពន្ធនាគារសន្តិសុខអប្បបរមាចំនួន ៣០ និងជំរុំការងារជាង ២០០។<ref name=hrw1999>{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports/1999/cuba/Cuba996-05.htm|title=Cuba's Repressive Machinery – V. General Prison Conditions|publisher=Human Rights Watch|accessdate=29 March 2013}}</ref> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស៖ "ចំនួនអ្នកជាប់ពន្ធនាគារគុយបាត្រូវបានបង្ខាំងនៅក្នុងកន្លែងមិនសមរម្យនិងឥតផាសុខភាពដែលអ្នកទោសត្រូវប្រឈមនឹងការរំលោភបំពានទាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវភេទ។"<ref name=hrw1999/> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០ គណៈកម្មាធិការសិទ្ធិមនុស្សក្រៅផ្លូវការរបស់គុយបាបាននិយាយថាអ្នកទោសនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសគុយបាគឺមានចំនួន ១៦៧ នាក់ដែលជាចំនួនធ្លាក់ចុះពី ២០១ នៅដើមឆ្នាំនេះ។ ប្រធានគណៈកម្មការនោះបានបញ្ជាក់ថាការជាប់ពន្ធនាគាររយៈពេលយូរកំពុងត្រូវបានជំនួសដោយការប្រមាថនិងសម្លុត។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/10517497|title=Number of Cuban political prisoners dips – rights group|date=5 July 2010|accessdate=2 June 2014|work=BBC News}}</ref> ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាស្ត្រូលើប្រទេសគុយបា ប្រជាជនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ដាក់គុកឬដកហូតសេរីភាពដោយសារហេតុផលនយោបាយ។<ref name=gonzalo-castro/> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== <!--សូមអ្នកចូលរក្សាផ្នែកនេះឱ្យសង្ខេបនិងខ្លីហើយប្រសិនបើលោកអ្នកចង់សរសេរព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលសរសេរក្នុងទំព័រ"ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់គុយបា"--> {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់គុយបា}} [[File:Havana11.JPG|thumb|ផ្លាកឃោសនានៅពីមុខតំបន់ក្រុមហ៊ុនសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុងហាវ៉ាណា]] គុយបាបានអនុវត្តគោលនយោបាយការបរទេសដែលមិនមានលក្ខណៈដូចប្រទេសតូចតាចឬប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឡើយ។<ref name = "Domínguez 1989 6">{{Harvnb|Domínguez|1989|p=6}}: "Cuba is a small country, but it has the foreign policy of a big power."</ref><ref name = "Feinsilver 1989 2">{{Harvnb|Feinsilver|1989|p=2}}: "Cuba has projected disproportionately greater power and influence through military might&nbsp;... through economic largesse&nbsp;... as a mediator in regional conflicts, and as a forceful and persuasive advocate of Third World interests in international forums. Cuba's scientific achievements, while limited, are also being shared with other Third World countries, thereby furthering Cuban influence and prestige abroad."</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាស្ត្រូ ប្រទេសគុយបាបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមជាច្រើននៅទ្វីបអាហ្រ្វិក អាមេរិកកណ្តាល និងអាស៊ី។ គុយបាបានគាំទ្រប្រទេស[[អាល់ហ្សេរី]]ពីឆ្នាំ១៩៦១–១៩៦៥<ref name = "Gleijeses 1996 159,161">{{Harvnb|Gleijeses|1996|pp=159, 161}}: "Cuba's relationship with Algeria in 1961–5&nbsp;... clashes with the image of Cuban foreign policy—cynical ploys of a [Soviet] client state—that prevails not only in the United States but also in many European capitals.&nbsp;... The aid Cuba gave Algeria in 1961–2 had nothing to do with the East-West conflict. Its roots predate Castro's victory in 1959 and lie in the Cubans' widespread identification with the struggle of the Algerian people."</ref> ហើយបានបញ្ជូនទ័ពរាប់ពាន់នាក់ចូលប្រទេសអង់កូឡាដើម្បីប្រយុទ្ធនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអង់កូឡា|សង្គ្រាមស៊ីវិលអង់កូឡា]]។<ref name = "Gleijeses 2010 327">{{Harvnb|Gleijeses|2010|p=327}}: "The dispatch of 36,000 Cuban soldiers to Angola between November 1975 and April 1976 stunned the world;&nbsp;... by 1988, there were 55,000 Cuban soldiers in Angola."</ref> ប្រទេសផ្សេងៗដែលធ្លាប់បានទទួលការគាំទ្រផ្នែកយោធាពីគុយបាមានដូចជា៖ [[អេត្យូពី]]<ref name = "Gleijeses 2002 392">{{Harvnb|Gleijeses|2002|p=[https://books.google.com/books?id=QHWGwG71hzMC&pg=PA392 392]}}: "After Angola, Cuba's largest military intervention was in Ethiopia, where in 1978 16,000 Cuban troops helped repulse the invading Somali army."</ref><ref name = "Tareke 2009 62to63">{{Harvnb|Tareke|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=dRIfYPTZxJsC&pg=PA62 62–3]}}. Tareke refers here to the training given to 10&nbsp;members of the [[Eritrean Liberation Front]] in 1968 during the [[Eritrean War of Independence|Eritrean struggle for independence]].</ref> [[គីនេ]]<ref name = "Gleijeses 1997 50">{{Harvnb|Gleijeses|1997|p=50}}: "On 14–16 October 1960, [Guinean president Ahmed Sékou] Touré went to Havana. It was the first visit of an African chief of state to Cuba. The following year Cuba's foreign aid programme to Third World governments began when fifteen students from Guinea arrived in Havana to attend the university or technical institutes."</ref> [[គីនេ-ប៊ីសាវ]]<ref name = "Gleijeses 1997 45">{{Harvnb|Gleijeses|1997|p=45}}: "Joining the rebellion in 1966, and remaining through the war's end in 1974, this was the longest Cuban intervention in Africa before the despatch of troops to Angola in November 1975. It was also the most successful. As the Guinean paper ''Nõ Pintcha'' declared, 'The Cubans' solidarity was decisive for our struggle{{' "}}.</ref> [[ម៉ូសំប៊ិក]]<ref name = "Gleijeses 2002 227">{{Harvnb|Gleijeses|2002|p=[https://books.google.com/books?id=QHWGwG71hzMC&pg=PA227&dq=%22not+very+important%22 227]}}. The Cuban contribution to the independence of Mozambique was not very important.</ref> និង[[យេមែន]]។{{sfn|Ramazani|1975|p=[https://books.google.com/books?id=7ETnbmUmxoUC&pg=PA91 91] }} គុយបាក៏បានផ្តើមបេសកកម្មយោធាដ៏តូចមួយនៅ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]]នៅឆ្នាំ១៩៥៩ ផងដែរ។<ref>{{Cite news|publisher=Waterloo Daily Courier|date=24 June 1959|location=Waterloo, Iowa|title=AP 1950 Invasion Wiped Out Says Trujillo|page=7}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> ប៉ុន្តែបេសកកម្មនៅសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេននោះត្រូវទទួលបរាជ័យហើយក្រោយមកបូជនីយដ្ឋានមួយបានសាងឡើងនៅសានតូម៉ាំងដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេនដើម្បីរំលឹកដល់ទាហានគុយបាដែលបានមកបូជាជីវិតលើទឹកដីពួកគេ។<ref>{{cite web |title= Resistencia 1916–1966 |url= http://www.museodelaresistencia.org/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=232 |publisher= museodelaresistencia.org |accessdate= 24 April 2013 |archivedate= 26 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131126212007/http://museodelaresistencia.org/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=232 |url-status= dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៨ សហភាពអឺរ៉ុបនិងគុយបាបានយល់ព្រមបន្តធ្វើសកម្មភាពទំនាក់ទំនងនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពេញលេញជាមួយគ្នាវិញ។<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/development/icenter/repository/EU-Cuba-Joint%20declaration-261108_EN.pdf |title=Joint declarations concerning areas and modalities provisionally identified for cooperation |date=26 November 2008 |publisher=European Commission |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511102350/http://ec.europa.eu/development/icenter/repository/EU-Cuba-Joint%20declaration-261108_EN.pdf |archivedate=11 May 2011 }}</ref> ប្រទេសគុយបាក៏ត្រូវជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[សម្ព័ន្ធបូលីវីដើម្បីអាមេរិក|សម្ព័ន្ធបូលីវីដើម្បីអាមេរិកាំង]]ផងដែរ។<ref>{{cite web |last= Hirst |first= Joel D. |date= 2 December 2010 |title= The Bolivarian Alliance of the Americas |url= http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 |publisher= [[Council on Foreign Relations|cfr.org]] |accessdate= 24 April 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130615195732/http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 |archive-date= 15 June 2013 |url-status= dead |archivedate= 15 មិថុនា 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130615195732/http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 }}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០១២ បុគ្គលិកពេទ្យគុយបាប្រមាណរាប់ពាន់នាក់បានធ្វើការនៅក្រៅប្រទេស<ref>{{cite web |last= Millman |first= Joel |date= 15 January 2011 |title= New Prize in Cold War: Cuban Doctors |url= https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203731004576045640711118766 |publisher= [[The Wall Street Journal|wsj.com]] |accessdate= 24 April 2013 }}</ref> ហើយនៅប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាតែមួយមានវត្តមានគ្រូពេទ្យគុយបាដល់ទៅ ៣០,០០០ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web |last= Arsenault |first= Chris |date= 31 December 2012 |title= Cuban doctors prescribe hope in Venezuela |url= http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/venezuelaelection/2012/10/20121039242915607.html |publisher= [[Al Jazeera English|aljazeera.com]] |accessdate= 24 April 2013 }}<br />As the article discusses, the oil-for-doctors programme has not been welcomed uncritically in Venezuela. The initial impetus for Cuban doctors' going to Venezuela was a Chavez-government welfare project called ''[[Mission Barrio Adentro|Misión Barrio Adentro]]'' ({{Harvnb|Albornoz|2006}}).</ref> [[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 42.jpg|thumb|រ៉ាអ៊ូ កាស្រ្តូជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីម៉ុងហ្គោលីលោក[[ត្សាក់គាជីន អែលបេកដក|អែលបេកដក]]នៅក្នុងពិធីហែលព្យុហយាត្រានៃទិវាជ័យជម្នះទីក្រុងមូស្គូនាថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥។]] នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]]បានអនុវត្តច្បាប់រឹតបន្តឹងនិន្និវារណ៍បន្ថែមទៀតមកលើគុយបា។<ref>{{Harvnb|Roy|2000}}.<br />Roy's study was described as "systematic and fair" by [[Jorge I. Dominguez|Jorge Domínguez]]—see {{Cite journal |last= Domínguez |first= Jorge I. |year= 2001 |title= Reviews: ''Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions'' by Joaquín Roy |journal= [[Journal of Latin American Studies]] |volume= 33 |issue= 4 |pages= 888–890 |jstor= 3653779 |doi=10.1017/s0022216x0133626x}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ លោកប្រធានាធិបតីបារ៉ាក អូបាម៉ាបានថ្លែងសេចក្តីមួយនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា នៅក្នុងប្រទេស[[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]]ថា"អាមេរិកនឹងត្រៀមចាប់ផ្តើមសារជាងថ្មីជាមួយគុយបា"<ref>{{cite web|url=http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html |title=Obama Says U.S., Cuba Taking Critical Steps Toward a New Day |date=21 April 2009 |publisher=Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091130044737/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html?CP.rss=true |archivedate=30 November 2009 }}</ref> ហើយលោកបានលុបចោលនូវច្បាប់ហាមឃាត់ធ្វើដំណើរនិងផ្ទេរប្រាក់អាមេរិក–គុយបារបស់រដ្ឋាភិបាលប្រធានាធិបតីប៊ូសចោល។<ref>{{cite web|url=http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |title=U.S. Administration Announcement on U.S. Policy Toward Cuba |date=13 April 2009 |publisher=Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830041229/http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |archivedate=30 August 2009 }}</ref> ៥ ឆ្នាំក្រោយមក ប្រទេសកាណាដានិង[[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់សូ័រ]]បានស្តារទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិជាមួយប្រទេសគុយបាឡើងវិញតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងគុយបានិងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពួកគេបានយល់ព្រមដោះលែងអ្នកទោសនយោបាយទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានចាប់ផ្តើមសាងសង់ស្ថានទូតខ្លួនមួយនៅរដ្ឋធានីហាវ៉ាណា។<ref>{{cite news|author1=Daniel Trotta and Steve Holland|title=U.S., Cuba restore ties after 50 years|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/17/us-cuba-usa-gross-idUSKBN0JV1H520141217|accessdate=13 January 2015|agency=Reuters|date=17 December 2014|location=Havanna and Washington|archive-date=24 កញ្ញា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924211542/http://www.reuters.com/article/2014/12/17/us-cuba-usa-gross-idUSKBN0JV1H520141217|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Baker|first1=Peter|title=U.S. to Restore Full Relations With Cuba, Erasing a Last Trace of Cold War Hostility|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/us-cuba-relations.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|author1=Frances Robles and Julie Hirschfeld Davis|title=U.S. Frees Last of the 'Cuban Five,' Part of a 1990s Spy Ring|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/us-frees-last-of-the-cuban-five-part-of-a-1990s-spy-ring-.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=18 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Parlapiano|first1=Alicia|title=How America's Relationship With Cuba Will Change|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/12/17/world/americas/cuba-sanctions.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|author1=Mark Landler and Michael R. Gordon|title=Journey to Reconciliation Visited Worlds of Presidents, Popes and Spies|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/journey-to-rapprochement-visited-worlds-of-presidents-popes-and-spies.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref> កិច្ចយល់ព្រមបើកដំណើរការស្ថានទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៥ ហើយបានអនុវត្តនៅថ្ងៃទី៣០។<ref>{{cite news|last1=Jackson|first1=David|title=Obama, Cuba announce embassy openings|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/01/obama-cuba-raul-castro-embassy/29555255/|accessdate=1 July 2015|date=1 July 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Jaffe|first1=Greg|title=U.S. and Cuba reach deal to reopen embassies and reestablish ties|url=https://www.washingtonpost.com/politics/us-and-cuba-reach-deal-to-reopen-embassies-and-reestablish-ties/2015/06/30/258209ba-1f70-11e5-84d5-eb37ee8eaa61_story.html|website=The Washington Post|accessdate=30 June 2015}}</ref> នៅឆ្នាំដដែរនោះ សេតវិមានរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានប្រកាសថាលោកប្រធានាធិបតីអូបាម៉ាបានសម្រេចដកឈ្មោះប្រទេសគុយបាចេញពីបញ្ជីប្រទេសដែលគាំទ្រអំពើភេរវកម្ម<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/04/15/world/americas/obama-cuba-remove-from-state-terror-list.html |title=Cuba to Be Removed From U.S. List of Nations That Sponsor Terrorism |last1=Archibold |first1=Randal C. |last2=Davis |first2=Julie Hirschfield |work=The New York Times |date=14 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/storyline/u-s-cuba-relations/obama-remove-cuba-list-state-sponsors-terrorism-n341446 |title=Obama Nixing Cuba From List of State Sponsors of Terrorism |last1=Gamboa |first1=Suzanne |last2=Abdullah |first2=Halimah |publisher=NBC News |date=14 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref> ដោយគុយបាឆ្លើយតបវិញថាជារឿង"ល្អ"។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-32313184 |title=Cuba praises 'fair' US pledge on terrorism list |work=BBC News |date=15 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref> ===បទឧក្រិដ្ឋ និងការអនុវត្តច្បាប់=== [[File:Cuba police car 01.JPG|thumb|ឡានប៉ូលីសនៅក្រុង[[ហូលក្វីន]]។]] ភ្នាក់ងារអនុវត្តច្បាប់ទាំងអស់ត្រូវបានរក្សានៅក្រោមក្រសួងមហាផ្ទៃគុយបាដោយមានការឃ្លាំមើលពីសំណាក់[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍គុយបា|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍]]។ នៅក្នុងប្រទេសនេះ ប្រជាពលរដ្ឋនីមួយៗអាចធ្វើការទាក់ទងជាមួយប៉ូលីសបានដោយហៅទូរស័ព្ទលេខ ១០៦។<ref>{{cite web|url=http://www.whatlatinamerica.com/emergency-phone.html |title=Emergency Phone Numbers |publisher=Whatlatinamerica.com |date= |accessdate=10 June 2013}}</ref> កម្លាំងប៉ូលីសដែលគេសម្តៅទៅថា "Policía Nacional Revolucionaria" ឬ PNR នឹងលើកទទួលសាកសួរជំនួយ។ រដ្ឋាភិបាលគុយបាក៏មានទីភ្នាក់ងារមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]ដែលធ្វើប្រតិបត្តិការស៊ើបការណ៍បរទេសនិងរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយ[[សេវាសន្តិសុខសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]។ ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍គុយបា}} គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសគុយបាបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៩១.៨ លានដុល្លារលើកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្លួន។<ref>{{cite web|title=The SIPRI Military Expenditure Database |url=http://milexdata.sipri.org/ |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |archivedate=28 March 2010 }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ គុយបាបានចំណាយ ១០% នៃ [[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|ផសស]] របស់ខ្លួនលើផ្នែកយោធា។<ref>{{cite news|last=Williams|first=John Hoyt|title=Cuba: Havana's Military Machine|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1988/08/cuba-havanas-military-machine/305932/|accessdate=19 July 2013|newspaper=The Atlantic|date=1 August 1988}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់អាមេរិក (ដូចជា[[ការឈ្លានពានឈូងសមុទ្រជ្រូក]]) ប្រទេសគុយបាបានស្ថាបនាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដ៏ធំមួយប្រចាំអាមេរិកឡាទីនដែលស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខ២ ពីក្រោយប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។<ref name=military>{{cite web|url=http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf|title=Cuban armed forces and the Soviet military presence|access-date=24 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324232416/http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf|archive-date=24 March 2009|url-status=dead|archivedate=24 មីនា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324232416/http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf}}</ref> ពីឆ្នាំ១៩៧៥ រហូតដល់ទស្សវត្ត ១៩៨០ ជំនួយយោធាសូវៀតបានជួយឱ្យគុយបាបង្កើនកម្លាំងអំណាចកងយោធារបស់ខ្លួន។ បន្ទាប់ពីបាត់បង់ការឧបត្ថម្ភផធនពីសូវៀត គុយបាត្រូវកាត់បន្ថយចំនួនកងយោធារបស់ខ្លួនពី ២៣៥,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ មកនៅត្រឹម ៦០,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០៣។<ref>{{cite web|url=https://www.redorbit.com/news/general/618165/cuban_army_called_key_in_any_postcastro_scenario/index.html/|title=Cuban army called key in any post-Castro scenario|date=15 August 2006|website=Redorbit}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ គុយបាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញារបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពី[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ការហាមឃាត់ប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចគុយបា}} គុយបាគឺជារដ្ឋដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍សង្គមនិយមក្នុងការរៀបចំសេដ្ឋកិច្ចតាមផែនការដោយមានការគ្រប់គ្រងភាគច្រើនដោយរដ្ឋ។ មធ្យោបាយផលិតកម្មភាគច្រើនគឺត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលចំណែកឯការងារកម្លាំងពលកម្មគឺស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋ។ ប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ គេឃើញមាននិន្នាការឆ្ពោះទៅរកការងារឯកជនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ អ្នកធ្វើការងារក្នុងវិស័យសាធារណៈ (ឬរដ្ឋ) មាន ៧៨% ហើយការងារឯកជនមាន ២២% បើប្រៀបធៀបនឹង ៩១.៨% ទៅ ៨.២% ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១។<ref>{{cite web|url=http://www.oxfamamerica.org/newsandpublications/publications/research_reports/art3670.html/OA-Cuba_Social_Policy_at_Crossroads-en.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009163422/http://www.oxfamamerica.org/newsandpublications/publications/research_reports/art3670.html/OA-Cuba_Social_Policy_at_Crossroads-en.pdf|archivedate=9 October 2007|title=Social Policy at the crossroads|publisher=oxfamamerica.org|accessdate=5 February 2009}}</ref> ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលគឺ ៧៨.១% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស)។<ref>{{Cite news|url=https://www.reference.com/government-politics/countries-planned-economy-3f07e563b79708ba#|title=What countries have a planned economy?|newspaper=Reference|access-date=18 October 2016}}</ref> ក្រុមហ៊ុនណាដែលចង់ជួលជនជាតិគុយបាណាម្នាក់គឺត្រូវតែបង់ប្រាក់ឱ្យរដ្ឋាភិបាលជាមុនសិន រួចពួកគេនឹងត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យបើកប្រាក់ឈ្នួលឱ្យបុគ្គលិករបស់គេ។<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/cuba/Cuba996-01.htm#P392_35421|title=Cuba's repressive machinery: Summary and recommendations|publisher=Human Rights Watch|year=1999}}</ref> គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រាក់ខែជាមធ្យមរបស់បុគ្គលិកម្នាក់ៗគឺមានចំនួនប្រមាណ ៤៦៦ ប៉េសូដែលស្មើនឹង ១៩ ដុល្លារអាមេរិក។<ref name=moneytalk/> ប្រទេសគុយបាចាយប្រភេទលុយចំនួនពីរ ក្នុងនោះលុយ[[ប៉េសូ|ប៉េសូ]]គឺនិយមជាងគេនិងត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅទូទាំងប្រទេស។ លុយមួយប្រភេទទៀតគឺ[[ប៉េសូគុយបាប្តូរបាន|ប៉េសូប្តូរបាន]] (Peso convertible) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ហើយកំណត់ស្មើនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។<ref name=moneytalk>{{cite news|title=Cuba's economy: Money starts to talk|url=https://www.economist.com/news/americas/21581990-and-eventually-perhaps-one-currency-tempo-reform-accelerates-money-starts|publisher=The Economist|accessdate=19 July 2013|date=20 July 2013}}</ref> រាល់គ្រប់គ្រួសារគុយបាទាំងឡាយគឺមានសៀវភៅរបបអាហារមួយក្បាល (ដែលគេស្គាល់ថា[[លីប្រេតា]]), សៀវភៅនោះបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យពួកគេទទួលបាននូវអាហារប្រចាំខែហើយនិងអាហារផ្សេងៗទៀតដែលត្រូវបានផ្តល់ជូនក្នុងតម្លៃនាមករណ៍។<ref name=dealsoff>{{cite news|title=Inequality: The deal's off|url=https://www.economist.com/node/21550421|publisher=The Economist|accessdate=21 July 2013|date=24 March 2012}}</ref> មុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿននិងជោគជ័យបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសអាមេរិកឡាទីនទាំងអស់។<ref name="pbs.org">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/peopleevents/e_precastro.html|title=American Experience – Fidel Castro – People & Events|publisher=PBS|accessdate=17 December 2014|archivedate=7 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307150431/http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/peopleevents/e_precastro.html|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធានីហាវ៉ាណាបានត្រូវគេមើលឃើញថាជា"ទីក្រុងដែលសម្បូរពន្លឺភ្លឺចែងចាំងនិងមានវឌ្ឍនភាពខ្ពស់"។<ref name="pbs.org"/> ប្រទេសគុយបាបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតាំងពីដើមសតវត្សទី២០ ដោយការនាំចេញនូវស្ករទៅលក់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក។ គុយបាជាប់លំដាប់ថ្នាក់លេខប្រាំខាងប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅអាមេរិកខាងជើង ទីបីក្នុងអាយុកាលមធ្យម ទីពីរក្នុងភាពជាម្ចាស់លើរថយន្តនិងទូរស័ព្ទ និងលេខមួយខាងចំនួនទូរទស្សន៍សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ។ អត្រាអក្ខរកម្មរបស់គុយបានាពេលនោះគឺ ៧៦% ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទីបួននៅអាមេរិកឡាទីន។ ប្រទេសគុយបាធ្លាប់បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១១ លើចំនួនគ្រូពេទ្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗលើពិភពលោក។ គ្លីនិកនិងមន្ទីរពេទ្យឯកជនមួយចំនួនបានបើកបម្រើសេវាដល់ជនក្រីក្រ។ ក៏ប៉ុន្តែ វិសមភាពប្រាក់ចំណូលរវាងទីប្រជុំជននិងទីជនបទគឺមានភាពខុសគ្នាដាច់ ជាពិសេសគឺរវាងជនជាតិស្បែកសនិងស្បែកខ្មៅ។ ប្រជាជនជនបទរបស់គុយបាមុនបដិវត្តន៍បានរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រយ៉ាងលំបាក។ យោងតាម PBS, អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលគុយបាបានធ្វើការសន្យាថានឹងធ្វើឱ្យអ្នកជនបទមានជីវភាពរុងរឿងនិងធ្វើចលភាពសង្គម។<ref name="pbs.org"/> នៅឆ្នាំ២០១៦ ម៉ៃអាមី ហឺរ៉ាលបានសរសេរថា"...ប្រជាជនគុយបាប្រហែល ២៧% រកបានប្រាក់ចំណូលក្រោម ៥០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។ ៣៤% រកបានប្រាក់ចំណូលពី ៥០ ទៅ ១០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ ហើយប្រជាជន ២០% រកបានប្រាក់ចំណូលពី ១០១ ទៅ ២០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។ ១២% បានអះអាងថាខ្លួនអាចរកប្រាក់ចំណូលបានពី ២០១ ទៅ ៥០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ ហើយជិត ៤% បានប្រាប់ថាប្រាក់ចំណូលរបស់ពួកគេក្នុងមួយខែគឺមានចំនួនលើ ៥០០ ដុល្លារដែលនៅក្នុងនោះដែរមាន ១.៥% បានរាយការណ៍ថាគេមានប្រាក់ចំណូលប្រមាណ ១,០០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។<ref>[http://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/cuba/article89133407.html Study: Cubans don't make much, but it's more than state salaries indicate], Miami Herald, 12 July 2016</ref> [[File:SantiagoPeople 01.JPG|thumb|left|ផលិតកម្មបារីស៊ីហ្គានៅក្រុង[[សានឌីអាកូឌេគុយបា]]។]] ក្រោយពីបដិវត្តន៍គុយបានិងមុនពេលការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត ប្រទេសមួយនេះបានពឹងផ្អែកលើមូស្គូសម្រាប់ជំនួយយ៉ាងច្រើននិងទីផ្សារសម្រាប់ការនាំចេញរបស់ខ្លួន។ ការបាត់បង់ការឧបត្ថម្ភធនពីសហភាពសូវៀតក្រោយឆ្នាំ១៩៩១ បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាធ្លាក់ចុះដុនដាបយ៉ាងឆាប់រហ័សដែលប្រជាជនប្រទេសគុយបាច្រើនសម្តៅលើវាថា"[[សម័យកាលពិសេស]]"។ តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសគុយបាបានចាត់វិធានការតម្រង់ទិសដៅទៅរកទីផ្សារសេរីដើម្បីកាត់បន្ថយកង្វះខាតស្បៀងអាហារ ទំនិញប្រើប្រាស់ និងសេវាកម្មផ្សេងៗទៀត។ វិធានការទាំងនោះរួមមាន ការអនុញ្ញាតឱ្យមានការងារផ្ទាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងវិស័យផលិតកម្មលក់រាយនិងស្រាលមួយចំនួន ការធ្វើនីត្យានុកូលភាពនៃការប្រើប្រាស់ប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកក្នុងអាជីវកម្ម និងបើកដំណើរការវិស័យទេសចរណ៍ឡើងវិញឱ្យលោកខាងលិច។ ប្រទេសគុយបាបានបង្កើតប្រព័ន្ធកសិកម្មតាមទីក្រុងដែលមានឈ្មោះថា ''organopónicos'' ដើម្បីទូទាត់សងសម្រាប់ការបញ្ចប់ការនាំចូលចំណីអាហារពីសហភាពសូវៀត។ ថ្នាក់ដឹកនាំរបស់គុយបាក៏បានអំពាវនាវឱ្យមានកំណែទម្រង់នៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិកម្មរបស់ប្រទេសផងដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ លោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូបានចាប់ផ្តើមធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្មដើម្បីជម្រុញផលិតកម្មស្បៀងអាហារដែលនៅពេលនោះស្បៀងអាហារប្រមាណ ៨០% ត្រូវបាននាំចូលពីបរទេស។ កំណែទម្រង់នេះមានគោលបំណងពង្រីកការប្រើប្រាស់ និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពដីធ្លីកសិកម្ម។<ref name=food>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/04/16/cuba.farming/index.html|title=Cuban leader looks to boost food production|publisher=CNN|date=17 April 2008|accessdate=14 September 2009}}</ref> ប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]បានផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឱ្យគុយបាប្រមាណ ១១០,០០០ បារ៉ែល (១៧,០០០ m³) ក្នុងមួយថ្ងៃជាថ្នូរនឹងប្រាក់ហើយសេវាកម្មរបស់គ្រូពេទ្យគុយបាចំនួន ៤៤,០០០ នាក់ដែលមានវត្តមានលើទឹកដីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា។<ref name="VenezuelaReuters">{{cite news|title=Venezuela's Maduro pledges continued alliance with Cuba|url=https://www.reuters.com/article/2013/04/28/us-cuba-venezuela-maduro-idUSBRE93R00Y20130428|accessdate=19 July 2013|newspaper=Reuters|archive-date=13 តុលា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013224137/http://www.reuters.com/article/2013/04/28/us-cuba-venezuela-maduro-idUSBRE93R00Y20130428|url-status=dead}}</ref><ref name="VenezuelaAES">{{cite web|title=Cuba Ill-Prepared for Venezuelan Shock |url=http://ascecuba.org/blog/post/Cuba-Ill-Prepared-for-Venezuelan-Shock-.aspx |publisher=Association for the Study of the Cuban Economy |accessdate=23 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423062457/http://www.ascecuba.org/blog/post/Cuba-Ill-Prepared-for-Venezuelan-Shock-.aspx |archivedate=23 April 2013 }}</ref> [[File:Havana - Cuba - 2566.jpg|thumb|ប្រជាជនគុយបាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើជាម្ចាស់អាជីវកម្មខ្នាតតូចនៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួន។]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គុយបានាំចេញទំនិញបាន ២.៤ ពាន់លានដុល្លារដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១១៤ នៃប្រទេសចំនួន ២២៦ សរុបលើពិភពលោក និងការនាំចូលប្រមាណ ៦.៩ ពាន់លានដុល្លារ ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៨៧ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២៦។<ref>{{cite web|date=29 June 2006|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html|title=Rank Order Exports|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=30 April 2014|archivedate=27 មេសា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html|url-status=dead}}</ref> ដៃគូនាំចេញសំខាន់ៗមាន៖ កាណាដា ១៧.៧%, ចិន ១៦.៩%, វេណេស៊ុយអេឡា ១២.៥%, ហុល្លង់ ៩% និងអេស្ប៉ាញ ៥.៩% (២០១២)។<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html|title=Cuba|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=6 April 2009|archivedate=24 តុលា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html|url-status=dead}}</ref> ទំនិញនាំចេញទាំងអស់នោះមានដូចជា៖ ស្ករ នីកែល តូបាកូ ត្រី ថ្នាំសង្កូវ ផ្លែក្រូច និងកាហ្វេ<ref name=factbook/> ចំណែកឯទំនិញនាំចូលមានដូចជា៖ ចំណីអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ សម្លៀកបំពាក់ និងគ្រឿងម៉ាស៊ីនជាដើម។ បច្ចុប្បន្នប្រទេសគុយបាទទួលមានបំណុលចំនួនប្រមាណ ១៣ ពាន់លានដុល្លារ<ref>{{cite web|last=Calzon |first=Frank |date=13 March 2005 |url=http://www.cubacenter.org/media/calzon/cuba_makes_poor_trade.html |title=Cuba makes poor trade partner for Louisiana |publisher=Center for a Free Cuba |accessdate=7 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513073046/http://www.cubacenter.org/media/calzon/cuba_makes_poor_trade.html |archivedate=13 May 2008 |df= }}</ref> ដែលស្មើនឹង ៣៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=Rank Order – GDP (purchasing power parity)|publisher=CIA Fact Book|accessdate=9 July 2006|archivedate=4 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> ទីផ្សារស្ករលើពិភពលោកប្រមាណ ៣៥% ធ្លាប់បាននាំចេញពីប្រទេសគុយបាទាំងអស់ក៏ប៉ុន្តែវាត្រូវបានធ្លាក់ចុះដល់ ១០% ដោយសារតែកត្តាជាច្រើនរួមមាន ការធ្លាក់ចុះនូវតម្លៃទំនិញស្ករសកលដែលធ្វើឱ្យគុយបាលែងសូវមានការប្រកួតប្រជែងលើទីផ្សារពិភពលោក។<ref>{{cite web|date=6 December 2001 |url=http://www.fas.usda.gov/htp/highlights/2001/IATR/cubaiatr.pdf |title=Cuba's Sugar Industry and the Impact of Hurricane Michele |publisher=International Agricultural Trade Report |accessdate=9 July 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623123242/http://www.fas.usda.gov/htp/highlights/2001/IATR/cubaiatr.pdf |archivedate=23 June 2006 }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១០ ជនជាតិគុយបាត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យសាងសង់ផ្ទះផ្ទាល់ខ្លួន។ យោងតាមលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ៖ ឥឡូវនេះប្រជាជនគុយបាអាចកែលម្អផ្ទះរបស់ពួកគេបានតាមចំណង់ចំណូលចិត្តប៉ុន្តែសូមបញ្ជាក់ថារដ្ឋាភិបាលនឹងមិនចូលគាំទ្រឬប្រឆាំងទៅនឹងសកម្មភាពនេះទេ។<ref>{{cite web |url=http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/152868/gobierno-de-castro-otorga-a-cubanos-permiso-para-construir-viviendas-por-esfuerzo-propio/ |title=Gobierno de Castro otorga a cubanos permiso para construir viviendas "por esfuerzo propio" en |publisher=Noticias24.com |date= |accessdate=7 November 2010 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012090759/http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/152868/gobierno-de-castro-otorga-a-cubanos-permiso-para-construir-viviendas-por-esfuerzo-propio/ |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសគុយបាគឺមិនមានជនអនាថាច្រើនដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកនោះទេហើយប្រជាជនគុយបា ៨៥% ជាម្ចាស់លើគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេនិងមិនបង់ពន្ធអចលនទ្រព្យឬការប្រាក់បញ្ចាំឡើយ។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ គុយបាបានប្រកាសអនុវត្តនូវប្រព័ន្ធរបបរបស់សំខាន់ៗចែកដល់ប្រជាជនខ្លួនដែលនៅក្នុងនោះមាន សាច់មាន់ ស៊ុត អង្ករ សណ្តែក និងសាប៊ូជាដើម។ អ្នកនាំពាក្យម្នាក់បានបន្ទោសអាមេរិកពីការតម្លើងទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួនលើគុយបាប៉ុន្តែសេដ្ឋវិទូជឿថាបញ្ហាសមភាពដ៏សំខាន់គឺ ការធ្លាក់ចុះនៃជំនួយពាណិជ្ជកម្មពីវេណេស៊ុយអេឡានិងការបរាជ័យរបស់ក្រុមហ៊ុនប្រេងគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋគុយបា។<ref>{{cite news|title=Cuba rations chicken, eggs and rice as economic crisis worsens|date=10 May 2019|url=https://nationalpost.com/news/world/cuba-launches-rationing-in-face-of-economic-crisis|work=National Post|access-date=12 May 2019|quote=Cuba imports roughly two-thirds of its food at an annual cost of more than $2.7 billion and brief shortages of individual products have been common for years. In recent months, a growing number of products have started to go missing for days or weeks at a time, and long lines have sprung up within minutes of the appearance of scarce products like chicken or flour.}}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិរបស់ប្រទេសគុយបាមានដូចជា៖ ស្ករ តូបាកូ ត្រី ផ្លែក្រូច កាហ្វេ សណ្តែក អង្ករ ដំឡូង និងបសុសត្វ។ ធនធានរ៉ែដ៏សំខាន់បំផុតប្រចាំប្រទេសគុយបាគឺនីកែល ដោយនៅឆ្នាំ២០១១ នីកែលប្រមាណ ២១% លើពិភពលោកគឺសុទ្ធតែនាំចេញពីគុយបា។<ref name=ITC>{{cite web|url=http://legacy.intracen.org/appli1/TradeCom/TP_EP_CI.aspx?RP=192&YR=2011 |title=World Competitiveness Map |work=International Trade Center |accessdate=9 November 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109163626/http://legacy.intracen.org/appli1/TradeCom/TP_EP_CI.aspx?RP=192&YR=2011 |archivedate=9 November 2013 |df= }}</ref> ទិន្នផលរ៉ែនីកែលរបស់គុយបានៅឆ្នាំនោះមានចំនួន ៧១,០០០ តោនដែលឈានដល់ ៤% នៃផលិតកម្មពិភពលោក។<ref name=USGS>{{cite web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|title=Nickel|work=United States Geological Survey|accessdate=9 November 2013|archivedate=9 ឧសភា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509061155/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០១៣ នីកែលបំរុងរបស់ខ្លួនត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥.៥ លានតោនដែលស្មើនឹងជាង ៧% នៃបរិមាណសរុបរបស់ពិភពលោក។<ref name=USGS/> ការរុករងប្រេងឆ្នាំ២០០៥ ដោយភូគព្ភវិទូអាមេរិកបានបង្ហាញថា អាងទឹកភាគខាងជើងប្រទេសគុយបាអាចផលិតប្រេងបានប្រហែលពី ៤.៦ ពាន់លានបារ៉ែល (៧៣០,០០០,០០០ m³) ដល់ ៩.៣ ពាន់លានបារ៉ែល (១.៤៨×១០^៩ m³)។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ប្រទេសគុយបាបានចាប់ផ្តើមសាកល្បងខួងជីកទីតាំងនោះដើម្បីរកប្រេងធ្វើអាជីវកម្ម។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/comment/story/0,,1936186,00.html|author=Wayne S. Smith|title=After 46 years of failure, we must change course on Cuba|work=The Guardian|date=1 November 2006|accessdate=6 September 2009 | location=London}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅគុយបា}} [[File:Varaderos beach (5982433102).jpg|thumb|ឆ្នេរ[[វ៉ារ៉ាដេរ៉ូ]]]] ដំបូងឡើយ រាល់មរណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ទាំងអស់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលរឹតបន្តឹងមិនឱ្យភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសណាមើលឃើញពីទិដ្ឋភាពសង្គមរបស់គុយបាបាននោះទេ។<ref>{{Harvnb|Espino|2000}}.</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧ ទំនាក់ទំនងរវាងជនបរទេសនិងប្រជាជនគុយបាធម្មតាត្រូវបានចាត់ទុកថាបទល្មើសនឹងច្បាប់។<ref name = "Corbett 2002 33">{{Harvnb|Corbett|2002|p=33}}.</ref> នៅឆ្នាំ២០០៣ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ប្រមាណ ១.៩ លាននាក់បានមកទស្សនាលេងប្រទេសគុយបា ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងអស់នោះច្រើនមកពីប្រទេសកាណាដា និងសហភាពអឺរ៉ុប ហើយនៅឆ្នាំដដែលនោះ គុយបាបានរកចំណូលបាន ២.១ ពាន់លានដុល្លារពីវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite web|date=December 2005|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm|title=Background Note: Cuba|publisher=U.S. Department of State|accessdate=9 July 2006}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១១ គុយបាបានធ្វើការកត់ត្រាឃើញថាមានអ្នកទេសចរណ៍អន្តរជាតិចំនួន ២,៦៨៨,០០០ នាក់មកប្រទេសរបស់ខ្លួន នេះគឺជាតួលេខខ្ពស់បំផុតទី៣ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន (ពីក្រោយសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេននិងព័រតូរីកូ)។<ref name=unwto>{{cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition |url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf |publisher=Tourism Trends and Marketing Strategies UNWTO |accessdate=21 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718115306/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf |archive-date=18 July 2013 |archivedate=18 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130718115306/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf }}</ref> វិស័យ[[ទេសចរណ៍វេជ្ជសាស្រ្ត]]បានទាក់ទាញអតិថិជនអឺរ៉ុប អាមេរិកឡាទីន កាណាដា និងអាមេរិករាប់ពាន់នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ការសិក្សានាពេលថ្មីៗនេះបានបង្ហាញថាសកម្មភាពដែលភ្ញៀវទេសចរណ៍ចូលចិត្តធ្វើជាងគេនៅគុយបាគឺការឡើងភ្នំ និងរួមទាំងសកម្មភាពដទៃទៀតដូចជា ការជិះកង់ ការមុជទឹក និងការចូលទស្សនាតាមរូងភ្នំជាដើម។ ការចូលលើកកម្ពស់ធនធានទាំងនេះអាចចូលរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍តំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសគុយបាឱ្យមានវិបុលភាព និងសុខុមាលភាព។<ref>{{Cite journal|author1=Apollo, M. |author2=Rettinger, R.|date=7 March 2018|title=Mountaineering in Cuba: improvement of true accessibility as an opportunity for regional development of communities outside the tourism enclaves|journal=Current Issues in Tourism|volume=22|issue=15|pages=1797–1804|doi=10.1080/13683500.2018.1446920|s2cid=158535778|issn=1368-3500}}</ref> ការរីករាលដាលនៃទេសចរណ៍ផ្លូវភេទបានធ្វើឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌គុយបាកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាំង។<ref name="Justice Minister">{{cite news|last=Tamayo |first=Juan O. |title=Cuba's Justice Minister says the government fights prostitution |url=http://www.miamiherald.com/2013/10/16/3691714/cubas-justice-minister-says-the.html |accessdate=2 January 2014 |newspaper=Miami Herald |date=16 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017051027/http://www.miamiherald.com/2013/10/16/3691714/cubas-justice-minister-says-the.html |archive-date=17 October 2013 }}</ref> យោងតាមគេហទំព័រប្រឹក្សាយោបល់នៃការធ្វើដំណើររបស់រដ្ឋាភិបាលកាណាដាបានឱ្យដឹងថា"គុយបាកំពុងធ្វើការយ៉ាងសកម្មដើម្បីការពារកុំឱ្យមានទេសចរណ៍ផ្លូវភេទកុមារហើយភ្ញៀវទេសចរមួយចំនួនរួមទាំងជនជាតិកាណាដាផងត្រូវបានផ្តន្ទាទោសពីបទល្មើសពាក់ព័ន្ធនឹងអំពើរួមរាក់ជាមួយអនីតិជនអាយុ ១៦ ឆ្នាំឬក្រោម។ ទោសជាប់ពន្ធនាគារអាចមានរយៈពេលពី ៧ ទៅ ២៥ ឆ្នាំ"។<ref>{{cite web|title=Travel Advice and Advisories for Cuba: Sex tourism|url=http://travel.gc.ca/destinations/cuba|publisher=Government of Canada|accessdate=4 January 2014|archivedate=10 ឧសភា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190510150629/https://travel.gc.ca/destinations/cuba|url-status=dead}}</ref> កន្លែងទេសចរណ៍មួយចំនួនត្រូវបានទទួលការខូចខាតយ៉ាងខ្លាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ នៅពេលដែល[[ព្យុះសង្ឃអ៊ារឺម៉ា]]បានវាយប្រហារមកលើកោះនេះ។ ព្យុះនេះបានធ្វើឱ្យមានការបាក់ដីនៅក្នុងប្រជុំកោះកាម៉ាក្វេទៀតផង។ ការខូចខាតដ៏អាក្រក់បំផុតគឺនៅចំណុចភាគខាងជើងនៃកោះនេះតែជាភ័ព្វសំណាងវាមិនបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ទេសចរណ៍ពិសេសនិងសំខាន់ៗនោះទេ។<ref name="nytimes.com">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/09/09/us/hurricane-irma-florida.html|title=Storm Gains Strength as It Nears Florida|first=The New York|last=Times}}</ref> ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្ត្រគុយបា}} [[File:Cuba rel94.jpg|thumb|ផែនទីទូទៅនៃកោះគុយបា]] ប្រទេសគុយបាគឺជាប្រជុំកោះដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើង[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]នៅចំណុចប្រសព្វជាមួយ[[ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក]]និង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]។ វាស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របទី១៩|១៩°]] និង [[ខ្សែស្របទី២៤|២៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌទី៧៤|៧៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌទី៨៥|៨៥°]]។ តំបន់ភូមិសាស្ត្រជាប់ប្រទេសគុយបាមាន៖ សហរដ្ឋអាមេរិកចម្ងាយ ១៥០ គីឡូម៉ែត្រ (៩៣ ម៉ាយ) នៅភាគខាងជើងនិងពាយព្យឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រផ្លរីដា]], ខាងជើងចម្ងាយ ២១ គីឡូម៉ែត្រ (១២ ម៉ាយ) ជាប់នឹង[[បាហាម៉ា]], ខាងលិចចម្ងាយ ២១០ គីឡូម៉ែត្រ (១៣០ ម៉ាយ) ជាប់ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]], ខាងកើតចម្ងាយ ៧៧ គីឡូម៉ែត្រគឺប្រទេស[[ហៃទី]] រីឯខាងត្បូងគឺជាប់នឹងកោះ[[សាម៉ាអ៊ិក]] (១៤០ គីឡូម៉ែត្រ) និងកោះ[[កៃម៉ង់]]។ [[File:Sierra Maestra panorama1.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ស៊ីរ៉ាម៉ៃស្ត្រា]] (Sierra Maestra)]] កោះធំបំផុតប្រចាំប្រទេសគឺមានឈ្មោះថា'កោះគុយបា'ដែលមានប្រវែង ១,២៥០ គីឡូម៉ែត្រ និងត្រូវជាកោះធំបំផុតនៅតំបន់[[ការ៉ាអ៊ីប]]និងជា[[បញ្ជីរាយកោះតាមផ្ទៃក្រឡា|កោះធំបំផុតទី១៧]] នៅលើពិភពលោក។ កោះគុយបាភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាវាលទំនាបឬរាបស្មើរលើកលែងតែនៅភាគអាគ្នេយ៍នៃកោះដែលមានវត្តមានជួរភ្នំ[[ស៊ីរ៉ាម៉ៃស្ត្រា]]និងមានចំណុចខ្ពស់បំផុតគឺ[[ពីកូទើគីណូ]] (១,៩៧៤ ម៉ែត្រ)។ កោះធំបំផុតទីពីរគឺកោះ[[អ៊ីស្លាដេឡាយូវិនថូទ]]ដែលមានផ្ទៃក្រឡាចំនួន ២,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ប្រទេសគុយបាមានក្រឡាផ្ទៃ (ផ្ទៃដី) ជាផ្លូវការសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ បើគិតទាំងផ្ទៃទឹក វាមានទំហំ ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុគុយបា}} [[File:Valle vinales 1.jpg|thumb|[[ជ្រលងវីណាលេស]] (Vinãles)]] សីតុណ្ហភាពនៅគុយបាគឺមានរាងទៅតាមចរន្តទឹកនៅតំបន់ការ៉ាអ៊ីបដែលនាំមកនូវទឹកក្តៅពីអេក្វាទ័រ។ ក្នុងប្រការនេះ អាកាសធាតុនៅគុយបាគឺរាងក្តៅជាងអាកាសធាតុនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]បន្តិចព្រោះថាហុងកុងក៏ស្ថិតនៅខ្សែបណ្តោយដូចនឹងប្រទេសគុយបាដែរ ប៉ុន្តែគុយបាមានអាកាសធាតុបែបឧបនិវត្តច្រើនជាជាងអាកាសធាតុត្រូពិចសុទ្ធ។ ជាធម្មតានៅប្រទេសគុយបា រដូវប្រាំងគឺចាប់ផ្តើមពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមេសារីឯរដូវវស្សាគឺចាប់ផ្តើមពីខែឧសភាដល់ខែតុលា។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមនៅខែមករាគឺ ២១ °C (៦៩.៨ °F) និងខែកក្កដាគឺ ២៧ °C (៨០.៦ °F)។ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីសីតុណ្ហភាពក្តៅនៃសមុទ្រការ៉ាអ៊ីបបូករួមជាមួយនឹងទីតាំងស្ថិតនៅច្រកនៃឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកបានធ្វើឱ្យប្រទេសគុយបាស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពដែលងាយប្រឈមនឹងគ្រោះខ្យល់ព្យុះជាញឹកញាប់ ហើយវាកើតឡើងជារឿយៗនៅរវាងខែកញ្ញានិងខែតុលា។ [[ព្យុះអ៊ារឺម៉ា]]បានបក់មកដល់កោះគុយបានៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ ដោយមានកម្លាំងខ្យល់ ២៦០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/09/hurricane-irma-landfall-cuba-category-5-170909040746649.html |title=Florida braces for Hurricane Irma after Cuba landfall|website=aljazeera.com}}</ref> ដោយដំបូងបានប៉ះទង្គិចជាមួយប្រជុំកោះកាម៉ាក្វេហើយបានបន្តទៅដល់ខេត្តស៊ីអេកូឌីអាវីឡានៅរំលងអធ្រាត្ររួចហើយព្យុះដ៏កាចសាហាវមួយនោះបាននៅគួចជុំវិញកោះគុយបាពេញមួយថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{cite web |url=https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ |author1=Brian Thevenot |author2=Robin Respaut |date=September 9, 2017 |work=The Globe and Mail |title=Winds whip Florida Keys as Hurricane Irma turns sights northward |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910053409/https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ |archive-date=2017-09-10 |url-status=dead |agency=Reuters |access-date=2020-12-03 |archivedate=2017-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910053409/https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ }}</ref> ការខូចខាតដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃកោះ។ មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងផ្សេងៗ និងរោងចក្រនៅតំបន់នោះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញជាទម្ងន់ហើយអគ្គីសនីត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ទៀតផង។ ប្រជាពលរដ្ឋជិតមួយលាននាក់និងរួមទាំងភ្ញៀវទេសចរណ៍ផងត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់នោះ។<ref name="nytimes.com"/> របាយការណ៍ជាបន្តបន្ទាប់បានបង្ហាញឱ្យដឹងថា មនុស្សចំនួនដប់នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ព្យុះនោះហើយក្នុងនោះដែរមានមនុស្សចំនួនប្រាំពីរនាក់មកពីរដ្ឋធានីហាវ៉ាណាដែលភាគច្រើនស្លាប់ដោយសារអគារបាក់រលំពីលើ។<ref name="cnn.com">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/09/11/americas/irma-cuba/index.html|title=Irma kills 10 people in Cuba|author1=Hilary Clarke |author2=Patrick Oppmann}}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== [[File:Large group of american crocodiles.jpg|thumbnail|ក្រុម[[ក្រពើអាមេរិក]]នៅគុយបា]] ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ជនជាតិគុយបា|ប្រជាសាស្ត្រគុយបា}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|៥.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|១១.១ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|១១.៣ |} យោងទៅតាមជំរឿនផ្លូវការនៃឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនគុយបាសរុបគឺមានចំនួន ១១,២៤១,១៦១ នាក់ដែលក្នុងនោះមានបុរសចំនួន ៥,៦២៨,៩៩៦ នាក់និងស្ត្រីចំនួន ៥,៦១២,១៦៥ នាក់។<ref name="cubacensus2010">{{cite web |url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf |title=ANUARIO DEMOGRAFICO DE CUBA 2010 |publisher=Oficina Nacional de Estadisticas |access-date=22 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021100817/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf |archive-date=21 October 2012 |url-status=dead |archivedate=21 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021100817/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf }}</ref> អត្រាកំណើតគុយបា (៩.៨៨ នាក់ក្នុងមួយពាន់នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦)<ref>{{cite web|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222652/http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml|archive-date=26 September 2007 |title=Population, birth rate falling in Cuba: Official |publisher=The Peninsula On-line |access-date=19 July 2013}}</ref> គឺជាអត្រាដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុង[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ ទោះបីជាចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេសនេះបានកើនឡើងប្រហែលបួនលាននាក់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ ក្តីប៉ុន្តែអត្រាកំណើននាពេលនោះគឺមានលក្ខណៈយឺតហើយចំនួនប្រជាជនក៏បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ដោយសារតែអត្រានៃភាពមានកូនគឺទាប (ក្មេងចំនួន ១.៤៣ នាក់ក្នុងស្ត្រីមួយនាក់) និងដោយការធ្វើចំណាកស្រុក។<ref>{{cite web|url=http://www.periodico26.cu/english/features/june2008/cuba-population060508.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113074404/http://www.periodico26.cu/english/features/june2008/cuba-population060508.html|archive-date=13 January 2009 |title=Population Decrease Must be Reverted |access-date=19 July 2013}}</ref> ជាការពិតណាស់ អត្រានៃភាពមានកូននៅប្រទេសគុយបាគឺជាអត្រាដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងអឌ្ឍគោលខាងលិច<ref>{{cite web|year=1997|url=https://www.un.org/esa/population/pubsarchive/fer/ffer.htm|title=United Nations World Fertility Patterns 1997|publisher=United Nations|access-date=9 July 2006}}</ref> ហើយភាគច្រើនគឺបណ្តាលមកពីគ្មានច្បាប់តឹងរឹងលើការរំលូតកូន៖ អត្រារំលូតកូននៅគុយបាមាន ៥៨.៦ ក្នុងចំណោមអ្នកមានផ្ទៃពោះចំនួន ១០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយបើប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗនៃតំបន់ការ៉ាប៊ីនមាន ៣៥, ២៧ នៅអាមេរិកឡាទីន និង ៤៨ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពន្យារកំណើតក៏ពេញនិយមផងដែរដោយគេបានប៉ាន់ស្មានថាស្ត្រីប្រមាណ ៧៩% បានប្រើប្រាស់ថ្នាំពន្យារកំណើត។<ref>{{cite web|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/25s3099.html|title=The Incidence of Abortion Worldwide|author1=Stanley K. Henshaw |author2=Susheela Singh |author3=Taylor Haas |work=International Family Planning Perspectives, 1999, 25(Supplement):S30 – S38|access-date=11 May 2006}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{bar box |title=ទិន្នន័យជំរឿនប្រជាជនគុយបាឆ្នាំ២០១២<ref name=census>{{cite web |title=U.S. Department of State People Profiles Latin American Countries |url=http://latinostories.com/Latin_America_Resources/Latin_American_Country_Profiles.htm |access-date=2021-01-11 |archivedate=2020-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527182206/http://latinostories.com/Latin_America_Resources/Latin_American_Country_Profiles.htm |url-status=dead }}</ref> |title bar=#fff |left1= សាសន៍ |float=right |bars= {{bar percent|ជនស្បែកស|Blue|64.1}} {{bar percent|ចម្រុះ|Green|26.6}} {{bar percent|ជនស្បែកខ្មៅ|Red|9.3}} |caption= }} ប្រទេសគុយបាគឺសម្បូរទៅដោយជនជាតិចម្រុះច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមកិច្ច។ ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយក្រុមជនជាតិផ្សេងៗគឺជារឿងធម្មតានិងពេញនិយមមួយនៅប្រទេសនេះ, ជាលទ្ធផល វាបានធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានចំនួនក្រុមជនជាតិនៅគុយបាមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ជាពិសេសគឺការប៉ាន់ស្មានដើមកំណើតពូជពង្សនៃប្រជាជននីមួយៗ។ ឧទាហរណ៍៖ ជនជាតិគុយបាអាមេរិកាំងដែលសិក្សានៅ[[សកលវិទ្យាល័យម៉ៃអាមី]]បានកំណត់ថា ប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៦២% គឺជាជនជាតិស្បែកខ្មៅ<ref>{{cite web|url=http://www.miamiherald.com/multimedia/news/afrolatin/part4/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821113550/http://www.miamiherald.com/multimedia/news/afrolatin/part4/index.html|archive-date=21 August 2013|title=A barrier for Cuba's blacks|publisher=Miami Herald}}</ref> ប៉ុន្តែជំរឿនប្រជាជនគុយបាឆ្នាំ២០០២ បានរកឃើញតួលេខសមាមាត្រប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដោយប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៦៥.០៥% ជាជនជាតិស្បែកសទៅវិញ។ [[អង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិច]]បានចេញមតិថា"ការកំណត់ស្ថានភាពជនជាតិគុយបាស្បែកខ្មៅគឺនូវតែជាបញ្ហាដោយសារតែមានកំណត់ត្រាទិន្នន័យមិនគ្រប់គ្រាន់និងមិនច្បាស់លាស់ទាំងមុននិងក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។ ការប៉ាន់ស្មានភាគរយនៃដើមកំណើតជនជាតិស្បែកខ្មៅនៅគុយបាអាចមានចាប់ពី ៣២% ទៅ ៦២%"។<ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/49749d342c.html|title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Cuba : Afro-Cubans|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref> ចំណែកឯវត្តមានជនជាតិអាស៊ីនៅគុយបាវិញក៏មានចំនួនច្រើនគួរសមដែរដោយពួកគេគឺត្រូវជា ១% នៃប្រជាជនគុយបាសរុប។ ភាគច្រើន ជនជាតិអាស៊ីទាំងនោះគឺមានដើមកំណើតមកពីចិន ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន<ref>{{cite web |url=http://www.com/topics/cuba |title=Cuba |access-date=29 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130040841/http://www.com/topics/cuba |archive-date=30 November 2016 |archivedate=30 វិច្ឆិកា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130040841/http://www.com/topics/cuba }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9HpqAAAAMAAJ&q=30,000+cantonese+immigrants+cuba|title=Cuba: a Lonely Planet travel survival kit|publisher=Lonely Planet|isbn=9780864424037|year=1997}}</ref>ហើយជីដូនជីតាពួកគេបានមកដល់ក្នុងប្រទេសគុយបាក្នុងនាមជាកសិករនិងទាសករដែលនាំចូលមកដោយពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញនិងអាមេរិកនៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។<ref>{{cite web|url=http://chineseculture.about.com/od/thechinesediaspora/a/ChineseinCuba.htm|title=A Short History of the Chinese in Cuba|author=Lisa Chiu|work=About.com News & Issues|access-date=2021-02-21|archivedate=2014-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103123851/http://chineseculture.about.com/od/thechinesediaspora/a/ChineseinCuba.htm|url-status=dead}}</ref> សព្វថ្ងៃ កំណត់ត្រាជនជាតិគុយបាដែលមានដើមកំណើតចិនគឺមានចំនួន ១១៤,២៤០ នាក់។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|title=Central America :: Cuba — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=30 July 2019|archivedate=12 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|url-status=dead}}</ref> ជនជាតិស្បែកខ្មៅគុយបាភាគច្រើនមានដូនតាជា[[ជនជាតិយ៉ូរូបា]] និងជនជាតិបាន់ទូមកពីតំបន់[[ជលសីមាកុងគោ]]<ref>{{cite web|url=http://sonentero.blogspot.com/2009/07/african-roots-of-cuban-culture.html|title=SonenTero: AFRICAN ROOTS OF CUBAN CULTURE|first=Tero|last=Toivanen|date=8 July 2009}}</ref> ហើយខ្លះទៀតគឺជនភៀសខ្លួនមកពីតំបន់[[អាហ្រ្វិកខាងជើង]]។<ref>{{cite web|date=31 March 2006|url=http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|archive-date=25 November 2006|title=Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official|publisher=MoroccoTimes.com|access-date=9 July 2006|archivedate=25 វិច្ឆិកា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|url-status=dead}}</ref> ===ក្រុមអន្តោប្រវេសន៍=== ====អន្តោប្រវេសន៍ចូលក្នុងស្រុក==== ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចេញនិងចូលគុយបាគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រវត្តិប្រជាសាស្ត្រប្រទេសគុយបា។ នៅរវាងសតវត្សទី១៨ និងទី២០ មានប្រជាជនអេស្ប៉ាញជាច្រើនបានធ្វើដំណើរមកចូលក្នុងប្រទេសគុយបា។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៩៩ និងឆ្នាំ១៩៣០ ជនជាតិអេស្ប៉ាញប្រមាណជិតមួយលាននាក់បានរត់មករស់នៅប្រទេសគុយបាប៉ុន្តែអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនត្រូវបានត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតគេវិញ។<ref>{{cite web |url=http://www.tau.ac.il/eial/IV_2/bejarano.htm |title=La inmigración entre 1902 y 1920 |publisher=Tau.ac.il |access-date=7 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606060146/http://www.tau.ac.il/eial/IV_2/bejarano.htm |archive-date=6 June 2009 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012091733/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial }}</ref> ក្រុមជនអន្តោប្រវេសន៍ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយចំនួនមានដូចជា បារាំង<ref>{{cite web |url=http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees |title=Etat des propriétés rurales appartenant à des Français dans l'île de Cuba |publisher=Cuban Genealogy Center |date=10 July 2007 |access-date=19 July 2013 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012091628/http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees |url-status=dead }}</ref> ព័រទុយកាល់ អ៊ីតាលី រុស្ស៊ី ហុល្លង់ ក្រិក អង់គ្លេស និងអៀរឡង់។ ====អន្តោប្រវេសន៍ចេញក្រៅស្រុក==== ចំនួនអ្នករត់ចេញក្រៅស្រុកបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅសម័យក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅអំឡុងទស្សវត្តចំនួនបីក្រោយឆ្នាំ១៩៥៩៖ ប្រជាជនគុយបាជាងមួយលាននាក់មកពីគ្រប់ថ្នាក់វណ្ណាៈដែលស្មើនឹង ១០% នៃប្រជាជនគុយបាសរុបបាននាំគ្នារត់ចូល[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite encyclopedia |last=Powell |first=John |title=Cuban immigration |encyclopedia=Encyclopedia of North American Immigration |url=https://books.google.com/books?id=VNCX6UsdZYkC&q=%22cubans+are+usually+considered+to+be+the+most+successful%22&pg=PA68|access-date=30 November 2016 |pages=68–71 |publisher=Facts on File |date=2005 |isbn=9781438110127}}</ref>{{sfn|Pedraza|2007|p=?}}<ref>{{Harvnb|Falk|1988|p=74}}: "[A] tenth of the entire Caribbean population has ... [emigrated to the U.S.] over the past 30 years".</ref><ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html |access-date=19 July 2013 |date=September 3, 2002 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090709154810/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html |archive-date=9 July 2009 |title=US Census Press Releases |url-status=dead |archivedate=9 កក្កដា 2009 |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090709154810/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html }}</ref>{{sfn|Pedraza|2007|p=[https://books.google.com/?id=QCSJ61F4j34C&pg=PA5 5]}} មុនថ្ងៃទី១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រជាពលរដ្ឋគុយបាគ្រប់រូបគឺមិនអាចធ្វើដំណើរចេញក្រៅឬចូលក្នុងប្រទេសវិញដោយមិនមានការអនុញ្ញាតជាផ្លូវការពីរដ្ឋាភិបាលឡើយ។<ref>{{cite web |date=31 December 2005 |url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cuba12207.htm|work=HRW.org|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cuba|publisher=[[Human Rights Watch]] |access-date=2018-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305201021/https://www.hrw.org/legacy/english/docs/2006/01/18/cuba12207.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ ទិសដៅដែលពេញនិយមសម្រាប់ការធ្វើចំណាកស្រុកមានដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក អេស្ប៉ាញ អ៊ីតាលី ព័រតូរីកូ និងប្រទេសម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite web |title=Cuba Migration Profiles |website=UNICEF |url=https://esa.un.org/miggmgprofiles/indicators/files/Cuba.pdf|access-date=16 January 2019}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅគុយបា}} [[File:2012-Catedral de San Cristobal anagoria 01.JPG|thumb|[[ព្រះវិហារឡាហាវ៉ាន]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូរ|វេទិកាភ្យូរ]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៥៩.២% ជាគ្រិស្តសាសនិក, ២៣% គ្មានជំនឿសាសនា, ១៧.៤% ជាអ្នកកាន់សាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ ហើយនិង ០.៤% ទៀតជាអ្នកកាន់សាសនាដទៃ។<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|access-date=9 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-date=9 September 2013|url-status=dead|archivedate=9 កញ្ញា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf}}</ref> ជាផ្លូវការ ប្រទេសគុយបាគឺជារដ្ឋមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយសាសនាណាមួយឡើយ (ពោលគឺជារដ្ឋដែលមិនចាត់ទុកសាសនាអ្វីជាសាសនាផ្តាច់មុខប្រទេស ឬសាសនារដ្ឋ)។ សេរីភាពសាសនាបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៨០<ref>{{Harvnb|Smith|1996|p=105}}: "The expansion of religious liberty began more than a decade ago, for example, and Cuban citizens, by and large, are free to practice their faiths without fear of persecution."</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ រដ្ឋាភិបាលបានសម្រេចធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅក្នុងផ្នែកសាសនា។<ref name = "Domínguez 2003 4">{{Harvnb|Domínguez|2003|p=4}}.</ref> [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|លទ្ធិរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]គឺជាសាសនាធំបំផុតក្នុងប្រទេសដែលបានបន្សល់ពីអាណានិគមអេស្ប៉ាញ។ ទោះបីជាប្រជាជនតិចជាងពាក់កណ្តាលបានអះអាងថាខ្លួនមិនបានកាន់សាសនាកាតូលិកក្តីក៏លទ្ធិកាតូលិកគឺនូវតែជាសាសនាមួយដ៏លិចធ្លោជាងគេនៅក្នុងប្រទេស។<ref name=catholic>{{cite web|url=http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2006a/033106/033106o.php|title=Catholic church in Cuba strives to re-establish the faith|author=David Einhorn|publisher=National Catholic Reporter|date=31 March 2006|access-date=7 September 2009|archivedate=12 តុលា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012090758/http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2006a/033106/033106o.php|url-status=dead}}</ref> [[សម្តេចប៉ាបយ៉ូហានប៉ូលទី២]] និង[[បេណេឌីកទី១៦|សម្តេចបេណេឌីកទី១៦]] ធ្លាប់បានមកធ្វើទស្សនកិច្ចនៅគុយបានៅឆ្នាំ១៩៩៨ និងឆ្នាំ២០១១ រីឯ[[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់សូ័រ]]វិញបានមកធ្វើទស្សនកិច្ចនៅគុយបាក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2015/sep/21/pope-francis-in-cuba-pontiff-to-hold-mass-in-holguins-revolution-square-live|title=Pope Francis in Cuba: pontiff arrives in Santiago – as it happened|last1=Woolf|first1=Nicky|last2=Am|website=The Guardian|access-date=21 March 2016|last3=Holpuch|first3=a|last4=York|first4=Angela Bruno in New|last5=Havana|first5=with Jonathan Watts in|last6=Rome|first6=Stephanie Kirchgaessner in}}</ref><ref>{{cite web|title=Cuba to Free 3,500 Prisoners Ahead of Pope Visit|url=http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html|website=voanews.com|publisher=Voice of America|access-date=11 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115200947/http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html|archive-date=15 January 2016|url-status=dead|archivedate=15 មករា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115200947/http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html}}</ref> មុនការមកដល់របស់សម្តេចប៉ាបនីមួយៗ រដ្ឋាភិបាលគុយបាគឺតែងតែប្រកាសលើកលែងអ្នកទោសមួយចំនួនដើម្បីសម្តែងនូវសកម្មភាពមនុស្សធម៌។<ref>{{cite web|last1=Miroff|first1=Nick|title=Cuba pardons more than 3,500 prisoners ahead of Pope Francis visit|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/cuba-pardons-more-than-3500-prisoners-ahead-of-pope-francis-visit/2015/09/11/5e1c1f27-ab63-444f-98ca-fff75cb92d3b_story.html|work=The Washington Post|access-date=11 September 2015|date=11 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Alexander|first1=Harriett|title=Cuba pardons 3,522 prisoners ahead of Pope Francis visit|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/cuba/11858266/Cuba-pardons-3522-prisoners-ahead-of-Pope-Francis-visit.html|website=telegraph.co.uk|publisher=The Telegraph|access-date=11 September 2015}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសាអេស្ប៉ាញគុយបា|ភាសាលូស៊ូមី}} ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសគុយបាគឺ[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]ដោយប្រជាជនគុយបាស្ទើរទាំងអស់បានប្រើប្រាស់ភាសាមួយនេះ។ ភាសាអេស្ប៉ាញដែលប្រើប្រាស់នៅគុយបាត្រូវបានគេសម្តៅលើវាថា[[ភាសាអេស្ប៉ាញគុយបា]]ហើយវាត្រូវជាទម្រង់ភាសាមួយនៃ[[ភាសាអេស្ប៉ាញការ៉ាប៊ីន]]ផងដែរ។ [[ភាសាលូស៊ូមី]]ដែលជាគ្រាមភាសារបស់[[ភាសាយ៉ូរូបា]]ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ជាភាសាសាសនាដោយអ្នកកាន់[[សង់តេរីសាសនា|សាសនាសង់តេរី]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/santeriafromafri00bran |url-access=registration |quote=lucumi language. |title=Santeria from Africa to the New World |author=George Brandon |page=[https://archive.org/details/santeriafromafri00bran/page/56 56] |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21114-9 |date=1 March 1997}}</ref> ហើយនិងជាភាសាទីពីររបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=luq |title=Lucumi: A Language of Cuba (Ethnologue) |access-date=10 March 2010}}</ref> [[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]គឺជាភាសាដ៏និយមបំផុតទីពីរនៅប្រទេសគុយបាដោយជាទូទៅវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនអន្តោប្រវេសន៍ហៃទី។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10130814 |title=Cuban Creole choir brings solace to Haiti's children |access-date=10 March 2010 | work=BBC News}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅគុយបា}} [[File:Università de La Habana.jpg|right|thumb|[[សកលវិទ្យាល័យឡាហាវ៉ាន]], ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២៨។]] [[សកលវិទ្យាល័យឡាហាវ៉ាន]]គឺត្រូវជាសកលវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅប្រទេសគុយបា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មុនពេលបក្សពួករបស់លោកកាស្ត្រូឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេស, អត្រាអក្ខរកម្មនៅគុយបាគឺស្មើនឹង ៨០% ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីបួននៅក្នុងតំបន់ហើយបើយោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ អត្រាអក្ខរកម្មរបស់គុយបានាពេលនោះគឺខ្ពស់ជាងប្រទេសអេស្ប៉ាញទៅទៀត។<ref name=asce/><ref>{{cite web|url=http://www.reason.com/news/show/125095.html|title=Still Stuck on Castro – How the press handled a tyrant's farewell|access-date=24 March 2009|archive-url=https://archive.today/20120920/http://www.reason.com/news/show/125095.html|archive-date=20 September 2012|url-status=dead|archivedate=20 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.today/20120920/http://www.reason.com/news/show/125095.html}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់កាស្ត្រូ ប្រព័ន្ធអប់រំនៅប្រទេសគុយបាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរកែប្រែមកជាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋទាំងស្រុងហើយស្ថាប័នអប់រំឯកជនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលទាំងអស់។ ការចូលរៀនដំបូងគឺត្រូវចាប់ផ្តើមពីអាយុ ៦ ឆ្នាំហើយត្រូវបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យមូលដ្ឋាននៅអាយុ ១៥ ឆ្នាំ។ សិក្សានុសិស្សគ្រប់រូប (មិនគិតអាយុ ឬភេទ) គឺតម្រូវឱ្យពាក់ឯកសណ្ឋានសាលាជាមួយនឹងពណ៌ដែលចង្អុលបង្ហាញពីកម្រិតថ្នាក់របស់ពួកគេ។ ថ្នាក់បឋមសិក្សាគឺត្រូវការចំណាយពេល ៦ ឆ្នាំដើម្បីរៀនចប់ រីឯថ្នាក់មធ្យមសិក្សាវិញគឺត្រូវបែងចែកទៅជាពីរគឺថ្នាក់មធ្យមសិក្សាមូលដ្ឋាននិងថ្នាក់បម្រុងសកលវិទ្យាល័យ។<ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080026826/The_Cuban_education_system_lessonsEn00.pdf |title=The Cuban Education System: Lessons and Dilemmas. Human Development Network Education. World Bank |access-date=7 November 2010}}</ref> បច្ចុប្បន្ន អត្រាអក្ខរកម្មនៅគុយបាគឺស្មើនឹង ៩៩.៨%<ref name=factbook/><ref name="Mdgs.un.org">{{cite web |url=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |title=unstats – Millennium Indicators |publisher=Mdgs.un.org |date=23 June 2010 |access-date=7 November 2010 |archivedate=21 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |url-status=dead }}</ref> ហើយជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាអក្ខរកម្ម|ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេទីដប់នៅទូទាំងពិភពលោក]], នេះគឺជាលទ្ធផលនៃការផ្តល់ការអប់រំដោយឥតគិតថ្លៃដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref name = "LiteracyC">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/latin-lessons-what-can-we-learn-from-the-worldrsquos-most-ambitious-literacy-campaign-2124433.html |title=Latin lessons: What can we Learn from the World's most Ambitious Literacy Campaign? |work=The Independent |date=7 November 2010 |access-date=19 July 2013}}</ref> អត្រានៃការបញ្ចប់ថ្នាក់វិទ្យាល័យជាមធ្យមនៅគុយបាគឺស្មើ ៩៤ ភាគរយ។<ref>[http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 Getting a Reading on High Literacy in Cuba] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160408223929/http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 |date=8 April 2016 }}. [[Teachers College, Columbia University]]. 22 December 2009.</ref> គេអាចស្វែងរកការអប់រំកម្រិតខ្ពស់នៅគុយបាបានតាមរយៈសកលវិទ្យាល័យ វិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សា វិទ្យាស្ថានគរុកោសល្យ និងវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសខ្ពស់។ ក្រសួងឧត្តមសិក្សាគុយបាបានដាក់ដំណើរការកម្មវិធីអប់រំពីចម្ងាយដែលផ្តល់វគ្គសិក្សានាពេលរសៀលនិងពេលល្ងាចនៅតាមទីជនបទសម្រាប់កម្មករកសិកម្ម។ ប្រទេសគុយបាថែមទាំងបានផ្តល់ការអប់រំឧបត្ថម្ភធនដល់ជនជាតិបរទេសនៅ[[សាលាវេជ្ជសាស្ត្រអាមេរិកឡាទីន (គុយបា)|សាលាវេជ្ជសាស្ត្រអាមេរិកឡាទីន]]ទៀតផង។<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/19942866 |title=Students graduate from Cuban school – Americas – NBC News |work=NBC News |date=25 July 2007 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6914265.stm|title=Cuba-trained US doctors graduate|date=25 July 2007|access-date=7 September 2009 | work=BBC News}}</ref> ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅគុយបា}} បច្ចុប្បន្ន [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅប្រទេសគុយបាជាមធ្យមគឺ ៧៩.២ ឆ្នាំ (៧៦.៨ ចំពោះបុរសនិង ៨១.១ ចំពោះស្ត្រី)។ ស្ថិតិនេះបានធ្វើឱ្យគុយបាជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៥៩ ទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់ប្រទេសដែលមានភាពរំពឹងនៃអាយុខ្ពស់ និងចំណាប់ថ្នាក់ទី៥ ប្រចាំទ្វីបអាមេរិកដោយនៅពីក្រោយប្រទេសកាណាដា ឈីលី កូស្តារីកា និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{Citation |title=Central America :: Cuba — The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |access-date=2020-06-08 |archivedate=2021-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |deadurl=yes }}</ref> អត្រាមរណភាពទារកបានថយចុះពី ៣២ នាក់ក្នុងអត្រាកំណើត ១,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មកនៅត្រឹម ១០ នាក់ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៩០–៩៥,<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf|title=World population Prospects: The 2006 Revision: Highlights|publisher=United Nations.|access-date=19 July 2013}}</ref> ៦.១ នាក់ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០០០–២០០៥ និង ៥,១៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។<ref name="Mdgs.un.org" /><ref name=factbook/> តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ គុយបាគឺតែងតែជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងខាងចំនួនបុគ្គលិកសុខាភិបាលហើយគុយបាបានចូលរួមលើកស្ទួយសុខភាពពិភពលោកចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៩ មកម្លេះ។<ref name=asce/> សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសគុយបាបានប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ[[តំហែទាំសុខភាពសកល]]។<ref name=whiteford>{{Harvnb|Whiteford|Branch|2008|p=[https://books.google.com/?id=lJe7uc7X3pYC&pg=PA2 2]}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសគុយបាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៣០ នៅក្នុងសន្ទស្សន៍ប្រទេសសុខភាពល្អបំផុតរបស់ប្លូមប៊ឺកហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តែមួយគត់ផងដែរដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ដូច្នេះ។<ref>{{cite news|last1=Miller|first1=Lee J|last2=Lu|first2= Wei |date=24 February 2019|title=These Are the World's Healthiest Nations|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-02-24/spain-tops-italy-as-world-s-healthiest-nation-while-u-s-slips|work=Bloomberg |access-date=16 March 2019 }}</ref> អត្រាជំងឺនិងមរណភាពទារកបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៦០ ក្រោយបដិវត្តន៍, នេះគឺបណ្តាលមកពីអវត្តមានរបស់គ្រូពេទ្យចំនួន ៦,០០០ នាក់ (ដោយពួកគេបានរត់ចាកចេញពីប្រទេស) ដែលត្រូវជាចំនួនពាក់កណ្តាលនៃគ្រូពេទ្យសរុបនៅក្នុងប្រទេសនាពេលនោះ។<ref>''Cuba: A Different America'', By Wilber A. Chaffee, Gary Prevost, Rowland and Littlefield, 1992, p. 106</ref> វិស័យសុខាភិបាលនៅគុយបាបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍សារជាថ្មីនៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៨០។<ref name=bethell/> ដោយសារតែប្រព័ន្ធសុខភាពសកលក្នុងប្រទេស ជនក្រីក្រនិងអ្នករស់នៅទីជនបទគ្រប់រូបអាចទទួលសេវាសុខភាពបានដោយឥតគិតថ្លៃ។ ក្រោយពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំ សេវាសុខាភិបាលនៅគុយបាបានទទួលរងបន្ទុកខ្លះៗដូចជា ការខ្វះខាតឧបករណ៍និងថ្នាំសង្កូវជាដើម។<ref>{{Cite book|title=Global Health Policy, Local Realities: The Fallacy of the Level Playing Field|page=69|url=https://books.google.com/books?id=gYc_LgzsRDMC&pg=PA69|editor-last=Whiteford|editor-first=Linda M.|editor2-last=Manderson|editor2-first=Lenore|publisher=Lynne Rienner Publishers|location=Boulder, Col.|year=2000|isbn=978-1-55587-874-0|access-date=14 September 2009}}</ref> ប្រទេសគុយបាមានអត្រាចំនួនគ្រូពេទ្យក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយខ្លួនបានបញ្ជូនវេជ្ជបណ្ឌិតរាប់ពាន់នាក់ទៅកាន់ប្រទេសជាង ៤០ នៅជុំវិញពិភពលោក។{{sfn|Breier|Wildschut|2007|pp=16, 81}} គិតត្រឹមខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ មានបុគ្គលិកសុខភាពគុយបាប្រមាណ ៥,០០០០ នាក់ដែលកំពុងចុះជួយប្រទេសចំនួន ៦៦។<ref>[https://www.who.int/features/2014/cuban-ebola-team/en/ Cuban medical team heading for Sierra Leone] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161228051729/http://www.who.int/features/2014/cuban-ebola-team/en/ |date=28 December 2016 }}. [[World Health Organization]]. September 2014.</ref> ការនាំចូលនិងនាំចេញថ្នាំឱសថត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមអាជីវកម្មឱសថឃ្វេមេហ្វានៅក្រោមការចាត់ចែងរបស់ក្រសួងឧស្សាហកម្មមូលដ្ឋានគុយបា។<ref>{{cite web |url=http://www.cepec.cu/farmacuba.php |title=Centro de Promoción del Comercio Exterior y la Inversión Extranjera de Cuba – CEPEC |publisher=Cepec.cu |access-date=10 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620084258/http://www.cepec.cu/farmacuba.php |archive-date=20 June 2012 |archivedate=20 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120620084258/http://www.cepec.cu/farmacuba.php }}</ref> ទោះបីជាទំនាក់ទំនងជាមួយលោកខាងលិចត្រូវកាត់ផ្តាច់ក៏ដោយក៏វិស័យសុខាភិបាលគុយបានូវតែឈានទៅមុខជានិច្ចដោយខ្លួនបានរកឃើញវ៉ាក់សាំងមហារិកសួតដែលមានឈ្មោះថាស៊ីម៉ាវ៉ាក់ (CimaVax)។ វ៉ាក់សាំងស៊ីម៉ាវ៉ាក់ត្រូវបានផ្តល់ជូនប្រជាជនគុយបាដោយឥតគិតថ្លៃចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១១ មក។<ref>Erin Schumaker (14 May 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2015/05/14/cuba-lung-cancer-vaccine_n_7267518.html Cuba's Had A Lung Cancer Vaccine For Years, And Now It's Coming To The U.S.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160503231329/http://www.huffingtonpost.com/2015/05/14/cuba-lung-cancer-vaccine_n_7267518.html |date=3 May 2016 }} ''[[The Huffington Post]].'' Retrieved 18 May 2015.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអូបាម៉ា ប្រជាជនអាមេរិកដែលកើតជំងឺមហារិកសួតមួយចំនួនបានធ្វើដំណើរមកគុយបាដើម្បីទទួលការព្យាបាលប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០១៧ ក្រោមរដ្ឋបាលត្រាំ ប្រជាជនអាមេរិកជាច្រើនត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យធ្វើដំណើរមកគុយបាទៀតឡើយ។<ref>{{cite news |last=Jacobs |first=Sally |date=10 January 2018 |title=Cuba has a lung cancer vaccine. Many U.S. patients can't get it without breaking the law|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2018/01/09/cuba-has-lung-cancer-vaccine-many-u-s-patients-cant-get-without-breaking-law/1019093001/|work=USA Today |access-date=16 October 2018}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសគុយបាបានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេលើពិភពលោកដែលបានលុបបំបាត់ការឆ្លងមេរោគអេដស៍និងរោគស្វាយពីម្តាយទៅកូន<ref>{{cite web | url =https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=[[WHO]]| date=30 June 2015| access-date =30 August 2015}}</ref> ហើយវាត្រូវជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយដែល[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានសរសើរថាជា"សមិទ្ធផលសុខភាពសាធារណៈមួយដ៏អស្ចារ្យបំផុត"។<ref name="Graun eradication">{{cite web | last = O'Carroll | first = Lisa | date = 30 June 2015 | title = Cuba first to eliminate mother-to-baby HIV transmission | url = https://www.theguardian.com/society/2015/jun/30/cuba-first-eliminate-mother-baby-hiv-transmission | website = theguardian.com | access-date = 1 July 2015 }}</ref> ==ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ== គេបានបែងចែកប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗនៅប្រទេសគុយបាជាច្រើនប្រភេទដូចជា៖ ទូរទស្សន៍ វិទ្យុ កាសែត និងអ៊ិនធឺណេត។ គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយខាងលើគឺត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលគុយបាជាច្រើនទស្សវត្តមកហើយ។ រាល់សារព័ត៌មាននិងសារអត្ថាធិប្បាយត្រូវតែត្រួតពិនិត្យដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]ជាមុនសិនមុនចេញផ្សាយ។ អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវគោរពតាមច្បាប់ផ្សព្វផ្សាយពោលគឺមិនត្រូវបញ្ចេញសកម្មភាពឬមតិណាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលឡើយ បើហ៊ានតែល្មើស អ្នកដែលប្រព្រឹត្តិនោះអាចនឹងត្រូវផ្តន្ទាទោសជាប់ពន្ធនាគាររហូតដល់ទៅ ៣ ឆ្នាំឯណោះ។ កម្មសិទ្ធិឯកជននៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយត្រូវបានហាមឃាត់ហើយរដ្ឋាភិបាលគឺជាអ្នកកាន់កាប់រាល់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសំខាន់ៗក្នុងប្រទេស។<ref name=":04">{{Cite news|url=https://www.loc.gov/item/2002018893/|title=Cuba : a country study|last1=a.|first1=hudson, rex|work=The Library of Congress|access-date=2017-04-23|last2=division|first2=library of congress. federal research|language=en}}</ref> ដើម្បីបង្កើនចំណេះដឹងទូទៅតាមប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណេត រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានបើកដំណើរការគេហទំព័រសព្វវចនាធិប្បាយមួយឈ្មោះថា [[EcuRed]] ដែលមានលក្ខណៈដូចគេហទំព័រប្រភេទ"[[វិគី]]"។<ref>{{cite web|url=http://www.ecured.cu/index.php/EcuRed |title=EcuRed – EcuRed |language= es |publisher=Ecured.cu |access-date=10 June 2013}}</ref> ការលក់ចែកចាយសម្ភារៈកំព្យូទ័រត្រូវបានកំណត់យ៉ាងតឹងរឹង ហើយរដ្ឋាភិបាលគឺមានសិទ្ធិត្រួតពិនិត្យអ៊ីមែលរបស់បុគ្គលនីមួយៗដែលមានវត្តមានលើប្រភពអ៊ិនធឺណេតគុយបា។<ref name=rsf>{{cite web |url= http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 |archive-url= https://archive.today/20110727014516/http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 |url-status= dead |archive-date= 27 July 2011 |title= Internet in Cuba |publisher= [[Reporters Without Borders]] |access-date= 27 កុម្ភៈ 2021 |archivedate= 27 កក្កដា 2011 |archiveurl= https://archive.today/20110727014516/http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 }}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌គុយបា}} វប្បធម៌គុយបាគឺបានមកពីការបូកបញ្ចូលគ្នារវាងវប្បធម៌អាហ្រ្វិកនិងវប្បធម៌អេស្ប៉ាញ។ នៅក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការលើកស្ទួយអក្ខរកម្មជាតិ ផ្តល់ការអប់រំដោយឥតគិតថ្លៃទៅដល់ប្រជាជនគ្រប់រូប ហើយព្រមទាំងបង្កើតកម្មវិធីកីឡា របាំ និងតន្ត្រីជាដើម។<ref name=hsas>{{cite news|title=For Cuba, a Harsh Self-Assessment|url=https://www.nytimes.com/2013/07/24/world/americas/harsh-self-assessment-as-cuba-looks-within.html|work=NYTimes.com|access-date=24 July 2013}}</ref> ===តន្ត្រី=== {{Main|តន្ត្រីគុយបា}} {{multiple image | align = left | total_width = 220 | image1 = Gloria Estefan 2009.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Celia Cruz 1957 color.jpg | alt2 = | caption2 = | footer = លោកស្រី[[ក្លរា អេស្ទេហ្វង់]] និង[[សេលា គ្រុស]],<br/>ជាអ្នកចម្រៀងដ៏ល្បីរបស់ប្រទេសគុយបា។ }} តន្ត្រីគុយបាគឺសម្បូរបែបណាស់ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រលឹងនៃវប្បធម៌គុយបា។ ប្រភេទតន្ត្រីដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅគុយបាគឺ[[សុនគុយបា|សុន]] វាគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រភេទតន្ត្រីមួយចំនួនទៀតដូចជា [[ដានហ្សុន]] [[ម៉ាំបូ]] [[ឆា-ឆា-ឆា]] និង[[សាលសា]]។<ref>{{cite book|last=Moore|first=Robin|title=Nationalizing Blackness: Afrocubanismo and Artistic Revolution in Havana, 1920–1940|url=https://archive.org/details/nationalizingbla0000moor|year=1997|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-5645-7}}</ref> [[ត្រេស]]គឺជាប្រភេទ[[ហ្គីតា]]ដែលមានដើមកំណើតនៅប្រទេសគុយបា។ ឧបករណ៍ភ្លេង/តន្ត្រីប្រពៃណីផ្សេងៗទៀតគឺភាគច្រើនមានដើមកំណើតមកពីអាហ្វ្រិកមានដូចជា៖ [[ម៉ារ៉ាកា]] [[គ្វីរ៉ូ]] [[ម៉ារីមប៊ូឡា]] និងប្រភេទស្គរមួយចំនួនដូច[[ម៉ាយ៉ូហ្វ័រកង់]]ជាដើម។ គ្រប់តន្ត្រីប្រជាប្រិយគុយបាទាំងអស់ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់និងសរសើរនៅទូទាំងពិភពលោក។ តន្ត្រីបុរាណគុយបាដែលទទួលឥទ្ធិពលពីតន្ត្រីបុរាណអាហ្រ្វិកនិងអឺរ៉ុបត្រូវបានទទួលការគោរពស្រឡាញ់លើឆាកអន្តរជាតិយ៉ាងខ្លាំង នេះគឺដោយសារតែស្នាដៃនិពន្ធភ្លេងដ៏ចំណើមរបស់លោក[[អឺណេស្តូ លេក្វូណូ]]។ [[តន្ត្រីហ៊ីបហប់]]បានចាប់ផ្តើមពេញនិយមដំបូងនៅទីក្រុងឡាហាវ៉ាននៃទស្សវត្ត១៩៩០។ ===ម្ហូបអាហារ=== {{Main|ម្ហូបគុយបា}} [[File:Cubanfood.jpg|thumb|''រ៉ូប៉ាវីហា'', ជាម្ហូបប្រពៃណីគុយបាមួយមុខ (ត្រគាកគោញ៉ាំជាមួយទឹកប៉េងបោះ) លាយជាមួយសណ្តែកខ្មៅ បាយលឿង (បាយមាន់) ចេក ហើយនិងដំឡូងមី។]] ម្ហូបគុយបាគឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងម្ហូបអេស្ប៉ាញនិងការ៉ាប៊ីន។ គ្រឿងទេសនិងបច្ចេកទេសក្នុងការធ្វើម្ហូបគុយបាគឺបានដកស្រង់ចេញរបៀបធ្វើម្ហូបរបស់អេស្ប៉ាញដោយមានធាតុផ្សំខ្លះៗមកពីតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ អាហារគុយបាទូទៅមានគ្រឿងផ្សំដូចជា ចេក (អាចជាផ្លែឬយកទៅចម្អិន) សណ្តែកខ្មៅ បាយ ''រ៉ូប៉ាវិហា'' (សាច់គោញ៉ាំ) នំបុ័ង សាច់ជ្រូក ខ្ទឹមបារាំង និងផ្លែឈើនិវន្តមួយចំនួន (ឬហៅបានថាផ្លែឈើត្រូពិច)។ អាហារសាច់គឺគេចម្អិនឆ្អិនល្មមនិងលាយជាមួយទឹកជ្រលក់បន្តិចបន្តួច។ ខ្ទឹមស ម៉ាឈីន ស្លឹកអូរីហ្គាណូ និងស្លឹកបេរគឺជាគ្រឿងទេសដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។ ===របាំ=== របាំបានដើរតួទានីយ៉ាងពិសេសនៅក្នុងវប្បធម៌គុយបា។ របាំប្រជាប្រិយគឺត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការកំសាន្តមួយដោយឥតមិនបាននៅក្នុងជីវិតរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ហើយសព្វថ្ងៃ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានគាំទ្រក្រុមហ៊ុនរបាំជាច្រើនដូចជា [[របាំបាលឡេជាតិគុយបា]]...។<ref name="Johnn">{{cite book | last=John | first=S. | title=Contemporary Dance in Cuba: Tecnica Cubana as Revolutionary Movement | publisher=McFarland & Company | year=2012 | isbn=978-0-7864-9325-8 | url=https://books.google.com/books?id=drE0KI3h-7UC&pg=PA23 | page=23}}</ref> ===កីឡា=== {{Main|កីឡានៅគុយបា}} ដោយសារតែធ្លាប់មានប្រវត្តិទាក់ទងជាមួយអាមេរិក កីឡានៅគុយបាភាគច្រើនគឺជាកីឡាដែលគេនិយមលេងនិងគាំទ្រនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[បេហ្ស៍ប័ល]] (Baseball) គឺជាកីឡាដែលនិយមជាងគេប្រចាំប្រទេសគុយបា។ កីឡាប្រជាប្រិយផ្សេងៗទៀតរួមមានដូចជា៖ កីឡា[[បាល់ទះ]] [[ប្រដាល់សកល]] [[អត្តពលកម្ម]] [[បាល់បោះ]] និង[[កីឡាទឹក]]។<ref>[https://www.whatcuba.com/cuban-sports.html Cuban Sports] whatcuba.com, accessed 23 February 2021.</ref> ប្រទេសគុយបាក៏មាន[[គុយបានៅកីឡាអូឡាំពិក|ក្រុមជម្រើសជាតិ]]ប្រកួតនៅ[[កីឡាអូឡាំពិក]]ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/cuba |title=Cuba – Comité Olímpico Cubano – National Olympic Committee |publisher=Olympic.org |access-date=10 June 2013}}</ref> លោក[[ចូសេ កាប៉ាប្លាងកា]]គឺជាជើងឯកអុកពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩២១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩២៧។ ==មើលផងដែរ== *[[សមុទ្រការ៉ាប៊ីន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=1|wikt=y|v=y}} *[https://web.archive.org/web/20110209123658/http://www.cubagob.cu/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលគុយបា (ជាភាសាអេស្ប៉ាញ)] *[https://web.archive.org/web/20080830044824/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cuba.htm Cuba] from [[University of Colorado Boulder]] Libraries *[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2021-08-12 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CU Key Development Forecasts for Cuba] from [[International Futures]] *{{Wikiatlas|Cuba|គុយបា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គុយបា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅការ៉ាអ៊ីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្លុកខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] 35v6w5d1xxigubvy43zh8ofmr5yore1 0 41536 339153 338951 2026-08-19T09:49:47Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339153 wikitext text/x-wiki {{short description|Infectious respiratory disease caused by SARS coronavirus 2}} {{About|ជំងឺ|វីរុស|កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២|រោគរាតត្បាត|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} {{Notkhmer}} {{Update}} {{pp-protected|small=yes}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Infobox medical condition | name = ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩ (កូវីដ-១៩) | synonyms = * កូរ៉ូណាវីរុស * កូវីដ * ជំងឺផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវ ២០១៩-នកូវ * ជំងឺសួតកូរ៉ូណាវីរុសថ្មី<ref name="chinamortality" /><ref>{{cite journal|vauthors=Han X, Cao Y, Jiang N, Chen Y, Alwalid O, Zhang X, Gu J, Dai M, Liu J, Zhu W, Zheng C, Shi H | display-authors=6 |title=Novel Coronavirus Pneumonia (COVID-19) Progression Course in 17 Discharged Patients: Comparison of Clinical and Thin-Section CT Features During Recovery|journal=Clinical Infectious Diseases|date=March 2020|doi=10.1093/cid/ciaa271|pmid=32227091 | pmc=7184369 | doi-access=free }}</ref> | image = Symptoms of coronavirus disease 2019 4.0.svg | caption = រោគសញ្ញាកូវីដ-១៩ | specialty = [[ជំងឺបង្ករោគ (ឯកទេសវេជ្ជសាស្រ្ត)|ជំងឺបង្ករោគ]] | symptoms = ឡើងកម្តៅ, ក្អក, ពិបាកដកដង្ហើម, បាត់បង់ឃានវិញ្ញាណ (ក្លិន)<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name=CDC2020Sym/><ref name=WHO2020QA/> | complications = [[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[ពិសឈាមវិសាណូ|ពិសឈាមវីរុសviral sepsis]], [[acute respiratory distress syndrome]], [[កំហូចតំរងនោមស្រួចស្រាវAcute kidney injury|ការខ្សោយតំរងនោមkidney failure]], [[សមាការព្រលែងកោសិការចលកម្មcytokine release syndrome]] | onset = ២–១៤ ថ្ងៃ (ជាធម្មតា ៥) ពីការឆ្លង | duration = | types = | cause = [[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារស៍-កូវ-២) | risks = ធ្វើដំណើរ, ទៅកន្លែងណាដែលងាយប្រថុយនឹងវីរុស | diagnosis = [[ប្រតិកម្មច្រវាក់ពហុមែរ៉ាសចំលងក្រមបញ្ច្រាសReverse transcription polymerase chain reaction|សំណាក rRT-PCR testing]], [[ការឆ្លុះCT scan]] | differential = | prevention = [[ការលាងដៃ]], បិទមុខ, [[ចត្តាឡីស័ក]] (នៅដោយឡែក)<ref name=Quar2020>{{cite journal |last1=Nussbaumer-Streit |first1=B |last2=Mayr |first2=V |last3=Dobrescu |first3=AI |last4=Chapman |first4=A |last5=Persad |first5=E |last6=Klerings |first6=I |last7=Wagner |first7=G |last8=Siebert |first8=U |last9=Christof |first9=C |last10=Zachariah |first10=C |last11=Gartlehner |first11=G |title=Quarantine alone or in combination with other public health measures to control COVID-19: a rapid review. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=8 April 2020 |volume=4 |pages=CD013574 |doi=10.1002/14651858.CD013574 |pmid=32267544|pmc=7141753 }}</ref> | treatment = [[ការព្យាបាលតាមរោគសញ្ញាSymptomatic treatment|តាមរោគសញ្ញាSymptomatic]] និងand [[ការព្យាបាលឧបត្ថម្ភsupportive treatment|ឧបត្ថម្ភsupportive]] | medication = | prognosis = | frequency = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=yes}} confirmed cases | deaths = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} of confirmed cases){{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} }} [[File:Stop the Spread of Germs updated (Khmer).pdf|thumb|បញ្ឈប់ការរីករាលដាលនៃមេរោគ]] <!-- 1) Definition and epidemiology --> '''ជំងឺវីរុសកូរ៉ូណាឆ្នាំ២០១៩''' ('''កូវីដ-១៩''') គឺជា[[ជំងឺបង្ករោគ|ជំងឺឆ្លង]]ដែលបង្កដោយ[[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារ្ស-កូវ-២).<ref>{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/symptoms-causes/syc-20479963|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)—Symptoms and causes|website=Mayo Clinic|access-date=2020-04-14}}</ref> កូវីដ-១៩ ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ នៅក្នុង[[អ៊ូហាន|ទីក្រុងអ៊ូហាន]], រដ្ឋធានីនៃខេត្ត[[ហ៊ូប៉ី]]របស់ប្រទេសចិនហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាបានរីករាលដាលទៅជុំវិញពិភពលោកហើយបន្តក្លាយជា[[ជំងឺរាតត្បាតសកលកូវីដ-១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកល]]។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="WHOPandemic">{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | date=11 March 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |access-date=12 March 2020 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200311212521/https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 | archive-date=11 March 2020 }}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}, [[ករណីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|ករណីប្រមាណ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|conround|editlink=|ref=no}} ករណី]]ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតាមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|territories|ref=no}} ដែលជាលទ្ធផល[[មរណភាពដោយជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|មនុស្សប្រមាណជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|dround|editlink=|ref=no}} នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត]]។ ចំណែកឯអ្នកជាសះស្បើយមានចំនួនជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|recround|editlink=|ref=no}} នាក់។{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} <!-- 2) Symptoms --> រោគសញ្ញាទូទៅរួមមាន[[គ្រុនក្តៅ]]កំដៅចាប់ពី ៣៧,៥ុអង្សារឡើងទៅ, [[ក្អក]],ឈឺបំពង់ក, ឆាប់អស់កម្លាំង, [[ការពិបាកដកដង្ហើម]], និង[[អាណូស្មៀរ|បាត់បង់ឃាណវិញ្ញាណ]] និងជីវ្ហាវិញ្ញាណ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref name="whoqa">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19)|url-status=live|access-date=11 March 2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020}}</ref><ref name="entuk-anosmia" /> រោគសញ្ញានៃករណីកូវីដ-១៩ ភាគច្រើនគឺបែបលក្ខណៈធន់ស្រាល, ប៉ុន្តែខ្លះអាចវិវត្តទៅជា[[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[រោគសញ្ញាជំងឺនៃសរីរាង្គមួយចំនួន|សរីរាង្គមួយចំនួនឈប់ដំណើរការ]], ឫ[[កកសរសៃឈាម]]ជាដើម។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="tocil-8" /><ref name="WHO-q-a">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |title=Q&A on coronaviruses |website=[[World Health Organization]] (WHO) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |archive-date=20 January 2020 |access-date=27 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> [[រយៈពេលបង្ករោគ|រយៈវេលានៃរោគសញ្ញា]]នឹងចាប់ផ្តើមមាននៅថ្ងៃទីប្រាំបន្ទាប់ពីបានប៉ះជាមួយនឹងវីរុសប៉ុន្តែពេលខ្លះវានឹងចំណាយពេលចាប់ពី ២ ថ្ងៃរហូតដល់ទៅ ១៤ ថ្ងៃឯណោះ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref>{{cite journal|author-last1=Velavan |author-first1=T. P. |author-last2=Meyer |author-first2=C. G. |title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383 |doi-access=free |pmid=32052514|date=March 2020 |pmc=7169770 }}</ref> <!-- 3) Spread and diagnosis --> <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Spread">វីរុស អាចចម្លងពីមនុស្សម្នាក់ ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈការនៅជិតគ្នា ។</section>The virus is primarily [[Transmission (medicine)|spread]] between people during close contact,{{efn|Close contact is defined as one metre (three feet) by the WHO<ref name="WHO2020QA">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|date=8 April 2020|work=[[World Health Organization]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=30 April 2020}}</ref> and two metres (six feet) by the CDC.<ref name="CDCTrans">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/how-covid-spreads.html |title=How COVID-19 Spreads |date=2 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403001235/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/transmission.html|archive-date=April 3, 2020|access-date=April 3, 2020}}</ref>}} often via [[Respiratory droplet|small droplets]] produced by coughing,{{efn|An uncovered cough can travel up to {{convert|8.2|m|ft|abbr=off}}.<ref name="Bourouiba, JAMA, 26 March">{{Cite journal| doi = 10.1001/jama.2020.4756| vauthors=Bourouiba L | title = Turbulent Gas Clouds and Respiratory Pathogen Emissions: Potential Implications for Reducing Transmission of COVID-19| journal = JAMA | date = March 2020| pmid = 32215590 | doi-access = free}}</ref>}} sneezing, and talking.<ref name=WHO2020QA/><ref name=CDCTrans/><ref name="ECDCQA">{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/questions-answers|title=Q & A on COVID-19|website=European Centre for Disease Prevention and Control|access-date=30 April 2020}}</ref> The droplets usually fall to the ground or onto surfaces rather than [[airborne disease|remaining in the air]] over long distances.<ref name=WHO2020QA/><!--These droplets are relatively heavy, do not travel far and quickly sink to the ground. --> People may also become infected by touching a contaminated surface and then touching their face.<ref name=WHO2020QA/><!-- These droplets land on objects and surfaces around the person. Other people then catch COVID-19 by touching these objects or surfaces, then touching their eyes, nose or mouth. --><ref name=CDCTrans/><!-- The virus is thought to spread mainly from person-to-person [...] Between people who are in close contact with one another --> On surfaces, the amount of virus declines over time until it is insufficient to remain infectious, but it may be detected for hours or days.<ref name=WHO2020QA/><ref name="ECDCQA" /><!-- Quote:A recent study published by The New England Journal of Medicine (NEJM) reported that the causal agent of COVID-19 (SARS-CoV-2) is able to persist for up to 24 hours on cardboard, in experimental settings (e.g. controlled relative humidity and temperature). In practice however there is no evidence of the infection ever being transmitted through contaminated packages that are exposed to different environmental conditions and temperatures. --><ref name="StableNIH">{{cite web|url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|title=New coronavirus stable for hours on surfaces|date=17 March 2020|publisher=[[National Institutes of Health]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323032520/https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|archive-date=23 March 2020|access-date=30 April 2020}}</ref><!-- Quote: The scientists found that severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) was detectable in aerosols for up to three hours, up to four hours on copper, up to twenty-four hours on cardboard and up to two to three days on plastic and stainless steel. --> It is most contagious during the first three days after the onset of symptoms, although spread may be possible before symptoms appear and in later stages of the disease.<!-- Quote: "People are thought to be most contagious when they are most symptomatic (the sickest) [...] Some spread might be possible before people show symptoms" --><ref name=":22">{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73|last=|first=|date=2 April 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 April 2020}}</ref><!-- Quote: shedding of the COVID-19 virus is highest in upper respiratory tract (nose and throat) early in the course of the disease.8-11 That is, within the first three days from onset of symptoms.10-11 Preliminary data suggests people may be more contagious around the time of symptom onset as compared to later on in the disease. --><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Spread"/> The standard method of [[diagnosis]] is by [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR) from a [[nasopharyngeal swab]].<ref name="CDC2020Testing">{{cite web |title=Interim Guidelines for Collecting, Handling, and Testing Clinical Specimens from Persons for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/guidelines-clinical-specimens.html |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date=26 March 2020 |date=11 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/lab/guidelines-clinical-specimens.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Chest CT]] imaging may also be helpful for diagnosis in individuals where there is a high suspicion of infection based on symptoms and risk factors; however, guidelines do not recommend using it for routine screening.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Salehi S, Abedi A, Balakrishnan S, Gholamrezanezhad A |date=March 2020 |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of Imaging Findings in 919 Patients |journal=American Journal of Roentgenology|pages=1–7|doi=10.2214/AJR.20.23034|pmid=32174129 | doi-access=free}}</ref><ref name="acr.org">{{cite web|url=https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|title=ACR Recommendations for the use of Chest Radiography and Computed Tomography (CT) for Suspected COVID-19 Infection|last=|first=|date=2020-03-22|website=American College of Radiology|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|archive-date=28 March 2020|access-date=|archivedate=28 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection}}</ref> <!-- 4) Prevention --> Recommended measures to prevent infection include frequent [[hand washing]], [[social distancing|maintaining physical distance from others]] (especially from those with symptoms), [[quarantine]], covering coughs, and keeping unwashed hands away from the face.<ref name="Advice for public">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=25 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|title=Guidance on social distancing for everyone in the UK|website=GOV.UK|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214400/https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|archive-date=24 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name=Quar2020/> In addition, the use of a face covering is recommended for those who suspect they have the virus and their caregivers.<ref name="CDC2020IfSick">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/if-you-are-sick/steps-when-sick.html |title=What to Do if You Are Sick |vauthors=((Centers for Disease Control and Prevention)) |date=5 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|access-date=24 April 2020 }}</ref><ref name=WHO2020masks>{{cite web |title=When and how to use masks |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |website=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |archive-date=7 March 2020 |url-status=live }}</ref><!-- Quote: "If you are healthy, you only need to wear a mask if you are taking care of a person with suspected 2019-nCoV infection." --> Recommendations for face covering use by the general public vary, with some authorities recommending, some recommending against, and others requiring their use.<ref name=WHO2020masks/><ref>{{cite journal|vauthors=Feng S, Shen C, Xia N, Song W, Fan M, Cowling BJ |date=March 2020|title=Rational use of face masks in the COVID-19 pandemic|journal=Lancet Respiratory Medicine|volume=0|issue=5|pages=434–436|doi=10.1016/S2213-2600(20)30134-X|pmid=32203710|pmc=7118603 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite news|last=Tait|first=Robert|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|title=Czechs get to work making masks after government decree|date=2020-03-30|work=The Guardian|access-date=2020-03-31|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330235911/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|archive-date=30 March 2020|url-status=live}}</ref> There is limited evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community.<ref name=WHO2020QA/><!-- Quote: Currently, there is not enough evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community. --> <!-- 5) Management and history --> According to the World Health Organization, there are no available [[COVID-19 vaccine|vaccine]]s nor [[COVID-19 drug development|specific]] [[antiviral treatment]]s for COVID-19.<ref name=WHO2020QA/><!-- To date, there is no vaccine and no specific antiviral medicine to prevent or treat COVID-2019. --> On 1 May 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] to the antiviral [[remdesivir]] for people hospitalized with severe COVID-19.<ref name=fda20200501 /> Management involves the [[Palliative care|treatment of symptoms]], [[supportive care]], [[isolation (health care)|isolation]], and [[Medical research|experimental measures]].<ref name="cdc21Jan20202">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/prevention.html |title=How to Protect Yourself & Others |date=8 April 2020|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226145347/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|archive-date=26 February 2020|access-date=9 April 2020 }}</ref> The [[World Health Organization]] (WHO) declared the COVID-19 [[outbreak]] a [[Public Health Emergency of International Concern]] (PHEIC)<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=11 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news | author-last1=Mahtani |author-first1=S. |author-last2=Berger |author-first2=M. |author-last3=O'Grady |author-first3=S. |author-last4=Iati |author-first4=M. | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html |title = Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China | work = [[The Washington Post]] | date = 6 February 2020 | access-date = 11 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html | archive-date = 7 February 2020 | url-status = live | name-list-format = vanc}}</ref> on 30 January 2020 and a [[pandemic]] on 11 March 2020.<ref name="WHOPandemic" /> [[Local transmission]] of the disease has occurred in most countries across all six [[WHO regions]].<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200416-sitrep-87-covid-19.pdf?sfvrsn=9523115a_2|title=WHO Situation Report #87|last=|first=|date=16 April 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[File:En.Wikipedia-VideoWiki-Coronavirus disease 2019.webm|thumb|thumbtime=0:02|upright=1.4|Video summary ([[Wikipedia:VideoWiki/Coronavirus disease 2019|script]])]] {{TOC limit}} ==អាការៈ និង រោគសញ្ញា== {| class="wikitable" style = "float:right; margin-left:1em; text-align:center" |+ Symptoms of COVID-19<ref name="CDC Interim Guidance" /> |- ! scope="col" | Symptom ! scope="col" | Range |- |Fever |83–99% |- |Cough |59–82% |- |Loss of appetite |40–84% |- |Fatigue |44–70% |- |Shortness of breath |31–40% |- |Coughing up sputum |28–33% |- |Muscle aches and pains |11–35% |} [[Fever]] is the most common symptom, although some older people and those with other health problems experience fever later in the disease.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref>{{cite journal |quote=...{{nbsp}}52 critically ill adult patients{{nbsp}}... fever (98%){{nbsp}}... [of which] fever was not detected at the onset of illness in six (11·5%){{nbsp}}...|display-authors=etal|last1=Yang|first1=Xiaobo|last2=Yu|first2=Yuan|last3=Xu|first3=Jiqian|title=Clinical course and outcomes of critically ill patients with SARS-CoV-2 pneumonia in Wuhan, China: a single-centered, retrospective, observational study |journal=Lancet |date=24 February 2020 |volume=8|issue=5|pages=475–481|doi=10.1016/S2213-2600(20)30079-5 |pmid=32105632|pmc=7102538<!-- Let's hold this number in reserve: |pmid=32105632 -->}}</ref> In one study, 44% of people had fever when they presented to the hospital, while 89% went on to develop fever at some point during their hospitalization.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> Other common symptoms include [[cough]], [[Anorexia (symptom)|loss of appetite]], [[fatigue]], [[Dyspnea|shortness of breath]], [[sputum|sputum production]], and [[Myalgia|muscle]] and [[Arthralgia|joint pains]].<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="CDC2020Sym"><!-- KEEP THIS NAMED REFERENCE -->{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html |title=Symptoms of Coronavirus |date=20 March 2020|website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=}}</ref><ref name="chinamortality" /><ref name="Hessen27Jan2020">{{cite web |url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary |last=Hessen |first=Margaret Trexler | name-list-format = vanc |date=27 January 2020 |website=Elsevier Connect |url-status=live |access-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |archive-date=30 January 2020 }}</ref> Symptoms such as [[nausea]], [[vomiting]], and [[diarrhoea]] have been observed in varying percentages.<ref name=":10">{{cite news|title=Clinical Characteristics of SARS-CoV-2 Infected Pneumonia with Diarrhea|first1=Xiao-Shan|last1=Wei|first2=Xuan|last2=Wang|first3=Yi-Ran|last3=Niu|first4=Lin-Lin|last4=Ye|first5=Wen-Bei|last5=Peng|first6=Zi-Hao|last6=Wang|first7=Wei-Bing|last7=Yang|first8=Bo-Han|last8=Yang|first9=Jian-Chu|last9=Zhang|first10=Wan-Li|last10=Ma|first11=Xiao-Rong|last11=Wang|first12=Qiong|last12=Zhou|date=26 February 2020|doi=10.2139/ssrn.3546120|ssrn = }}</ref><ref name="Huang24Jan2020">{{cite journal | vauthors = Huang C, Wang Y, Li X, Ren L, Zhao J, Hu Y, Zhang L, Fan G, Xu J, Gu X, Cheng Z, Yu T, Xia J, Wei Y, Wu W, Xie X, Yin W, Li H, Liu M, Xiao Y, Gao H, Guo L, Xie J, Wang G, Jiang R, Gao Z, Jin Q, Wang J, Cao B | display-authors = 6 | title = Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10223 | pages = 497–506 | date = February 2020 | pmid = 31986264 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30183-5 | pmc = 7159299 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lai|first1=Chih-Cheng|last2=Shih|first2=Tzu-Ping|last3=Ko|first3=Wen-Chien|last4=Tang|first4=Hung-Jen|last5=Hsueh|first5=Po-Ren|date=1 March 2020|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=3|page=105924|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105924|pmid=32081636|issn=0924-8579|pmc=7127800}}</ref> Less common symptoms include sneezing, runny nose, or sore throat.<ref name="WHOReport24Feb2020"/> Some cases in China initially presented with only [[chest pain|chest tightness]] and [[palpitations]].<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p.">{{cite journal | vauthors = Zheng YY, Ma YT, Zhang JY, Xie X | title = COVID-19 and the cardiovascular system | journal = Nature Reviews. Cardiology | date = March 2020 | volume = 17 | issue = 5 | pages = 259–260 | pmid = 32139904 | doi = 10.1038/s41569-020-0360-5 | pmc = 7095524 | doi-access = free }}</ref> A decreased sense of smell or disturbances in taste may occur.<ref name="LancetIDSmell">{{cite journal |vauthors=Xydakis MS, Dehgani-Mobaraki P, Holbrook EH, Geisthoff UW, Bauer C, Hautefort C, Herman P, Manley GT, Lyon DM, Hopkins C |display-authors=6 |title=Smell and taste dysfunction in patients with COVID-19 |journal=Lancet Infectious Diseases |date=April 15, 2020 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30293-0 |pmid=32304629 |url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30293-0/fulltext#%20 |accessdate=21 April 2020|pmc=7159875 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|title=Symptoms of Coronavirus|last=|first=|date=27 April 2020|website=|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=28 April 2020}}</ref><!-- Even though loss of smell as a symptom was first hyped and then fell back down to Earth, and even though other upper respiratory infections can cause loss of smell, I thought I'd keep some of technical terms which were here still available: anosmia means loss of smell, hyposmia means partial loss of smell, and dysgeusia means disturbance in taste. --> [[anosmia|Loss of smell]] was a presenting symptom in 30% of confirmed cases in South Korea.<ref name="entuk-anosmia">{{cite web|url=https://www.entuk.org/loss-sense-smell-marker-covid-19-infection|title=Loss of sense of smell as marker of COVID-19 infection|last=Hopkins|first=Claire|date=|website=Ear, Nose and Throat surgery body of United Kingdom|access-date=2020-03-28|archive-date=27 ឧសភា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf|url-status=dead|archivedate=27 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf}}</ref><ref name="Iacobucci2020">{{cite journal|last1=Iacobucci|first1=Gareth|title=Sixty seconds on ... anosmia|journal=BMJ|year=2020|volume=368|pages=m1202|issn=1756-1833|doi=10.1136/bmj.m1202|pmid=32209546|doi-access=free}}</ref> As is common with infections, there is a delay between the moment a person is first infected and the time he or she develops symptoms. This is called the [[incubation period]]. The incubation period for COVID‑19 is typically five to six days but may range from two to 14 days,<ref>{{cite document | vauthors=((World Health Organization)) |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19): situation report, 29 |date=19 February 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO) | hdl=10665/331118 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=26 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref> although 97.5% of people who develop symptoms will do so within 11.5 days of infection.<ref>{{cite journal|last1=Lauer|first1=Stephen A.|last2=Grantz|first2=Kyra H.|last3=Bi|first3=Qifang|last4=Jones|first4=Forrest K.|last5=Zheng|first5=Qulu|last6=Meredith|first6=Hannah R.|last7=Azman|first7=Andrew S.|last8=Reich|first8=Nicholas G.|last9=Lessler|first9=Justin|date=10 March 2020|title=The Incubation Period of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) From Publicly Reported Confirmed Cases: Estimation and Application|journal=Annals of Internal Medicine|volume=172|issue=9|page=577|doi=10.7326/M20-0504|pmid=32150748|pmc=7081172|issn=0003-4819}}</ref> A minority of cases do not develop noticeable symptoms at any point in time.<ref name=Imperial>{{cite journal|publisher=Imperial College COVID-19 Response Team|title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID-19 mortality and healthcare demand|date=March 16, 2020|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|accessdate=April 21, 2020}}</ref><ref name=MizumotoEtAl>{{cite journal |last1=Mizumoto |first1=Kenji |last2=Kagaya |first2=Katsushi |last3=Zarebski |first3=Alexander |last4=Chowell |first4=Gerardo |title=Estimating the asymptomatic proportion of coronavirus disease 2019 (COVID-19) cases on board the Diamond Princess cruise ship, Yokohama, Japan, 2020 |journal=Euro Surveillance |date=2020 |volume=25 |issue=10 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2020.25.10.2000180 |pmid=32183930 |pmc=7078829 |url=http://med.stanford.edu/content/dam/sm/id/documents/COVID/AsymptCOVID_TransmissionShip.pdf |accessdate=April 21, 2020}}</ref> These asymptomatic carriers tend not to get tested, and their role in transmission is not yet fully known.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|title=Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers |last=|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|archive-date=14 February 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lai |first1=Chich-Cheng |last2=Liu |first2=Yen Hung |last3=Wang |first3=Cheng-Yi |last4=Wang |first4=Ya-Hui |last5=Hsueh |first5=Shun-Chung |last6=Yen |first6=Muh-Yen |last7=Ko |first7=Wen-Chien |last8=Hsueh |first8=Po-Ren |title=Asymptomatic carrier state, acute respiratory disease, and pneumonia due to severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): Facts and myths |journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection |date=March 4, 2020 |doi=10.1016/j.jmii.2020.02.012 |pmid=32173241 |pmc=7128959 }}</ref> However, preliminary evidence suggests they may contribute to the spread of the disease.<ref>{{cite journal|last=Bai|first=Yan|last2=Yao|first2=Lingsheng|last3=Wei|first3=Tao|last4=Tian|first4=Fei|last5=Jin|first5=Dong-Yan|last6=Chen|first6=Lijuan|last7=Wang|first7=Meiyun|date=2020-02-21|title=Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19|journal=JAMA|volume=323|issue=14|page=1406|doi=10.1001/jama.2020.2565|issn=0098-7484|pmc=7042844|pmid=32083643}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-31/china-reveals-1-541-symptom-free-virus-cases-under-pressure|title=China Reveals 1,541 Symptom-Free Virus Cases Under Pressure|last=|first=|date=31 March 2020|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-31}}</ref> In March 2020, the [[Korea Centers for Disease Control and Prevention]] (KCDC) reported that 20% of confirmed cases remained asymptomatic during their hospital stay.<ref name=":1" /><ref>{{cite web|url=http://www.ktv.go.kr/program/home/PG1110921D/content/595426|title=코로나19 국내 발생현황 브리핑 (20. 03. 16. 14시)|website=ktv.go.kr|language=ko|access-date=2020-03-31}}</ref> ===Complications=== In some, the disease may progress to [[pneumonia]], [[Multiple organ dysfunction syndrome|multi-organ failure]], and [[death]].<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E|date=February 2020|title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health - The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China |journal=Int J Infect Dis|volume=91|issue=|pages=264–66|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|pmc=7128332|pmid=31953166|doi-access=free }}</ref> Neurological manifestations include [kikilu[seizures]], [[stroke]], [[encephalitis]], and [[Guillain–Barré syndrome]].<ref>{{cite journal|last1=Carod-Artal|first1=FJ|date=1 May 2020|title=Neurological complications of coronavirus and COVID-19.|journal=Revista de neurologia|volume=70|issue=9|pages=311–322|doi=10.33588/rn.7009.2020179|pmid=32329044}}</ref> Cardiovascular-related complications may include [[heart failure]], [[Arrhythmia|irregular electrical activity]], [[Venous thromboembolism|blood clots]], and [[Myocarditis|heart inflammation]].<ref>{{cite journal|last1=Long|first1=B|last2=Brady|first2=WJ|last3=Koyfman|first3=A|last4=Gottlieb|first4=M|date=18 April 2020|title=Cardiovascular complications in COVID-19.|journal=The American Journal of Emergency Medicine|doi=10.1016/j.ajem.2020.04.048|pmc=7165109|pmid=32317203}}</ref> In some people, COVID‑19 may affect the lungs causing [[pneumonia]]. In those most severely affected, COVID-19 may rapidly progress to [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) causing respiratory failure, [[septic shock]], or multi-organ failure.<ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–5452">{{cite journal|vauthors=Heymann DL, Shindo N|date=February 2020|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10224|pages=542–545|doi=10.1016/s0140-6736(20)30374-3|pmc=7138015|pmid=32061313|collaboration=WHO Scientific and Technical Advisory Group for Infectious Hazards}}</ref><ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R|date=2020|publisher=StatPearls Publishing|location=Treasure Island (FL)|chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19)|pmid=32150360|access-date=18 March 2020|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/}}</ref> Complications associated with COVID‑19 include [[sepsis]], [[Coagulopathy|abnormal clotting]], and damage to the heart, kidneys, and liver. Clotting abnormalities, specifically an increase in [[prothrombin time]], have been described in 6% of those admitted to hospital with COVID-19, while abnormal kidney function is seen in 4% of this group.<ref name="Zhou Yu Du Fan 2020 p.2">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Zhou F, Yu T, Du R, Fan G, Liu Y, Liu Z, Xiang J, Wang Y, Song B, Gu X, Guan L|date=2020|title=Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study|journal=The Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10229|pages=1054–1062|doi=10.1016/s0140-6736(20)30566-3|issn=0140-6736|pmid=32171076|doi-access=free}}</ref> Approximately 20-30% of people who present with COVID‑19 demonstrate elevated liver enzymes ([[transaminase]]s).<ref name="Sanders20202">{{cite journal|last1=Sanders|first1=JM|last2=Monogue|first2=ML|last3=Jodlowski|first3=TZ|last4=Cutrell|first4=JB|date=April 13, 2020|title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review|journal=JAMA|doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022|doi-access=free}}</ref> Liver injury as shown by blood markers of liver damage is frequently seen in severe cases.<ref>{{cite journal|vauthors=Xu L, Liu J, Lu M, Yang D, Zheng X|date=March 2020|title=Liver injury during highly pathogenic human coronavirus infections|journal=Liver International|volume=40|issue=5|pages=998–1004|doi=10.1111/liv.14435|pmid=32170806|doi-access=free}}</ref> ==Cause== {{See also|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} ===ការចំលង=== <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Transmission"/>[[File:Sneeze.JPG|alt=Cough/sneeze droplets visualised in dark background using Tyndall scattering|thumb|Respiratory droplets produced when a man [[sneeze]]s, visualised using [[Tyndall scattering]]]] [[File:COVID19 in numbers- R0, the case fatality rate and why we need to flatten the curve.webm|thumb|thumbtime=4:02|A video discussing the [[basic reproduction number]] and [[case fatality rate]] in the context of the pandemic]] COVID-19 is a new disease, and the ways it spreads between people are under investigation, including: the role of small droplets, the extent and how it may be transmitted through air, and how long the virus remains infectious on surfaces.<ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> The disease is spread during close contact, often by small droplets produced during coughing, sneezing, or talking.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> During close contact, (1 to 2 metres, 3 to 6 feet), people catch the disease after [[inhaling|breathing in]] contaminated droplets that were [[exhaled]] by infected people. However, the droplets are relatively heavy and usually fall to the ground or surfaces, as opposed to being infectious over large distances.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> After the droplets fall to floors or surfaces, they still can infect other people, if they touch contaminated surfaces and then their eyes, nose or mouth with unwashed hands.<ref name="WHO2020QA" /> On surfaces the amount of active virus decreases over time until it can no longer cause infection.<ref name=ECDCQA/> However, experimentally, the virus can survive on various surfaces for some time, (for example copper or cardboard for a few hours, and plastic or steel for a few days).<ref name=ECDCQA/><ref name="Doremalen">{{cite journal|vauthors=van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ | display-authors=6 |date=March 2020 |title=Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|journal=New England Journal of Medicine| volume=382 | issue=16|pages=1564–7|doi=10.1056/NEJMc2004973|issn=0028-4793|pmc=7121658|pmid=32182409 |doi-access=free }}</ref> Surfaces are easily decontaminated with household disinfectants which kill the virus outside the human body or on the hands.<ref name="WHO2020QA" /> Disinfectants or bleach are not a treatment for COVID-19, and cause health problems when not used properly, such as inside the human body.<ref>{{cite web|title=Household cleaners and disinfectants can cause health problems when not used properly. Follow the instructions on the product label to ensure safe and effective use. Learn more about cleaning and disinfecting your home: <nowiki>https://bit.ly/2S2a9yc .pic.twitter.com/rdcR9QJNIR</nowiki>|url=https://twitter.com/cdcgov/status/1253742258853199872?lang=en|last=CDC|date=2020-04-24|website=@cdcgov|language=en|access-date=2020-05-06}}</ref> [[Sputum]] and [[saliva]] carry large amounts of virus.<ref name="Saliva2020"/><ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> Some medical procedures may result in the virus being transmitted easier than normal for such small droplets, known as [[airborne transmission]].<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> The virus is most contagious during the first three days after onset of symptoms, although spread is known to occur up to two days before symptoms appear (presymptomatic transmission) and in later stages of the disease.<ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/><ref name="who20200402">{{cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4 |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73 |date=2 April 2020 |website=World Health Organization|url-status=live|access-date=3 April 2020}}</ref><ref name=ECDC23April2020>[https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-ninth-update-23-april-2020.pdf Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK – ninth update], 23 April 2020. Stockholm: ECDC, p.8-9.</ref> Some people have been infected and recovered without showing symptoms, but uncertainties remain in terms of asymptomatic transmission.<ref name=ECDCQA/> Although COVID-19 is not a [[sexually transmitted infection]], kissing, intimate contact, and faecal oral routes are suspected to transmit the virus.<ref>{{cite web|url=https://www.acon.org.au/what-we-are-here-for/covid19/ |title=COVID-19 and Our Communities -ACON – We are a New South Wales based health promotion organisation specialising in HIV prevention, HIV support and lesbian, gay, bisexual, transgender and intersex (LGBTI) health |publisher=Acon.org.au |date= |accessdate=2020-04-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf|title=Sex and Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|last=|first=|date=27 March 2020|website=nyc.gov|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=29 April 2020|archivedate=20 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200520011428/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf}}</ref><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Transmission"/> ===វីរុសវិទ្យា=== {{Main|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} [[File:Coronavirus virion structure.svg|thumb|Illustration of [[SARSr-CoV]] virion]] Severe acute respiratory syndrome coronavirus{{nbsp}}2 (SARS-CoV-2) is a [[novel virus|novel]] severe acute respiratory syndrome coronavirus, first isolated from three people with pneumonia connected to the [[Disease cluster|cluster]] of acute respiratory illness cases in Wuhan.<ref name="ECDC risk assessment">{{cite web |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/SARS-CoV-2-risk-assessment-14-feb-2020.pdf |title=Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): increased transmission beyond China—fourth update |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |date=14 February 2020 |access-date=8 March 2020}}</ref> All features of the novel SARS-CoV-2 virus occur in related coronaviruses in nature.<ref name="NM-20200317" /> Outside the human body, the virus is killed by household [[soap]], which bursts its [[Viral envelope|protective bubble]].<ref name=":0"/> SARS-CoV-2 is closely related to the original [[SARS-CoV]].<ref name="Zhu24Jan2020">{{cite journal |vauthors=Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W |display-authors=6 |title=A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=382 |issue=8 |pages=727–733 |date=February 2020 |pmid=31978945 |doi=10.1056/NEJMoa2001017|pmc=7092803 }}</ref> It is thought to have a [[Zoonosis|zoonotic]] origin. Genetic analysis has revealed that the coronavirus genetically clusters with the genus ''[[Betacoronavirus]]'', in subgenus [[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus|''Sarbecovirus'']] (lineage B) together with two [[bat]]-derived strains. It is 96% identical at the whole [[genome]] level to other bat coronavirus samples (BatCov RaTG13).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In February 2020, Chinese researchers found that there is only one [[amino acid]] difference in the binding domain of the [[Peplomer|S protein]] between the coronaviruses from [[pangolins]] and those from humans; however, whole-genome comparison to date found that at most 92% of genetic material was shared between pangolin coronavirus and SARS-CoV-2, which is insufficient to prove pangolins to be the [[intermediate host]].<ref name="Cyranoski26Feb2020">{{cite journal |title=Mystery deepens over animal source of coronavirus |journal=Nature |volume=579 |pages=18–19 |date=26 February 2020 |doi=10.1038/d41586-020-00548-w |pmid=32127703 |vauthors=Cyranoski D |issue=7797 |bibcode=2020Natur.579...18C|doi-access=free }}</ref> ==Pathophysiology== The lungs are the organs most affected by COVID‑19 because the virus accesses host cells via the enzyme [[angiotensin-converting enzyme 2]] (ACE2), which is most abundant in [[Type II cell|type II alveolar cells]] of the lungs. The virus uses a special surface glycoprotein called a "spike" ([[peplomer]]) to connect to ACE2 and enter the host cell.<ref name="Nature Microbiology">{{cite journal | title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal=Nature Microbiology | doi=10.1038/s41564-020-0688-y | doi-access=free | pmid=32094589 | date=2020 | vauthors=Letko M, Marzi A, Munster V | volume=5 | issue=4 | pages=562–569 | pmc=7095430 }}</ref> The density of ACE2 in each tissue correlates with the severity of the disease in that tissue and some have suggested that decreasing ACE2 activity might be protective,<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p.">{{cite journal | vauthors=Zhang H, Penninger JM, Li Y, Zhong N, Slutsky AS | title=Angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2) as a SARS-CoV-2 receptor: molecular mechanisms and potential therapeutic target | journal=Intensive Care Medicine | date=March 2020 | volume=46 | issue=4 | pages=586–590 |doi=10.1007/s00134-020-05985-9 | doi-access=free | pmid=32125455 | pmc=7079879 }}</ref><ref name="Xu Zhong Deng Peng p.">{{cite journal | vauthors=Xu H, Zhong L, Deng J, Peng J, Dan H, Zeng X, Li T, Chen Q | display-authors=6 | title=High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa | journal=International Journal of Oral Science | volume=12 | issue=1 | page=8 | date=February 2020 | doi=10.1038/s41368-020-0074-x |doi-access=free | pmid=32094336 | pmc=7039956 }}</ref> though another view is that increasing ACE2 using [[angiotensin II receptor blocker]] medications could be protective and these hypotheses need to be tested.<ref>{{cite journal | vauthors=Gurwitz D | title=Angiotensin receptor blockers as tentative SARS‐CoV‐2 therapeutics | journal=Drug Development Research | doi=10.1002/ddr.21656 | doi-access=free | pmid=32129518 | date=March 2020 }}</ref> As the alveolar disease progresses, respiratory failure might develop and death may follow.<ref name="Xu Zhong Deng Peng p." /> SARS-CoV-2 may also cause respiratory failure through affecting the brainstem as other coronaviruses have been found to invade the [[Central nervous system|central nervous system (CNS)]]. While virus has been detected in cerebrospinal fluid of autopsies, the exact mechanism by which it invades the CNS remains unclear and may first involve invasion of peripheral nerves given the low levels of ACE2 in the brain.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Yan-Chao|last2=Bai|first2=Wan-Zhu|last3=Hashikawa|first3=Tsutomu|date=2020|title=The neuroinvasive potential of SARS-CoV2 may play a role in the respiratory failure of COVID-19 patients|journal=Journal of Medical Virology|language=en|volume=92|issue=6|pages=552–555|doi=10.1002/jmv.25728|pmid=32104915|issn=1096-9071|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baig|first=Abdul Mannan|last2=Khaleeq|first2=Areeba|last3=Ali|first3=Usman|last4=Syeda|first4=Hira|date=March 2020|title=Evidence of the COVID-19 Virus Targeting the CNS: Tissue Distribution, Host–Virus Interaction, and Proposed Neurotropic Mechanisms|journal=ACS Chemical Neuroscience|volume=11|issue=7|pages=995–998|doi=10.1021/acschemneuro.0c00122|pmid=32167747|pmc=7094171|issn=1948-7193}}</ref> The virus also affects gastrointestinal organs as ACE2 is abundantly expressed in the [[gland]]ular cells of [[Stomach|gastric]], [[Duodenum|duodenal]] and [[Rectum|rectal]] [[epithelium]]<ref name=":11">{{cite journal|last1=Gu|first1=Jinyang|last2=Han|first2=Bing|last3=Wang|first3=Jian|date=27 February 2020|title=COVID-19: Gastrointestinal manifestations and potential fecal-oral transmission|journal=Gastroenterology|volume=158|issue=6|pages=1518–1519|doi=10.1053/j.gastro.2020.02.054|pmid=32142785|issn=0016-5085|pmc=7130192}}</ref> as well as [[Endothelium|endothelial]] cells and [[enterocyte]]s of the [[small intestine]].<ref>{{cite journal|last1=Hamming|first1=I.|last2=Timens|first2=W.|last3=Bulthuis|first3=M. L. C.|last4=Lely|first4=A. T.|last5=Navis|first5=G. J.|last6=Goor|first6=H. van|date=2004|title=Tissue distribution of ACE2 protein, the functional receptor for SARS coronavirus. A first step in understanding SARS pathogenesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2004-06_203_2/page/631|journal=The Journal of Pathology|volume=203|issue=2|pages=631–637|doi=10.1002/path.1570|pmid=15141377|issn=1096-9896|pmc=7167720}}</ref> The virus can cause [[Myocardial infarction|acute myocardial injury]] and chronic damage to the [[Circulatory system|cardiovascular system]].<ref name=":3">{{cite journal|last=Zheng|first=Ying-Ying|last2=Ma|first2=Yi-Tong|last3=Zhang|first3=Jin-Ying|last4=Xie|first4=Xiang|date=March 2020|title=COVID-19 and the cardiovascular system|journal=Nature Reviews Cardiology|volume=17|issue=5|pages=259–260|doi=10.1038/s41569-020-0360-5|pmid=32139904|issn=1759-5010|pmc=7095524}}</ref> An acute cardiac injury was found in 12% of infected people admitted to the hospital in Wuhan, China,<ref name="Huang24Jan2020"/> and is more frequent in severe disease.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=Dawei|last2=Hu|first2=Bo|last3=Hu|first3=Chang|last4=Zhu|first4=Fangfang|last5=Liu|first5=Xing|last6=Zhang|first6=Jing|last7=Wang|first7=Binbin|last8=Xiang|first8=Hui|last9=Cheng|first9=Zhenshun|last10=Xiong|first10=Yong|last11=Zhao|first11=Yan|date=March 2020|title=Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China|journal=JAMA|volume=323|issue=11|pages=1061–1069|doi=10.1001/jama.2020.1585|issn=0098-7484|pmc=7042881|pmid=32031570}}</ref> Rates of cardiovascular symptoms are high, owing to the systemic inflammatory response and immune system disorders during disease progression, but acute myocardial injuries may also be related to ACE2 receptors in the heart.<ref name=":3" /> ACE2 receptors are highly expressed in the heart and are involved in heart function.<ref name=":3" /><ref>{{cite journal|last=Turner|first=Anthony J.|last2=Hiscox|first2=Julian A.|last3=Hooper|first3=Nigel M.|date=2004-06-01|title=ACE2: from vasopeptidase to SARS virus receptor|url=https://www.cell.com/trends/pharmacological-sciences/abstract/S0165-6147(04)00097-5|journal=Trends in Pharmacological Sciences|volume=25|issue=6|pages=291–294|doi=10.1016/j.tips.2004.04.001|issn=0165-6147|pmc=7119032|pmid=15165741}}</ref> A high incidence of [[thrombosis]] (31%) and [[venous thromboembolism]] (25%) have been found in ICU patients with COVID‑19 infections and may be related to poor prognosis.<ref name=":4">{{cite journal|last=Klok|first=F.A.|last2=Kruip|first2=M.J.H.A.|last3=van der Meer|first3=N.J.M.|last4=Arbous|first4=M.S.|last5=Gommers|first5=D.A.M.P.J.|last6=Kant|first6=K.M.|last7=Kaptein|first7=F.H.J.|last8=van Paassen|first8=J.|last9=Stals|first9=M.A.M.|last10=Huisman|first10=M.V.|last11=Endeman|first11=H.|date=April 2020|title=Incidence of thrombotic complications in critically ill ICU patients with COVID-19|journal=Thrombosis Research|doi=10.1016/j.thromres.2020.04.013|pmid=32291094|issn=0049-3848|pmc=7146714}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cui|first=Songping|last2=Chen|first2=Shuo|last3=Li|first3=Xiunan|last4=Liu|first4=Shi|last5=Wang|first5=Feng|date=2020-04-09|title=Prevalence of venous thromboembolism in patients with severe novel coronavirus pneumonia|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|doi=10.1111/jth.14830|pmid=32271988|doi-access=free}}</ref> Blood vessel dysfunction and clot formation (as suggested by high D-dimer levels) are thought to play a significant role in mortality, incidences of clots leading to [[pulmonary embolism]]s, and [[stroke|ischaemic events]] within the brain have been noted as complications leading to death in patients infected with SARS-CoV-2. Infection appears to set off a chain of [[vasoconstriction|vasoconstrictive responses]] within the body, constriction of blood vessels within the [[pulmonary circulation]] has also been posited as a mechanism in which oxygenation decreases alongside the presentation of viral pneumonia.<ref name="Science">{{cite journal | last=Wadman | first=Meredith |doi=10.1126/science.abc3208 |title= How does coronavirus kill? Clinicians trace a ferocious rampage through the body, from brain to toes | journal=Science |date=April 2020 |doi-access=free }}</ref> Another common cause of death is complications related to the [[kidney]]s<ref name="Science"/>—SARS-CoV-2 directly infects kidney cells, as confirmed in post-mortem studies. [[Acute kidney injury]] is a common complication and cause of death; this is more significant in patients with already compromised kidney function, especially in people with pre-existing chronic conditions such as hypertension and diabetes which specifically cause [[nephropathy]] in the long run.<ref>{{cite journal|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.04.20031120v4|title=Human Kidney is a Target for Novel Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection|first1=Bo|last1=Diao|first2=Chenhui|last2=Wang|first3=Rongshuai|last3=Wang|first4=Zeqing|last4=Feng|first5=Yingjun|last5=Tan|first6=Huiming|last6=Wang|first7=Changsong|last7=Wang|first8=Liang|last8=Liu|first9=Ying|last9=Liu|first10=Yueping|last10=Liu|first11=Gang|last11=Wang|first12=Zilin|last12=Yuan|first13=Liang|last13=Ren|first14=Yuzhang|last14=Wu|first15=Yongwen|last15=Chen|date=10 April 2020|journal=MedRxiv|pages=2020.03.04.20031120|via=www.medrxiv.org|doi=10.1101/2020.03.04.20031120}}</ref> Autopsies of people who died of COVID‑19 have found diffuse alveolar damage (DAD), and lymphocyte-containing inflammatory infiltrates within the lung.<ref name="AJCPCOVID">{{cite journal|vauthors=Barton L, Duval E, Stroberg E, Ghosh S, Mukhopadhyay S|title=COVID-19 autopsies, Oklahoma, USA|journal=American Journal of Clinical Pathology|date=April 2020|volume=153|issue=6|pages=725–733|doi= 10.1093/ajcp/aqaa062 |pmid=32275742|pmc=7184436}}</ref> ===Immunopathology=== Although SARS-COV-2 has a tropism for ACE2-expressing epithelial cells of the respiratory tract, patients with severe COVID‑19 have symptoms of systemic hyperinflammation. Clinical laboratory findings of elevated IL-2, IL-7, IL-6, [[granulocyte-macrophage colony-stimulating factor]] (GM-CSF), [[CXCL10|interferon-γ inducible protein 10]] (IP-10), [[Monocyte chemoattractant protein-1|monocyte chemoattractant protein{{nbsp}}1]] (MCP-1), [[Macrophage inflammatory protein|macrophage inflammatory protein 1-α]] (MIP-1α), and [[Tumor necrosis factor alpha|tumour necrosis factor-α]] (TNF-α) indicative of [[cytokine release syndrome]] (CRS) suggest an underlying immunopathology.<ref name="Huang24Jan2020"/> Additionally, people with COVID‑19 and [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) have classical serum biomarkers of CRS, including elevated [[C-reactive protein]] (CRP), [[lactate dehydrogenase]] (LDH), [[D-dimer]], and [[ferritin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang C, Wu Z, Li JW, Zhao H, Wang GQ | title = The cytokine release syndrome (CRS) of severe COVID-19 and Interleukin-6 receptor (IL-6R) antagonist Tocilizumab may be the key to reduce the mortality | journal = International Journal of Antimicrobial Agents | date = March 2020 | page = 105954 | doi = 10.1016/j.ijantimicag.2020.105954 | pmid = 32234467 | pmc = 7118634 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920301047}}</ref> Systemic inflammation results in vasodilation, allowing inflammatory lymphocytic and monocytic infiltration of the lung and the heart. In particular, pathogenic GM-CSF-secreting T-cells were shown to correlate with the recruitment of inflammatory IL-6-secreting monocytes and severe lung pathology in COVID‑19 patients.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou Y, Fu B, Zheng X, Wang D, Zhao C, Qi Y, Sun R, Tian Z, Xu X, Wei H | display-authors = 6 | title = Aberrant pathogenic GM-CSF+ T cells and inflammatory CD14+CD16+ monocytes in severe pulmonary syndrome patients of a new coronavirus | journal = bioRxiv Pre-print | year = 2020 | pages = 2020.02.12.945576 | doi = 10.1101/2020.02.12.945576 | url = https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.02.12.945576v1}}</ref> Lymphocytic infiltrates have also been reported at autopsy.<ref name="AJCPCOVID"/> ==Diagnosis== {{main|COVID-19 testing}} [[File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg|thumb|Demonstration of a [[nasopharyngeal swab]] for [[COVID-19 testing]]]] [[File:CDC 2019-nCoV Laboratory Test Kit.jpg|thumb|[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] [[rRT-PCR]] test kit for COVID-19<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|author=|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref>]] The WHO has published several testing protocols for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317023052/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|archive-date=17 March 2020|url-status=live}}</ref> The standard method of testing is [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR).<ref name="20200130cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> The test is typically done on respiratory samples obtained by a [[nasopharyngeal swab]]; however, a nasal swab or [[sputum]] sample may also be used.<ref name="CDC2020Testing"/><ref name="20200129cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV |date=29 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |archive-date=30 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> Results are generally available within a few hours to two days.<ref name="globenewswire1977226">{{cite web |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe |date=30 January 2020 |website=GlobeNewswire News Room |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |archive-date=31 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref><ref name="20200130businessinsider">{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus |last=Brueck |first=Hilary | name-list-format = vanc |date=30 January 2020 |website=Business Insider |access-date=1 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |archive-date=1 February 2020 |url-status=live }}</ref> Blood tests can be used, but these require two blood samples taken two weeks apart, and the results have little immediate value.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |archive-date=21 February 2020 |url-status=live }}</ref> Chinese scientists were able to isolate a strain of the coronavirus and publish the [[Nucleic acid sequence|genetic sequence]] so laboratories across the world could independently develop [[polymerase chain reaction]] (PCR) tests to detect infection by the virus.<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="Cohen17Jan20202">{{cite journal | vauthors = Cohen J, Normile D | title = New SARS-like virus in China triggers alarm | journal = Science | volume = 367 | issue = 6475 | pages = 234–35 | date = January 2020 | pmid = 31949058 |doi=10.1126/science.367.6475.234 | bibcode = 2020Sci...367..234C | url = https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | access-date = 11 February 2020 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | archive-date = 11 February 2020 }}</ref><ref name="ncbiWuhanGenomes">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub |website=NCBI |url-status=live |access-date=4 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321235550/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |archive-date=21 March 2020 }}</ref> {{As of|2020|April|4}}, [[antibody titer|antibody test]]s (which may detect active infections and whether a person had been infected in the past) were in development, but not yet widely used.<ref>{{cite journal|last=Petherick|first=Anna|date=4 April 2020|title=Developing antibody tests for SARS-CoV-2|journal=The Lancet|volume=395|issue=10230|pages=1101–1102|doi=10.1016/s0140-6736(20)30788-1|pmid=32247384|issn=0140-6736|doi-access=free}}</ref><ref name="Vogel2020">{{cite journal |title=New blood tests for antibodies could show true scale of coronavirus pandemic |last=Vogel| first=Gretchen |journal=Science |doi=10.1126/science.abb8028|date=March 2020 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pang J, Wang MX, Ang IY, Tan SH, Lewis RF, Chen JI, Gutierrez RA, Gwee SX, Chua PE, Yang Q, Ng XY, Yap RK, Tan HY, Teo YY, Tan CC, Cook AR, Yap JC, Hsu LY | display-authors = 6 | title = Potential Rapid Diagnostics, Vaccine and Therapeutics for 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV): A Systematic Review | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 3 | page = 623 | date = February 2020 | pmid = 32110875 | doi = 10.3390/jcm9030623 | pmc = 7141113 | doi-access = free }}</ref> The Chinese experience with testing has shown the [[Sensitivity and specificity|accuracy]] is only 60 to 70%.<ref>AFP News Agency (11 April 2020). "How false negatives are complicating COVID-19 testing". [https://www.aljazeera.com/news/2020/04/false-negatives-complicating-covid-19-testing-200411100741669.html Al Jazeera website] Retrieved 12 April 2020.</ref> The FDA in the United States approved the first [[Point-of-care testing|point-of-care test]] on 21 March 2020 for use at the end of that month.<ref>{{cite press release |title= Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues first Emergency Use Authorization for Point of Care Diagnostic |date= 21 March 2020 |publisher= FDA |url= https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |access-date= 22 March 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200321224700/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |archive-date= 21 March 2020 |url-status= live }}</ref> Diagnostic guidelines released by Zhongnan Hospital of [[Wuhan University]] suggested methods for detecting infections based upon clinical features and epidemiological risk. These involved identifying people who had at least two of the following symptoms in addition to a history of travel to [[Wuhan]] or contact with other infected people: fever, imaging features of pneumonia, normal or reduced white blood cell count, or reduced [[lymphocyte]] count.<ref name="Jin2020">{{cite journal | vauthors=Jin YH, Cai L, Cheng ZS, Cheng H, Deng T, Fan YP, Fang C, Huang D, Huang LQ, Huang Q, Han Y, Hu B, Hu F, Li BH, Li YR, Liang K, Lin LK, Luo LS, Ma J, Ma LL, Peng ZY, Pan YB, Pan ZY, Ren XQ, Sun HM, Wang Y, Wang YY, Weng H, Wei CJ, Wu DF, Xia J, Xiong Y, Xu HB, Yao XM, Yuan YF, Ye TS, Zhang XC, Zhang YW, Zhang YG, Zhang HM, Zhao Y, Zhao MJ, Zi H, Zeng XT, Wang YY, Wang XH | display-authors=6 | title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version) | journal=Military Medical Research | date=February 2020 | volume=7 | issue=1 | page=4 | doi=10.1186/s40779-020-0233-6 | doi-access=free | pmid=32029004 | pmc=7003341 }}</ref> A study asked hospitalised COVID‑19 patients to cough into a sterile container, thus producing a saliva sample, and detected the virus in eleven of twelve patients using RT-PCR. This technique has the potential of being quicker than a swab and involving less risk to health care workers (collection at home or in the car).<ref name="Saliva2020">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |authorlink18=Yuen Kwok-yung |display-authors=4 |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref><!-- from "Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva", Feb 12, 2020: "Each saliva specimen was inoculated in duplicate; one tube contained tosylsulfonyl phenylalanyl chloromethyl [[ketone]]-treated [[trypsin]] (0.5 μg/mL) in serum-free MEM and the other tube contained MEM with 1% fetal calf serum{{nbsp}}... Virus-induced cytopathic effect was examined daily for up to seven days{{nbsp}}... The median viral load of the first available saliva specimens was 3.3 × 10^6 copies/mL (range, 9.9 × 10^2 to 1.2 × 10^8 copies/mL)." --> Along with laboratory testing, chest CT scans may be helpful to diagnose COVID-19 in individuals with a high clinical suspicion of infection but are not recommended for routine screening.<ref name=":0" /><ref name="acr.org"/> Bilateral multilobar [[Ground-glass opacity|ground-glass opacities]] with a peripheral, asymmetric, and posterior distribution are common in early infection.<ref name=":0" /> Subpleural dominance, [[Crazy paving (medicine)|crazy paving]] (lobular septal thickening with variable alveolar filling), and [[Pulmonary consolidation|consolidation]] may appear as the disease progresses.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal|last1=Lee|first1=Elaine Y. P.|last2=Ng|first2=Ming-Yen|last3=Khong|first3=Pek-Lan|date=24 February 2020|title=COVID-19 pneumonia: what has CT taught us?|url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=0|issue=4|pages=384–385|doi=10.1016/S1473-3099(20)30134-1|issn=1473-3099|pmid=32105641|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308143943/https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|archive-date=8 March 2020|url-status=live|pmc=7128449}}</ref> In late 2019, WHO assigned the emergency [[ICD-10]] disease codes [[ICD-10 Chapter XXII: Codes for special purposes|U07.1]] for deaths from lab-confirmed SARS-CoV-2 infection and U07.2 for deaths from clinically or epidemiologically diagnosed COVID‑19 without lab-confirmed SARS-CoV-2 infection.<ref name="ICD10_2019_U07p2">{{cite web | title = ICD-10 Version:2019 | website = [[World Health Organization]] | quote = U07.2—COVID-19, virus not identified—COVID-19 NOS—Use this code when COVID-19 is diagnosed clinically or epidemiologically but laboratory testing is inconclusive or not available. Use additional code, if desired, to identify pneumonia or other manifestations | year = 2019 | url = https://icd.who.int/browse10/2019/en#/U07.1 | access-date = 2020-03-31 | archive-url = https://archive.today/20200331004754/https://icd.who.int/browse10/2019/en%23/U07.1#/U07.1 | archive-date = 31 March 2020 | url-status = live | url-access = <!-- (subscription/registration/limited) default=free --> }}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none |total_width=600 |align=center |caption_align=center |direction =vertical |image1=COVID19CT2.webp| caption1= Typical [[CT imaging]] findings |image2=COVID19CT1.webp|caption2=[[CT imaging]] of rapid progression stage }} ===រោគវិទ្យា=== Few data are available about microscopic lesions and the pathophysiology of COVID‑19.<ref>{{cite journal |vauthors=Hanley B, Lucas SB, Youd E, Swift B, Osborn M |title=Autopsy in suspected COVID-19 cases |journal=J. Clin. Pathol. |volume= 73|issue= 5|pages= jclinpath-2020-206522|date=March 2020 |pmid=32198191 |doi=10.1136/jclinpath-2020-206522 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yao XH, Li TY, He ZC, Ping YF, Liu HW, Yu SC, Mou HM, Wang LH, Zhang HR, Fu WJ, Luo T, Liu F, Chen C, Xiao HL, Guo HT, Lin S, Xiang DF, Shi Y, Li QR, Huang X, Cui Y, Li XZ, Tang W, Pan PF, Huang XQ, Ding YQ, Bian XW | display-authors=6 |title=[A pathological report of three COVID-19 cases by minimally invasive autopsies] |language=Chinese |journal=Zhonghua Bing Li Xue Za Zhi |volume=49 |issue= |pages=E009 |date=March 2020 |pmid=32172546 |doi=10.3760/cma.j.cn112151-20200312-00193 }}</ref> The main pathological findings at autopsy are: * [[macroscopic scale|Macroscopy]]: [[pleurisy]], [[pericarditis]], [[lung consolidation]] and [[pulmonary oedema]] * Four types of severity of [[viral pneumonia]] can be observed: ** minor [[pneumonia]]: minor serous [[Exudate|exudation]], minor [[fibrin]] exudation ** mild pneumonia: pulmonary oedema, [[pneumocyte]] [[hyperplasia]], large atypical [[pneumocyte]]s, interstitial [[inflammation]] with [[lymphocytic]] [[Infiltration (medical)|infiltration]] and [[giant cell|multinucleated giant cell]] formation ** severe pneumonia: [[diffuse alveolar damage]] (DAD) with diffuse [[Pulmonary alveolus|alveolar]] [[exudates]]. DAD is the cause of [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) and severe [[hypoxemia]]. ** healing pneumonia: [[healing|organisation]] of [[exudate]]s in [[Pulmonary alveolus|alveolar cavities]] and [[Pulmonary fibrosis|pulmonary interstitial fibrosis]] ** [[plasma cell|plasmocytosis]] in [[Bronchoalveolar lavage|BAL]]<ref>{{cite journal|title=Exuberant plasmocytosis in bronchoalveolar lavage of the first patient requiring Extracorporeal Membrane Oxygenation for SARS-CoV-2 in Europe|first1=Marco|last1=Giani|first2=Davide|last2=Seminati|first3=Alberto|last3=Lucchini|first4=Giuseppe|last4=Foti|first5=Fabio|last5=Pagni|date=16 March 2020|journal=Journal of Thoracic Oncology|volume=15|issue=5|pages=e65–e66|doi=10.1016/j.jtho.2020.03.008|pmid=32194247|pmc=7118681}}</ref> * [[Blood]]: [[disseminated intravascular coagulation]] (DIC);<ref>{{cite journal|title=Disseminated intravascular coagulation in patients with 2019-nCoV pneumonia|first=David|last=Lillicrap|date=1 April 2020|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis: JTH|volume=18|issue=4|pages=786–787|doi=10.1111/jth.14781|pmid=32212240|pmc=7166410}}</ref> leukoerythroblastic reaction<ref>{{cite journal|title=Leukoerythroblastic reaction in a patient with COVID-19 infection|first1=Anupam|last1=Mitra|first2=Denis M.|last2=Dwyre|first3=Michael|last3=Schivo|first4=George R.|last4=Thompson|first5=Stuart H.|last5=Cohen|first6=Nam|last6=Ku|first7=John P.|last7=Graff|date=25 March 2020|journal=American Journal of Hematology|doi=10.1002/ajh.25793|pmid=32212392|doi-access=free}}</ref> * [[Liver]]: microvesicular [[steatosis]] ==ការបង្ការ== {{See also|COVID-19 pandemic#Prevention|flatten the curve|workplace hazard controls for COVID-19}} [[File:20200410 Flatten the curve, raise the line - pandemic (English).gif|thumb|upright=1.5|Progressively stronger mitigation efforts to reduce the number of active cases at any given time—known as "[[flattening the curve]]"—allows healthcare services to better manage the same volume of patients.<ref>{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=The three phases of Covid-19—and how we can make it manageable |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |website=The Spinoff |access-date=9 March 2020 |date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327120015/https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |archive-date=27 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = 931–934 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5 | pmc = 7158572 | quote = A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g. minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|first=Eliza|last=Barclay|date=10 March 2020|website=Vox|name-list-format=vanc|access-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312161852/https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref> Likewise, progressively greater increases in healthcare capacity—called ''raising the line''—such as by increasing bed count, personnel, and equipment, helps to meet increased demand.<ref name="Vox_20200407">{{cite news |last1=Barclay |first1=Eliza |last2=Scott |first2=Dylan |last3=Animashaun |first3=Animashaun |title=The US doesn't just need to flatten the curve. It needs to "raise the line." |url=https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |work=Vox |date=April 7, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407155950/https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |archivedate=April 7, 2020 |url-status=live }}</ref>]] [[File:20200409 Pandemic resurgence - effect of inadequate mitigation.gif|thumb|upright=1.5|Mitigation attempts that are inadequate in strictness or duration—such as premature relaxation of distancing rules or stay-at-home orders—can allow a resurgence after the initial surge and mitigation.<ref name="Lancet2020Flatten"/><ref name="Wiles">{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |website=The Spinoff |access-date=13 March 2020 |date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232315/https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |archive-date=26 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Preventive measures to reduce the chances of infection include staying at home, avoiding crowded places, keeping distance from others, washing hands with soap and water often and for at least 20 seconds, practising good respiratory hygiene, and avoiding touching the eyes, nose, or mouth with unwashed hands.<ref name="CDC-Prevention & Treatment">{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | author = Centers for Disease Control | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Prevention & Treatment | date = 3 February 2020 | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | archive-date = 15 December 2019 | url-status = live| author-link = Centers for Disease Control }}</ref><ref name="WHO Advice for Public">{{cite web | url = https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | title = Advice for Public | vauthors = ((World Health Organization)) | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | archive-date = 26 January 2020 | url-status = live| author-link = World Health Organization | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|title=My Hand-Washing Song: Readers Offer Lyrics For A 20-Second Scrub|website=NPR.org|access-date=20 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320145553/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|archive-date=20 March 2020|url-status=live}}</ref> The CDC recommends covering the mouth and nose with a tissue when coughing or sneezing and recommends using the inside of the elbow if no tissue is available.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> Proper hand hygiene after any cough or sneeze is encouraged.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> The CDC has recommended the use of [[Cloth face mask|cloth face coverings]] in public settings where other social distancing measures are difficult to maintain, in part to limit transmission by asymptomatic individuals.<ref name="cdc-cover">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/cloth-face-cover.html|title=Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-17}}</ref> The U.S. [[National Institutes of Health]] guidelines do not recommend any medication for prevention of COVID‑19, before or after exposure to the SARS-CoV-2 virus, outside of the setting of a clinical trial.<ref name="NIHGuidelines2020"/> [[Social distancing]] strategies aim to reduce contact of infected persons with large groups by closing schools and workplaces, restricting travel, and cancelling large public gatherings.<ref name="JHUSocialDistancing">{{cite web | first = Lisa Lockerd | last = Maragakis | name-list-format = vanc | title = Coronavirus, Social Distancing and Self Quarantine | url = https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | website = www.hopkinsmedicine.org | publisher = Johns Hopkins University | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318012357/https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | archive-date = 18 March 2020 | url-status = live }}</ref> Distancing guidelines also include that people stay at least {{Convert|6|ft||abbr=}} apart.<ref>{{cite news|last=Parker-Pope|first=Tara|url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|title=Deciding How Much Distance You Should Keep|date=19 March 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=20 March 2020|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320003705/https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|archive-date=20 March 2020|url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> There is no medication known to be effective at preventing COVID‑19.<ref name="Sanders2020">{{cite journal |last1=Sanders |first1=JM |last2=Monogue |first2=ML |last3=Jodlowski |first3=TZ |last4=Cutrell |first4=JB |title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review |journal=JAMA |date=April 13, 2020 |doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022 |doi-access=free }}</ref> After the implementation of [[social distancing]] and [[Shelter in place|stay-at-home]] orders, many regions have been able to sustain an effective transmission rate ("R_t") of less than one, meaning the disease is in remission in those areas.<ref>{{cite web |last1=Systrom |first1=Kevin |last2=Krieger |first2=Mike |last3=O'Rourke |first3=Ryan |last4=Stein |first4=Robby |first5=Frank |last5=Dellaert |first6=Adam |last6=Lerer |name-list-format=vanc |title=R_t Covid-19 |url=https://rt.live/ |website=rt.live |access-date=19 April 2020 |date=11 April 2020 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205225203/https://rt.live/ |url-status=dead }} Based on {{cite journal |last1=Bettencourt |first1=Luís M. A. |last2=Ribeiro |first2=Ruy M. |title=Real Time Bayesian Estimation of the Epidemic Potential of Emerging Infectious Diseases |journal=PLOS ONE |date=14 May 2008 |volume=3 |issue=5 |pages=e2185 |doi=10.1371/journal.pone.0002185 |pmid=18478118 |issn=1932-6203|pmc=2366072 |bibcode=2008PLoSO...3.2185B }}</ref> In a [[Basic reproduction number#Simple model|simple model]] <math display="inline">log(R_t)\approx R_t-1</math> needs on average over time be kept at or below zero to avoid [[exponential growth]].{{citation needed|date=May 2020}} As a [[COVID-19 vaccine|vaccine]] is not expected until 2021 at the earliest,<ref>{{cite web | url = https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | title = Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus | website = Science Alert | first1 = Rob | last1 = Grenfell | first2 = Trevor | last2 = Drew | name-list-format = vanc | date = 17 February 2020 | access-date = 26 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | archive-date = 28 February 2020 | url-status = live }}</ref> a key part of managing COVID‑19 is trying to decrease and delay the epidemic peak, known as "flattening the [[epidemic curve|curve]]".<ref name="Lancet2020Flatten" /> This is done by slowing the infection rate to decrease the risk of health services being overwhelmed, allowing for better treatment of current cases, and delaying additional cases until effective treatments or a vaccine become available.<ref name="Lancet2020Flatten" /><ref name="Wiles"/> According to the WHO, the use of masks is recommended only if a person is coughing or sneezing or when one is taking care of someone with a suspected infection.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|archive-date=7 March 2020|url-status=live}}</ref> For the [[European Centre for Disease Prevention and Control]] (ECDC) face masks "...{{nbsp}}could be considered especially when visiting busy closed spaces{{nbsp}}..." but "...{{nbsp}}only as a complementary measure{{nbsp}}..."<ref>{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/COVID-19-use-face-masks-community.pdf|title=Using face masks in the community—Technical Report|last=Staff|date=2020-04-08|website=ECDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Several countries have [[Face masks during the 2019–20 coronavirus pandemic|recommended that healthy individuals wear face masks or cloth face coverings]] (like scarves or bandanas) at least in certain public settings, including China,<ref name="nhc_masks">{{cite web |url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm |title=For different groups of people: how to choose masks |work=NHC.gov.cn |publisher=National Health Commission of the People's Republic of China |date=7 February 2020 |access-date=22 March 2020 |archive-url= |archive-date= |quote="Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities" }}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Hong Kong]],<ref>{{cite web |url=https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |title=Prevention of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |website=[[Centre for Health Protection]] |access-date=22 March 2020 |quote="Wear a surgical mask when taking public transport or staying in crowded places." |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf }}</ref> Spain,<ref>{{cite web|url=https://gazettelife.com/news/spain-officially-recommends-face-mask-use/|title=Spain officially recommends face mask use|last=Staff|date=2020-04-11|website=Gazette Life|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Italy (Lombardy region),<ref>{{cite news|last=Giuffrida|first=Angela|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/05/lombardy-insists-on-face-masks-outside-homes-to-stop-covid-19|title=Lombardy insists on face masks outside homes to stop Covid-19|date=2020-04-05|work=The Guardian|access-date=2020-04-20|url-status=live|last2=Beaumont|first2=Peter|issn=0261-3077}}</ref> Russia,<ref>{{cite news|url=https://tass.com/society/1152425|date=2020-05-01|title=Russian sanitary watchdog chief supports regions binding people to wear face masks|work=[[Tass]]|access-date=2020-05-03|url-status=live}}</ref> and the United States.<ref name="cdc-cover"/> Those diagnosed with COVID‑19 or who believe they may be infected are advised by the CDC to stay home except to get medical care, call ahead before visiting a healthcare provider, wear a face mask before entering the healthcare provider's office and when in any room or vehicle with another person, cover coughs and sneezes with a tissue, regularly wash hands with soap and water and avoid sharing personal household items.<ref name="CDC2020IfSick" /><ref>{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—Prevention & Treatment | date = 10 March 2020 | work = Centers for Disease Control and Prevention | publisher = U.S. Department of Health & Human Services | access-date = 11 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200311163637/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | archive-date = 11 March 2020 | url-status = live }}</ref> The CDC also recommends that individuals wash hands often with soap and water for at least 20 seconds, especially after going to the toilet or when hands are visibly dirty, before eating and after blowing one's nose, coughing or sneezing. It further recommends using an alcohol-based [[hand sanitiser]] with at least 60% alcohol, but only when soap and water are not readily available.<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> For areas where commercial hand sanitisers are not readily available, the WHO provides two formulations for local production. In these formulations, the antimicrobial activity arises from [[ethanol]] or [[isopropanol]]. [[Hydrogen peroxide]] is used to help eliminate [[bacterial spores]] in the alcohol; it is "not an active substance for hand [[antisepsis]]". [[Glycerol]] is added as a [[humectant]].<ref>{{cite book | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK144054/ | chapter = WHO-recommended handrub formulations | title = WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care. |date=19 March 2009 |publisher=World Health Organization|access-date=19 March 2020 }}</ref> <gallery mode="nolines" widths="360px" heights="200px"> File:COVID19 W ENG.ogv|[[Handwashing]] instructions File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|Prevention efforts are multiplicative, with effects far beyond that of a single spread. Each avoided case leads to more avoided cases down the line, which in turn can stop the outbreak in its tracks. </gallery> ==ការគ្រប់គ្រង== People are managed with [[supportive care]], which may include [[Fluid replacement|fluid therapy]], [[oxygen support]], and supporting other affected vital organs.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann">{{cite journal | vauthors=Fisher D, Heymann D |title = Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19 |journal=BMC Medicine |volume=18 |issue=1 |page=57 |doi=10.1186/s12916-020-01533-w |doi-access=free |pmid=32106852 |pmc=7047369 | date=February 2020 }}</ref><ref name="KuiFang2020">{{cite journal | vauthors = Kui L, Fang YY, Deng Y, Liu W, Wang MF, Ma JP, Xiao W, Wang YN, Zhong MH, Li CH, Li GC, Liu HG | display-authors = 6 | title = Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province | journal = Chinese Medical Journal | date = February 2020 | volume = 133 | issue = 9 | pages = 1025–1031 | pmid = 32044814 |doi=10.1097/CM9.0000000000000744 | pmc = 7147277 |doi-access=free }}</ref><ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p.">{{cite journal | vauthors = Wang T, Du Z, Zhu F, Cao Z, An Y, Gao Y, Jiang B | title = Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19 | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = e52 | pmid = 32171074 | doi = 10.1016/s0140-6736(20)30558-4 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> The CDC recommends that those who suspect they carry the virus wear a simple face mask.<ref name=CDC2020IfSick/> [[Extracorporeal membrane oxygenation]] (ECMO) has been used to address the issue of respiratory failure, but its benefits are still under consideration.<ref name="Guan Ni Hu Liang p." /><ref name="Henry 2020 p.">{{cite journal | last=Henry | first=Brandon Michael | name-list-format = vanc | title=COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution | journal=The Lancet Respiratory Medicine | publisher=Elsevier BV | date=2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e24 | issn=2213-2600 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30119-3 | pmid=32178774 | pmc=7118650 }}</ref> Personal hygiene and a healthy lifestyle and [[Healthy diet|diet]] have been recommended to improve immunity.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Li-sheng |last2=Wang |first2=Yi-ru |last3=Ye |first3=Da-wei |last4=Liu |first4=Qing-quan |title=A review of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) based on current evidence |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |date=19 March 2020 |page=105948 |doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105948 |pmid=32201353 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |access-date=27 March 2020 |issn=0924-8579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327232545/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |archive-date=27 March 2020 |url-status=live |pmc=7156162 }}</ref> Supportive treatments may be useful in those with mild symptoms at the early stage of infection.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Yixuan |last2=Wang |first2=Yuyi |last3=Chen |first3=Yan |last4=Qin |first4=Qingsong |title=Unique epidemiological and clinical features of the emerging 2019 novel coronavirus pneumonia (COVID-19) implicate special control measures |journal=Journal of Medical Virology |year=2020 |volume=n/a |issue=n/a |pages=568–576 |doi=10.1002/jmv.25748 |pmid=32134116 |issn=1096-9071|doi-access=free }}</ref> The WHO, the [[National Health Commission|Chinese National Health Commission]], and the United States' [[National Institutes of Health]] have published recommendations for taking care of people who are hospitalised with COVID‑19.<ref name="NIHGuidelines2020">{{cite web |title=COVID-19 Treatment Guidelines |url=https://covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction/ |website=www.nih.gov |publisher=National Institutes of Health |accessdate=21 April 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115737/https://www.covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction// |url-status=dead }}</ref><ref name="Cheng2020">{{cite journal | vauthors = Cheng ZJ, Shan J | title = 2019 Novel coronavirus: where we are and what we know | journal = Infection | date = February 2020 | volume = 48 | issue = 2 | pages = 155–163 | pmid = 32072569 |doi=10.1007/s15010-020-01401-y | pmc = 7095345 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 January 2020|url-status=live }}</ref> [[Critical care medicine|Intensivists]] and [[Pulmonology|pulmonologists]] in the U.S. have compiled treatment recommendations from various agencies into a free resource, the [[EMCrit|IBCC]].<ref name="IBCC">{{cite book |last=Farkas |first=Josh | name-list-format = vanc |date=March 2020 |title=COVID-19—The Internet Book of Critical Care |url=https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |url-status=live |format=digital |type=Reference manual |location=USA |publisher=EMCrit |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311195758/https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |archive-date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020}}</ref><ref name="UPenn-IBCC">{{cite web |url=https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |title=COVID19—Resources for Health Care Professionals |publisher=[[Penn Libraries]] |date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=dead |archivedate=14 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 }}</ref> ===Medications=== {{See also|Coronavirus disease 2019#Research}} Per the World Health Organization, as of April 2020, there is no specific treatment for COVID‑19.<ref name=WHO2020QA/> On May 1, 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] (not full approval) for [[remdesivir]] in people hospitalized with severe COVID-19 after a study suggested it reduced the duration of recovery.<ref name=fda20200501>{{cite press release | title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues Emergency Use Authorization for Potential COVID-19 Treatment | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=1 May 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-emergency-use-authorization-potential-covid-19-treatment | access-date=1 May 2020}}</ref><ref name="EUA FAQ">{{cite web | title = Frequently Asked Questions on the Emergency Use Authorization for Remdesivir for Certain Hospitalized COVID‐19 Patients | url=https://www.fda.gov/media/137574/download | format=PDF | publisher = U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date = 1 May 2020 | access-date = 1 May 2020 }} {{PD-notice}}</ref> Researchers continue working on more effective treatments and many vaccine candidates are in development or testing phases. For symptoms, some medical professionals recommend [[paracetamol]] (acetaminophen) over [[ibuprofen]] for first-line use.<ref name="Day 2020 p.">{{cite journal | title = Covid-19: ibuprofen should not be used for managing symptoms, say doctors and scientists | journal = BMJ | volume = 368 | date = 17 March 2020 | pmid = 32184201 | doi = 10.1136/bmj.m1086 | issn=1756-1833 | url = https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | access-date = 18 March 2020 | last = Day | first = Michael | pages = m1086 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200319181945/https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | archive-date = 19 March 2020 | url-status = live | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|title=Self-isolation advice—Coronavirus (COVID-19)|date=2020-02-28|website=National Health Service (United Kingdom)|access-date=2020-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328000128/https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|archive-date=28 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last = Godoy |first = Maria |date = 18 March 2020 |url = https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/03/18/818026613/advice-from-france-to-avoid-ibuprofen-for-covid-19-leaves-experts-baffled |title = Concerned About Taking Ibuprofen For Coronavirus Symptoms? Here's What Experts Say |website = [[NPR]] |access-date = 8 April 2020}}</ref> The WHO and NIH do not oppose the use of [[non-steroidal anti-inflammatory drugs]] (NSAIDs) such as ibuprofen for symptoms,<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref name="AFP 2020b">{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|title=Updated: WHO Now Doesn't Recommend Avoiding Ibuprofen For COVID-19 Symptoms|author=AFP|date=19 March 2020|website=ScienceAlert|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318222020/https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> and the [[Food and Drug Administration|FDA]] says currently there is no evidence that NSAIDs worsen COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite journal|last=Research|first=Center for Drug Evaluation and|date=2020-03-19|title=FDA advises patients on use of non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) for COVID-19|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|journal=Drug Safety and Availability|access-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327194633/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|archive-date=27 March 2020|url-status=live}}</ref> While theoretical concerns have been raised about [[ACE inhibitors]] and [[angiotensin receptor blocker]]s, as of 19 March 2020, these are not sufficient to justify stopping these medications.<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref>{{cite web |title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician |url=https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |access-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ }}</ref><ref>{{cite press release | title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician | website=American Heart Association | date=17 March 2020 | url=https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | access-date=25 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050912/https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | archive-date=24 March 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="ESCPositionStatement">{{cite web |last=de Simone |first=Giovanni |title=Position Statement of the ESC Council on Hypertension on ACE-Inhibitors and Angiotensin Receptor Blockers |url=https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |website=Council on Hypertension of the European Society of Cardiology |access-date=24 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang }}</ref> One study from April 22 found that people with COVID-19 and hypertension had ''lower'' all-cause mortality when on these medications.<ref>{{cite web |title=New Evidence Concerning Safety of ACE Inhibitors, ARBs in COVID-19 |url=https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19 |website=Pharmacy Times |accessdate=2 May 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115808/https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19/ |url-status=dead }}</ref> [[Steroids]], such as [[methylprednisolone]], are not recommended unless the disease is complicated by [[acute respiratory distress syndrome]].<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Vetter P, Eckerle I, Kaiser L | title=Covid-19: a puzzle with many missing pieces | journal=BMJ | volume=368 | pages=m627 | date=February 2020 | pmid=32075791 | doi=10.1136/bmj.m627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Novel Coronavirus—COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know |url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |website=www.ebmedicine.net |access-date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314163512/https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The [[Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy]] recommend that [[tocilizumab]] should be considered as an off-label treatment option for those with COVID-19 related [[acute respiratory distress syndrome]]. It recommends this because of its known benefit in cytokine storm caused by a [[CAR T-cell therapy|specific cancer treatment]], and that cytokine storm may be a significant contributor to mortality in severe COVID-19.<ref>{{cite web|title=ASCIA Position Statement: Specific Treatments for COVID-19|url=https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|last=Grainger|first=Suzanne|website=Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA)|language=en-gb|access-date=2020-05-02|archivedate=16 មិថុនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616150611/https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|url-status=dead}}</ref> Medications to [[thrombosis prevention|prevent blood clotting]] have been suggested for treatment,<ref name=":4" /> and anticoagulant therapy with [[low molecular weight heparin]] appears to be associated with better outcomes in severe COVID‐19 showing signs of [[coagulopathy]] (elevated [[D-dimer]]).<ref>{{cite journal|last=Tang|first=Ning|last2=Bai|first2=Huan|last3=Chen|first3=Xing|last4=Gong|first4=Jiale|last5=Li|first5=Dengju|last6=Sun|first6=Ziyong|title=Anticoagulant treatment is associated with decreased mortality in severe coronavirus disease 2019 patients with coagulopathy|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|year=2020|volume=n/a|issue=n/a|pages=1094–1099|doi=10.1111/jth.14817|pmid=32220112|issn=1538-7836|doi-access=free}}</ref> ===Protective equipment=== {{see also|COVID-19 related shortages}} [[File:DonningCDC2020.jpg|thumb|The [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] recommends four steps to putting on [[personal protective equipment]] (PPE).<ref>{{cite web |title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE) |url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf |website=CDC |access-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305173617/https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/ppe-sequence.pdf |archive-date=5 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Precautions must be taken to minimise the risk of virus transmission, especially in healthcare settings when performing procedures that can generate [[aerosol]]s, such as [[intubation]] or [[bag valve mask|hand ventilation]].<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Cheung JC, Ho LT, Cheng JV, Cham EY, Lam KN | title=Staff safety during emergency airway management for COVID-19 in Hong Kong | journal=Lancet Respiratory Medicine | date=February 2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e19 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30084-9 | doi-access=free | pmid=32105633 | pmc=7128208 }}</ref> For healthcare professionals caring for people with COVID‑19, the CDC recommends placing the person in an Airborne Infection Isolation Room (AIIR) in addition to using [[standard precautions]], contact precautions, and airborne precautions.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients-H.pdf|title=What healthcare personnel should know about caring for patients with confirmed or possible coronavirus disease 2|last=|date=12 March 2020|website=CDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=31 March 2020}}</ref> The CDC outlines the guidelines for the use of [[personal protective equipment]] (PPE) during the pandemic. The recommended gear is a [[PPE gown]], [[respirator]] or [[surgical mask|facemask]], [[eye protection]], and [[medical glove]]s.<ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=11 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> When available, respirators (instead of facemasks) are preferred.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|title=Interim Infection Prevention and Control Recommendations for Patients with Suspected or Confirmed Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) in Healthcare Settings|author=CDC|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|archive-date=4 March 2020|access-date=25 March 2020}}</ref> N95 respirators are approved for industrial settings but the FDA has authorised the masks for use under an [[Emergency Use Authorisation]] (EUA). They are designed to protect from airborne particles like dust but effectiveness against a specific biological agent is not guaranteed for off-label uses.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Frequently Asked Questions|url=https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/mcm-issues/coronavirus-disease-2019-covid-19-frehttps://oc.wikipedia.org/wiki/Malauti%C3%A1_de_coronavirus_de_2019quently-asked-questions#5e78ba94b86da|website=Food and Drug Administration}}</ref> When masks are not available, the CDC recommends using face shields or, as a last resort, [[Cloth facemask|homemade masks]].<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|title=Strategies for Optimizing the Supply of Facemasks|date=11 February 2020|publisher=CDC|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323173927/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Mechanical ventilation=== Most cases of COVID‑19 are not severe enough to require [[mechanical ventilation]] or alternatives, but a percentage of cases are.<ref name="murthy">{{cite journal | vauthors = Murthy S, Gomersall CD, Fowler RA | title = Care for Critically Ill Patients With COVID-19 | journal = JAMA | date = 11 March 2020 | volume = 323 | issue = 15 | page = 1499 | pmid = 32159735 | doi = 10.1001/jama.2020.3633 | url = https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318203852/https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 |archive-date=18 March 2020 |url-status=live| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|author=World Health Organization|date=28 January 2020|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|journal=|volume=|pages=|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226041620/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|archive-date=26 February 2020|url-status=live}}</ref> The type of respiratory support for individuals with COVID‑19 related [[respiratory failure]] is being actively studied for people in the hospital, with some evidence that [[Tracheal intubation|intubation]] can be avoided with a [[Heated humidified high-flow therapy|high flow nasal cannula]] or [[Positive airway pressure|bi-level positive airway pressure]].<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Zhao |first2=Wei |last3=Li |first3=Ji |last4=Shu |first4=Weiwei |last5=Duan |first5=Jun |title=The experience of high-flow nasal cannula in hospitalized patients with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in two hospitals of Chongqing, China |journal=Annals of Intensive Care |date=30 March 2020 |volume=10 |issue=1 |page=37 |doi=10.1186/s13613-020-00653-z|pmid=32232685 |pmc=7104710 }}</ref> Whether either of these two leads to the same benefit for people who are critically ill is not known.<ref>{{cite journal |last1=McEnery |first1=Tom |last2=Gough |first2=Ciara |last3=Costello |first3=Richard W |title=COVID-19: Respiratory support outside the intensive care unit |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=April 2020 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30176-4|pmid=32278367 |pmc=7146718 }}</ref> Some doctors prefer staying with invasive mechanical ventilation when available because this technique limits the spread of [[Airborne disease|aerosol]] particles compared to a high flow nasal cannula.<ref name="murthy"/> Severe cases are most common in older adults (those older than 60 years,<ref name="murthy"/> and especially those older than 80 years).<ref>{{cite document |last1=Ferguson |first1=N. |last2=Laydon |first2=D.|last3=Nedjati Gilani |first3=G. |last4=Imai |first4=N. |last5=Ainslie |first5=K. |last6=Baguelin |first6=M. |last7=Bhatia |first7=S. |last8=Boonyasiri|first8=A.|last9=Cucunuba Perez|first9=Zulma|last10=Cuomo-Dannenburg |first10=G. |last11=Dighe |first11=A. |date=16 March 2020 |title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID19 mortality and healthcare demand|publisher=[[Imperial College London]] |url=https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|doi=10.25561/77482|hdl=20.1000/100|doi-access=free|at=Table 1|journal=|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321133445/https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|archive-date=21 March 2020|url-status=live}}</ref> Many developed countries do not have enough [[List of countries by hospital beds|hospital beds per capita]], which limits a [[health system]]'s capacity to handle a sudden spike in the number of COVID‑19 cases severe enough to require hospitalisation.<ref name="VoxCOVID">{{cite news |last=Scott |first=Dylan |title=Coronavirus is exposing all of the weaknesses in the US health system High health care costs and low medical capacity made the US uniquely vulnerable to the coronavirus. |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |access-date=18 March 2020 |publisher=Vox |date=16 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318022237/https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |archive-date=18 March 2020 |url-status=live}}</ref> This limited capacity is a significant driver behind calls to flatten the curve.<ref name="VoxCOVID"/> One study in China found 5% were admitted to [[intensive care unit]]s, 2.3% needed mechanical support of ventilation, and 1.4% died.<ref name="Guan Ni Hu Liang p.">{{cite journal | vauthors = Guan WJ, Ni ZY, Hu Y, Liang WH, Ou CQ, He JX, Liu L, Shan H, Lei CL, Hui DS, Du B, Li LJ, Zeng G, Yuen KY, Chen RC, Tang CL, Wang T, Chen PY, Xiang J, Li SY, Wang JL, Liang ZJ, Peng YX, Wei L, Liu Y, Hu YH, Peng P, Wang JM, Liu JY, Chen Z, Li G, Zheng ZJ, Qiu SQ, Luo J, Ye CJ, Zhu SY, Zhong NS | display-authors = 6 | title = Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China | journal = The New England Journal of Medicine | date = February 2020 | volume = 382 | issue = 18 | pages = 1708–1720 | pmid = 32109013 | doi = 10.1056/nejmoa2002032 | publisher = Massachusetts Medical Society | pmc = 7092819 | doi-access = free }}</ref> In China, approximately 30% of people in hospital with COVID‑19 are eventually admitted to ICU.<ref name="CDC Interim Guidance">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|title=Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19) |last=|date=2020-04-06|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302201644/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Acute respiratory distress syndrome=== {{main|Acute respiratory distress syndrome}} [[Mechanical ventilation]] becomes more complex as [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) develops in COVID‑19 and oxygenation becomes increasingly difficult.<ref name="LancetRespMar2020" /> Ventilators capable of [[Modes of mechanical ventilation|pressure control modes]] and high [[PEEP]]<ref>{{cite journal |last1=Briel |first1=Matthias |last2=Meade |first2=Maureen |last3=Mercat |first3=Alain |last4=Brower |first4=Roy G. |last5=Talmor |first5=Daniel |last6=Walter |first6=Stephen D. |last7=Slutsky |first7=Arthur S. |last8=Pullenayegum |first8=Eleanor |last9=Zhou |first9=Qi |last10=Cook |first10=Deborah |last11=Brochard |first11=Laurent |last12=Richard |first12=Jean-Christophe M. |last13=Lamontagne |first13=François |last14=Bhatnagar |first14=Neera |last15=Stewart |first15=Thomas E. |last16=Guyatt |first16=Gordon |title=Higher vs Lower Positive End-Expiratory Pressure in Patients With Acute Lung Injury and Acute Respiratory Distress Syndrome |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-03-03_303_9/page/865 |journal=JAMA |date=3 March 2010 |volume=303 |issue=9 |pages=865–73 |doi=10.1001/jama.2010.218|pmid=20197533 |doi-access=free }}</ref> are needed to maximise oxygen delivery while minimising the risk of [[ventilator-associated lung injury]] and [[pneumothorax]].<ref name="barotrauma">{{cite book |last1=Diaz |first1=Raiko |last2=Heller |first2=Daniel |title=Barotrauma And Mechanical Ventilation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545226/ |website=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |date=2020|pmid=31424810 }}</ref> High PEEP may not be available on older ventilators.{{citation needed|date=May 2020}} {| class="wikitable" style="text-align:center; margin-right:1em;" |+ style="background:#E5AFAA;" |Options for ARDS<ref name="LancetRespMar2020">{{cite journal |last1=Matthay |first1=Michael A. |last2=Aldrich |first2=J. Matthew |last3=Gotts |first3=Jeffrey E. |title=Treatment for severe acute respiratory distress syndrome from COVID-19 |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=March 2020 |volume=8 |issue=5 |pages=433–434 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30127-2|pmid=32203709 |pmc=7118607 }}</ref> |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! Therapy ! Recommendations |- | [[Nasal cannula|High-flow nasal oxygen]] | For [[oxygen saturation|SpO₂]] <93%. May prevent the need for intubation and ventilation |- | [[Tidal volume]] | 6mL per kg and can be reduced to 4mL/kg |- | [[Plateau pressure|Plateau airway pressure]] | Keep below 30 [[Centimetre of water|cmH₂O]] if possible (high [[respiratory rate]] (35 per minute) may be required) |- | [[Positive end-expiratory pressure]] | Moderate to high levels |- | [[Prone positioning]] | For worsening oxygenation |- | [[Fluid replacement|Fluid management]] | Goal is a negative balance of 0.5–1.0[[liter|L]] per day |- | [[Antibiotics]] | For secondary bacterial infections |- | [[Glucocorticoids]] | Not recommended |} ===Experimental treatment=== {{see also|Coronavirus disease 2019#Research|label 1=§ Research}} Research into potential treatments started in January 2020,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|title=Chinese doctors using plasma therapy on coronavirus, WHO says 'very valid' approach|newspaper=Reuters|date=17 February 2020|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304173709/https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|archive-date=4 March 2020|url-status=live}}</ref> and several [[antiviral drug]]s are in clinical trials.<ref name="Reut_NIH_Moderna_3months">{{cite news | last1= Steenhuysen | first1= Julie | last2= Kelland | first2= Kate | name-list-format = vanc | title= With Wuhan virus genetic code in hand, scientists begin work on a vaccine | date= 24 January 2020 | agency= [[Reuters]] | url= https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |access-date=25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125203723/https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |archive-date= 25 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="clinicaltrialsarena">{{cite web|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|title=Coronavirus outbreak: Vaccines/drugs in the pipeline for Covid-19|last=Duddu|first=Praveen|date=19 February 2020|work=clinicaltrialsarena.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|archive-date=19 February 2020|name-list-format=vanc|access-date=7 ឧសភា 2020|archivedate=19 កុម្ភៈ 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|url-status=dead}}</ref> [[Remdesivir]] appears to be the most promising.<ref name="Sanders2020"/> Although new medications may take until 2021 to develop,<ref>{{cite journal|vauthors=Lu H|date=28 January 2020|title=Drug treatment options for the 2019-new coronavirus (2019-nCoV).|journal=Biosci Trends|volume=14|issue=1|pages=69–71|doi=10.5582/bst.2020.01020|pmid=31996494|doi-access=free}}</ref> several of the medications being tested are already approved for other uses or are already in advanced testing.<ref name="LiDeClerq" /> Antiviral medication may be tried in people with severe disease.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann" /> The WHO recommended volunteers take part in trials of the effectiveness and safety of potential treatments.<ref name="ThomReut_notreatment_20200205">{{cite news|last1=Nebehay|first1=Stephanie|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|title=WHO: 'no known effective' treatments for new coronavirus|date=5 February 2020|access-date=5 February 2020|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205155653/https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|archive-date=5 February 2020|agency=[[Thomson Reuters]]|last2=Kelland|first2=Kate|last3=Liu|first3=Roxanne|name-list-format=vanc}}</ref> The FDA has granted temporary authorisation to [[convalescent plasma]] as an experimental treatment in cases where the person's life is seriously or immediately threatened. It has not undergone the clinical studies needed to show it is safe and effective for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/08/998700/blood-plasma-taken-from-covid-19-survivors-might-help-patients-fight-it-off/|title=Blood plasma taken from covid-19 survivors might help patients fight off the disease|website=MIT Technology Review}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.wired.com/story/trials-of-plasma-from-recovered-covid-19-patients-have-begun/|title=Trials of Plasma From Recovered Covid-19 Patients Have Begun|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://social.techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered/|title=FDA now allows treatment of life-threatening COVID-19 cases using blood from patients who have recovered|website=TechCrunch|access-date=2020-04-09|archivedate=11 តុលា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|url-status=dead}}</ref> ===បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន=== {{see also|Contact tracing|Government by algorithm}} In February 2020, China launched a [[mobile app]] to deal with the disease outbreak.<ref>{{cite news |title=China launches coronavirus 'close contact' app |url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |access-date=7 March 2020 |work=BBC News |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228003957/https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |archive-date=28 February 2020 |url-status=live }}</ref> Users are asked to enter their name and ID number. The app can detect 'close contact' using surveillance data and therefore a potential risk of infection. Every user can also check the status of three other users. If a potential risk is detected, the app not only recommends self-quarantine, it also alerts local health officials.<ref>{{cite web |last1=Chen |first1=Angela | name-list-format = vanc |title=China's coronavirus app could have unintended consequences |url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/ |website=MIT Technology Review |access-date=7 March 2020 }}</ref> [[Big data]] analytics on cellphone data, [[Facial recognition system|facial recognition]] technology, [[mobile phone tracking]], and [[artificial intelligence]] are used to track infected people and people whom they contacted in South Korea, Taiwan, and Singapore.<ref>{{cite news |title=Gov in the Time of Corona |url=https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |access-date=20 March 2020 |work=GovInsider |date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320125215/https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Manancourt |first=Vincent |title=Coronavirus tests Europe's resolve on privacy |url=https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |access-date=20 March 2020 |work=POLITICO |date=10 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320105744/https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> In March 2020, the Israeli government enabled security agencies to track mobile phone data of people supposed to have coronavirus. The measure was taken to enforce quarantine and protect those who may come into contact with infected citizens.<ref>{{cite news|last=Tidy|first=Joe|url=https://www.bbc.com/news/technology-51930681|title=Coronavirus: Israel enables emergency spy powers|date=17 March 2020|work=BBC News|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318113608/https://www.bbc.com/news/technology-51930681|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> Also in March 2020, [[Deutsche Telekom]] shared aggregated phone location data with the German federal government agency, [[Robert Koch Institute]], to research and prevent the spread of the virus.<ref name="heise-handydaten">{{cite news |last=Bünte |first=Oliver |title=Corona-Krise: Deutsche Telekom liefert anonymisierte Handydaten an RKI |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |access-date=25 March 2020 |work=Heise Online |date=18 March 2020 |language=German |trans-title=Corona crisis: Deutsche Telekom delivers anonymized cell phone data to RKI |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324115410/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> Russia deployed facial recognition technology to detect quarantine breakers.<ref>{{cite news |title=Moscow deploys facial recognition technology for coronavirus quarantine |url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |access-date=20 March 2020 |work=Reuters |date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222215731/https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}</ref> Italian regional health commissioner [[Giulio Gallera]] said he has been informed by mobile phone operators that "40% of people are continuing to move around anyway".<ref>{{cite news |title=Italians scolded for flouting lockdown as death toll nears 3,000 |url=https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |access-date=20 March 2020 |work=Pittsburgh Post-Gazette |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320110555/https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> German government conducted a 48 hours weekend [[hackathon]] with more than 42.000 participants.<ref>{{cite web |title=Kreative Lösungen gesucht |url=https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |website=Startseite |language=de |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Dannewitz |first1=Juliane |title=Hackathon Germany: #WirvsVirus |url=https://www.datenschutzbeauftragter-info.de/hackathon-germany-wirvsvirus/ |work=Datenschutzbeauftragter |date=23 March 2020 |language=de-DE}}</ref> Two million people in the UK used an app developed in March 2020 by [[King's College London]] and Zoe to track people with COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite web|url=https://www.kcl.ac.uk/news/lockdown-is-working-suggests-latest-data-from-symptom-tracker-app|title=Lockdown is working, suggests latest data from symptom tracker app|last=Staff|date=2020-04-08|website=Kings College London News Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Also, the president of Estonia, [[Kersti Kaljulaid]], made a global call for creative solutions against the spread of coronavirus.<ref>{{cite news |first=Andrew |last=Whyte |title=President makes global call to combat coronavirus via hackathon |url=https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |work=ERR |date=21 March 2020 |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050421/https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> ===Psychological support=== {{see also|Mental health during the 2019–20 coronavirus pandemic}} Individuals may experience distress from quarantine, travel restrictions, side effects of treatment, or fear of the infection itself. To address these concerns, the [[National Health Commission|National Health Commission of China]] published a national guideline for psychological crisis intervention on 27 January 2020.<ref name="Xiang4Feb2020">{{cite journal | vauthors = Xiang YT, Yang Y, Li W, Zhang L, Zhang Q, Cheung T, Ng CH | display-authors = 6 | title = Timely mental health care for the 2019 novel coronavirus outbreak is urgently needed | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = 228–29 | date = March 2020 | pmid = 32032543 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30046-8 | pmc = 7128153 |doi-access=free }}</ref><ref name="Kang5Feb2020">{{cite journal | vauthors = Kang L, Li Y, Hu S, Chen M, Yang C, Yang BX, Wang Y, Hu J, Lai J, Ma X, Chen J, Guan L, Wang G, Ma H, Liu Z | display-authors = 6 | title = The mental health of medical workers in Wuhan, China dealing with the 2019 novel coronavirus | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = e14 | date = March 2020 | pmid = 32035030 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30047-X | pmc = 7129673 |doi-access=free }}</ref> ''The Lancet'' published a 14-page call for action focusing on the UK and stated conditions were such that a range of mental health issues was likely to become more common. BBC quoted Rory O'Connor in saying, "Increased social isolation, loneliness, health anxiety, stress, and an economic downturn are a perfect storm to harm people's mental health and wellbeing."<ref name="BBC, mental health impact, 16 April 2020">[https://www.bbc.com/news/health-52295894 Coronavirus: 'Profound' mental health impact prompts calls for urgent research], BBC, Philippa Roxby, April 16, 2020.</ref><ref><!-- Since this is a "call to action" and not a traditional medical article, it's perhaps best to go with a simpler WYSIWYG reference style, rather than the format style we use with traditional medical articles. -->[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanpsy/PIIS2215-0366(20)30168-1.pdf Multidisciplinary research priorities for the COVID‑19 pandemic: a call for action for mental health science], ''The Lancet'', Emily Holmes, Rory O'Connor, Hugh Perry, et al., April 15, 2020, page 1: "A fragmented research response, characterised by small-scale and localised initiatives, will not yield the clear insights necessary to guide policymakers or the public."</ref> ==Prognosis== {{Primary sources|date=March 2020}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png | alt1 = The severity of diagnosed cases in China | caption1 = The severity of diagnosed COVID-19 cases in China<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=12 March 2020 |date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319171947/https://ourworldindata.org/coronavirus |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 = COVID-CFR-by-age-CN-KR-ES-IT-latest-nolegend.svg | alt2 = Case fatality rates for COVID-19 by age by country. | caption2 = <div style="text-align: left;">Case fatality rates by age group: {{legend|#d62728|China, as of 11 February 2020<ref name="Epidemiology2020Feb17" />}} {{legend|#2ca02c|South Korea, as of 17 July 2020<ref name="KCDCReport-20200717">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367829&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(7월 17일, 정례브리핑) |language=ko|date=2020-07-17|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2020-07-17|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#ff7f0e|Spain, as of 18 May 2020<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_109_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 109. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=18 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=20 May 2020|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#1f77b4|Italy, as of 3 June 2020<ref>{{cite web|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_3-giugno-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19 – Bollettino sorveglianza integrata COVID-19|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=2020-06-10|language=it|date=2020-06-05}}</ref>}}</div> | image3 = Comorbidity and severity in covid-19 data from China CDC Weekly 2020, 2(8), pp. 113-122 (cropped).png | alt3 = Case fatality rate depending on other health problems | caption3 = Case fatality rate in China depending on other health problems. Data through 11 February 2020.<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> | image4 = Covid-19-total-confirmed-cases-vs-total-confirmed-deaths.svg | alt4 = Case fatality rate by country and number of cases | caption4 = The number of deaths vs total cases by country and approximate case fatality rate<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=6 April 2020 |date=6 April 2020}}</ref> }} The severity of COVID‑19 varies. The disease may take a mild course with few or no symptoms, resembling other common upper respiratory diseases such as the [[common cold]]. Mild cases typically recover within two weeks, while those with severe or critical diseases may take three to six weeks to recover. Among those who have died, the time from symptom onset to death has ranged from two to eight weeks.<ref name="WHOReport24Feb2020">{{cite report | title = Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) | date = 16–24 February 2020 | url = https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | publisher = [[World Health Organization]] (WHO) | access-date = 21 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200229221222/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | archive-date = 29 February 2020 | url-status = live }}</ref> Children make up a small proportion of reported cases, with about 1% of cases being under 10 years and 4% aged 10–19 years.<ref name="ECDCQA"/> They are likely to have milder symptoms and a lower chance of severe disease than adults; in those younger than 50 years the risk of death is less than 0.5%, while in those older than 70 it is more than 8%.<ref name="JAMAPedsCOVID19">{{cite journal |last1=Castagnoli |first1=R |last2=Votto |first2=M |last3=Licari |first3=A |title=Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection in Children and Adolescents A Systematic Review |journal=JAMA Pediatrics |date=April 2020 |doi=10.1001/jamapediatrics.2020.1467 |pmid=32320004 |url=https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2765169 |accessdate=22 April 2020|doi-access=free }}</ref><ref name="Lu Zhang Du Zhang p.">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Lu X, Zhang L, Du H, Zhang J, Li YY, Qu J, Zhang W, Wang Y, Bao S, Li Y, Wu C, Liu H, Liu D, Shao J, Peng X, Yang Y, Liu Z, Xiang Y, Zhang F, Silva RM, Pinkerton KE, Shen K, Xiao H, Xu S, Wong GW|date=18 March 2020|title=SARS-CoV-2 Infection in Children|journal=New England Journal of Medicine|volume=382|issue=17|pages=1663–1665|publisher=Massachusetts Medical Society|doi=10.1056/nejmc2005073|issn=0028-4793|pmid=32187458|pmc=7121177}}</ref><ref name="pediatrics_tong">{{cite journal | vauthors = Dong Y, Mo X, Hu Y, Qi X, Jiang F, Jiang Z, Tong S | journal = Pediatrics | title = Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China | date = 2020 | pages = e20200702 | url = https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | doi = 10.1542/peds.2020-0702 | pmid = 32179660 | access-date = 16 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200317223427/https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | archive-date = 17 March 2020 | url-status = live }}</ref> [[COVID-19 in pregnancy|Pregnant women]] may be at higher risk for severe infection with COVID-19 based on data from other similar viruses, like [[Severe acute respiratory syndrome|SARS]] and [[Middle East respiratory syndrome|MERS]], but data for COVID-19 is lacking.<ref>{{cite journal | vauthors = Fang L, Karakiulakis G, Roth M | title = Are patients with hypertension and diabetes mellitus at increased risk for COVID-19 infection? | journal = [[The Lancet Respiratory Medicine]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = e40 | date = March 2020 | pmid = 32171062 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30311-1 | pmc = 7118626 }}</ref><ref name="CDC 2020children">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|author=|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302064104/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> In China, children acquired infections mainly through close contact with their parents or other family members who lived in Wuhan or had traveled there.<ref name="JAMAPedsCOVID19"/> Some studies have found that the [[neutrophil to lymphocyte ratio]] (NLR) may be helpful in early screening for severe illness.<ref>{{cite journal|title=Dysregulation of immune response in patients with COVID-19 in Wuhan, China|journal=Clinical Infectious Diseases|doi=10.1093/cid/ciaa248|date=12 March 2020|last1=Tian|first1=Dai-Shi|last2=Wang|first2=Wei|last3=Shang|first3=Ke|last4=Ma|first4=Ke|last5=Xie|first5=Cuihong|last6=Tao|first6=Yu|last7=Yang|first7=Sheng|last8=Zhang|first8=Shuoqi|last9=Hu|first9=Ziwei|last10=Zhou|first10=Luoqi|last11=Qin|first11=Chuan|pmid=32161940|pmc=7108125}}</ref> Most of those who die of COVID‑19 have [[pre-existing condition|pre-existing (underlying) conditions]], including [[hypertension]], [[diabetes mellitus]], and [[cardiovascular disease]].<ref name=":8">{{cite web |url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-statement-on-the-advice-of-the-ihr-emergency-committee-on-novel-coronavirus |title=WHO Director-General's statement on the advice of the IHR Emergency Committee on Novel Coronavirus |website=[[World Health Organization]] (WHO) }}</ref> The [[Istituto Superiore di Sanità]] reported that out of 8.8% of deaths where [[medical record|medical charts]] were available for review, 97.2% of sampled patients had at least one [[comorbidity]] with the average patient having 2.7 diseases.<ref name="ISSCharacteristics">{{cite report|vauthors=Palmieri L, Andrianou X, Barbariol P, Bella A, Bellino S, Benelli E, Bertinato L, Boros S, Brambilla G, Calcagnini G, Canevelli M, Castrucci MR, Censi F, Ciervo A, Colaizzo E, D'Ancona F, Del Manso M, Donfrancesco C, Fabiani M, Filia A, Floridia M, Giuliano M, Grisetti T, Langer M, Lega I, Lo Noce C, Maiozzi P, Malchiodi Albedi F, Manno V, Martini M, Mateo Urdiales A, Mattei E, Meduri C, Meli P, Minelli G, Nebuloni M, Nisticò L, Nonis M, Onder G, Palmisano L, Petrosillo N, Pezzotti P, Pricci F, Punzo O, Puro V, Raparelli V, Rezza G, Riccardo F, Rota MC, Salerno P, Serra D, Siddu A, Stefanelli P, Tamburo De Bella M, Tiple D, Unim B, Vaianella L, Vanacore N, Vichi M, Villani ER, Brusaferro S|display-authors= 6|title=Characteristics of COVID-19 patients dying in Italy Report based on available data on April 2th, 2020|url=https://www.epicentro.iss.it/en/coronavirus/bollettino/Report-COVID-2019_2_april_2020.pdf|date=3 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=3 April 2020|url-status=live}}</ref> According to the same report, the median time between the onset of symptoms and death was ten days, with five being spent hospitalised. However, patients transferred to an ICU had a median time of seven days between hospitalisation and death.<ref name="ISSCharacteristics" /> In a study of early cases, the median time from exhibiting initial symptoms to death was 14 days, with a full range of six to 41 days.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang W, Tang J, Wei F | title = Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in Wuhan, China | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 441–47 | date = April 2020 | pmid = 31994742 |doi=10.1002/jmv.25689 | pmc = 7167192 |doi-access=free }}</ref> In a study by the [[National Health Commission]] (NHC) of China, men had a death rate of 2.8% while women had a death rate of 1.7%.<ref name="WM2020Feb26">{{cite web |title=Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |website=www.worldometers.info |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227112932/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |archive-date=27 February 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> [[Histopathology|Histopathological]] examinations of post-mortem lung samples show [[diffuse alveolar damage]] with cellular fibromyxoid [[exudate]]s in both lungs. Viral [[cytopathic effect|cytopathic]] changes were observed in the [[pneumocytes]]. The lung picture resembled [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In 11.8% of the deaths reported by the National Health Commission of China, heart damage was noted by elevated levels of [[Troponin I|troponin]] or cardiac arrest.<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p." /> According to March data from the United States, 89% of those hospitalised had preexisting conditions.<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Shikha |title=Hospitalization Rates and Characteristics of Patients Hospitalized with Laboratory-Confirmed Coronavirus Disease 2019—COVID-NET, 14 States, March 1–30, 2020 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |date=2020-04-08 |display-authors=etal |volume=69 |issue=15 |pages=458–464 |doi=10.15585/mmwr.mm6915e3 |pmid=32298251 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6915e3.htm |issn=0149-2195|doi-access=free }}</ref> The availability of medical resources and the [[socioeconomics]] of a region may also affect mortality.<ref name="Ji Ma Peppelenbosch Pan 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Ji Y, Ma Z, Peppelenbosch MP, Pan Q | title=Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability | journal=Lancet Global Health | volume= 8| date=February 2020 | issue=4 | pages=e480 | pmid=32109372 | doi=10.1016/S2214-109X(20)30068-1 | pmc=7128131 | doi-access=free }}</ref> Estimates of the mortality from the condition vary because of those regional differences,<ref name="pmid32159317">{{cite journal | vauthors = Li XQ, Cai WF, Huang LF, Chen C, Liu YF, Zhang ZB, Yuan J, Li TG, Wang M | display-authors = 6 | title = [Comparison of epidemic characteristics between SARS in2003 and COVID-19 in 2020 in Guangzhou] | language = Chinese | journal = Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi = Zhonghua Liuxingbingxue Zazhi | volume = 41 | issue = 5 | pages = 634–637 | date = March 2020 | pmid = 32159317 | doi = 10.3760/cma.j.cn112338-20200228-00209 }}</ref> but also because of [[Methodology|methodological]] difficulties. The under-counting of mild cases can cause the mortality rate to be overestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Jung SM, Akhmetzhanov AR, Hayashi K, Linton NM, Yang Y, Yuan B, Kobayashi T, Kinoshita R, Nishiura H | display-authors = 6 | title = Real-Time Estimation of the Risk of Death from Novel Coronavirus (COVID-19) Infection: Inference Using Exported Cases | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 2 | page = 523 | date = February 2020 | pmid = 32075152 | doi = 10.3390/jcm9020523 | pmc = 7074479 }}</ref> However, the fact that deaths are the result of cases contracted in the past can mean the current mortality rate is underestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Chughtai A, Malik A | title = Is Coronavirus disease (COVID-19) case fatality ratio underestimated? | journal = Global Biosecurity | date = March 2020 | volume = 1 | issue = 3 | doi = 10.31646/gbio.56 | doi-broken-date = 2020-04-26 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baud D, Qi X, Nielsen-Saines K, Musso D, Pomar L, Favre G | title = Real estimates of mortality following COVID-19 infection. | journal = The Lancet Infectious Diseases | date = March 2020 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30195-X | pmid = 32171390 | pmc = 7118515 }}</ref> Smokers were 1.4 times more likely to have severe symptoms of COVID‑19 and approximately 2.4 times more likely to require intensive care or die compared to non-smokers.<ref>{{cite journal |last1=Vardavas |first1=Constantine I. |last2=Nikitara |first2=Katerina |title=COVID-19 and smoking: A systematic review of the evidence |journal=Tobacco Induced Diseases |date=20 March 2020 |volume=18 |issue=March |page=20 |doi=10.18332/tid/119324 |pmid=32206052 |issn=1617-9625|pmc=7083240 }}</ref> Concerns have been raised about long-term [[sequela]]e of the disease. The [[Hong Kong Hospital Authority]] found a drop of 20% to 30% in lung capacity in some people who recovered from the disease, and lung scans suggested organ damage.<ref>{{cite web |last1=Cheung |first1=Elizabeth |name-list-format=vanc |title=Some recovered Covid-19 patients may have lung damage, doctors say |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |website=[[South China Morning Post]] |date=13 March 2020 |access-date=15 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315172445/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |archive-date=15 March 2020 |url-status=live }}</ref> This may also lead to [[post-intensive care syndrome]] following recovery.<ref>{{cite journal|last=Servick|first=Kelly|date=2020-04-08|title=For survivors of severe COVID-19, beating the virus is just the beginning|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning|journal=Science|doi=10.1126/science.abc1486|doi-access=free|issn=0036-8075}}</ref> {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age and country or US state |- !Age !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80-89 !90+ |- |[[COVID-19 pandemic in Canada|Canada]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/documents/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection/surv-covid19-epi-update-eng.pdf|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) DAILY EPIDEMIOLOGY UPDATE Updated: 5 May, 2020, 11:00 AM ET|date=2020-05-05|website=Public Health Agency of Canada|url-status=live|access-date=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.6}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|21.5}} |- |[[COVID-19 pandemic in mainland China|China]] as of 11 February<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|3.6}} |{{shade|align=center|8.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|14.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in Denmark|Denmark]] as of 5 May<ref name="SSIReport">{{cite report|url=https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|title=COVID-19 i Danmark: Epidemiologisk overvågningsrapport den 5. maj 2020|date=2020-05-05|publisher=[[Statens Serum Institut]]|language=Danish|access-date=2020-05-05|url-status=live|archivedate=10 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510173051/https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|deadurl=yes}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|4.4}} |{{shade|align=center|16.7}} |{{shade|align=center|26.4}} |{{shade|align=center|44.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Germany|Germany]] as of 5 May<ref>https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/2020-05-05-de.pdf{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/478220a4c454480e823b17327b2bf1d4 |title=Robert Koch-Institut: COVID-19-Dashboard |publisher=Experience.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|23.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Israel|Israel]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://t.me/MOHreport/4421?single|title=קורונה - משרד הבריאות|publisher=[[Ministry of Health (Israel)]]|date=2020-05-03|accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}}<!--used to be 0.5% until May 2nd (too bad it wasn't Easter)--> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.7}} |{{shade|align=center|22.9}} |{{shade|align=center|30.8}} |{{shade|align=center|31.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Italy|Italy]] as of 28 April<ref name="ISSReport">{{cite report|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_28-aprile-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19. Aggiornamento nazionale 28 aprile 2020|date=29 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|location=Rome|language=Italian|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|9.8}} |{{shade|align=center|24.2}} |{{shade|align=center|29.0}} |{{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Kentucky|KY state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://kygeonet.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/543ac64bc40445918cf8bc34dc40e334 |title=KDPH COVID-19 Dashboard |publisher=Kygeonet.maps.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|6.8}} |{{shade|align=center|13.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|27.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Massachusetts|MA state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.mass.gov/info-details/covid-19-response-reporting |title=COVID-19 Response Reporting |publisher=Mass.gov |date=2020-01-01 |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|4.5}} |{{shade|align=center|14.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in the Netherlands|Netherlands]] as of 25 April<ref name="RIVMReport">{{cite report|url=https://www.rivm.nl/documenten/epidemiologische-situatie-covid-19-in-nederland-25-april-2020|title=Epidemiologische situatie COVID-19 in Nederland 25 april 2020|date=25 April 2020|publisher=[[Netherlands National Institute for Public Health and the Environment|Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milie]]|location=Bilthoven|language=Dutch|access-date=25 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|7.6}} |{{shade|align=center|23.2}} |{{shade|align=center|30.0}} |{{shade|align=center|29.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Norway|Norway]] as of 5 May<ref>https://www.fhi.no/contentassets/ca5914bd0aa14e15a17f8a7d48fa306a/2020_05_05_dagsrapport-norge-covid-19.pdf{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.7}} |{{shade|align=center|8.5}} |{{shade|align=center|21.3}} |{{shade|align=center|50.4}} |- |[[COVID-19 pandemic in Portugal|Portugal]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|title=NOVO CORONAVÍRUS COVID-19 RELATÓRIO DE SITUAÇÃO|date=2020-05-05|accessdate=2020-05-05|language=pt|archivedate=5 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200505134519/https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|url-status=dead}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.5}} |colspan="2" {{shade|align=center|17.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in South Korea|South Korea]] as of 30 April<ref name="KCDCReport">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367051&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(4월 30일, 정례브리핑)|language=ko|date=30 April 2020|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|10.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Spain|Spain]] as of 5 May<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_97_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 97. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=6 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=2020-05-06|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|4.8}} |{{shade|align=center|13.9}} |{{shade|align=center|20.9}} |{{shade|align=center|21.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Sweden|Sweden]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/09f821667ce64bf7be6f9f87457ed9aa |title=FOHM Covid-19 |publisher=[[Public Health Agency of Sweden]] |date= |accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|7.4}} |{{shade|align=center|22.8}} |{{shade|align=center|32.0}} |{{shade|align=center|36.1}} |- |[[COVID-19 pandemic in Switzerland|Switzerland]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://datawrapper.dwcdn.net/IJC8v/45/|title=Todesfälle in der Schweiz nach Altersgruppen|website=datawrapper.dwcdn.net|date=2020-04-30|accessdate=2020-04-30}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|2.9}} |{{shade|align=center|10.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|25.9}} |- |[[2020 coronavirus pandemic in Washington (state)|WA state]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://www.doh.wa.gov/emergencies/coronavirus |title=2019 Novel Coronavirus Outbreak (COVID-19) |publisher=Washington State Department of Health |date=2020-05-05|accessdate=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|1.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|9.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|29.8}} |} {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age in the United States |- !Age !0–19 !20–44 !45–54 !55–64 !65–74 !75–84 !85+ |- |[[COVID-19 pandemic in the United States|United States]] as of 16 March<ref name="CDCMMWR18Mar2020">{{cite journal|author=CDC COVID-19 Response Team|title=Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—United States, February 12 – March 16, 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=69|issue=12|pages=343–346|date=18 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control]]|doi=10.15585/mmwr.mm6912e2|pmid=32214079|access-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322021219/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|archive-date=22 March 2020|url-status=live|doi-access=free}}</ref> |style="text-align:center;"|0.0 |style="text-align:center;"|0.1–0.2 |style="text-align:center;"|0.5–0.8 |style="text-align:center;"|1.4–2.6 |style="text-align:center;"|2.7–4.9 |style="text-align:center;"|4.3–10.5 |style="text-align:center;"|10.4–27.3 |- | colspan="8" |Note: The lower bound includes all cases. The upper bound excludes cases that were missing data. |} {| class="wikitable" |+Estimate of infection fatality rates and probability of severe disease course (%) by age based on cases from China<ref>{{cite journal|last=Verity|first=Robert|last2=Okell|first2=Lucy C|last3=Dorigatti|first3=Ilaria|last4=Winskill|first4=Peter|last5=Whittaker|first5=Charles|last6=Imai|first6=Natsuko|last7=Cuomo-Dannenburg|first7=Gina|last8=Thompson|first8=Hayley|last9=Walker|first9=Patrick G T|last10=Fu|first10=Han|last11=Dighe|first11=Amy|date=30 March 2020|title=Estimates of the severity of coronavirus disease 2019: a model-based analysis|journal=The Lancet Infectious Diseases|doi=10.1016/s1473-3099(20)30243-7|pmid=32240634|pmc=7158570|doi-access=free|issn=1473-3099}}</ref> |- ! !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80+ |- !Severe disease |{{shade|align=center|0.0}}<br /><small>(0.0–0.0)</small> |{{shade|align=center|0.04}}<br /><small>(0.02–0.08)</small> |{{shade|align=center|1.0}}<br /><small>(0.62–2.1)</small> |{{shade|align=center|3.4}}<br /><small>(2.0–7.0)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.7)</small> |{{shade|align=center|8.2}}<br /><small>(4.9–17)</small> |{{shade|align=center|11}}<br /><small>(7.0–24)</small> |{{shade|align=center|17}}<br /><small>(9.9–34)</small> |{{shade|align=center|18}}<br /><small>(11–38)</small> |- !Death |{{shade|align=center|0.0016}}<br /><small>(0.00016–0.025)</small> |{{shade|align=center|0.0070}}<br /><small>(0.0015–0.050)</small> |{{shade|align=center|0.031}}<br /><small>(0.014–0.092)</small> |{{shade|align=center|0.084}}<br /><small>(0.041–0.19)</small> |{{shade|align=center|0.16}}<br /><small>(0.076–0.32)</small> |{{shade|align=center|0.60}}<br /><small>(0.34–1.3)</small> |{{shade|align=center|1.9}}<br /><small>(1.1–3.9)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.4)</small> |{{shade|align=center|7.8}}<br /><small>(3.8–13)</small> |- |colspan=10| Total infection fatality rate is estimated to be 0.66% (0.39–1.3). Infection fatality rate is fatality per all infected individuals, regardless of whether they were diagnosed or had any symptoms. Numbers in parentheses are 95% [[credible interval]]s for the estimates. |} ===ភាពស៊ាំ=== It is unknown (as of April 2020) if past infection provides effective and long-term [[Immunity (medical)|immunity]] in people who recover from the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|title=BSI open letter to Government on SARS-CoV-2 outbreak response|publisher=British Society for Immunology|website=immunology.org|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|archive-date=14 March 2020|url-status=dead|archivedate=14 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response}}</ref><ref name="Immunity Passports">{{cite news |last1=Schraer |first1=Rachel |title=Coronavirus: Immunity passports 'could increase virus spread' |url=https://www.bbc.com/news/world-52425825 |accessdate=26 April 2020 |date=25 April 2020}}</ref> Some of the infected have been reported to develop [[Antibody|protective antibodies]], so [[Adaptive immune system|acquired immunity]] is presumed likely, based on the behaviour of other coronaviruses.<ref>{{cite news| url= https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html |title= Can you get coronavirus twice or does it cause immunity?|date=13 March 2020|website=The Independent|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200314211439/https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref> However, cases in which recovery from COVID‑19 was followed by positive tests for coronavirus at a later date have been reported.<ref name="SLT-202004112">{{cite news |last=Politi |first=Daniel |title=WHO Investigating Reports of Coronavirus Patients Testing Positive Again After Recovery |url=https://slate.com/news-and-politics/2020/04/who-reports-coronavirus-testing-positive-recovery.html |date=11 April 2020 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |accessdate=11 April 2020 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|title=They survived the coronavirus. Then they tested positive again. Why?|date=13 March 2020|website=Los Angeles Times|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220822/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|title=14% of Recovered Covid-19 Patients in Guangdong Tested Positive Again| publisher= Caixin Global|website= caixinglobal.com|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200303181249/https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|archive-date=3 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Omer2020">{{cite journal |last1=Omer |first1=SB |last2=Malani |first2=P |last3=del Rio |first3=C |title=The COVID-19 Pandemic in the US A Clinical Update |journal=JAMA |date= 6 April 2020 |doi=10.1001/jama.2020.5788|pmid=32250388 |doi-access=free }}</ref> These cases are believed to be lingering infection rather than reinfection,<ref name="Omer2020"/> or [[false positive]]s due to remaining RNA fragments.<ref>{{citation |url=https://www.thetimes.co.uk/article/coronavirus-patients-cant-relapse-south-korean-scientists-believe-rkm8zm7d9 |title=Coronavirus patients can't relapse, South Korean scientists believe |newspaper=The Times |author=Richard Lloyd Parry |date=30 April 2020}}</ref> Some other coronaviruses circulating in people are capable of reinfection after roughly a year.<ref>{{cite web|title=What if immunity to covid-19 doesn't last?|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/27/1000569/how-long-are-people-immune-to-covid-19/|website=MIT Technology Review|language=en|access-date=2020-05-01}}</ref><ref>{{cite web|title=Direct observation of repeated infections with endemic coronaviruses|url=http://www.columbia.edu/~jls106/galanti_shaman_ms_supp.pdf|publisher=Department of Environmental Health Sciences, Mailman School of Public Health, [[Columbia University]]|website=Columbia University in the City of New York|language=en|access-date=2020-05-02|date=April 15, 2020}}</ref> ==ប្រវត្តិ== {{main|Timeline of the 2019–20 coronavirus pandemic}} The virus is thought to be natural and has an [[zoonosis|animal origin]],<ref name="NM-20200317">{{cite journal |vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF |title=The proximal origin of SARS-CoV-2 |date=17 March 2020 |journal=[[Nature Medicine]] |volume=26 |issue=4 |pages=450–452 |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |pmid=32284615 |issn=1546-170X |pmc=7095063 }}</ref> through [[spillover infection]].<ref>{{cite web|url=https://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|name-list-format=vanc|date=12 March 2020|website=Nautilus|access-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|archive-date=15 March 2020|url-status=dead|archivedate=15 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming}}</ref> The actual origin is unknown, but the first known cases of infection happened in China. By December 2019, the spread of infection was almost entirely driven by human-to-human transmission.<ref name="Epidemiology2020Feb17">{{cite journal|vauthors=Yanping Z, et al.|collaboration=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19)—China, 2020|url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|journal=China CDC Weekly|volume=2|issue=8|pages=113–122|date=17 February 2020|publisher=[[Chinese Center for Disease Control and Prevention]]|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219142101/http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|archive-date=19 February 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45">{{cite journal | vauthors=Heymann DL, Shindo N | title=COVID-19: what is next for public health? | journal=Lancet | volume=395 | issue=10224 | date=February 2020 | pmid=32061313 | doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3 | doi-access=free | pages=542–45 }}</ref> A study of the first 41 cases of confirmed COVID‑19, published in January 2020 in ''The Lancet'', revealed the earliest date of onset of symptoms as 1{{nbsp}}December 2019.<ref name="WuMarch2020">{{cite journal|last=Wu|first=Yi-Chi|last2=Chen|first2=Ching-Sung|last3=Chan|first3=Yu-Jiun|date=March 2020|title=The outbreak of COVID-19: An overview|journal=Journal of the Chinese Medical Association|volume=83|issue=3|pages=217–220|doi=10.1097/JCMA.0000000000000270|pmid=32134861|issn=1726-4901|pmc=7153464}}</ref><ref name="Wang24Jan2020">{{cite journal |last1=Wang |first1=C. |last2=Horby |first2=P. W. |last3=Hayden |first3=F. G. |last4=Gao |first4=G. F. |title=A novel coronavirus outbreak of global health concern |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=395 |issue=10223 |pages=470–473 |date=February 2020 |pmid=31986257 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30185-9 |doi-access=free |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30185-9/abstract|pmc=7135038 }}</ref><ref name="AutoDW-67">{{cite journal |last=Cohen |first=Jon |date=January 2020 |title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally |url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.abb0611}}</ref> Official publications from the WHO reported the earliest onset of symptoms as 8{{nbsp}}December 2019.<ref>{{cite web | title=Novel Coronavirus—China | date=12 January 2020 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/en/}}</ref> Human-to-human transmission was confirmed by the WHO and Chinese authorities by 20 January 2020.<ref>{{cite news |last1=Kessler |first1=Glenn |title=Trump's false claim that the WHO said the coronavirus was 'not communicable' |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |accessdate=17 April 2020 |work=[[The Washington Post]] |date=17 April 2020 |archiveurl=https://archive.today/20200417193804/https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |archivedate=17 April 2020 |name-list-format=vanc |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China confirms human-to-human transmission of coronavirus |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/20/coronavirus-spreads-to-beijing-as-china-confirms-new-cases |accessdate=18 April 2020 |work=[[The Guardian]] |date=21 January 2020}}</ref> ==រោគរាតត្បាតវិទ្យា== {{main|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} Several measures are commonly used to quantify mortality.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|title=Principles of Epidemiology {{!}} Lesson 3—Section 3|date=18 February 2019|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228150607/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> These numbers vary by region and over time and are influenced by the volume of testing, healthcare system quality, treatment options, time since the initial outbreak, and population characteristics such as age, sex, and overall health.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |last=Ritchie |first=Hannah |last2=Roser |first2=Max |date=25 March 2020 |editor-last=Chivers |editor-first=Tom |website=[[Our World in Data]] |url-status=live |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 }}</ref> The death-to-case ratio reflects the number of deaths divided by the number of diagnosed cases within a given time interval. Based on Johns Hopkins University statistics, the global death-to-case ratio is {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}}/{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=no}}) as of {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}.{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} The number varies by region.<ref>{{cite journal |last=Lazzerini |first=Marzia |last2=Putoto |first2=Giovanni |date=18 March 2020 |title=COVID-19 in Italy: momentous decisions and many uncertainties |url=https://www.thelancet.com/journals/langlo/article/PIIS2214-109X(20)30110-8/abstract |journal=The Lancet Global Health |volume=0 |issue=5 |pages=e641–e642 |doi=10.1016/S2214-109X(20)30110-8 |issn=2214-109X |pmid=32199072|pmc=7104294 }}</ref> Other measures include the [[case fatality rate]] (CFR), which reflects the percent of diagnosed individuals who die from a disease, and the infection fatality rate (IFR), which reflects the percent of infected individuals (diagnosed and undiagnosed) who die from a disease. These statistics are not time-bound and follow a specific population from infection through case resolution. Many academics have attempted to calculate these numbers for specific populations.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |website=Our World in Data |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 |url-status=live }}</ref> Outbreaks have occurred in prisons due to crowding and an inability to enforce adequate social distancing.<ref name="Hawks2020"/> In the United States, the prisoner population is aging and many of them are at high risk for poor outcomes from COVID-19 due to high rates of coexisting heart and lung disease, and poor access to high-quality healthcare.<ref name="Hawks2020">{{cite journal |last1=Hawks |first1=L |last2=Woolhandler |first2=S |last3=McCormick |first3=D |title=COVID-19 in Prisons and Jails in the United States. |journal=JAMA Internal Medicine |date=April 2020 |doi=10.1001/jamainternmed.2020.1856 |pmid=32343355 | doi-access=free}}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-cases-covid-19-who.png| caption1 =Total confirmed cases over time | image2 =Total-deaths-covid-19-who (1).png| caption2 =Total deaths over time }} {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png| caption1 =Total confirmed cases of COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed cases of COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 =World map of total confirmed COVID-19 deaths per million people by country.svg| caption2 =Total confirmed deaths due to COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed deaths due to COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> }} ===Infection fatality rate=== [[Our World in Data]] states that as of March 25, 2020, the [[infection fatality rate]] (IFR) cannot be accurately calculated.<ref>{{cite web |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |website=Our World in Data |accessdate=23 April 2020}}</ref> In February, the World Health Organization estimated the IFR at 0.94%, with a confidence interval between 0.37 percent to 2.9 percent.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—31 |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200220-sitrep-31-covid-19.pdf |accessdate=23 April 2020 |date=20 February 2020}}</ref> The [[University of Oxford]] [[Centre for Evidence-Based Medicine]] (CEBM) estimated a global [[Case fatality rate|CFR]] of 0.72 percent and IFR of 0.1 percent to 0.36 percent.<ref name="cebm-global-cf">{{cite web|url=https://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates/|title=Global Covid-19 Case Fatality Rates|date=17 March 2020|website=[[Centre for Evidence-Based Medicine]]|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|accessdate=10 April 2020|archivedate=18 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518190820/http://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates}}</ref> According to CEBM, random antibody testing in Germany suggested an IFR of 0.37% (0.12% to 0.87%) there, but there have been concerns about false positives.<ref name="cebm-global-cf"/><ref>{{cite web|url=https://towardsdatascience.com/gangelt-a-representative-study-on-the-lethality-of-covid-19-5d877dbd6e55|title=Gangelt — A representative study on the lethality of COVID-19|last=Haake|first=Daniel|date=2020-04-24|website=Medium|access-date=2020-04-27}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/antibody-surveys-suggesting-vast-undercount-coronavirus-infections-may-be-unreliable|title=Antibody surveys suggesting vast undercount of coronavirus infections may be unreliable|last=VogelApr. 21|first=Gretchen|last2=2020|date=2020-04-21|website=Science {{!}} AAAS|access-date=2020-04-29|last3=Pm|first3=6:30}}</ref> Firm lower limits of infection fatality rates have been established in a number of locations. In [[New York City]], with a population of 8.4&nbsp;million, as of April 25, 16,673 (0.20% of the population) have died from COVID-19, and 20,800 (0.25% of the population) excess deaths have occurred, and in [[Bergamo]] province, where 0.57% of the population has died.<ref>{{cite web|url=https://medium.com/bccp-uc-berkeley/how-deadly-is-covid-19-data-science-offers-answers-from-italy-mortality-data-58abedf824cf|title=How deadly is COVID-19? Data Science offers answers from Italy mortality data.|last=Modi|first=Chirag|date=2020-04-21|website=Medium|access-date=2020-04-23}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=Chirag|last2=Boehm|first2=Vanessa|last3=Ferraro|first3=Simone|last4=Stein|first4=George|last5=Seljak|first5=Uros|date=2020-04-20|title=Total COVID-19 Mortality in Italy: Excess Mortality and Age Dependence through Time-Series Analysis|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.15.20067074v2|journal=MedRxiv|pages=2020.04.15.20067074|doi=10.1101/2020.04.15.20067074|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Wu|first=Jin|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/04/21/world/coronavirus-missing-deaths.html|title=36,000 Missing Deaths: Tracking the True Toll of the Coronavirus Crisis|date=2020-04-27|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-27|url-status=live|last2=McCann|first2=Allison|issn=0362-4331|last3=Katz|first3=Josh|last4=Peltier|first4=Elian | name-list-format = vanc}}</ref> To get a better view on the number of people infected initial antibody testing have been carried out, but there are no valid scientific reports based on any of them as of yet.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2020-04-24/is-coronavirus-worse-than-the-flu-blood-studies-say-yes-by-far|title=The Coronavirus Isn't Just the Flu, Bro|last=|first=|date=|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/science/2020/04/experts-demolish-studies-suggesting-covid-19-is-no-worse-than-flu/|title=Experts demolish studies suggesting COVID-19 is no worse than flu|last=Mole|first=Beth|date=2020-04-24|website=[[Ars Technica]]|access-date=2020-04-26}}</ref> ===ភាពខុសគ្នាប្រាំមួយយ៉ាង=== {{Main|Gendered impact of the COVID-19 pandemic}} The impact of the pandemic and its mortality rate are different for men and women.<ref name="lancet">{{cite journal |last1=Wenham |first1=Clare |last2=Smith |first2=Julia |last3=Morgan |first3=Rosemary |title=COVID-19: the gendered impacts of the outbreak |journal=The Lancet |date=14 March 2020 |volume=395 |issue=10227 |pages=846–848 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30526-2 |pmid=32151325 |pmc=7124625 |doi-access=free }}</ref> Mortality is higher in men in studies conducted in China and Italy.<ref name="chinamortality">{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Xia J, Yu T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=507–513 |date=February 2020 |pmid=32007143 |pmc=7135076 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Team |first1=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology |title=The epidemiological characteristics of an outbreak of 2019 novel coronavirus diseases (COVID-19) in China |journal=Chinese Journal of Epidemiology |date=17 February 2020 |volume=41 |issue=2 |pages=145–151 |doi=10.3760/cma.j.issn.0254-6450.2020.02.003 |pmid=32064853 |url=http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |accessdate=7 April 2020 |language=ch |issn=0254-6450 |archive-date=10 មេសា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410004232/http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name="italy">{{cite news |last1=Rabin |first1=Roni Caryn |title=In Italy, Coronavirus Takes a Higher Toll on Men |url=https://www.nytimes.com/2020/03/20/health/coronavirus-italy-men-risk.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=20 March 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> The higher risk for men appears in their 50s, and begins to taper off only at 90.<ref name = italy/> In China, the death rate was 2.8 percent for men and 1.7 percent for women.<ref name = italy/> The exact reasons for this sex-difference are not known, but genetic and behavioural factors could be a reason.<ref name="lancet"/> Sex-based immunological differences, a lower prevalence of smoking in women, and men developing co-morbid conditions such as hypertension at a younger age than women could have contributed to the higher mortality in men.<ref name = italy/> In Europe, of those infected with COVID‑19, 57% were men; of those infected with COVID‑19 who also died, 72% were men.<ref>{{cite web |title=COVID-19 weekly surveillance report |url=http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |website=www.euro.who.int |accessdate=7 April 2020 |archivedate=15 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315074508/http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |url-status=dead }}</ref> As of April 2020, the U.S. government is not tracking sex-related data of COVID‑19 infections.<ref name="nytimesus">{{cite news |last1=Gupta |first1=Alisha Haridasani |title=Does Covid-19 Hit Women and Men Differently? U.S. Isn't Keeping Track |url=https://www.nytimes.com/2020/04/03/us/coronavirus-male-female-data-bias.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=3 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> Research has shown that viral illnesses like [[Ebola virus disease|Ebola]], [[HIV]], [[influenza]], and [[SARS]] affect men and women differently.<ref name="nytimesus"/> A higher percentage of health workers, particularly nurses, are women, and they have a higher chance of being exposed to the virus.<ref>{{cite web |title=Gender equity in the health workforce: Analysis of 104 countries |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/311314/WHO-HIS-HWF-Gender-WP1-2019.1-eng.pdf |publisher=World Health Organization |accessdate=7 April 2020}}</ref> School closures, lockdowns, and reduced access to healthcare following the 2019–20 coronavirus pandemic may differentially affect the genders and possibly exaggerate existing gender disparity.<ref name="lancet"/><ref name="thinkglobalhealth">{{cite web |title=Gender and the Coronavirus Outbreak: Think Global Health |url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/gender-and-coronavirus-outbreak |website=Council on Foreign Relations |accessdate=7 April 2020 }}</ref> ===Ethnic differences=== In the U.S., a greater proportion of deaths due to COVID-19 have occurred among [[African Americans]].<ref name="AVD">{{cite journal |last1=Dorn |first1=Aaron van |last2=Cooney |first2=Rebecca E |last3=Sabin |first3=Miriam L |title=COVID-19 exacerbating inequalities in the US |journal=The Lancet |date=April 2020 |volume=395 |issue=10232 |pages=1243–1244 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30893-X|pmid=32305087 |pmc=7162639 }}</ref> Structural factors that prevent African Americans from practicing social distancing include their concentration in crowded substandard housing and "essential" occupations such as public transit employees and health-care workers. Greater prevalence of lacking [[health insurance]] and care and of underlying conditions such as [[diabetes]], [[hypertension]] and [[heart disease]] also increase their risk of death.<ref>{{cite journal |last1=Adams |first1=Mary L. |last2=Katz |first2=David L. |last3=Grandpre |first3=Joseph |title=Population-Based Estimates of Chronic Conditions Affecting Risk for Complications from Coronavirus Disease, United States |journal=Emerging Infectious Diseases |date=August 2020 |volume=26 |issue=8 |doi=10.3201/eid2608.200679|pmid=32324118 }}</ref> Similar issues affect [[Indigenous peoples of the Americas|Native American]] and [[Latino]] communities.<ref name="AVD" /> Leaders have called for efforts to research and address the disparities.<ref>{{cite journal |last1=Laurencin |first1=Cato T. |last2=McClinton |first2=Aneesah |title=The COVID-19 Pandemic: a Call to Action to Identify and Address Racial and Ethnic Disparities |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |date=18 April 2020 |doi=10.1007/s40615-020-00756-0|pmid=32306369 }}</ref> ===Existing respiratory problems=== When someone with existing respiratory problems is infected with COVID-19, they are at greater risk for severe symptoms.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/need-extra-precautions/groups-at-higher-risk.html|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2020-05-04}}</ref> COVID-19 also poses a greater risk to people who misuse opioids and methamphetamines, insofar as their drug use may have caused lung damage.<ref>{{cite web|title=People who use drugs are more vulnerable to coronavirus. Here's what clinics are doing to help.|url=https://www.theadvocate.com/baton_rouge/news/coronavirus/article_f80cf77e-84fa-11ea-88d5-2b37dc9dd966.html|last=DeRobertis|first=Jacqueline|date=3 May 2020|website=The Advocate (Louisiana)|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=4 May 2020}}</ref> ==សង្គម និង វប្បធម៌== ===ឈ្មោះ=== During the initial outbreak in Wuhan, China, the virus and disease were commonly referred to as "coronavirus" and "Wuhan coronavirus",<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/24/799208865/a-second-u-s-case-of-wuhan-coronavirus-is-confirmed|title=2nd U.S. Case Of Wuhan Coronavirus Confirmed|website=NPR.org|access-date=2020-04-04}}</ref><ref>{{cite news|last=Jr|first=Donald G. McNeil|url=https://www.nytimes.com/2020/02/02/health/coronavirus-pandemic-china.html|title=Wuhan Coronavirus Looks Increasingly Like a Pandemic, Experts Say|date=2020-02-02|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-04|issn=0362-4331 | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/02/05/asia/wuhan-coronavirus-update-death-toll-spike-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus deaths spike again as outbreak shows no signs of slowing|last=Griffiths|first=James|website=CNN|access-date=2020-04-04}}</ref> with the disease sometimes called "Wuhan pneumonia".<ref>{{cite journal |last1=Jiang |first1=Shibo |last2=Xia |first2=Shuai |last3=Ying |first3=Tianlei |last4=Lu |first4=Lu |title=A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome |journal=Cellular & Molecular Immunology |date=February 2020 | volume=17 | issue=554 |page=554 |doi=10.1038/s41423-020-0372-4 |pmid=32024976 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY |title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=514–523 |date=February 2020 |pmid=31986261 |pmc=7159286 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9 | doi-access=free }}</ref> In the past, many diseases have been named after geographical locations, such as the [[Spanish flu]],<ref>{{cite journal |last1=Shablovsky |first1=Suzanne |title=The legacy of the Spanish flu |journal=Science |date=22 September 2017 |volume=357 |issue=6357 |page=1245 |doi=10.1126/science.aao4093 |bibcode=2017Sci...357.1245S |url=https://science.sciencemag.org/content/357/6357/1245 |issn=0036-8075}}</ref> [[Middle East Respiratory Syndrome]], and [[Zika virus]].<ref name="Nature Stop">{{cite news |title=Stop the coronavirus stigma now |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-01009-0 |accessdate=16 April 2020 |work=Nature |date=7 April 2020 |page=165 |doi=10.1038/d41586-020-01009-0}}</ref> In January 2020, the [[World Health Organization|World Health Organisation]] recommended 2019-nCov<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV) SITUATION REPORT—1|last=|first=|date=21 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> and 2019-nCoV acute respiratory disease<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report—10|last=|first=|date=30 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> as interim names for the virus and disease per 2015 guidance and international guidelines against using geographical locations (e.g. Wuhan, China), animal species or groups of people in disease and virus names to prevent [[social stigma]].<ref>{{cite news |title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO |url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |access-date=11 February 2020 |publisher=TODAYonline |name-list-format=vanc |archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |archive-date=21 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="veconomist">{{cite news|author= |title= The coronavirus spreads racism against—and among—ethnic Chinese|url= https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|work= [[The Economist]]|date= 17 February 2020|access-date= 17 February 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date= 17 February 2020|url-status= live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/163636/WHO_HSE_FOS_15.1_eng.pdf|title=World Health Organization Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases|last=|first=|date=May 2015|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> The official names COVID‑19 and SARS-CoV-2 were issued by the WHO on 11 February 2020.<ref name="WHO-naming">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> WHO chief [[Tedros Adhanom]] Ghebreyesus explained: CO for ''corona'', VI for ''virus'', D{{nbsp}}for ''disease'' and 19 for when the outbreak was first identified (31 December 20''19'').<ref>{{cite news |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK—eighth update |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-eighth-update-8-april-2020.pdf |access-date=19 April 2020 |publisher=ecdc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314223709/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/RRA-sixth-update-Outbreak-of-novel-coronavirus-disease-2019-COVID-19.pdf |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The WHO additionally uses "the COVID‑19 virus" and "the virus responsible for COVID‑19" in public communications.<ref name="WHO-naming" /> Both the disease and virus are commonly referred to as "coronavirus" in the media and public discourse. ===Misinformation=== {{main|Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic}} After the initial [[COVID-19 pandemic|outbreak]] of COVID‑19, conspiracy theories, [[misinformation]] and [[disinformation]] emerged regarding the origin, scale, prevention, treatment and other aspects of the disease and rapidly spread online.<ref name="bbc_misinfo">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |title=China coronavirus: Misinformation spreads online about origin and scale |date=30 January 2020 |work=[[BBC News]] |access-date=10 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200204163412/https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |archive-date=4 February 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="GUAR">{{cite newspaper | url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | title=Bat soup, dodgy cures and 'diseasology': the spread of coronavirus misinformation | date=January 31, 2020 | access-date=February 3, 2020 | first=Josh | last=Taylor | newspaper=[[The Guardian]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200202141231/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | archive-date=February 2, 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="RunningList">{{cite web |url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |title=Here's A Running List Of Disinformation Spreading About The Coronavirus |website=Buzzfeed News |access-date=February 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206212717/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |archive-date=February 6, 2020 |url-status=live }}</ref> ===Decreased emergency room use=== In Austria, 39% fewer persons sought help for cardiac symptoms in the month of March. A study estimated that there were 110 incidents of preventable cardiac death as compared to 86 confirmed deaths from Coronavirus as of March 29.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Metzler | first1= Bernhard | last2=Siostrzonek |first2= Peter | last3= Binder |first3= Ronald | title=Decline of acute coronary syndrome admissions in Austria since the outbreak of COVID-19: the pandemic response causes cardiac collateral damage |journal= European Heart Journal |date= 16 April 2020 |doi=10.1093/eurheartj/ehaa314|pmid=32297932 |pmc=7184486 }}</ref> A preliminary study in the U.S. found 38% under-utilization of cardiac care units as compared to normal.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Garcia | first1=Santiago | last2=Albaghdadi |first2=Mazen | last3=Meraj|first3=Perwaiz | title=PRE-PRINT: Reduction in ST-Segment Elevation Cardiac Catheterization Laboratory Activations in the United States during COVID-19 Pandemic |journal=Journal of the American College of Cardiology (JACC) |date= April 2020 |doi=10.1016/j.jacc.2020.04.011|pmid=32283124 |pmc=7151384 }}</ref> The head of cardiology at the University of Arizona has stated, "My worry is some of these people are dying at home because they're too scared to go to the hospital."<ref name="StatApril23">[https://www.statnews.com/2020/04/23/coronavirus-phobia-keeping-heart-patients-away-from-er/ 'Where are all our patients?': Covid phobia is keeping people with serious heart symptoms away from ERs], ''Stat News'', Usha Lee McFarling, April 23, 2020.</ref> There is also concern that persons with symptoms of stroke and appendicitis are delaying seeking help.<ref name=StatApril23/><ref>See also . . [https://www.nytimes.com/2020/04/25/health/coronavirus-heart-stroke.html Amid the Coronavirus Crisis, Heart and Stroke Patients Go Missing], ''New York Times'', Gina Kolata, April 25, 2020.</ref> ==សត្វផ្សេងៗ== Humans appear to be capable of spreading the virus to some other animals. A domestic [[cat]] in [[Liège]], Belgium, tested positive after it started showing symptoms (diarrhoea, vomiting, shortness of breath) a week later than its owner, who was also positive.<ref>{{cite web|url=https://www.brusselstimes.com/all-news/belgium-all-news/103003/coronavirus-belgian-woman-infected-her-cat/ |title=Coronavirus: Belgian cat infected by owner |publisher=Brusselstimes.com |date=2020-03-27 |accessdate=2020-04-12}}</ref> [[Tiger]]s at the [[Bronx Zoo]] in New York, United States, tested positive for the virus and showed symptoms of COVID‑19, including a dry cough and loss of appetite.<ref>{{cite news |last=Goldstein |first=Joseph |title=Bronx Zoo Tiger Is Sick With the Coronavirus |url=https://www.nytimes.com/2020/04/06/nyregion/bronx-zoo-tiger-coronavirus.html |website=[[The New York Times]] |date=6 April 2020 |access-date=9 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> [[Mink]]s at two farms in the Netherlands also tested positive for COVID-19.<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/mink-netherlands-coronavirus-farm |title=Coronavirus hits Netherlands farm animals as minks test positive for virus |publisher=Fox News |date= 26 April 2020|accessdate=2020-04-27}}</ref> A study on domesticated animals inoculated with the virus found that [[cat]]s and [[ferret]]s appear to be "highly susceptible" to the disease, while [[dog]]s appear to be less susceptible, with lower levels of viral replication. The study failed to find evidence of viral replication in [[domestic pig|pigs]], [[domestic duck|ducks]], and [[chicken]]s.<ref>{{cite journal |last1=Shi |first1=Jianzhong |last2=Wen |first2=Zhiyuan |last3=Zhong |first3=Gongxun |title=Susceptibility of ferrets, cats, dogs, and other domesticated animals to SARS–coronavirus 2 |url=https://science.sciencemag.org/content/early/2020/04/07/science.abb7015 |journal=Science |date=8 April 2020 |pages=eabb7015 |doi=10.1126/science.abb7015 |doi-access=free |pmid=32269068 |pmc=7164390 |access-date=9 April 2020}}</ref> ==ការស្រាវជ្រាវ== {{Main|COVID-19 drug development}} No medication or vaccine is approved to treat the disease.<ref name="LiDeClerq">{{cite journal | vauthors = Li G, De Clercq E | title = Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 19 | issue = 3 | pages = 149–150 | date = March 2020 | pmid = 32127666 | doi = 10.1038/d41573-020-00016-0 | doi-access = free }}</ref> International research on vaccines and medicines in COVID‑19 is underway by government organisations, academic groups, and industry researchers.<ref name="dhama">{{cite journal | vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W | display-authors=6 | title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics | journal=Human Vaccines and Immunotherapeutics| date=March 2020 | issn=2164-5515 | pmid=32186952 | doi=10.1080/21645515.2020.1735227 | pages=1–7 | pmc=7103671 |doi-access=free}}</ref><ref name="zhang2020">{{cite journal | vauthors=Zhang L, Liu Y | title=Potential interventions for novel coronavirus in China: A systematic review | journal=Journal of Medical Virology | volume=92 | issue=5 | date=March 2020 | issn=0146-6615 | doi=10.1002/jmv.25707 | pages=479–90 | pmid=32052466 | pmc=7166986 }}</ref> In March, the [[World Health Organisation]] initiated the "[[Solidarity Trial|SOLIDARITY Trial]]" to assess the treatment effects of four existing antiviral compounds with the most promise of efficacy.<ref name="kai">{{cite journal|last1=Kupferschmidt|first1=Kai|last2=Cohen|first2=Jon| title=WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments |journal=Science Magazine | date=22 March 2020 | url=https://www.sciencemag.org/news/2020/03/who-launches-global-megatrial-four-most-promising-coronavirus-treatments | access-date=27 March 2020|doi=10.1126/science.abb8497}}</ref> There has been a great deal of COVID-19 research, involving accelerated research processes and publishing shortcuts to meet the global demand. To minimise the impact of [[Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic|misinformation]], medical professionals and the public are advised to expect rapid changes to available information, and to be attentive to [[Retractions in academic publishing|retractions]] and other updates.<ref>{{cite web|url=https://rise.articulate.com/share/soW5Pvyk3T4Ib-P4A7gS6AFqyOxsB2Eo#/|title=Navigating the COVID-19 Evidence Landscape|last=Bradley-Ridout|first=Glyneva|last2=Fuller|first2=Kaitlin|date=9 Apr 2020|website=|publisher=University of Toronto Libraries - Gerstein Science Information Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|last3=Gray|first3=Mikaela|last4=Nekolaichuk|first4=Erica}}</ref> ===វ៉ាក់សាំង=== {{main|វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩}} There is no available vaccine, but various agencies are actively developing vaccine candidates. Previous work on [[SARS-CoV]] is being used because both SARS-CoV and SARS-CoV-2 use the ACE2 receptor to enter human cells.<ref>{{cite book | vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R | chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) | title=StatPearls [Internet] | chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/ |date=March 2020 | publisher=StatPearls |pmid= 32150360 | id=Bookshelf ID: NBK554776 }}</ref> Three vaccination strategies are being investigated. First, researchers aim to build a whole virus vaccine. The use of such a virus, be it [[inactivated vaccine|inactive]] or dead, aims to elicit a prompt [[immune response]] of the human body to a new infection with COVID‑19. A second strategy, subunit vaccines, aims to create a vaccine that sensitises the immune system to certain subunits of the virus. In the case of SARS-CoV-2, such research focuses on the S-spike protein that helps the virus intrude the [[ACE2 enzyme]] receptor. A third strategy is that of the nucleic acid vaccines ([[DNA vaccination|DNA]] or [[RNA vaccines]], a novel technique for creating a vaccination). Experimental vaccines from any of these strategies would have to be tested for safety and efficacy.<ref name="Chen Strych Hotez Bottazzi p.">{{cite journal | vauthors = Chen WH, Strych U, Hotez PJ, Bottazzi ME | title=The SARS-CoV-2 Vaccine Pipeline: an Overview | journal=Current Tropical Medicine Reports | date=3 March 2020 | pages=1–4 |doi=10.1007/s40475-020-00201-6 |doi-access=free | pmid=32219057 | pmc=7094941 | name-list-format = vanc}}</ref> On 16 March 2020, the first clinical trial of a vaccine started with four volunteers in [[Seattle]], United States. The vaccine contains a harmless genetic code copied from the virus that causes the disease.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Michelle |name-list-format=vanc |url=https://www.bbc.com/news/health-51906604 |title=Coronavirus: US volunteers test first vaccine |date=17 March 2020 |work=BBC News |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317034657/https://www.bbc.com/news/health-51906604 |archive-date=17 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Antibody-dependent enhancement]] has been suggested as a potential challenge for vaccine development for SARS-COV-2, but this is controversial.<ref name="PNAS2020">{{cite journal |last1=Peeples |first1=Lynn |title=News Feature: Avoiding pitfalls in the pursuit of a COVID-19 vaccine |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |year=2020 |volume=117 |issue=15 |pages=8218–8221 |publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.2005456117 |pmid=32229574 |pmc=7165470 }}</ref> ===Medications=== {{Main|COVID-19 drug repurposing research}} At least 29 phase II–IV efficacy trials in COVID‑19 were concluded in March 2020 or scheduled to provide results in April from hospitals in China.<ref name="milken">{{cite web |title=COVID-19 treatment and vaccine tracker |url=https://milkeninstitute.org/sites/default/files/2020-04/Covid19%20Tracker%20NEW4-21-20-2.pdf |publisher=Milken Institute |access-date=21 April 2020 |date=21 April 2020 |lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker }}</ref><ref name="koch">{{cite web |author1=Selina Koch |author2=Winnie Pong |title=First up for COVID-19: nearly 30 clinical readouts before end of April |url=https://www.biocentury.com/article/304658 |publisher=BioCentury Inc. |access-date=1 April 2020 |date=13 March 2020}}</ref> There are more than 300 active clinical trials underway as of April 2020.<ref name="Sanders2020"/> Seven trials were evaluating already approved treatments, including four studies on hydroxychloroquine or chloroquine.<ref name=koch/> Repurposed [[antiviral drug]]s make up most of the Chinese research, with nine phase III trials on remdesivir across several countries due to report by the end of April.<ref name=milken/><ref name=koch/> Other candidates in trials include [[vasodilator]]s, [[corticosteroid]]s, [[immunotherapy|immune therapies]], [[lipoic acid]], [[bevacizumab]], and [[recombinant DNA|recombinant]] [[angiotensin-converting enzyme 2]].<ref name=koch/> The COVID‑19 Clinical Research Coalition has goals to 1) facilitate rapid reviews of clinical trial proposals by [[ethics committee]]s and national regulatory agencies, 2) fast-track approvals for the candidate therapeutic compounds, 3) ensure standardised and rapid analysis of emerging efficacy and safety data and 4) facilitate sharing of clinical trial outcomes before publication.<ref name="coalition">{{cite journal | title=Global coalition to accelerate COVID-19 clinical research in resource-limited settings | journal=The Lancet |author=COVID-19 Clinical Research Coalition| year=2020 | volume=395 | issue=10233 | pages=1322–1325 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)30798-4 | pmid=32247324 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30798-4/fulltext#articleInformation| doi-access=free }}</ref><ref name="maguire">{{cite journal | last=Maguire | first=Brittany J. | last2=Guérin | first2=Philippe J. | title=A living systematic review protocol for COVID-19 clinical trial registrations | journal=Wellcome Open Research | volume=5 | date=2 April 2020 | issn=2398-502X | doi=10.12688/wellcomeopenres.15821.1 | page=60| pmid=32292826 | pmc=7141164 }}</ref> Several existing medications are being evaluated for the treatment of COVID‑19,<ref name="LiDeClerq" /> including [[remdesivir]], [[chloroquine]], [[hydroxychloroquine]], [[lopinavir/ritonavir]], and lopinavir/ritonavir combined with [[Interferon-beta|interferon beta]].<ref name=kai/><ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|title=UN health chief announces global 'solidarity trial' to jumpstart search for COVID-19 treatment|date=18 March 2020|website=UN News|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|archive-date=23 March 2020|url-status=dead|archivedate=23 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722}}</ref> There is tentative evidence for efficacy by remdesivir, as of March 2020.<ref>{{cite journal|vauthors=Ko WC, Rolain JM, Lee NY, Chen PL, Huang CT, Lee PI, Hsueh PR|date=March 2020|title=Arguments in favor of remdesivir for treating SARS-CoV-2 infections|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=4|page=105933|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105933|pmid=32147516|pmc=7135364|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web | last=Feuerstein | first=Adam | last2=Garde | first2=Damian | last3=Robbins | first3=Rebecca | title=Gilead data suggests coronavirus patients are responding to treatment | website=STAT | date=16 April 2020 | url=https://www.statnews.com/2020/04/16/early-peek-at-data-on-gilead-coronavirus-drug-suggests-patients-are-responding-to-treatment/ | access-date=16 April 2020 | name-list-format = vanc }}</ref> Clinical improvement was observed in patients treated with [[Expanded access|compassionate-use]] remdesivir.<ref>{{cite journal |vauthors=Grein J, Ohmagari N, Shin D, Diaz G, Asperges E, Castagna A, Feldt T, Green G, Green ML, Lescure FX, Nicastri E, Oda R, Yo K, Quiros-Roldan E, Studemeister A, Redinski J, Ahmed S, Bernett J, Chelliah D, Chen D, Chihara S, Cohen SH, Cunningham J, D'Arminio Monforte A, Ismail S, Kato H, Lapadula G, L'Her E, Maeno T, Majumder S, Massari M, Mora-Rillo M, Mutoh Y, Nguyen D, Verweij E, Zoufaly A, Osinusi AO, DeZure A, Zhao Y, Zhong L, Chokkalingam A, Elboudwarej E, Telep L, Timbs L, Henne I, Sellers S, Cao H, Tan SK, Winterbourne L, Desai P, Mera R, Gaggar A, Myers RP, Brainard DM, Childs R, Flanigan T | display-authors=6 |title=Compassionate Use of Remdesivir for Patients with Severe Covid-19 |journal=N. Engl. J. Med. |volume= |issue= |pages= |date=April 2020 |pmid=32275812 |doi=10.1056/NEJMoa2007016 |url=|pmc=7169476 }}</ref> Remdesivir inhibits SARS-CoV-2 ''[[in vitro]]''.<ref name="pmid32020029">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Wang M, Cao R, Zhang L, Yang X, Liu J, Xu M, Shi Z, Hu Z, Zhong W, Xiao G|date=February 2020 |title= Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro|journal=Cell Research |volume= 30| issue= 3|pages=269–71|doi=10.1038/s41422-020-0282-0|pmc=7054408|pmid=32020029|doi-access=free|name-list-format=vanc}}</ref> [[Phase III|Phase{{nbsp}}III clinical trial]]s are underway in the U.S., China, and Italy.<ref name="LiDeClerq" /><ref name=milken/><ref>{{cite journal |last1=Beeching |first1=Nicholas J. |last2=Fletcher |first2=Tom E. |last3=Fowler |first3=Robert |name-list-format=vanc |date=2020 |title=BMJ Best Practices: COVID-19 |url= https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |url-status=live |journal=BMJ |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222170544/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |archive-date=22 February 2020 }}</ref> In 2020, a trial found that lopinavir/ritonavir was ineffective in the treatment of severe illness.<ref>{{cite journal | vauthors = Cao B, Wang Y, Wen D, Liu W, Wang J, Fan G, Ruan L, Song B, Cai Y, Wei M, Li X, Xia J, Chen N, Xiang J, Yu T, Bai T, Xie X, Zhang L, Li C, Yuan Y, Chen H, Li H, Huang H, Tu S, Gong F, Liu Y, Wei Y, Dong C, Zhou F, Gu X, Xu J, Liu Z, Zhang Y, Li H, Shang L, Wang K, Li K, Zhou X, Dong X, Qu Z, Lu S, Hu X, Ruan S, Luo S, Wu J, Peng L, Cheng F, Pan L, Zou J, Jia C, Wang J, Liu X, Wang S, Wu X, Ge Q, He J, Zhan H, Qiu F, Guo L, Huang C, Jaki T, Hayden FG, Horby PW, Zhang D, Wang C | display-authors = 6 | title = A Trial of Lopinavir-Ritonavir in Adults Hospitalized with Severe Covid-19 | journal = New England Journal of Medicine | date = March 2020 | pmid = 32187464 | doi = 10.1056/NEJMoa2001282 | pmc = 7121492 }}</ref> [[Nitazoxanide]] has been recommended for further ''[[in vivo]]'' study after demonstrating low concentration inhibition of SARS-CoV-2.<ref name="pmid32020029" /> There are mixed results as of 3 April 2020 as to the effectiveness of [[hydroxychloroquine]] as a treatment for COVID‑19, with some studies showing little or no improvement.<ref>{{cite news |last1=Seley-Radtke |first1=Katherine |title=Professor of Chemistry and Biochemistry and President-Elect of the International Society for Antiviral Research, University of Maryland, Baltimore County |url=https://theconversation.com/a-small-trial-finds-that-hydroxychloroquine-is-not-effective-for-treating-coronavirus-135484 |access-date=5 April 2020 |publisher=The Conversation |date=3 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last=Molina|first=Jean Michel|last2=Delaugerre|first2=Constance|last3=Goff|first3=Jerome Le|last4=Mela-Lima|first4=Breno|last5=Ponscarme|first5=Diane|last6=Goldwirt|first6=Lauriane|last7=de Castro|first7=Nathalie|date=March 2020|title=No Evidence of Rapid Antiviral Clearance or Clinical Benefit with the Combination of Hydroxychloroquine and Azithromycin in Patients with Severe COVID-19 Infection|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0399077X20300858|journal=Médecine et Maladies Infectieuses|language=fr|pages=S0399077X20300858|doi=10.1016/j.medmal.2020.03.006|pmid=32240719|pmc=7195369}}</ref> The studies of chloroquine and hydroxychloroquine with or without [[azithromycin]] have major limitations that have prevented the medical community from embracing these therapies without further study.<ref name="Sanders2020"/> [[Oseltamivir]] does not inhibit SARS-CoV-2 ''in vitro'' and has no known role in COVID‑19 treatment.<ref name="Sanders2020"/> ===Anti-cytokine storm=== [[Cytokine release syndrome]] (CRS) can be a complication in the later stages of severe COVID‑19. There is preliminary evidence that [[hydroxychloroquine]] may have anti-cytokine storm properties.<ref name="pmid32150618">{{cite journal |vauthors=Yao X, Ye F, Zhang M, Cui C, Huang B, Niu P, Liu X, Zhao L, Dong E, Song C, Zhan S, Lu R, Li H, Tan W, Liu D |title=In Vitro Antiviral Activity and Projection of Optimized Dosing Design of Hydroxychloroquine for the Treatment of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) |journal=Clin. Infect. Dis. |volume= |issue= |pages= |date=March 2020 |pmid=32150618 |doi=10.1093/cid/ciaa237 |pmc=7108130 }}</ref> [[Tocilizumab]] has been included in treatment guidelines by China's [[National Health Commission]] after a small study was completed.<ref name="tocil-1">{{cite news|last1=Liu|first1=Roxanne|last2=Miller|first2=Josh|name-list-format=vanc|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|title=China approves use of Roche drug in battle against coronavirus complications|date=3 March 2020|work=[[Reuters]]|access-date=14 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312204625/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-2">{{cite document |date=5 March 2020 |title=Effective Treatment of Severe COVID-19 Patients with Tocilizumab |url=http://chinaxiv.org/abs/202003.00026 |publisher=ChinaXiv.org |doi=10.12074/202003.00026|doi-broken-date=2020-04-26 |access-date=14 March 2020|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319022047/http://chinaxiv.org/abs/202003.00026|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref> It is undergoing a [[Phase IIb|phase{{nbsp}}2]] non-randomised trial at the national level in Italy after showing positive results in people with severe disease.<ref>{{cite web |last1=Ovadia |first1=Daniela |last2=Agenzia |first2=Zoe |title=COVID-19—Italy launches an independent trial on tocilizumab |url=https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |website=Univadis from Medscape |publisher=Aptus Health |accessdate=22 April 2020 |archivedate=14 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814211414/https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Tocilizumab in COVID-19 Pneumonia (TOCIVID-19) (TOCIVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04317092 |website=www.clinicaltrials.gov |publisher=National Library of Medicine |accessdate=22 April 2020}}</ref> Combined with a [[Ferritin|serum ferritin blood test]] to identify [[Cytokine release syndrome|cytokine storms]], it is meant to counter such developments, which are thought to be the cause of death in some affected people.<ref name="tocil-5">{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|title=How doctors can potentially significantly reduce the number of deaths from Covid-19|publisher=[[Vox (website)|Vox]]|access-date=14 March 2020|date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319155218/https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-6">{{cite journal | vauthors = Ruan Q, Yang K, Wang W, Jiang L, Song J | title = Clinical predictors of mortality due to COVID-19 based on an analysis of data of 150 patients from Wuhan, China | journal = Intensive Care Medicine | date = March 2020 | pmid = 32125452 | doi = 10.1007/s00134-020-05991-x | pmc = 7080116 }}</ref><ref name="tocil-8">{{cite journal |vauthors=Mehta P, McAuley DF, Brown M, Sanchez E, Tattersall RS, Manson JJ |title=COVID-19: consider cytokine storm syndromes and immunosuppression |journal=Lancet |volume=395 |issue=10229 |pages=1033–1034 |date=March 2020 |pmid=32192578 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30628-0 |doi-access=free }}</ref> The [[Interleukin 6|interleukin-6]] [[receptor antagonist]] was approved by the [[Food and Drug Administration|FDA]] to undergo a phase III clinical trial assessing the medication's impact on COVID‑19 based on retrospective case studies for the treatment of steroid-refractory cytokine release syndrome induced by a different cause, [[Chimeric antigen receptor T cell|CAR T cell]] [[Gene therapy|therapy]], in 2017.<ref name="CancerNetworkTocilizumabTrial">{{cite web |last1=Slater |first1=Hannah |title=FDA Approves Phase III Clinical Trial of Tocilizumab for COVID-19 Pneumonia |url=https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |website=www.cancernetwork.com |date=26 March 2020 |publisher=Cancer Network |accessdate=22 April 2020 |archivedate=17 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617025935/https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |url-status=dead }}</ref> To date, there is no randomised, controlled evidence that tocilizumab is an efficacious treatment for CRS. Prophylactic tocilizumab has been shown to increase serum IL-6 levels by saturating the IL-6R, driving IL-6 across the [[blood-brain barrier]], and exacerbating neurotoxicity while having no impact on the incidence of CRS.<ref>{{cite journal | vauthors = Locke FL, Neelapu SS, Bartlett NL, Lekakis LJ, Jacobson CA, Braunschweig I, Oluwole OO, Siddiqi T, Lin Y, Timmerman JM, Reagan PM, Bot A, Rossi JM, Sherman M, Navale L, Jiang Y, Aycock JS, Elias M, Wiezorek JS, Go WY, Miklos DB | display-authors = 6 | title = Preliminary Results of Prophylactic Tocilizumab after Axicabtageneciloleucel (axi-cel; KTE-C19) Treatment for Patients with Refractory,Aggressive Non-Hodgkin Lymphoma (NHL) | journal = Blood | date = 2017 | volume = 130 | issue = Supplement 1 | page = 1547 | doi = 10.1182/blood.V130.Suppl_1.1547.1547 | doi-broken-date = 2020-04-11 | url = https://ashpublications.org/blood/article/130/Supplement%201/1547/79746}}</ref> [[Lenzilumab]], an anti-GM-CSF [[monoclonal antibody]], is protective in murine models for CAR T cell-induced CRS and neurotoxicity and is a viable therapeutic option due to the observed increase of pathogenic GM-CSF secreting T-cells in hospitalised patients with COVID‑19.<ref>{{cite journal | vauthors = Sterner RM, Sakemura R, Cox MJ, Yang N, Khadka RH, Forsman CL, Hansen MJ, Jin F, Ayasoufi K, Hefazi M, Schick KJ, Walters DK, Ahmed O, Chappell D, Sahmoud T, Durrant C, Nevala WK, Patnaik MM, Pease LR, Hedin KE, Kay NE, Johnson AJ, Kenderian SS | display-authors = 6 | title = GM-CSF inhibition reduces cytokine release syndrome and neuroinflammation but enhances CAR-T cell function in xenografts. | journal = Blood. | date = 2019 | pmid = 30463995 | doi = 10.1182/blood-2018-10-881722 | volume = 133 | issue = 7 | pmc = 6376281 | pages = 697–709}}</ref> The [[Feinstein Institute for Medical Research|Feinstein Institute]] of [[Northwell Health]] announced in March a study on "a human antibody that may prevent the activity" of IL-6.<ref>{{cite news|url=https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|title=Northwell Health Initiates Clinical Trials of 2 COVID-19 Drugs|date=21 March 2020|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323081238/https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Passive antibodies=== Transferring purified and concentrated [[Immunoglobulin therapy|antibodies]] produced by the [[immune system]]s of those who have recovered from COVID‑19 to people who need them is being investigated as a non-vaccine method of [[Passive immunity|passive immunisation]].<ref name="pmid-32167489">{{cite journal | vauthors = Casadevall A, Pirofski LA | title = The convalescent sera option for containing COVID-19 | journal = The Journal of Clinical Investigation | date = March 2020 | volume = 130 | issue = 4 | pages = 1545–1548 | pmid = 32167489 | doi = 10.1172/JCI138003 | pmc = 7108922 }}</ref> This strategy was tried for SARS with inconclusive results.<ref name="pmid-32167489" /> [[Neutralisation (immunology)|Viral neutralisation]] is the anticipated [[mechanism of action]] by which passive antibody therapy can mediate defence against SARS-CoV-2. Other mechanisms, however, such as [[antibody-dependent cellular cytotoxicity]] and/or [[phagocytosis]], may be possible.<ref name="pmid-32167489" /> Other forms of passive antibody therapy, for example, using manufactured monoclonal antibodies, are in development.<ref name="pmid-32167489" /> Production of [[convalescent serum]], which consists of the liquid portion of the blood from recovered patients and contains antibodies specific to this virus, could be increased for quicker deployment.<ref name="Pearce-2020-03-13">{{cite web |last=Pearce |first=Katie |name-list-format=vanc |date=13 March 2020 |title=Antibodies from COVID-19 survivors could be used to treat patients, protect those at risk: Infusions of antibody-laden blood have been used with reported success in prior outbreaks, including the SARS epidemic and the 1918 flu pandemic |work=The Hub at Johns Hopkins University |url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |access-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314185825/https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> ==សូមមើលផង== * [[Coronavirus disease]]s, a group of closely related syndromes * [[Coronavirus recession]] * [[Disease X]], a WHO term * [[Li Wenliang]], a doctor at Central Hospital of Wuhan who died of COVID-19 after raising awareness of its spread * [[List of unproven methods against COVID-19]] {{Portalbar | border=n | Coronavirus disease 2019 | Medicine | Viruses}} ==កំណត់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==External links== {{Sister project links|wikt=COVID-19|c=category:COVID-19|n=category:COVID-19|q=COVID-19|s=category:COVID-19|voy=2019–2020 coronavirus pandemic|v=COVID-19|b=no}} {{Scholia|topic}} ===Health agencies=== * [https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 Coronavirus disease (COVID-19)] by the [[World Health Organization]] * [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html Coronavirus 2019 (COVID-19)] by the [[Centers for Disease Control and Prevention|U.S. Centers for Disease Control and Prevention]] ===Directories=== * {{Curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/COVID-19|COVID-19}} * [https://openmd.com/directory/covid-19 COVID-19 Resource Directory on OpenMD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506183436/https://openmd.com/directory/covid-19 |date=6 ឧសភា 2021 }} ===Medical journals=== * [https://jamanetwork.com/journals/jama/pages/coronavirus-alert Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)] by ''[[JAMA (journal)|JAMA]]'' * [https://www.bmj.com/coronavirus Coronavirus: News and Resources] by the [[BMJ (company)|BMJ Publishing Group]] * [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center Novel Coronavirus Information Center] by [[Elsevier]] * [https://www.thelancet.com/coronavirus COVID-19 Resource Centre] by ''[[The Lancet]]'' * [https://www.springernature.com/gp/researchers/campaigns/coronavirus SARS-CoV-2 and COVID-19] by ''[[Nature (journal)|Nature]]'' * [https://www.nejm.org/coronavirus Coronavirus (Covid-19)] by ''[[The New England Journal of Medicine]]'' * [https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ Covid-19: Novel Coronavirus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ |date=24 កញ្ញា 2020 }} by [[Wiley (publisher)|Wiley Publishing]] {{medical resources| ICD10 = {{ICD10|U07.1}}, {{ICD10|U07.2}}}} {{Respiratory pathology}} {{Viral diseases}} {{COVID-19 pandemic}} {{Authority control}} [[Category:COVID-19| ]] [[Category:Occupational safety and health]] [[Category:Viral respiratory tract infections]] [[Category:Zoonoses]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺបង្ករោគ]] df3fqkw19yqjsba9x2nkqg1hzxjoyup 0 41877 339160 302293 2026-08-19T09:59:34Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339160 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣ | partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | image = [[File:Indochina 1979 map de.svg|280px]] | caption = |date={{nowrap|១ ឧសភា ១៩៧៥{{spaced ndash}}២៣ តុលា ១៩៩១}}<br />(១៦ឆ្នាំ, ៥ខែ, ៣សប្តាហ៍, ១ថ្ងៃ) | place = [[វៀតណាម]], [[ឡាវ]], [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]], [[ថៃ]], [[ចិន]] | result = * ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានទម្លាក់ពីអំណាច * [[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]]ត្រូវបានបញ្ចប់ * [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|រដ្ឋាភិបាលគាំទ្រវៀតណាម]]ត្រូវបានឡើងកាន់អំណាចនៅប្រទសកម្ពុជា * កងយោធាចិនក៏បានដកខ្លួនពេញចេញពីទឹកដីវៀតណាមបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេល ២៧ ថ្ងៃ * [[បក្សកុម្មុយនិស្តថៃ]]បានបោះបង់ចោលនូវចលនាប្រដាប់អាវុធខ្លួន * កងទ័ពវៀតណាមក៏បានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ * កិច្ចប្រជុំកំពូលឆេងឌុឆ្នាំ១៩៩០ បាននាំឱ្យមានទំនាក់ទំនងធម្មតាវិញរវាងប្រទេសចិននិងវៀតណាម * ការស្តារ[[រាជវង្សនរោត្តម|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ឡើងវិញនៅកម្ពុជា * [[កុបកម្មនៅឡាវ|អំពើកុបកម្ម]]នៅឡាវបានបន្ត | combatant1 = {{flag|ចិន|1949}}<br>{{flagdeco|Cambodia|1975}} [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] * [[ខ្មែរក្រហម]] * [[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|រ.ច.ក.ប.]] {{flagdeco|ឡាវ|1952}} [[រដ្ឋាភិបាលនិរទេសរាជានិយមឡាវ|រាជានិយមឡាវ]]<br>{{flagicon image|Hmong Flag (UNPO).svg}} [[ជនជាតិហ្មុង|កុបកម្មហ្មុង]]<br>{{flagicon image|Flag of FULRO.svg}} [[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់|រ.ស.ដ.ជ.ស.]]<br>{{flag|ថៃ}}<br> '''គាំទ្រដោយ៖'''<br>{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}<br>{{flag|កូរ៉េខាងជើង}}<ref name="Tucker">Spencer C. Tucker, ''Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History'', p.155</ref> | combatant2 = {{Flag|វៀតណាម}}<br>{{flag|ឡាវ}}<br>{{flagicon image|Flag of the People's Republic of Kampuchea.svg}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]<br>{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Thailand.svg}} [[បក្សកុម្មុយនិស្តថៃ]] * បក្សម៉ៃ '''គាំទ្រដោយ៖<br>{{flag|សហភាពសូវៀត}}<br>'''[[File:Warsaw Pact Logo.svg|18px]] [[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]] (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១)<ref name="Tucker" /> | commander1 = | commander2 = | commander3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = គ្មានទិន្នន័យច្បាស់លាស់ | casualties2 = '''វៀតណាម៖'''<br>កងយោធាចំនួន ១០៥,៦២៧ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |title=Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO, datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Quản%20lý%20chỉ%20đạo/Chuyên%20đề%204.doc |access-date=2020-07-04 |archivedate=2023-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |url-status=dead }}</ref> | casualties3 = | notes = | campaignbox = {{Campaignbox Indochina Wars}} }} '''សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣''' គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធតៗគ្នារវាងក្រុមបក្សពួកកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗនៅលើដែនដីឥណ្ឌូចិនដីគោកក្រោយពី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកទ័ពចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយនិងការយកឈ្នះរបស់កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តនៅ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] ឡាវ និងកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=":0" /> ការដកទ័ពរបស់អាមេរិកនេះបានលុបបំបាត់ចោលភ្លាមៗនូវមារសត្រូវដ៏សំខាន់មួយនិងទូទៅរបស់ក្រុមកុម្មុយនីស្តនានានៅឥណ្ឌូចិន។<ref name=jstor/> ការបង្វែរគោលលទ្ធិនយោបាយនិងយុទ្ធសាស្ត្ររវាងសូវៀតនិងចិនគឺជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនីស្តទាំងពីរនេះ[[ការបែកបាក់គ្នារវាងចិន–សូវៀត|បែកបាក់គ្នា]]កាលពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០។ នាពេលនោះ របបកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកនៅប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម និងឡាវគឺមានភាពជិតស្និទជាខ្លាំងជាមួយរដ្ឋមហាអំណាចទាំងពីរខាងលើនេះ។ ភាពប្រទូសរ៉ាយដែលកើតមានជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានបញ្ឆេះដោយការស្អប់ខ្ពើមគ្នាដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សរវាងវៀតណាមនិងកម្ពុជា ហើយជាពិសេសរវាងវៀតណាមនិងចិន។<ref>{{cite web|title=Chinese Communist Party: The Leaders of the CPSU are the Greatest Splitters of Our Times |date=February 4, 1964|url=http://legacy.fordham.edu/halsall/mod/1964CCP-onCPSU.html|website=Modern History Sourcebook|publisher=Fordham University|accessdate=March 11, 2018}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ះទង្គិចយោធារវាងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមនិងរបបខ្មែរក្រហមក៏ចាប់មានឡើងដែលជាលទ្ធផលកម្ពុជាត្រូវធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមអស់រយៈពេលជាងមួយទស្សវត្ត។ វៀតណាមមានគោលបំណងបំផ្លាញពួកខ្មែរក្រហមចោលទាំងស្រុងដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេបន្តទៅបង្កើតជម្លោះជាមួយនឹងភាគីប្រទេសថៃដែលនៅពេលនោះ ថៃបានអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមខ្មែរក្រហមជ្រកកោននៅតាមព្រំដែននិងនៅតាមទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url= http://opus.macmillan.yale.edu/workpaper/pdfs/GS24.pdf |title= Second Life, Second Death: The Khmer Rouge After 1978 |date= |author= Kelvin Rowley |publisher= Swinburne University of Technology |archive-url= https://web.archive.org/web/20160216054030/http://opus.macmillan.yale.edu/workpaper/pdfs/GS24.pdf |accessdate= March 11, 2018 |archive-date= February 16, 2016 |archivedate= កុម្ភៈ 16, 2016 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160216054030/http://opus.macmillan.yale.edu/workpaper/pdfs/GS24.pdf |url-status= dead }}</ref><ref name=global>{{cite web| url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/cambodia3-3.htm | title= 1978-1979 - Vietnamese Invasion of Cambodia |author= | date= | publisher=GlobalSecurity| accessdate=March 11, 2018}}</ref> ចិនមិនបានអើពើទៅនឹងនូវសកម្មភាពរបស់វៀតណាមនៅក្នុងការបង្រ្កាប[[កុបកម្មនៅឡាវ|ចលនាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]នៅឡាវនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែបានជំទាស់ជាដាច់ខាតនូវការចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះយ៉ាងណាក្តី យួនកុម្មុយនិស្តនូវតែវាយឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨។ ជាលទ្ធផល កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធចិនក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការវាយលុកមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដើម្បីបញ្ឈប់រារាំងឥទ្ធិពលរបស់វៀតណាមនិងសូវៀតកុំឱ្យរីករាលដាលតទៅទៀត។<ref>{{cite journal |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1986-09-01/third-indochina-conflict |title= The Third Indochina Conflict |journal= Foreign Affairs |issue= Fall 1986 |date= September 1986|author= Bernard K. Gordon |accessdate=March 11, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wss.apan.org/s/TRADOCTraining/TTC%20Materials/Class%20Readings/%28U%29%20Dowd%20%28UNK%29%20Overview%20Ch%204%20Chinese%20Military%20Strategy%20in%20the%20Third%20Indochina%20War%20-%20Edward%20O%27dowd.pdf |title=The 1979 campaign |publisher=All Partners Access Network |date= |author= |accessdate=March 31, 2018 |archivedate=កក្កដា 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200706051545/https://wss.apan.org/s/TRADOCTraining/TTC%20Materials/Class%20Readings/%28U%29%20Dowd%20%28UNK%29%20Overview%20Ch%204%20Chinese%20Military%20Strategy%20in%20the%20Third%20Indochina%20War%20-%20Edward%20O%27dowd.pdf |url-status=dead }}</ref> ដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញមកលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ចាំបាច់ត្រូវកម្ចាត់ចោលរាល់មេដឹកនាំនិងអង្គភាពខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ ពោលគឺអ្នកដែលរត់ដកថយទៅបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។<ref>{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1696&dat=19850102&id=zhIbAAAAIBAJ&pg=6730,188774 |title= Viets shell Cambodian positions... |date=January 2, 1985 |author= |accessdate=March 11, 2018}}</ref> ស្ថានភាពនៅព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃក៏កាន់តែរីកធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ នៅពេលដែលអធិបតេយ្យភាពទឹកដីរបស់ថៃត្រូវបានរំលោភបំពានជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នេះគឺជាហេតុដែលបណ្តាលឱ្យកើតមានការប្រយុទ្ធនិងការប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្ទាល់រវាងកងទ័ពវៀតណាមនិងថៃ។ ប្រទេសថៃក៏បានបង្កើនកម្លាំងទ័ពខ្លួន ទិញគ្រឿងសព្វាវុធទំនើបៗ និងបង្កើតរណសិរ្សការទូតប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនិងចិន។<ref name=jstor>{{Cite journal|title= The Third Indochina War |url= https://archive.org/details/sim_foreign-policy_spring-1980_38/page/92 |journal= Foreign Policy|issue= 38|pages= 92–116|author= William S. Turley, Jeffrey Race |jstor = 1148297|year= 1980}}</ref> បន្ទាប់ពីសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៨៩ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|ក.ប.វ]] ក៏បានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីកម្ពុជា។ នៅទីបំផុត ការប្រឈមប្រយុទ្ធគ្នានៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏បានបញ្ចប់បន្ទាប់ពី[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១]] ត្រូវបានចុះ។ ==មូលហេតុ== ===ការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងចិន–សូវៀត=== {{main article|សង្គ្រាមវៀតណាម|ការបែកបាក់គ្នារវាងចិន–សូវៀត}} បន្ទាប់ពីលោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន|ស្តាលីន]]បានទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣<ref>{{Cite news|url=http://www.history.com/this-day-in-history/joseph-stalin-dies|title=Joseph Stalin dies - Mar 05, 1953 - HISTORY.com|work=HISTORY.com|access-date=2017-04-24}}</ref> លោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]ក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំសហភាពសូវៀតបន្ត។ ការបរិហារនិងការធ្វើវិសុទ្ធកម្មរបស់លោកមកលើស្តាលីន ការចេញនូវគោលនយោបាយកុម្មុយនិស្តមជ្ឈន្តិកនិងគោលនយោបាយការបរទេសរួមគ្នាជាមួយនឹងលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យមេថ្នាក់ដឹកនាំចិនខឹងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងសូវៀត។ [[ម៉ៅ សេទុង]]បានដើរតាម[[ស្តាលីននិយម|មាគ៌ាស្តាលីន]]ដ៏តឹងរឹងជាយូរណាស់មកហើយ ដែលទទូចដល់ការគោរពបុគ្គលិកលក្ខណៈថាជាកម្លាំងបង្រួបបង្រួមជាតិ។ ការមិនយល់ព្រមលើជំនួយបច្ចេកទេសសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋានរបស់ចិនបានធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតនិងចិនប្រឆាំងគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដោយប្រទេសទាំងពីរចង់ពង្រីកឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្តខ្លួនទៅទូទាំងពិភពលោក។ បន្ទាប់ពីចលនាឯករាជ្យសកលបានចាប់ផ្តើមកើនកាន់ខ្លាំងឡើងៗក្នុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ ហើយប្រទេសមួយចំនួនបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមហឹង្សា រដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនិស្តទាំងពីរនេះ (ចិន–សូវៀត) បានប្រជែងគ្នាដើម្បីឆ្លៀតឱកាសគ្រប់គ្រងលើនយោបាយនៃប្រជាជាតិផ្សេងៗ ឬក្រុមដែលកំពុងប្រយុទ្ធគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតាមប្រទេសដែលទើបនឹងបានទទួលឯករាជ្យ។<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/history/erol/uk.ebbingtide/powell-china.htm |title= Chinese Communist Critiques of Soviet Society |date= |author= Harry Powell | publisher= Encyclopedia of Anti-Revisionism |accessdate=March 11, 2018}}</ref> ===ការវិវឌ្ឍន៍នយោបាយនៅក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមវៀតណាម=== [[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]បានសម្រេចចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២]] វៀតណាមបានបញ្ឆេះនិងគាំទ្រកុបកម្មកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ ដោយបានអះអាងថាវាគឺជារឿងធម្មតានៃបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត ហើយក៏បន្ថែមទៀតថា "ឥណ្ឌូចិនគឺជាអង្គភាពយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ សមរភូមិតែមួយ" ហើយវាគឺជាតួនាទីស្នូលរបស់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចបាន។<ref name=Thay>{{cite web |url=https://www.scribd.com/document/24972227/Thayer-The-Sino-Vietnamese-Border-War-1986-87 |title= SECURITY ISSUES IN SOUTHEAST ASIA: THE THIRD INDOCHINA WAR |publisher=SCRIBD |date= |author=Carlyle A. Thayer |accessdate=March 31, 2018}}</ref> ឥទ្ធិពលរបស់ពួកបរទេស (អន្តរជាតិនិយម) មកលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏ត្រូវបានឱបរោធន៍ ដោយសារតែតថភាពប្រវត្តិសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា "ការប្រឆាំងគ្នាមកចេះចប់មិនចេះហើយរវាងចិននិងយួនហើយម្ខាងទៀតគឺរវាងខ្មែរនិងយួន"។<ref>{{cite web |url=https://cgoscha.uqam.ca/wp-content/uploads/sites/28/2016/09/Vietnam-the-third-indochina-war.pdf |title= Vietnam, the Third Indochina War and the meltdown of Asian internationalism, p. 161 |publisher=UQAM - Université du Québec à Montréal |date= |author= Christopher E. Goscha|accessdate=March 31, 2018}}</ref> ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក៏បានជ្រៀតជ្រែកចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទឡាវ និង[[ប៉ាថេតឡាវ|ចលនាកុម្មុយនិស្តប៉ាថេតឡាវ]]រហូតទាន់តែបង្កើតបាននូវរដ្ឋកុម្មុយនិស្តថ្មីគឺ[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ហើយនិង"សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពនិងសហប្រតិបត្តិការ" ដែលបានចុះនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៧។ កងទ័ពវៀតណាមដែលឈរជើងជាអចិន្រ្តៃយន៍នៅឡាវបានធានានិងរក្សាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់និងតំបន់យុទ្ធសាស្រ្ត ([[ផ្លូវលំហូជីមិញ]])។<ref name=Thay/> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៨ មក កងយោធារបស់វៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រយុទ្ធគ្នារហូតទាន់តែរីករាលដាលចូលទៅក្នុងតំបន់ព្រៃនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសកម្ពុជាហើយផ្លូវលំហូជីមិញក៏បានបន្តពីទីនោះទៅ។ ចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតំបន់នោះក្នុងអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ ទោះបីជាមានការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយក្រុមកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក្តី តែពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិសង្គមនិយមទំនើបៗនោះទេ ហើយទីបំផុតក៏បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិន។<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=1be-AAAAQBAJ&pg=PA21&lpg=PA21&dq=Second+Indochina+War+cambodia#v=onepage | title= The Second Indochina War: A Concise Political and Military History |author= William S. Turley | date= 2008-10-17| accessdate=March 31, 2018| isbn= 9780742557451 }}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.u-s-history.com/pages/h1888.html | title= America's Vietnam War in Indochina War in Cambodia |author= | date= | publisher=US History | accessdate= March 31, 2018}}</ref> ==ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា== {{main article|សង្គ្រាមកម្ពុជា–វៀតណាម}} [[File:Cheung Ek - Killing Fields Site - Cambodia - 01.JPG|thumb|ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានសម្លាប់ប្រជាជនស្លូតត្រង់អស់ចំនួនប្រមាណពី ១.៦ លាន រហូតដល់ ១.៨ លាននាក់។ ពួកខ្មែរក្រហមបានវាយលុកតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេសវៀតណាមនិងថែមទាំងបានសម្លាប់ជនជាតិយួនមួយចំនួនខ្លះទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យវៀតណាមវាយចូលឈ្លានពាននិងផ្តួលរលំរបបដ៏ឃោរឃៅមួយនេះ។]] បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គននិងភ្នំពេញនៅខែមេសានិងឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងការកាន់កាប់ដោយក្រុមកុម្មុយនិស្តនៅឡាវរយៈពេល ៥ ខែក្រោយមក តំបន់ឥណ្ឌូចិនគឺត្រូវបានត្រួតត្រាដោយរបបកុម្មុយនិស្តទាំងស្រុង។ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែនរវាងកម្ពុជានិងវៀតណាមក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានឈ្លានពានលុកលុយភូមិមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីវៀតណាមនិងសម្លាប់ជនស៊ីវិលរាប់រយនាក់។ ការវាយបកមកវិញរបស់វៀតណាមគឺត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨, កងកម្លាំងវៀតណាមបានមកដល់[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយទៅដល់ព្រំដែនប្រទេសថៃនៅនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩៧៩។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29106034 |title= Vietnam's forgotten Cambodian war |date= September 14, 2014|author=Kevin Doyle | publisher= BBC |accessdate=March 31, 2018|work= BBC News }}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.historynet.com/vietnam-war|title=Vietnam War - Facts, information and articles about The Vietnam War |publisher=HistoryNet|language=en-US|accessdate=March 31, 2018}}</ref> បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសកម្ពុជា, ប្រទេសចិន សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានឡើងប្រឆាំងនឹងយុទ្ធនាការរបស់វៀតណាម ចំណែកឯពួកខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ក៏បានតាំងទីជម្រកជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ សមាជិកមិនចូលបក្សចំនួន ៧ បានរៀបចំសេចក្តីសម្រេចចិត្តសម្រាប់បទឈប់បាញ់និងការដកទ័ពរបស់វៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យដោយសារតែមានការបដិសេដពីសហភាពសូវៀតនិងឆេកូស្លូវ៉ាគី។ ថៃបានបណ្តោយឱ្យមានវត្តមានក្រុមខ្មែរក្រហមនៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនដោយសារតែពួកគេបានជួយទប់ទល់នឹងកងកម្លាំងវៀតណាមនិងទ័ពព្រៃក្នុងស្រុកប្រទេសថៃ (ពួកកុម្មុយនិស្តថៃ)។ ក្នុងរយៈពេលមួយទស្សវត្តបន្តបន្ទាប់ ខ្មែរក្រហមបានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីសត្រូវរបស់វៀតណាមនិងជាក្រុមដែលគេយកមកប្រើប្រាស់នៅក្នុងនយោបាយដោយប្រទេសថៃ ចិន [[អាស៊ាន]] និងសហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម។<ref>{{cite web|url = https://object.cato.org/sites/cato.org/files/pubs/pdf/pa074.pdf |title = U.S. Aid to Anti-Communist Rebels: The "Reagan Doctrine" and Its Pitfalls|author=Ted Galen Carpenter |publisher=Cato Institute |accessdate =March 31, 2018}}</ref><ref name=max/> ===ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមនៅតាមព្រំដែនប្រទេសថៃ=== {{Main article|ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមលើព្រំដែនថៃ}} កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានធ្វើប្រតិបត្តិការពីខាងក្នុងទឹកដីថៃដោយវាយប្រហារមកលើរដ្ឋាភិបាលគាំទ្រហាណូយគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយលុកវិញមកលើមូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហមជាញឹកញាប់នៅខាងក្នុងទឹកដីថៃ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពថៃនិងវៀតណាមក៏បានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងអំឡុងទសវត្សនោះ។<ref>{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1384&dat=19800625&id=QJcWAAAAIBAJ&pg=7061,5377431 |title=Vietnam, Thai clash continues |publisher=Star News |date=June 25, 1980 |author= |accessdate=March 31, 2018 |archivedate=មីនា 8, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308215214/https://news.google.com/newspapers?nid=1384&dat=19800625&id=QJcWAAAAIBAJ&pg=7061,5377431 |url-status=dead }}</ref> ==ជម្លោះចិន–វៀតណាម== {{Main article|សង្គ្រាមចិន–វៀតណាម}} ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជាដោយវៀតណាម ចិនបានបើកការវាយប្រហារមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដោយបានកាន់កាប់ក្រុងមួយចំនួននៅក្បែរព្រំដែន។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ចិនបានប្រកាសថាបេសកកម្មរបស់ពួកគេបានទទួលជោគជ័យហើយរួចក៏ដកកងកម្លាំងយោធាខ្លួនចេញពីប្រទេសវៀតណាម។ នៅក្នុងការវាយប្រហារគ្នាដោយរយៈពេលខ្លីនេះ ប្រទេសទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនជាអ្នកទទួលជ័យជម្នះ។ ប៉ុន្តែការកាន់កាប់របស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលពេញមួយទស្សវត្តនេះគឺជាមូលហេតុមួយដែលបង្ហាញថាយុទ្ធនាការរបស់ចិនបានទទួលបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្រ្ត។ ប៉ុន្តែម្ខាងទៀត ជម្លោះនោះក៏បានបង្ហាញថា ចិនបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់ការគាំទ្រពីសូវៀតដល់សម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមរបស់ខ្លួនដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/vietnam3.htm |title= The Third Indochina War |date= |author= | publisher= Global Security |accessdate=March 11, 2018}}</ref><ref>{{cite book|last=Elleman|first=Bruce A.|title=Modern Chinese Warfare, 1795-1989|url=https://archive.org/details/modernchinesewar00elle|url-access=limited|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0415214742|page=[https://archive.org/details/modernchinesewar00elle/page/n309 297]}}</ref> {{Main article|ជម្លោះចិន–វៀតណាម (១៩៧៩–១៩៩១)}} កងកម្លាំងប្រទេសទាំងពីរនូវតែបន្តច្បាំងគ្នានៅតាមព្រំដែននិងនៅលើសមុទ្ររហូតដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩០។ ការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នានេះគឺមិនមានភាគីណាអាចយកឈ្នះលើភាគីណាមួយនោះទេ។ នៅចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៨០ [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តគោលនយោបាយ"ដូយមូយ" (''Doi Moi'') (កំណែទម្រង់) និងពិចារណាឡើងវិញនូវគោលនយោបាយចិនជាពិសេស។ ទំនាក់ទំនងអរិភាពដែលអូសបន្លាយពេលយូរជាមួយនឹងប្រទេសចិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខជាតិ និងអត្ថិភាពរបស់របបប្រទេសទាំងពីរ។ សម្បទាននយោបាយមួយចំនួនបានបើកផ្លូវឱ្យដំណើរការជាធម្មតាវិញនៅឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{Cite journal|title= Vietnam's Domestic–Foreign Policy Nexus: Doi Moi, Foreign Policy Reform, and Sino Vietnamese Normalization |journal= Asian Politics & Policy |volume= 5 |issue= 3 |pages= 387–406 |date= June 26, 2013 |author=Le Hong Hiep |doi= 10.1111/aspp.12035 }}</ref> ==ជម្លោះក្នុងតំបន់== *[[កុបកម្មនៅឡាវ]] *[[កុបកម្មកុម្មុយនីស្តនៅថៃ]] *[[សង្គ្រាមព្រំដែនថៃ–ឡាវ]] *[[ជម្លោះនៅកោះចនសុនភាគខាងត្បូង]] ==មើលផងដែរ== *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងសតវត្សទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–វៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងចិន–វៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងថៃ–ឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាថៃ–វៀតណាម]] 926kjd91cm4bf4771qzjvhi5g2zdo85 0 42575 339181 338227 2026-08-19T10:21:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339181 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១ | partof = [[ជម្លោះផ្ទៃក្នុងនៅមីយ៉ាន់ម៉ា|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងវិបត្តិនយោបាយនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] | image = [[File:Aung San Suu Kyi & Min Aung Hlaing collage.jpg|300px]] | image_size = | alt = | caption = អតីតទីប្រឹក្សារដ្ឋនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាលោកស្រី[[អ៊ុងសានស៊ូជី|អ៊ុងសាន ស៊ូជី]] (ឆ្វេង) និងមេដឹកនាំរដ្ឋប្រហារលោក[[មីន អ៊ុងឡាំង]] (ស្តាំ) | date = ១ កុម្ភៈ ២០២១ | place = [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | result = រដ្ឋប្រហារបានទទួលជោគជ័យ * ការដឹកនាំរបស់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលត្រូវបានបញ្ចប់ហើយជំនួសមកវិញនូវរបបយោធា * លោកស្រី[[អ៊ុងសានស៊ូជី|អ៊ុងសាន ស៊ូជី]] និងលោក[[វីន ម្យីន]]ត្រូវបានយោធាចាប់ខ្លួននិងដកហូតសិទ្ធិអំណាច * រដ្ឋមន្ត្រីនិងសមាជិកសភាចំនួន ២៤ រូបទៀតត្រូវបានដកចេញពីតំណែង * [[សភានៃសហភាព]]ត្រូវបានរំលាយ<ref>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Amid Coup, Myanmar's NLD Lawmakers Form Committee to Serve as Legitimate Parliament |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/amid-coup-myanmars-nld-lawmakers-form-committee-serve-legitimate-parliament.html |website=The Irrawaddy |access-date=13 ធ្នូ 2021 |date=8 February 2021}}</ref> * ប្រកាសដាក់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាក្រោមស្ថានភាពអាសន្នក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ * [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីយោធាមីនអ៊ុងឡាំង|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]]ថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង * លោក[[ម្យីន ស្វេ]]ឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតី]]ស្តីទី * ស្ថាប័នដឹកនាំថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលរដ្ឋ]] * [[បាតុកម្មមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១|បាតុកម្ម]]ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលយោធាត្រូវបានផ្ទុះឡើង | combatant1 = {{flagdeco|Myanmar}} '''[[នយោបាយនៅមីយ៉ាន់ម៉ា|រដ្ឋាភិបាលមីយ៉ាន់ម៉ា]]''' * {{flagicon image|Flag of National League for Democracy.svg}} [[គណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} '''[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធមីយ៉ាន់ម៉ា]]''' | commander1 = {{flagdeco|Myanmar}} [[វីន ម្យីន]] {{small|([[ប្រធានាធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា]])}}<br> {{flagdeco|Myanmar}} [[អ៊ុងសានស៊ូជី|អ៊ុងសាន ស៊ូជី]]<br>{{small|([[ទីប្រឹក្សារដ្ឋមីយ៉ាន់ម៉ា]])}} | commander2 = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} [[មីន អ៊ុងឡាំង]] {{small|(អង្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ)}}<br>{{flagdeco|Myanmar}} [[ម្យីន ស្វេ]]<br>{{small|([[អនុប្រធានាធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា|អនុប្រធានធិបតីមីយ៉ាន់ម៉ា]])}} | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = | campaignbox = }} [[រដ្ឋប្រហារ]]នៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅអំឡុងពេលព្រឹកប្រលឹមនៃថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈបន្ទាប់ពីមានការចាប់ឃាត់ខ្លួនទីប្រឹក្សារដ្ឋគឺលោកស្រី[[អ៊ុងសានស៊ូជី|អ៊ុងសាន ស៊ូជី]] លោកប្រធានាធិបតី[[វីន ម្យីន]] និងមន្ត្រីគណបក្សកាន់អំណាចមួយចំនួនទៀតដោយ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធមីយ៉ាន់ម៉ា]]។<ref name=":0">{{Cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahtani |first1=Shibani |last2=Lynn |first2=Kyaw Ye |title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021 |access-date=1 February 2021 |work=[[The Washington Post]]}}</ref> ច្រើនម៉ោងក្រោយមក កងយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាបានធ្វើការប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងស្ថានភាពអាសន្នរយៈពេលមួយឆ្នាំនិងព្រមទាំងបានថ្លែងទៀតថាអំណាចដឹកនាំប្រទេសគឺត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យអង្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគឺលោក[[មីន អ៊ុងឡាំង]]។ ក្រុមអ្នកធ្វើរដ្ឋប្រហារបានប្រកាសថាលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតសកលកាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ គឺលែងមានសុពលភាពទៀតហើយ និងបានបញ្ជាក់ពីគោលបំណងរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្មីមួយនៅពេលស្ថានភាពអាសន្នជិតផុតកំណត់។<ref name="NPR">{{cite web |last1=Chappell |first1=Bill |last2=Diaz |first2=Jaclyn |title=Myanmar Coup: With Aung San Suu Kyi Detained, Military Takes Over Government |url=https://www.npr.org/2021/02/01/962758188/myanmar-coup-military-detains-aung-san-suu-kyi-plans-new-election-in-2022 |website=NPR |access-date=13 ធ្នូ 2021 |date=1 February 2021 |archive-date=8 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208000452/https://www.npr.org/2021/02/01/962758188/myanmar-coup-military-detains-aung-san-suu-kyi-plans-new-election-in-2022 |url-status=live }}</ref><ref name="The Diplomat">{{cite web |last1=Strangio |first1=Sebastian |title=(អង់គ្លេស) Protests, Anger Spreading Rapidly in the Wake of Myanmar Coup |url=https://thediplomat.com/2021/02/protests-anger-spreading-rapidly-in-the-wake-of-myanmar-coup/ |website=The Diplomat |access-date=13 ធ្នូ 2021 |date=8 February 2021 |archive-date=8 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208065928/https://thediplomat.com/2021/02/protests-anger-spreading-rapidly-in-the-wake-of-myanmar-coup/ |url-status=live }}</ref> រដ្ឋប្រហារនេះបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងមួយថ្ងៃមុនពិធីធ្វើសច្ចាប្រណិធានរបស់សមាជិកសភាជាប់ឆ្នោតពី[[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]]។<ref>{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|access-date=2 កុម្ភៈ 2021|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|access-date=1 កុម្ភៈ 2021|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ អតីតប្រធានាធិបតីលោកវីន ម្យីនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភយុទ្ធនាការណែនាំនិងច្បាប់រឹតបន្តឹងការពារជំងឺកូវីដ-១៩ ក្រោមមាត្រា ២៥ នៃច្បាប់ស្តីពីការគ្រប់គ្រងគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ។ ចំណែកឯលោកស្រីអ៊ុងសានស៊ូជីវិញត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភបំពានច្បាប់ការពារជំងឺកូវីដ-១៩ និងការនាំចូលនិងប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងឧបករណ៍វិទ្យុនិងឧបករណ៍ទំនាក់ទំនងដោយខុសច្បាប់ ជាពិសេសគឺ ICOM ចំនួន ៦ គ្រឿងពីក្រុមសន្តិសុខរបស់លោកស្រី។<ref>{{Cite news|last1=Myat Thura|first1=|last2=Min Wathan|date=2021-02-03|title=Myanmar State Counsellor and President charged, detained for 2 more weeks|language=en-UK|work=Myanmar Times|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-state-counsellor-and-president-charged-detained-2-more-weeks.html|url-status=dead|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204191912/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-state-counsellor-and-president-charged-detained-2-more-weeks.html}}</ref> ដោយមូលហេតុនេះ បុគ្គលទាំងពីរត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅមន្ទីរឃុំឃាំងរយៈពេល ២ សប្តាហ៍។<ref>{{Cite news|last=Adange|first=Christy|date=2021-02-04|title=Myanmar Coup: Aung San Suu Kyi charged with military for “transceiver and handshake”|language=en-NZ|work=Wall Street Journal|url=https://eminetra.co.nz/myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-charged-with-military-for-transceiver-and-handshake/165536/|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217063650/https://eminetra.co.nz/myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-charged-with-military-for-transceiver-and-handshake/165536/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Quint|first=The|date=2021-02-04|title=Days After Coup, Aung San Suu Kyi Charged for Breaching Import Law|language=en-IN|work=The Quint|url=https://www.thequint.com/news/world/days-after-coup-aung-san-suu-kyi-charged-for-breaching-import-law|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{Cite news|last=Solomon|first=Feliz|date=2021-02-03|title=After Myanmar Coup, Aung San Suu Kyi Accused of Illegally Importing Walkie Talkies|language=en-US|work=Eminetra|url=https://www.wsj.com/articles/after-myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-accused-of-illegally-importing-walkie-talkies-11612361563|access-date=2021-02-04|issn=0099-9660}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជនស៊ីវិលភូមាចំនួន ១,៧១៩ នាក់ (រួមទាំងកុមារផង) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងនគរបាលជាតិឬកម្លាំងយោធា ហើយមនុស្សចំនួន ៩,៩៨៤ នាក់ត្រូវអាជ្ញាធរចាប់ឃុំឃាំង។<ref>{{Cite web|url=https://aappb.org/|title=AAPP Assistance Association for Political Prisoners}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀតនោះ សមាជិក គ.ស.ជ.ប ចំនួនបីរូបបានទទួលមរណភាពខណៈកំពុងជាប់ឃុំឃាំងនៅអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២១<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56312147 |title=Myanmar coup: Party official dies in custody after security raids |access-date=7 March 2021 |archive-date=7 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307130252/https://www.bbc.com/news/world-asia-56312147 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/APAC/idUSKBN2B005P?il=0|title=Second Myanmar official dies after arrest, junta steps up media crackdown|date=9 March 2021|url-status=live|access-date=10 March 2021|archive-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317031629/https://www.reuters.com/article/APAC/idUSKBN2B005P?il=0}}</ref> ហើយសកម្មជន​គាំទ្រ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​ចំនួនបួន​នាក់​ត្រូវ​បាន​របប​យោធាកាត់ទោស​ប្រហារ​ជីវិត​ក្នុងអំឡុង​ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​២០២២។<ref>{{cite news |last1=Paddock |first1=Richard C. |title=Myanmar Executes Four Pro-Democracy Activists, Defying Foreign Leaders |url=https://www.nytimes.com/2022/07/25/world/asia/myanmar-executions.html |access-date=20 មករា 2023 |work=The New York Times |date=25 July 2022}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ឬភូមាត្រូវបានប្រឈមជាមួយនឹងអស្ថិរភាពនយោបាយចាប់តាំងពីបានទទួលឯករាជ្យពីអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ១៩៤៨ មកម្លេះ។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ និងឆ្នាំ១៩៦០ ពួកយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[អ៊ូ នូ]]ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ឈប់ជម្លោះនយោបាយក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|date=2020-09-26|title=On This Day {{!}} The Day Myanmar’s Elected Prime Minister Handed Over Power|url=https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|access-date=2021-02-01|website=[[The Irrawaddy]]|language=en-US}}</ref> យោធាភូមាបានសម្រេចចិត្តស្តាររដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតសេរីមួយបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]]។<ref>{{cite journal|last=Butwell|first=Richard|author2=von der Mehden, Fred|year=1960|title=The 1960 Election in Burma|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1960-06_33_2/page/144|journal=Pacific Affairs|publisher=Pacific Affairs, University of British Columbia|volume=33|issue=2|pages=144–157|jstor=2752941}}</ref> ពីរឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅឆ្នាំ១៩៦២ ក្រុមយោធាភូមាបានធ្វើ[[រដ្ឋប្រហារភូមាឆ្នាំ១៩៦២|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលនោះចោលហើយខ្លួនបានឡើងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខបន្តអស់រយៈពេលជាង ២៦ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Robert|url=http://dx.doi.org/10.1355/9789814620147|title=General Ne Win|date=2015-05-25|publisher=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4620-14-7}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៨ បាតុកម្មជាតិមួយបានផ្ទុះឡើងដែលគេតែងសម្តៅលើវាថា[[ការបះបោរ ៨៨៨៨]]។ វិបត្តិស៊ីវិលនេះបានលេចឡើងដោយសារតែការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចមិនល្អពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលភូមាហើយប្រជាជនភូមាជាច្រើនបានទាមទារឱ្យមេដឹកនាំយោធាខ្លួនចុះចេញពីតំណែង។<ref name=":2">{{Cite web|title=How A Failed Uprising Set The Stage For Myanmar's Future|url=https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|access-date=2021-02-01|website=[[Time (magazine)|Time]]|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|url-status=dead}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៨ ថ្នាក់ដឹកនាំយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាបានធ្វើកិច្ចប្រជុំបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាស្តារនិងរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់រដ្ឋ]]ឡើង រួចបានប្រគល់អំណាចដឹកនាំប្រទេសមកឱ្យក្រុមប្រឹក្សានោះ។<ref name=":2" /> អ៊ុងសានស៊ូជីដែលត្រូវជាកូនស្រីរបស់បិតាប្រទេសភូមាទំនើបឈ្មោះ[[អ៊ុង សាន]] បានក្លាយជាសកម្មជនគាំទ្រលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដ៏សំខាន់ម្នាក់។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ការបោះឆ្នោតសេរីមួយបានប្រព្រឹត្តិទៅហើយជាលទ្ធផល គណបក្សរបស់លោកស្រីស៊ូជីបានឈ្នះសម្លេងគាំទ្រជាច្រើនលើសលប់។ ក៏ប៉ុន្តែបក្សពួកយោធាបានបដិសេដក្នុងការប្រគល់អំណាចឱ្យហើយទីបំផុតបានចាប់លោកស្រីដាក់ឃុំនៅក្នុងគេហដ្ឋានរបស់គាត់។<ref>{{cite web |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied# |website=Human Rights Watch |access-date=1 February 2021}}</ref><ref>{{cite book|author-link1=Dieter Nohlen|first1=Dieter|last1=Nohlen|first2=Florian|last2=Grotz|first3=Christof|last3=Hartmann|title=Elections in Asia: A data handbook, Volume I|year=2001|url=https://archive.org/details/electionsinasiap0000unse|isbn=0-19-924958-X|pages=[https://archive.org/details/electionsinasiap0000unse/page/599 599], 611|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Yan Aung |first1=Wei |title=Myanmar’s 1990 Election: Born of a Democratic Uprising, Ignored by the Military |url=https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html |publisher=The Irrawaddy |date=7 October 2020 |access-date=1 February 2021}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ២០១១ និងឆ្នាំ២០១៥ អន្តរកាលនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យជាបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានចាប់ដំណើរការឡើងនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាហើយ[[គណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់លោកស្រីស៊ូជីក៏ទទួលបានជ័យជម្នះនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]]។ ប៉ុន្តែយោធានូវតែរក្សាសិទ្ធិអំណាចខ្លះៗដែរដូចជាសិទ្ធិក្នុងការតែងតាំងសមាជិក ១/៤ នៅក្នុងសភាជាដើម។<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |title=As Myanmar opens to the world, the mess inside becomes more apparent|first=Nisid|last=Hajari|date=12 September 2017|work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition |access-date=1 February 2021 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016104957/https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition |url-status=live}}</ref> រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២១ នេះបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្រោយការបោះឆ្នោតសកលនាថ្ងៃទី៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះគណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៣៩៦ លើចំនួនអាសនៈសរុបគឺ ៤៧៦ នៅក្នុងសភាដែលត្រូវជាជ័យជម្នះដ៏លើសលប់មួយបើប្រៀបធៀបទៅនឹងការបោះឆ្នោតពីឆ្នាំ២០១៥។ រីឯគណបក្សតំណាងយោធាគឺ[[គណបក្សសាមគ្គីភាពនិងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]]វិញបានដណ្តើមបានតែ ៣៣ អាសនៈតែប៉ុណ្ណោះ។<ref name=":0" /> យោធាបានជំទាស់នឹងលទ្ធផលការបោះឆ្នោតដោយអះអាងថាការបោះឆ្នោតនោះគឺមានការក្លែងបន្លំ។ ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារពីសំណាក់យោធាភូមាក្រោយការបោះឆ្នោតបានក្លាយជាប្រធានបទមួយដ៏ក្តៅកគុកនៅក្នុងបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអន្តរជាតិហើយវាបានបង្កើតឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីប្រទេសលោកខាងលិចមួយចំនួនដូចជា [[សហរាជាណាចក្រ|អង់គ្លេស]] [[បារាំង]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម។<ref name=":0" /> ==ព្រឹត្តិការណ៍== អ្នកនាំពាក្យគណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យបានមានប្រសាសន៍ថា លោកស្រីស៊ូជី លោកវីន ម្យីន លោក[[ហាន ថាម្យីន]] និងថ្នាក់ដឹកនាំបក្សដទៃទៀតត្រូវបានក្រុមយោធាភូមាចាប់ខ្លួននៅអំឡុងវេលាព្រឹកប្រលឹមនៃថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។<ref name=":1" /> បណ្តាញទំនាក់ទំនងជាច្រើនត្រូវបានផ្តាច់លែងឱ្យដំណើរការ បណ្តាញទូរស័ព្ទទៅកាន់រដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ ចំណែកឯបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយរបស់រដ្ឋគឺ [[ទូរទស្សន៍និងវិទ្យុមីយ៉ាន់ម៉ា|MRTV]] បាននិយាយថាខ្លួនមិនអាចផ្សព្វផ្សាយអ្វីបាននោះទេដោយសារតែមូលហេតុ"បញ្ហាបច្ចេកទេស"<ref name=":1">{{cite web|last=Foundation|first=Thomson Reuters|title=Aung San Suu Kyi and other leaders arrested, party spokesman says|url=https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|access-date=1 February 2021|website=news.trust.org|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|url-status=dead|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណេតវិញបានឈប់ដំណើរនៅវេលាម៉ោង ៣:០០ ទាបភ្លឺ។<ref>{{cite web|date=31 January 2021|title=Internet disrupted in Myanmar amid apparent military uprising|url=https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-myanmar-amid-apparent-military-uprising-JBZrmlB6|access-date=1 February 2021|website=NetBlocks|language=en-US|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201002842/https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-myanmar-amid-apparent-military-uprising-JBZrmlB6|url-status=live}}</ref> គេឃើញមានទាហានជាច្រើនបានចុះមកឈរជើងនៅឯរដ្ឋធានីណៃពិដោហើយនិងទីក្រុងធំបំផុតគឺក្រុង[[យ៉ាំងហ្គូន]]។<ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar's Aung San Suu Kyi 'detained by military', NLD party says|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=1 February 2021|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131232954/https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|url-status=live}}</ref> ក្រោយបន្តិចមក [[ទូរទស្សន៍ម្យ៉ាវ៉ាទ័យ|ទូរទស្សន៍យោធាភូមា]]បានចេញផ្សាយថាខ្លួនបានដាក់ប្រទេសក្រោមស្ថានភាពអាសន្នក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military says it is taking control of the country|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-dda3d013897e14d5d0bd44d19eac9cd1|access-date=1 February 2021|agency=Associated Press}}</ref> សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដែលចុះហត្ថលេខាដោយប្រធានាធិបតីស្តីទីគឺលោក[[ម្យីន ស្វេ]]បានថ្លែងថា"អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ រដ្ឋបាល និងយុត្តិធម៌"ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យលោកមីន អ៊ុងឡាំង។<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}</ref> កិច្ចប្រជុំរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខនិងការពារជាតិ]]ដែលដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតីស្តីទីលោកម្យីន ស្វេនិងមានការចូលរួមពីសំណាក់មន្ត្រីយោធាជាន់ខ្ពស់ដទៃទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងហើយក្រោយមកមានសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយបានចេញដោយយោធាថាការបោះឆ្នោតថ្មីនឹងត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយអំណាចនឹងត្រូវផ្ទេរបន្តបន្ទាប់ពីចប់ការបោះឆ្នោតថ្មីនោះ។<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar to clarify voter fraud, hold new round of elections|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-clarify-voter-fraud-hold-new-round-elections.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201060130/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-clarify-voter-fraud-hold-new-round-elections.html|url-status=dead}}</ref> [[File:Military blocked Mandalay Region Government Office.jpg|thumb|ការបិទផ្លូវទៅកាន់ការិយាល័យ[[រដ្ឋាភិបាលតំបន់ម៉ាន់ដាលី]]។]] ក្រោយរដ្ឋប្រហារ យោធាបានបញ្ជាឱ្យសមាជិកធនាគារទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមសមាគមធនាគារមីយ៉ាន់ម៉ាឱ្យផ្អាកសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Telecommunications disruptions shut down Myanmar banks|url=https://www.mmtimes.com/news/telecommunications-disruptions-shut-down-myanmar-banks.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201075108/https://www.mmtimes.com/news/telecommunications-disruptions-shut-down-myanmar-banks.html|url-status=dead}}</ref> កងយោធាថែមទាំងប្រកាសទៀតថាខ្លួនបានដកមន្ត្រីនិងសមាជិកតំណាងរដ្ឋាភិបាលចំនួន ២៤ រូប ហើយបានតែងតាំងសមាជិកជំនួសបាន ១១ រូប។<ref name="bbc1">{{cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar coup: Aung San Suu Kyi detained as military seizes control|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=1 February 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ មីន អ៊ុងឡាំងបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលរដ្ឋ]]មួយដែលមានសមាជិកចំនួន ១១ រូប ហើយក្រុមប្រឹក្សានេះមានតួនាទីជាគណៈអភិបាលប្រតិបត្តិ។<ref>{{cite web|last=|first=|date=|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အမိန့်အမှတ်(၉/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၆ ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်|url=http://dsinfo.org/node/957|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=2 February 2021|website=Tatmadaw Information Team|language=my|archivedate=6 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210206000142/http://dsinfo.org/node/957}}</ref><ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar military announces new State Administrative Council|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archivedate=3 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html|url-status=dead}}</ref> ==ប្រតិកម្ម== ===ប្រតិកម្មក្នុងស្រុក=== ====បាតុកម្ម==== កិច្ចប្រឹងប្រែងតស៊ូស៊ីវិលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារយោធាបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗនៅក្នុងប្រទេសដោយមានលក្ខណៈទម្រង់ខុសៗគ្នាមានដូចជា ការមិនគោរពរដ្ឋប្បវេណី ការធ្វើកូដកម្មការងារ ការធ្វើពហិការយោធា ចលនាគោះឆ្នាំង យុទ្ធនាការបដ្តិកាក្រហម ការធ្វើបាតុកម្មសាធារណៈ និងការទទួលស្គាល់ជាទូទៅពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋចំពោះលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតដោយតំណាងអ្នកជាប់ឆ្នោត។ល។ ការលើកម្រាមដៃបីត្រូវបានបាតុករប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅក្នុងបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារនេះ។<ref>{{cite web|author1=AP|author2=ABC News (Australia)|date=Feb 5, 2021|title=Myanmar blocks Facebook as resistance grows to military coup|url=https://www.abc.net.au/news/2021-02-05/myanmar-blocks-facebook-as-resistance-grows-to-military-coup/13124148|access-date=5 February 2021|website=ABC News (Australia)|language=English}}</ref> ចម្រៀងមួយបទចំណងជើងថា"[[កាបាម៉ាកយេប៊ូ]]" (ကမ္ဘာမကျေဘူး) ដែលជាចម្រៀងដ៏និយមមួយនាអំឡុងកាល[[ការបះបោរ ៨៨៨៨]] ត្រូវបានចលនាមិនគោរពរដ្ឋប្បវេណីលើកមកចាក់ឡើងវិញជាចម្រៀងបាតុកម្ម។<ref name=":23">{{Cite web|date=2018-08-09|title=Songwriter Who Provided ‘Theme Song’ to 8888 Uprising Finally Honored|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/songwriter-provided-theme-song-8888-uprising-finally-honored.html|access-date=2021-02-04|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> [[File:Protesters riding Motorcycles in Mandalay after 2021 Myanmar coup.jpg|thumb|ក្រុមបាតុករកំពុងហែលហមនៅក្បែរស្ថានីយ៍រថភ្លើងម៉ង់ដាឡេ។]] ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារបានសម្រេចមក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមទីប្រជុំជននានាដូចជាទីក្រុង[[យ៉ាំងហ្គូន]]ជាដើម បាននាំគ្នាចេញមកគោះឆ្នាំងខ្ទះរៀងរាល់ពេលល្ងាច។ បើយោងទៅតាមប្រពៃណីនិងវប្បធម៌ភូមា ការគោះឆ្នាំងខ្ទះនាវេលាល្ងាចបែបនេះគឺតែងតែធ្វើឡើងនៅក្នុងពិធីប្រដេញពួកអសុរកាយចេញពីកន្លែងឬតំបន់ណាមួយ។<ref>{{Cite web|date=2021-02-04|title=Myanmar coup: army blocks Facebook access as civil disobedience grows|url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/04/myanmar-coup-army-blocks-facebook-access-as-civil-disobedience-grows|access-date=2021-02-04|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author1=Reuters Staff|date=2 February 2021|title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S|archive-date=3 February 2021|access-date=3 February 2021|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|archive-date=3 February 2021|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ បុគ្គលិកសុខាភិបាលនិងមន្រ្តីរាជការទូទាំងប្រទេសបាននាំគ្នាធ្វើយុទ្ធនាការមិនគោរពរដ្ឋប្បវេណីជាតិដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារដោយក្នុងនោះមានបុគ្គលិកមកពីមន្ទីរពេទ្យនិងស្ថាប័នរដ្ឋរាប់សិបនាក់បានចាប់ផ្តើមការធ្វើកូដកម្មការងារ។<ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join 'Civil Disobedience Campaign'|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=dead|archivedate=3 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}</ref><ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|access-date=2 February 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live}}</ref><ref name=":8" /><ref>{{cite web |author1=Matthew Tostevin |author2=Grant McCool |author3=Stephen Coates |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |url-status=live }}</ref> យុទ្ធនាការនៅលើបណ្តាញហ្វេសប៊ុកមួយដែលមានឈ្មោះថា"ចលនាមិនគោរពរដ្ឋប្បវេណី" (Civil Disobediance Movement) បានទាក់ទាញអ្នកគាំទ្រ (Followers) រហូតដល់ទៅ ១០០,០០០ នាក់បន្ទាប់ពីវាចាប់ដំណើរការឡើងនៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ។<ref name=":8" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ បុគ្គលិកសុខាភិបាលដែលមកពីមន្ទីរពេទ្យនិងភ្ញាក់ងារសុខភាពចំនួន ១១០ កន្លែង<ref name=":12">{{Cite web|date=2021-02-03|title=Myanmar’s Medics Launch Civil Disobedience Campaign Against Coup|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-medics-launch-civil-disobedience-campaign-coup.html|access-date=2021-02-04|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> បានចូលរួមនៅក្នុងចលនាមួយនេះ។<ref name=":11" /> កុបកម្មការងារមិនត្រឹមតែផ្ទុះឡើងនៅក្នុងផ្នែកសុខាភិបាលតែប៉ុណ្ណោះទេ វាក៏បានរីករាលដល់សេវាស៊ីវិលផ្សេងៗផងដែរមានដូចជា ក្រសួងកម្រិតសហភាពនិងសកលវិទ្យាល័យ និងរួមទាំងក្រុមហ៊ុនឯកជនផ្សេងៗទៀតផងដូចជា រោងចក្រ ស្ថានីយ៍អណ្តូងរ៉ែ ក្រុមនិស្សិត និងក្រុមយុវជនជាដើម។<ref>{{Cite web|title=UN Security Council calls for release of Myanmar’s Suu Kyi, Biden tells generals to go|url=https://elevenmyanmar.com/news/un-security-council-calls-for-release-of-myanmars-suu-kyi-biden-tells-generals-to-go|access-date=2021-02-07|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=en}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ បុគ្គលិកសុខាភិបាលបាននាំគ្នាផ្តើមយុទ្ធនាការ[[បដ្តិកាក្រហម]] (ဖဲကြိုးနီလှုပ်ရှားမှု) ដោយពណ៌ក្រហមត្រូវជាពណ៌តំណាងឱ្យគណបក្សសម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-03|title=Myanmar medics lead sprouting civil disobedience calls after coup|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-doctors-medics-civil-disobedience-calls-activists-14103732|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-06|website=CNA|language=en|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614233046/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-doctors-medics-civil-disobedience-calls-activists-14103732}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-03|title=“ဖဲကြိုးနီ လှုပ်ရှားမှု”ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသခဲ့တဲ့ နီနီခင်ဇော်|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2021/02/03/237569.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-06|website=ဧရာဝတီ|language=my}}</ref> បដ្តិកាក្រហមនេះត្រូវបានមន្ត្រីរាជការនិងកម្មករនៅទូទាំងប្រទេសទទួលយកប្រើប្រាស់ជាសញ្ញាប្រឆាំងនឹងរបបយោធា។<ref>{{Cite web|date=2021-02-05|title=NLD backs anti-coup campaign as civil servants rally in Nay Pyi Taw|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/nld-backs-anti-coup-campaign-as-civil-servants-rally-in-nay-pyi-taw/|access-date=2021-02-06|website=Frontier Myanmar|language=en-US}}</ref> [[File:Protest against military coup (9 Feb 2021, Hpa-An, Kayin State, Myanmar) (3).jpg|thumb|left|ជួរគ្រូបង្រៀនដែលកំពុងដើរបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារ។]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈដដែរនោះ មានចលនាមួយថ្មីទៀតបានលេចឡើងដោយមានឈ្មោះថា យុទ្ធនាការ"បញ្ឈប់ការទិញអជីវកម្មរបស់យោធា"ដោយក្រុមបាតុករបានធ្វើការអំពាវនាវឱ្យមានការធ្វើពហិការផលិតផលនិងសេវាកម្មណាដែលជាប់ទាក់ទងជាមួយយោធា។<ref name=":13">{{Cite web|date=2021-02-03|title=Myanmar calls for boycott of Tatmadaw linked products and services|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|access-date=2021-02-03|website=The Myanmar Times|archivedate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221154215/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|url-status=dead}}</ref> សាធារណជនជាច្រើនបានចេញមុខធ្វើបាតុកម្មភ្លាមៗក្រោយពីបានដឹងឮរឿងរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលរបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃរដ្ឋប្រហារគឺថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ អ្នកក្រុងរ៉ាំងហ្គូនបានប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមនៅវេលាម៉ោង ៨ យប់ដោយពួកគេបានអំពាវនាវឱ្យយោធាចុះចេញពីតំណែងនិងសុំដោះលែងលោកស្រីស៊ូជីមកវិញ។<ref>{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|archive-date=3 February 2021|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែកុម្ភៈ ប្រជាជនភូមាចំនួន ៣០ នាក់បានធ្វើបាតុកម្មនៅមុខ[[សកលវិទ្យាល័យវិជ្ជសាស្ត្រ (ម៉ង់ដាឡេ)|សកលវិទ្យាល័យវិជ្ជសាស្ត្រ]]នៅទីក្រុងម៉ង់ដាឡេហើយជាលទ្ធផល មនុស្សចំនួនបួននាក់ត្រូវបានសមត្ថកិច្ចចាប់ខ្លួន។<ref>{{Cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|website=The Myanmar Times|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-04|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែកុម្ភៈ បាតុករចំនួន ២០,០០០ បានធ្វើបាតុកម្មនៅតាមដងផ្លូវមួយនៅក្នុងទីក្រុងយ៉ាំងហ្គូនដោយអំពាវនាវឱ្យមានការដោះលែងលោកស្រីស៊ូជី។<ref name="AJE_6Feb_protestors_standoff" /> ====ការផ្តាច់បណ្តាញអ៊ីនធឺណេត==== នៅថ្ងៃទី៤ ខែកុម្ភៈ ប្រតិបត្តិករទូរគមនាគមន៍និងអ្នកផ្តល់សេវាអ៊ីនធឺណិតទូទាំងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាត្រូវបានយោធាបញ្ជាឱ្យបិទកម្មវិធី[[ហ្វេសប៊ុក]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈដើម្បីធានានូវ"ស្ថេរភាពរបស់ប្រទេស"។<ref name=":15">{{Cite news|last=Staff|first=Reuters|date=2021-02-03|title=Myanmar internet providers block Facebook services after government order|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-facebook-idUSKBN2A32ZE|access-date=2021-02-04}}</ref> [[ប្រៃសណីយ៍និងទូរគមនាគមន៍មីយ៉ាន់ម៉ា|ប.ទ.ម.]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនប្រៃសណីយ៍របស់រដ្ឋបានសម្រេចបិទសេវាកម្មវិធីផ្ញើសាររបស់ហ្វេសប៊ុក [[អ៊ីនស្តាក្រាម]] និង[[វ័តស៍អាប]] រីឯក្រុមហ៊ុន[[តេឡេណ័រមីយ៉ាន់ម៉ា]]វិញបានបិទតែកម្មវិធីហ្វេសប៊ុកតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web|date=2021-02-03|title=Directive to block social media service|url=https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-service/|access-date=2021-02-04|website=Telenor Group|language=en|archivedate=2021-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205103134/https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-service/|url-status=dead}}</ref><ref name=":15" /> ចាប់តាំងពីរដ្ឋប្រហារបានបញ្ចប់មក ប្រជាជនមីយ៉ាន់ម៉ាបានប្រើប្រាស់ហ្វេសប៊ុកដើម្បីរៀបចំធ្វើកូដកម្មការងារ យុទ្ធនាការមិនគោរពរដ្ឋប្បវេណី និងការធ្វើពហិការផលិតផលរបស់យោធាជាដើម។<ref name=":15" /> ក្រោយពីបណ្តាញហ្វេសប៊ុកត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបិទជាបណ្តោះអាសន្ន ប្រជាជនភូមាបាននាំគ្នាចាប់ប្រើប្រាស់បណ្តាញ[[ធ្វិតថឺរ]]វិញដោយពួកគេបានបង្ហោះប៉ុស្តិ៍ដោយសរសេរដាក់សញ្ញាទ្រុងជ្រូកនៅពីមុខដូចជា #RespectOurVotes, #HearTheVoiceofMyanmar, និង #SaveMyanmar។<ref>{{Cite news|last=Potkin|first=Fanny|date=2021-02-05|title=After Facebook ban, thousands in Myanmar take to Twitter to plead #RespectOurVotes|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-twitter-idUSKBN2A5189|access-date=2021-02-06}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានបិទបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា អ៊ីនស្តាក្រាម និងធ្វិតថឺរជាដើម។<ref>{{Cite web|title=Myanmar’s new military government is now blocking Twitter and Instagram|url=https://social.techcrunch.com/2021/02/05/myanmar-military-government-is-now-blocking-twitter/|access-date=2021-02-06|website=TechCrunch|language=en-US}}{{Dead link|date=មិថុនា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-05|title=Directive to block social media services Twitter and Instagram in Myanmar|url=https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-services-twitter-and-instagram-in-myanmar/|access-date=2021-02-06|website=Telenor Group|language=en|archivedate=2021-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205103134/https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-services-twitter-and-instagram-in-myanmar/|url-status=dead}}</ref> នៅព្រឹកថ្ងៃទី៦ ខែកុម្ភៈ អាជ្ញាធរយោធាបានកាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណេតនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{Cite web|date=2021-02-06|title=Myanmar junta blocks internet access as coup protests expand|url=https://apnews.com/article/united-nations-myanmar-media-social-media-yangon-e7765d3459d386219ee1dca8ad1e089c|access-date=2021-02-06|website=AP NEWS}}</ref> ====ប្រតិកម្មខាងពាណិជ្ជកម្ម==== ក្រុមហ៊ុនអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតរបស់ប្រទេស[[ថៃ]]ដែលមានឈ្មោះថា[[សាជីវកម្មអាម៉ាតា|អាម៉ាតា]]បានបញ្ឈប់ការវិនិយោគតម្លៃ ១ លានដុល្លាររបស់ពួកគេនៅទីក្រុងយ៉ាំងហ្គូនដែលជាការឆ្លើយតបទៅនឹងរដ្ឋប្រហារ។<ref name=":9">{{Cite web|title=Thailand's Amata halts $1bn Myanmar property project after coup|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|url-status=dead|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup}}</ref><ref>{{Cite web|title=Thai developer invests $1bn to put Myanmar industry on global map|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Thai-developer-invests-1bn-to-put-Myanmar-industry-on-global-map|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201132726/https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Thai-developer-invests-1bn-to-put-Myanmar-industry-on-global-map|url-status=live}}</ref> ក្រុមហ៊ុន[[ស៊ូស៊ូគិ|ម៉ូតូស៊ូស៊ូគិ]]ដែលជាក្រុមហ៊ុនផលិតទោចក្រយានយន្តធំជាងគេនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានប្រកាសឈប់បើកដំណើរការក្នុងស្រុកក្រោយពីដំណឹងរដ្ឋប្រហារបានផ្ទុះឮ។<ref name=":9" /> [[ផ្សារភាគហ៊ុនយ៉ាំងហ្គូន]]បានផ្អាកដំណើរការចាប់តាំងពីថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈមកម្លេះ។<ref name=":9" /> ទីផ្សារអចលនៈទ្រព្យរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានធ្លាក់ចុះដុនដាបយ៉ាងខ្លាំងដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើរដ្ឋប្រហារដោយកិច្ចការជំនួញលក់និងទិញបានធ្លាក់ចុះជិត ១០០%។<ref>{{Cite web|date=2021-02-05|title=Myanmar's real estate sector crashes|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmars-real-estate-sector-crashes.html|access-date=2021-02-05|website=The Myanmar Times|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205065856/https://www.mmtimes.com/news/myanmars-real-estate-sector-crashes.html|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែកុម្ភៈ ក្រុមហ៊ុនប្រេងចម្រុះ[[តូតាល់ (សហគ្រាស)|តូតាល់]]របស់បារាំងបានប្រកាសថាខ្លួនកំពុងតែវិភាគនូវគុណសម្បត្តិនិងគុណវិបត្តិនៃរដ្ឋប្រហារយោធាមកលើប្រតិបត្តិការនិងគម្រោងរបស់ខ្លួនក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite news|last=Staff|first=Reuters|date=2021-02-04|title=Total assessing impact of Myanmar coup on its projects|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-total-int-idUSKBN2A4120|access-date=2021-02-07}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ [[ក្រុមហ៊ុនគីរីន]]បានបញ្ចប់ការបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយ[[ក្រុមហ៊ុនសេដ្ឋកិច្ចហូលឌីងលីមីធីតមីយ៉ាន់ម៉ា]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយយោធា។<ref>{{cite web |author1=Erin Handley |title=Kirin, parent company of Australian beer company Lion, cuts ties with Myanmar military after coup |url=https://www.abc.net.au/news/2021-02-05/myanmar-kirin-parent-company-lion-cuts-ties-military-coup/13125778 |website=ABC (Australian Broadcasting Network) |access-date=10 February 2021 |language=English |date=Feb 5, 2021}}</ref><ref>{{cite web |author1=Ben Doherty |author2=Ben Butler |title=Kirin beer company cuts brewery ties with Myanmar military over coup |url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/05/kirin-beer-company-cuts-brewery-ties-with-myanmar-military-over-coup |website=The Guardian |access-date=10 February 2021 |language=English |date=Feb 5, 2021}}</ref><ref name=":19">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Japan's Kirin ends Myanmar beer tie-up with army-owned partner after coup|url=https://news.trust.org/item/20210205070108-ktqjw/|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-08|website=Thomson Reuters Foundation|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205091809/http://news.trust.org/item/20210205070108-ktqjw/}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ លោក[[មីន អ៊ុងឡាំង]]បានធ្វើសុន្ទរកថាមួយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ក្នុងបំណងចង់បន្ថូរបំបាត់ការព្រួយបារម្ភអំពីបរិយាកាសវិនិយោគបរទេសនៅមីយ៉ាន់ម៉ា។<ref>{{Cite web|title=Myanmar junta chief Min Aung Hlaing says this coup is 'different'|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-junta-chief-Min-Aung-Hlaing-says-this-coup-is-different|access-date=2021-02-09|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archivedate=2021-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209073807/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-junta-chief-Min-Aung-Hlaing-says-this-coup-is-different|url-status=dead}}</ref> ===ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ=== [[File:Reacció al cop d'estat de Myanmar de 2021.svg|thumb|{{legend|#0000ff|មីយ៉ាន់ម៉ា}}{{legend|#4daf4a|រដ្ឋដែលថ្កោលទោសរដ្ឋប្រហារ}}{{legend|#80c87d|រដ្ឋដែលមានការព្រួយបារម្ភទៅនឹងរដ្ឋប្រហារ}}{{legend|#fee000|រដ្ឋអព្យាក្រឹត}}{{legend|#c0c0c0|រដ្ឋដែលគ្មានមតិ}}]] [[File:Protesters demanding Aung San Suu Kyi's release at Kasumigaseki, Tokyo after the February 2021 Myanmar coup.jpg|thumb|បាតុករប្រមាណ ៣,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[តូក្យូ]] ប្រទេស[[ជប៉ុន]] កំពុងអំពាវនាវទាមទារឱ្យដោះលែងលោកស្រីស៊ូជី។<ref>{{Cite web|url=http://www.asahi.com/ajw/articles/14162323|title=3,000 Myanmar protesters rally in Tokyo for Suu Kyi’s release|website=The Asahi Shimbun|access-date=2021-02-05|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204095353/http://www.asahi.com/ajw/articles/14162323|url-status=dead}}</ref>]] ប្រទេសជាច្រើនដូចជា [[បង់ក្លាដែស]]<ref>{{cite news|title=Bangladesh wants democratic process upheld in Myanmar|url=https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|access-date=1 February 2021|work=[[Dhaka Tribune]]|publisher=2A Media Limited.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201063550/https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|url-status=live}}</ref> [[ចិន]]<ref>{{cite web|title=China 'notes' Myanmar coup, hopes for stability|publication-place=REUTERS|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131344/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|url-status=live}}</ref> [[ឥណ្ឌា]]<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Deeply concerned by developments in Myanmar, says India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|access-date=1 February 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182036/https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|url-status=live}}</ref> [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]<ref>{{cite web|title=Indonesia Urges All Parties in Myanmar to Exercise Self-Restraint|url=https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Indonesia)|Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Indonesia]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182046/https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|url-status=live}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]]<ref>{{cite web|title=Press Release: Latest Situation in Myanmar|url=https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|publisher=[[ក្រសួងការបរទេស (ម៉ាឡេស៊ី)]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182040/https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|url-status=live}}</ref> [[ប៉ាគីស្ថាន]]<ref>{{cite web|title=Pakistan hopes from all sides in Myanmar to be restraint, work for peace: Zahid Hafeez|url=https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|access-date=1 February 2021|website=www.radio.gov.pk|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|url-status=dead|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez}}</ref> [[ហ្វីលីពីន]]<ref>{{cite news |last1=Lee-Brago |first1=Pia |title=Philippines following Myanmar situation with deep concern |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |access-date=2 February 2021 |work=Philstar.com |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131356/https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងត្បូង]]<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|title=S. Korea expresses concerns over Myanmar coup|website=[[Yonhap News Agency]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201100350/https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|url-status=live}}</ref> និង[[សិង្ហបុរី]]<ref>{{cite web|url=https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|title=MFA Spokesperson's Comments in Response to Media Queries on the Detention of Myanmar Leaders and Officials|date=1 February 2021|website=Ministry of Foreign Affairs Singapore|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182043/https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|url-status=live}}</ref> បានសម្តែងពីក្ដីព្រួយបារម្ភចំពោះរដ្ឋប្រហារនៅមីយ៉ាន់ម៉ាហើយប្រទេសខាងលើថែមទាំងបានជំរុញឱ្យភាគីទាំងសងខាងចូលចរចាគ្នាដោយសន្តិវិធីទៀតផង។ រីឯប្រទេសមួយចំនួនទៀតដូចជា [[អូស្ត្រាលី]]<ref>{{cite web |last1=Tillett |first1=Andrew |title=Australia joins global condemnation of Myanmar generals |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 1, 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201020736/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=|title=Statement on Myanmar|url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|archive-date=1 February 2021|access-date=|website=Minister for Foreign Affairs – Minister for Women – Senator the Hon Marise Payne|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar}}</ref> [[កាណាដា]]<ref>{{cite web|url=https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|title=Justin Trudeau on Myanmar: “The democratic process must be respected”|date=2 February 2021|website=Cult MTL|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131331/https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|url-status=live}}</ref> [[បារាំង]]<ref>{{cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/myanmar-aung-san-suu-kyi-072052284.html|title=France calls on Myanmar military to release Suu Kyi, respect election results|website=uk.sports.yahoo.com|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535|url-status=dead|archivedate=3 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535}}</ref> [[អាល្លឺម៉ង់]]<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |title=Germany condemns Myanmar coup ‘in strongest terms’ |publisher=Aa.com.tr |date=2020-11-08 |accessdate=2021-02-02 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201104100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |url-status=live }}</ref> [[ជប៉ុន]]<ref>{{cite news |title=Japan urges Myanmar military to free Suu Kyi, restore democracy |url=https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |access-date=2 February 2021 |work=Manila Bulletin |agency=Agence France-Presse |date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201094835/https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |url-status=live }}</ref> [[នូវែលហ្សេឡង់]]<ref>{{cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|date=1 February 2021|title=New Zealand statement on Myanmar|url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-statement-myanmar|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=1 February 2021|website=via beehive.gov.nz}}</ref> [[អេស្ប៉ាញ]]<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Sánchez condena el golpe de Estado en Myanmar y pide vuelta a la democracia|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|access-date=1 February 2021|website=[[La Vanguardia]]|language=es|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|url-status=dead|archivedate=3 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html}}</ref> [[ស៊ុយអែត]]<ref>{{cite web|url=https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|title=Foreign Minister condemns military coup in Myanmar|publisher=Sveriges Radio|website=sverigesradio.se|access-date=2 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201221458/https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}</ref> [[តួកគី]]<ref>{{cite news|last1=Bir|first1=Burak|title=Turkey condemns, 'deeply concerned' by coup in Myanmar|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|access-date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182117/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|url-status=live}}</ref> [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|title=UK condemns military coup in Myanmar|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|language=en|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182110/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|url-status=live}}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]<ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|title=Statement by White House Spokesperson Jen Psaki on Burma|date=1 February 2021|website=The White House|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|url-status=dead|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/}}</ref> បានប្រកាសថ្កោលទោសរដ្ឋប្រហារនិងអំពាវនាវឱ្យដោះលែងមន្ត្រីស៊ីវិលទាំងឡាយណាដែលនៅជាប់ឃុំឃាំង, លើសពីនេះទៅទៀត [[សេតវិមាន]]បានគំរាមដាក់ទណ្ឌកម្មលើអ្នកធ្វើរដ្ឋប្រហារថែមទៀតផង។<ref>{{cite web |author1=Patrick Wintour |author2=Julian Borger |title=Myanmar coup: Joe Biden threatens to resume sanctions |url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |website=The Guardian |access-date=2 February 2021 |language=English |date=2 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201113643/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=‘Serious blow to democracy’: World condemns Myanmar military coup|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|access-date=1 February 2021|work=[[Al Jazeera]]|date=1 February 2021|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175726/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%c3%a9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|title=La Maison Blanche menace les auteurs du coup d'État militaire du Myanmar de sanctions|trans-title=White House threatens perpetrators of Myanmar military coup with sanctions|last=Cherni|first=Hajer|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|accessdate=1 February 2021|language=French|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%C3%A9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|url-status=live}}</ref> ប្រទេស[[កម្ពុជា]] [[ថៃ]] និង[[វៀតណាម]]បានជ្រើសរើសយកផ្លូវអព្យាក្រឹតដោយមិនគាំទ្រភាគីណាមួយជាដាច់ខាតហើយបានចាត់ទុកព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាថាជារឿងផ្ទៃក្នុងរបស់បរទេស។<ref>{{cite news|title=West condemns Myanmar coup but Thailand, Cambodia shrug|url=https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|access-date=1 February 2021|work=[[Bangkok Post]]|publisher=Bangkok Post Public Company Ltd.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182126/https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar's army seizes power, detains Aung San Suu Kyi|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|access-date=1 February 2021|work=[[National Post]]|agency=Reuters|date=1 February 2021|language=en-CA|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title= Myanmar military coup: Nordic and Asian reactions|date= 2 February 2021|url= https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|work= ScandAsia|access-date= 2 February 2021|archive-date= 3 February 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210203131348/https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|url-status= live}}</ref> អង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលដូចជា [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|title=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary General – on Myanmar|date=31 January 2021|website=United Nations Secretary-General|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182155/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|url-status=live}}</ref> [[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|title=ASEAN calls for "return to normalcy" in Myanmar after coup|work=[[Reuters]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131337/https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|title=Negara-negara ASEAN Bahas Kudeta Militer di Myanmar|trans-title=Intergovernmental Organization ASEAN Discusses Military Coup in Myanmar|first=Novi|last=Christiastuti|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|lang=id|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|url-status=dead|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar}}</ref> និង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]បានសម្តែងចេញនូវការព្រួយបារម្ភនិងអំពាវនាវឱ្យមានការចរចារវាងភាគីទាំងពីរ។ ក្រៅពីការព្រួយបារម្ភ សហភាពអឺរ៉ុបក៏បានថ្កោលទោសរដ្ឋប្រហារនិងជំរុញឱ្យមានការដោះលែងអ្នកជាប់ឃុំឃាំងផងដែរ។<ref name="politcoeu">{{cite news|url=https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|title=EU leaders condemn military coup in Myanmar|last=Adkins|first=William|date=1 February 2021|work=[[Politico]]|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131434/https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|url-status=live}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងរដ្ឋប្រហារ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបើកកិច្ចប្រជុំជាបន្ទាន់មួយដោយក្នុងនោះចក្រភពអង់គ្លេសបានចេញសេចក្តីសម្រេចមួយជំរុញឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចូល"ស្តារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ"ឡើងវិញនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់យោធាមីយ៉ាន់ម៉ា និងអំពាវនាវឱ្យមានការដោះលែងនូវមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង។ សេចក្តីសម្រេចមួយនេះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ឡើយដោយសារតែខ្វះការគាំទ្រពីសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាទាំង ១៥ រូប។ បើយោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនបានឱ្យដឹងថា ដោយមានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការសម្រេចចិត្ត អ្នកការទូតរុស្ស៊ីនិងចិនបានផ្ញើសេចក្តីសម្រេចនោះទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលរៀងៗខ្លួនដើម្បីឱ្យពួកគេត្រួតពិនិត្យនិងធ្វើសេចក្តីសម្រេចជំនួស។<ref>{{cite news |title=UNSC takes no action on coup in Myanmar |url=https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |access-date=3 February 2021 |work=Gulf Today |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131416/https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author1=AFP |author2=jt |title=UN Security Council searches for unity on Myanmar |url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |website=Channel News Asia |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 2, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |url-status=dead |archivedate=3 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 }}</ref><ref>{{cite web |author1=AL JAZEERA AND NEWS AGENCIES |title=Security Council fails to agree statement condemning Myanmar coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |website=Al Jazeera |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |quote=The UN Security Council has failed to agree on a joint statement condemning Monday’s coup in Myanmar, after a two hour long emergency meeting failed to secure the support of China, a key Myanmar ally and a veto-holding permanent member of the council. |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203041029/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author1=AP |title=UN Security Council takes no action on Myanmar coup |url=https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |website=Euronews |access-date=3 February 2021 |language=English |date=February 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131406/https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |url-status=live }}</ref> ក្នុងនាមជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សា ចិននិងរុស្ស៊ីគឺមានសិទ្ធិអំណាចវេតូហើយបានបដិសេដមិនគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចរបស់អង់គ្លេស។<ref>{{cite web |author1= |title=Myanmar coup: China blocks UN condemnation as protest grows |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |website=BBC News |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203101508/https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |url-status=live }}</ref> ក្រុមជនជាតិភូមាចំនួនប្រហែល ២០០ នាក់រួមជាមួយនឹងសកម្មជនប្រជាធិបតេយ្យថៃមួយចំនួនបាននាំគ្នាមកធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារយោធាភូមានៅមុខស្ថានទូតមីយ៉ាន់ម៉ានារាជធានី[[បាងកក]] ប្រទេស[[ថៃ]]។ គេឃើញមានបាតុករមួយចំនួនបានលើកម្រាមបីឡើងដែលជាសញ្ញាតំណាងឱ្យសេរីភាពនិងប្រជាធិបតេយ្យ (បាតុករប្រជាធិបតេយ្យថៃតែងប្រើសញ្ញានេះជានិច្ចនៅក្នុង[[បាតុកម្មថៃឆ្នាំ២០២០|បាតុកម្មទាមទារប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន]])។<ref name="Thaiprotest">{{cite web|date=1 February 2021|title=ด่วน! ชาว 'เมียนมา' ชู 3 นิ้วบุกประท้วงหน้าสถานทูต ต้านรัฐประหารในประเทศ|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|access-date=1 February 2021|website=Bangkok Biz News|language=th|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182031/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|url-status=live}}</ref> តែបាតុកម្មនេះត្រូវបានបញ្ចប់ទៅវិញបន្ទាប់ពីមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់កងនគរបាលប៉ូលីសថៃហើយជាលទ្ធផលមានមនុស្សចំនួនពីរនាក់បានទទួលរងរបួសនិងត្រូវបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យ ហើយមនុស្សចំនួនពីរនាក់ទៀតត្រូវបាននគរបាលឃាត់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|title=Myanmar’s military stages coup d’etat: Live news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|first2=Mersiha|last2=Gadzo|website=[[Al Jazeera]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182055/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|url-status=live}}</ref> ចំណែកនៅទីក្រុង[[តូក្យូ]] ប្រទេស[[ជប៉ុន]]វិញមានកម្មករភូមាជាច្រើនបានចេញមុខមកធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារយោធាភូមានៅមុខ[[សកលវិទ្យាល័យសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar workers in Japan protest against Tatmadaw’s actions|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|url-status=dead|archivedate=1 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html}}</ref> [[កងកម្លាំងនគរបាលសិង្ហបុរី]]បានចេញសេចក្តីព្រមានដល់ជនបរទេសទាំងឡាយថាបើនរណាមានបំណងចង់ចូលរួមឬធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារភូមានៅសិង្ហបុរីនោះ អ្នកនុះនឹងត្រូវទទួលការផ្តទ្ទាទោសទៅតាមច្បាប់ជាមិនខាន។<ref>{{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/police-warn-against-protest-plans-singapore-over-myanmar-14119078 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2021-02-05 |archivedate=2021-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205072243/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/police-warn-against-protest-plans-singapore-over-myanmar-14119078 |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} kid5002cl76xbpyo4383f9x4unkwe6i 0 42695 339166 286921 2026-08-19T10:05:39Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339166 wikitext text/x-wiki '''រដ្ឋប្រហារ''' ([[ភាសាបារាំង]]៖ coup d'état) គឺជាដំណើរនៃការដកហូតនិងរឹបអូសសិទ្ធិអំណាចពីរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងប្រទេសឬតំបន់ណាមួយ។<ref name=":02">{{Cite journal|last1=Powell|first1=Jonathan M.|last2=Thyne|first2=Clayton L.|date=2011-03-01|title=Global instances of coups from 1950 to 2010 A new dataset|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2011-03_48_2/page/249|journal=Journal of Peace Research|language=en|volume=48|issue=2|pages=249–259|doi=10.1177/0022343310397436|issn=0022-3433|s2cid=9066792}}</ref> ជាធម្មតា វាគឺជាសកម្មភាពរឹបអូសយកអំណាចដោយខុសច្បាប់និងផ្ទុយពីច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយបក្សពួកនយោបាយ យោធា ឬជនផ្តាច់ការណាម្នាក់។<ref name=":02"/> អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនបានចាត់ទុកថា រដ្ឋប្រហារដែលទទួលជោគជ័យគឺនៅពេលដែលអ្នក/មេប្រព្រឹត្តិបានឡើងកាន់កាប់អំណាចបានលើសពីប្រាំពីរថ្ងៃ (១ សប្តាហ៍) ឡើង។ [[File:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]]នៅក្នុងដំណើរប្រកាស[[រដ្ឋប្រហារ ១៨ ប៊្រូមែរ]], គំនូរគូសដោយលោក[[ហ្រ្វង់ស័រ ប៊ូឆុត]]។]] ==និរុត្តិសាស្ត្រ== '''រដ្ឋប្រហារ''' [[នាម]] (រដ្ឋ+ប្រហារ) ៖ ការ​ចាប់​ចង​រំលំ​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​រដ្ឋ​ដែល​ខ្លួន​មិន​ពេញ​ចិត្ត ដើម្បី​កាន់​កាប់​អំណាច​ខ្លួន​ឯង, អំពើ​របស់​អ្នក​កាន់​កាប់​អំណាច​ដែល​ទម្លាយ​បង់​ចោល​នូវ​របប​គ្រប់​គ្រង​រដ្ឋ ដើម្បី​ឡើង​កាន់​កាប់​អំណាច​ខ្លួន​ឯង​វិញ ដោយ​ខ្លួន​មិន​ពេញ​ចិត្ត​ចំពោះ​របៀប​គ្រប់​គ្រង​ពី​មុន : ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារ ។<ref>[[:wikt:រដ្ឋ|រដ្ឋប្រហារ]], វិគីនានុក្រមភាសាខ្មែរ</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== យោងទៅតាមសំណុំទិន្នន័យរបស់លោកក្លេតុន តែននិងចូណាតាន ផូវែលបានឱ្យដឹងថា៖ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ២០១០, រដ្ឋប្រហារសរុបមានចំនួន ៤៥៧ ដោយក្នុងនោះមាន ២២៧ (៤៩.៧%) ជារដ្ឋប្រហារបានសម្រេច និង ២៣០ (៥០.៣%) ជារដ្ឋប្រហារបរាជ័យ។<ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Coup d'état|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/coup-d%27%C3%A9tat|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106083058/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/coup-d'%C3%A9tat|archive-date=6 November 2015|access-date=12 January 2019|website=Oxford Dictionaries|df=dmy-all|archivedate=6 វិច្ឆិកា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106083058/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/coup-d%27%C3%A9tat}}</ref> យោងតាមប្រភពដដែលបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប្រហារតែងកើតមានភាគច្រើននៅទ្វីបអាហ្រ្វិកនិងអាមេរិក (៣៦.៥% និង ៣១.៩%) បន្ទាប់មកគឺទ្វីបអាស៊ីនិងតំបន់បស្ចឹមបូព៌ា (១៣.១% និង ១៥.៨%) ចំណែកឯទ្វីបអឺរ៉ុបវិញបានជួបព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារតិចជាងគេគឺ ២.៦%។<ref name=":0" /> ចំនួនរដ្ឋប្រហារខាងលើច្រើនកើតមាននៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្ត ១៩៦០ និងពាក់កណ្តាលទស្សវត្ត ១៩៧០ និង ៨០។<ref name=":0" />។ ពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ២០១០ រដ្ឋប្រហារបរាជ័យច្រើនកើតមាននៅបស្ចឹមបូព៌ានិងអាមេរិកឡាទីនដោយភាគរយនៃការជោគជ័យច្រើនកើតមាននៅទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិក។<ref name="Brooks">{{Cite journal|last=Brooks|first=Risa A.|date=2019-05-11|title=Integrating the Civil–Military Relations Subfield|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-polisci-060518-025407|journal=Annual Review of Political Science|language=en|volume=22|issue=1|pages=379–398|doi=10.1146/annurev-polisci-060518-025407|issn=1094-2939|doi-access=free|accessdate=2021-03-27|archive-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009045624/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-polisci-060518-025407|dead-url=yes}}</ref> រដ្ឋប្រហារដែលកើតមាននៅក្រោយសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ភាគច្រើនជារដ្ឋប្រហារដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ<ref name=":3">{{cite journal |title=Coups and Democracy |journal=British Journal of Political Science |date=1 October 2014 |issn=1469-2112 |pages=799–825 |volume=44 |issue=4 |doi=10.1017/S0007123413000264 |first1=Nikolay |last1=Marinov |first2=Hein |last2=Goemans|s2cid=55915744 }}{{paywall}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|last1=Derpanopoulos|first1=George|last2=Frantz|first2=Erica|last3=Geddes|first3=Barbara|author-link3=Barbara Geddes (academic)|last4=Wright|first4=Joseph|date=1 January 2016|title=Are coups good for democracy?|journal=Research & Politics|volume=3|issue=1|page=2053168016630837|doi=10.1177/2053168016630837|issn=2053-1680|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Miller |first=Michael K. |date=1 October 2016 |title=Reanalysis: Are coups good for democracy? |journal=Research & Politics|volume=3 |issue=4 |page=2053168016681908 |doi=10.1177/2053168016681908 |issn=2053-1680|doi-access=free }}</ref>ក៏ប៉ុន្តែសម្រាប់រដ្ឋប្រហារខ្លះវិញគឺបានទទួលនូវរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការទៅវិញ។<ref name="Brooks"/> រដ្ឋប្រហារខ្លះបានថែមទាំងបញ្ឈប់សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតាមប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ។<ref>{{cite journal |title=The impact of coups d'état on civil war duration |journal=Conflict Management and Peace Science |volume=34 |issue=3 |date=25 March 2015 |issn=0738-8942 |page=0738894215570431 |doi=10.1177/0738894215570431|first=Clayton |last=Thyne|s2cid=19036952 }}</ref> ការសិក្សាស្រាវជ្រាវក្នុងឆ្នាំ២០១៦ បានចាត់ថ្នាក់លទ្ធផលនៃរដ្ឋប្រហារជា ៤ គឺ៖<ref name=":2" /> * រដ្ឋប្រហារបរាជ័យ * រដ្ឋប្រហារគ្មានការផ្លាស់ប្តូររបបដូចជានៅពេលដែលមេដឹកនាំចាស់ត្រូវបានដកហូតអំណាចចេញហើយប៉ុន្តែអត្តសញ្ញាណនៃប្រព័ន្ធនិងរបៀបដឹកនាំរបស់មេដឹកនាំថ្មីនូវតែមានលក្ខណៈដូចមុនដដែរ (ពោលគ្រាន់តែផ្លាស់មុខមេដឹកនាំ) * ទម្លាក់មេផ្តាច់ការមួយនិងជំនួសមកវិញនូវមេផ្តាច់ការមួយទៀត * ផ្តួលរលំរបបផ្តាច់ការនិងជំនួសមកវិញនូវប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ (ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា"រដ្ឋប្រហារប្រជាធិបតេយ្យ")។<ref>{{cite book|last=Varol|first=Ozan O.|url=https://smile.amazon.com/Democratic-Coup-d%C3%89tat-Ozan-Varol/dp/019062602X/ref=mt_paperback?_encoding=UTF8&me=|title=The Democratic Coup d'État|date=7 November 2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190626020|via=Amazon}}</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវបានឱ្យយើងដឹងថារដ្ឋប្រហារប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃរដ្ឋប្រហារទាំងអស់នៅលើពិភពលោក (ទាំងអំឡុងនិងក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់) គឺសុទ្ធតែបានអនុញ្ញាតឱ្យរបប[[អត្ថាធិបតេយ្យ]]លេចឡើង (របបដែលអំណាចស្ទើរទាំងអស់ត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមបុគ្គលម្នាក់)។<ref name=":2" /> រដ្ឋប្រហារមួយភាគបីនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់និងរដ្ឋប្រហារ ១២% នៅក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់បានធ្វើឱ្យរបបដឹកនាំក្នុងប្រទេសនីមួយៗត្រឡប់ច្រាស់គ្នា (ឧទាហរណ៍៖ របបកុម្មុយនិស្ត–>ប្រជាធិបតេយ្យ)។<ref name=":2" /> វត្តមាននៃរដ្ឋប្រហារប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់គឺមានប្រមាណ ១២% ហើយបន្ទាប់ពីសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់បានបញ្ចប់វាបានកើនឡើងដល់ទៅ ៤០%។<ref name=":2" /> ==បញ្ជីមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នដែលបានឡើងកាន់អំណាចតាមរយៈរដ្ឋប្រហារ== {| class="wikitable sortable" |- ! មុខតំណែង ! មេដឹកនាំក្រោយរដ្ឋប្រហារ ! មេដឹកនាំមុនរដ្ឋប្រហារ ! ប្រទេស ! ព្រឹត្តិការណ៍ ! កាលបរិច្ឆេទ |- | [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានាធិបតីគីនេអេក្វាទ័រ|ប្រធានាធិបតី]] || [[ទីអូដូរ៉ូអូបៀង អិនគេម៉ាអិមបាសូកូ]] || [[ហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ម៉ាស៊ីអាស អិនគេម៉ា]] || {{flagicon image|Flag of Equatorial Guinea 1973-1979.svg}} [[គីនេ អេក្វាទ័រ]] || {{nobr|[[រដ្ឋប្រហារគីនេអេក្វាទ័រឆ្នាំ១៩៧៩]]}} || {{dts|៣ សីហា ១៩៧៩}} |- | [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានាធិបតីអ៊ូកង់ដា|ប្រធានាធិបតី]] || [[យ៉ូវេរី មូសេវេនី]] || [[ទីតូ អូកេឡូ]] || {{flag|អ៊ូកង់ដា}} || [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអ៊ូកង់ដា]] || {{dts|២៩ មករា ១៩៨៦}} |- | [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានាធិបតីឆាដ|ប្រធានាធិបតី]] || [[អ៊ីឌ្រីស ដេប៊ី]] || [[ហ៊ីសេនេ ហាប្រឺ]] || {{flag|ឆាដ}} || [[ប្រវត្តិសាស្ត្រឆាដ#សម័យដេប៊ី|បដិវត្តន៍ឆាដ]] || {{dts|២ ធ្នូ ១៩៩០}} |- |[[ប្រធានាធិបតីតាជីគីស្ថាន|ប្រធានាធិបតី]] || [[អ៊ីម៉ូម៉ាលី រ៉ាមន]] || [[រាម៉ន ណាប៊ីយេវ]]{{refn|group="n"|លោកណាប៊ីយេវត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋាភិបាលយោធានៅថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩២ ដោយមានលោកអ៊ីម៉ូម៉ាលី រ៉ាមនឡើងកាន់អំណាចជាបន្តោះអាសន្ននៅក្នុងខែកញ្ញា។<ref>{{cite news |title=Twenty Years Later: The Tajik Civil War And Its Aftermath |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/tajikistan-civil-war-anniversary/28563541.html|date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154043/https://www.rferl.org/a/tajikistan-civil-war-anniversary/28563541.html |archive-date=8 August 2017}}</ref>}}|| {{Flag|តាជីគីស្ថាន|1991}} || [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងតាជីគីស្ថាន]] || {{nobr|{{dts|១៩ វិច្ឆិកា ១៩៩២}}}} |- | [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] || [[ហ៊ុន សែន]] || [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] || {{flag|កម្ពុជា}} || [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧]] || {{dts|សីហា ១៩៩៧}} |- | [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋកុងគោ|ប្រធានាធិបតី]] || [[ដេនិស សាស៊ូរ អ៊ិនគេសូ]] || [[ប៉ាស្កាល់ លីស៊ូបា]] || {{flag|សាធារណរដ្ឋកុងគោ}} || [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៃសាធារណរដ្ឋកុងគោ (១៩៩៧–១៩៩៩)|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៃសាធារណរដ្ឋកុងគោ]] || {{dts|២៥ តុលា ១៩៩៧}} |- | [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្វីជី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] || [[ហ្រ្វង់ បៃនីម៉ារ៉ាម៉ា]] || [[ឡៃសេនី ការ៉ាសេ]] || {{flag|ហ្វីជី}} || [[រដ្ឋប្រហារហ្វីជីឆ្នាំ២០០៦]] || {{dts|៥ ធ្នូ ២០០៦}} |- | [[ប្រធានាធិបតីអេស៊ីប|ប្រធានាធិបតី]] || [[អាបដែលហ្វាតារ អែលស៊ីស៊ី]] || [[ម៉ូហាម៉េដ មរស៊ី]] || {{flag|អេស៊ីប}} || [[រដ្ឋប្រហារអេស៊ីបឆ្នាំ២០១៣]] || {{dts|៣ កក្កដា ២០១៣}} |- | [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] || [[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា|ប្រាយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា]] || [[យីងឡាក់ ស៊ីណាវ៉ាតត្រា]]{{refn|group="n"|''[[De facto]]'' នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៅពេលនោះប៉ុន្តែស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជារបស់តុលាការក្នុងការលាលែង។}} || {{flag|ថៃ}} || [[រដ្ឋប្រហារថៃឆ្នាំ២០១៤]] || {{dts|២២ ឧសភា ២០១៤}} |- | [[ប្រធានាធិបតីយេម៉ែន|ប្រធាននៃ{{nobr|ក្រុមប្រឹក្សានយោបាយកំពូល}}]] || [[ម៉ារឌី អាល់ម៉ាសាត៍]] || {{nobr|[[អាបត្រាប៊ូ ម៉ានសួរហាឌី]]{{refn|group="n"|ហាឌីត្រូវបានក្រុមបះបោរហ៊ូទីបង្ខំឱ្យលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥, ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានបដិសេដប្រគល់អំណាចដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។}}}}|| {{flag|យេម៉ែន}} || [[ការឡើងត្រួតត្រារបស់ហ៊ូទីលើយេម៉ែន|រដ្ឋប្រហារយេម៉ែនឆ្នាំ២០១៤–១៥]] || {{dts|៦ កុម្ភៈ ២០១៥}} |- | [[ប្រធានាធិបតីស៊ីមបាវេ|ប្រធានាធិបតី]] || {{nobr|[[អែមមឺសុន ម៉ាណាងកាក្វា]]}} || [[រ៉ូបឺត មូកាបេ]]{{refn|group="n"|មូកាបេបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៧}}|| {{flag|ស៊ីមបាវេ}} || [[រដ្ឋប្រហារស៊ីមបាវេឆ្នាំ២០១៧]] || {{dts|២៤ វិច្ឆិកា ២០១៧}} |- | [[បញ្ជីរាយប្រមុខរដ្ឋស៊ូដង់|ប្រធាននៃ{{nobr|ក្រុមប្រឹក្សាអធិបតេយ្យភាព}}]] || [[អាបដែលហ្វាតារ អាល់បឺរហាន]] || [[អូម៉ា អាល់បាសឺរ]] || {{flag|ស៊ូដង់}} || [[រដ្ឋប្រហារស៊ូដង់ឆ្នាំ២០១៩]] || {{dts|២១ សីហា ២០១៩}} |- | [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋម៉ាលី|ប្រធានាធិបតី]] || [[បា អិនដោ]] || [[អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ូបាកា គីតា]] || {{flag|ម៉ាលី}} || [[រដ្ឋប្រហារម៉ាលីឆ្នាំ២០២០]] || {{dts|១៩ សីហា ២០២០}} |- | [[ប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលរដ្ឋ]] || [[មីន អ៊ុងឡាំង]] || {{nobr|[[អ៊ុងសានស៊ូជី|អ៊ុងសាន ស៊ូជី]]}} || {{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} || [[រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១]] || {{dts|១ កុម្ភៈ ២០២១}} |} {{reflist|group=n}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} i4f4v4bocgo1ktkrvacsai3w6ml9lke 0 42821 339082 338252 2026-08-19T08:06:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339082 wikitext text/x-wiki {{About|ប្រទេស}} {{Infobox country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | common_name = បេឡារុស | native_name = {{nobold|Рэспубліка Беларусь ([[ភាសាបេឡារុស]])<br/>Республика Беларусь ([[ភាសារុស្ស៊ី]])}} | image_flag = Flag of Belarus.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិបេឡារុស|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg | symbol_type = វរលញ្ឆករ | national_anthem = <br>[[មី បេឡារុស្ស|Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь<br>''Dziaržaŭny Himn Respubliki Bielaruś'']]<br>{{nowrap|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិបេឡារុស")}}{{center|[[File:Belarusian national anthem, performed by the United States Navy Band.mp3]]}} | image_map = Belarus on the globe (Europe centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសបេឡារុស (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[មីនស្កឹ]] | coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city(2000000)_region:BY}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាបេឡារុស]] និង [[ភាសារុស្ស៊ី]]{{ref|footnote_a|a}} | languages2_type = ភាសាភាគតិចដែលបានទទួលស្គាល់ | languages2 = {{hlist | [[ភាសាប៉ូឡូញ]] | [[ភាសាអ៊ុយក្រែន]] | និង[[ភាសាយីឌីស]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|៨៤.៩% [[ជនជាតិបេឡារុស]]}} | ៧.៥% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី]] | ៣.១% [[ជនជាតិប៉ូឡូញ]] | ១.៧% [[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន]] | ២.៨% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|title=ចំនួនតួលេខនៅបេឡារុស ឆ្នាំ២០២១|publisher=គណៈកម្មាធិការស្ថិតិជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=2022-01-18|archivedate=2022-10-09|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|url-status=dead}}</ref> | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space; |៥៥.៤% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៤៨.៣% [[អូស្សូដក់ខាងកើត|និកាយអូស្សូដក់]]<br/>—៧.១% និកាយ[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្ត]]ដទៃទៀត|៤១.១% គ្មានជំនឿសាសនា|២.៤% [[សាសនានៅបេឡារុស|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]|១.១% មិនបានបញ្ជាក់}} | religion_year = ២០១១ | religion_ref = <ref name="mfa">{{cite web |url=https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |title=សាសនា និងនិកាយសាសនានៅសាធារណរដ្ឋបេឡារុស |date=November 2011 |access-date=18 មករា 2022 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស្ស |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតីនិយម]] អាស្រ័យ[[រដ្ឋឯកភូត|សភាឯកភូត]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]] ([[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|កំពុងមានជម្លោះ]])<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|website=france24.com|date=23 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=BBC News|date=23 September 2020}}</ref> | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[រ៉ូម៉ាំង ហ្កូលូវឆិនកូ]]<ref>{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-appoints-new-government-132715-2020/|title=Lukashenko appoints new government|date=19 August 2020|website=eng.belta.by}}</ref> | legislature = [[រដ្ឋសភាបេឡារុស|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស|ទទួលឯករាជ្យ]] | sovereignty_note = ពី[[រុស្ស៊ី]] | established_event2 = [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស|ប្រកាសបង្កើតឡើង]] | established_date2 = ២៥ មីនា ១៩១៨ | established_event3 = {{nowrap|ទទួលឯករាជ្យពី[[សហភាពសូវៀត]]}} | established_date3 = ១០ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event4 = ទទួលស្គាល់ | established_date4 = ២៦ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event5 = {{nowrap|[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | established_date5 = ១៥ មីនា ១៩៩៤ | established_event6 = [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែចុងក្រោយបង្អស់]] | established_date6 = ១៧ តុលា ២០០៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២០៧,៥៩៥ | area_rank = ទី៨៤ | percent_water = ១.៤% | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤០៨,៤០០<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl//|title=Численность населения на 1 января 2020 г. по областям Республики Беларусь|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-05-25|archivedate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204232117/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl/|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_estimate_year = ២០២០ | population_census = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤១៣,៤៤៦ | population_census_year = ២០១៩ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៥.៨ | population_density_sq_mi = ១២០.៨ <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ទី១៤២ | GDP_PPP = {{decrease}} ១៨៥.៨៨៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=913,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=5 ឧសភា 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៦៩ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} ១៩,៧៥៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៦៦ | GDP_nominal = {{decrease}} ៥៧.៧០៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_year = ២០២០ | GDP_nominal_rank = ទី៧៥ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ៦,១៣៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៤ | Gini = 25.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title=GINI index (World Bank estimate) – Belarus |publisher=World Bank |access-date=22 March 2020 |archivedate=27 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127204140/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.823 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_year = ២០១៩<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ទី ៥៣ | currency = [[រូបបេឡារុស]] | currency_code = BYN | time_zone = [[ម៉ោងម៉ូស្គូ|MSK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/belarus/minsk|title=Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus|website=www.timeanddate.com}}</ref> | utc_offset = +៣ | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបេឡសរុស|+៣៧៥]] | cctld = {{unbulleted list | [[.by]] | [[.бел]]<ref>{{Cite web | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел | url = http://cctld.by/be/history/bel/ | access-date = 26 August 2014 | archivedate = 4 មីនា 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/ | url-status = dead }}</ref>}} | official_website = [http://belarus.by/ belarus.by] | footnote_a = {{note|footnote_a}} {{cite web|url=http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៃឆ្នាំ១៩៩៤|access-date=2021-05-25|archivedate=2020-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304132712/http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|url-status=dead}} ផ្នែកទី ១, មាត្រា ១៧ }} '''ប្រទេសបេឡារុស''' (អាចសរសេរបានថា '''បេឡារុស្ស''', ជា[[ភាសាបេឡារុស]] និង[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Беларусь) មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងកើតនិងឥសាន្ត ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង ប្រទេស[[ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ហើយនិងប្រទេស[[លីទុយអានី]]និង[[ឡេតូនី]]នៅភាគពាយព្យ។ ប្រទេសបេឡារុសមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២០៧,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនចំនួន ៩.៤ លាននាក់ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទីដប់បី]]និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតទីម្ភៃ]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់រដ្ឋបាលចំនួន ៧ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]]។ [[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។ មុនសតវត្សទី២០ ទឹកដីបេឡារុសសព្វថ្ងៃត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋនិងចក្រភពខុសៗគ្នារួមមាន៖ [[រូសកៀវ]] [[ក្សត្របុរីប៉ូឡូស្កឹ]] [[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]] [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]] ហើយនិង[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ មានរដ្ឋមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមប្រជែងគ្នានៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ដើម្បីដណ្តើមឥទ្ធិពលនិងទឹកដីហើយទីបំផុត [[សសស បេឡារុស]]ក៏ត្រូវបង្កើតឡើង ហើយបានបញ្ចូលជាផ្នែកនៃ[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]បានបញ្ចប់ ទឹកដីបេឡារុសជិតពាក់កណ្តាលត្រូវបានកាត់ទៅឱ្យប្រទេសប៉ូឡូញ។ ទឹកដីបេឡសរុសសព្វថ្ងៃបានលេចចេញជារូបរាងឡើងដំបូងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីសូវៀតបាន[[ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើប៉ូឡូញ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ]]នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref name="uni1">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&q=reunification+of+western+belarus| title=National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective| last=Abdelal| first=Rawi| year=2001| publisher=[[Cornell University Press]]| isbn=978-0-8014-3879-0}}</ref><ref name="uni2">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=reunification+of+western+belarus&pg=PA713| title=Europa World Year, Book 1| last=Taylor & Francis Group| year=2004| publisher=[[Routledge|Europa publications]] |isbn= 978-1-85743-254-1}}</ref><ref name="uni3"/> ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រតិបត្តិការយោធាជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅលើទឹកដីបេឡារុសដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបេឡារុសទទួលរងការខូតខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលបេឡារុសប្រមាណ ១ ភាគ ៤ ត្រូវបាត់បង់ជីវិតហើយធនធានសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលត្រូវរលាយរលុត។<ref name="axell">{{cite book| last=Axell| first=Albert| title=Russia's Heroes, 1941–45| publisher=Carroll & Graf Publishers| year=2002| page=[https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247]| isbn=0-7867-1011-X| url=https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247}}</ref> សាធារណរដ្ឋមួយនេះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលសូវៀតជួយអភិវឌ្ឍឡើងវិញបន្ទាប់ពីមហាសង្គ្រាមដ៏ប្រល័យបានបញ្ចប់។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សសស បេឡារុសបានក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]រួមជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩០ សភានៃសាធារណរដ្ឋបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសក៏បានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលសូវៀតកំពុងតែជួប[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|វិបត្តិផ្ទៃក្នុងដ៏ធ្ងន់]]។<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| title=The World Factbook| publisher=cia.gov| access-date=4 March 2016| archivedate=9 មករា 2021| archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីបានអនុម័ត[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ជាប់ឆ្នោត]]ក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយលោកបានកាន់តំណែងនេះចាប់តាំងពីពេលនោះមករហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm Profile: Europe's last dictator?] BBC News, 10 September 2001</ref> គេបានចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលូកាសិនកូថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមសិទ្ធិមនុស្សក៏បានអះអាងដែរថាសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុសគឺមានកម្រិតទាបបំផុត។<ref>{{Cite book |last1=Levitsky |first1=Steven |url=https://books.google.com/books?id=NZDI05p1PDgC |title=Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War |last2=Way |first2=Lucan A. |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139491488 |series=Problems of International Politics |location=Cambridge |date=2010 |page=203 |chapter=The Evolution of Post-SovietCompetitive Authoritarianism |quote=Unlike his predecessor, Lukashenka consolidated authoritarian rule. He censored state media, closed Belarus's only independent radio station [...]. |author-link=Steven Levitsky |access-date=12 June 2020}}</ref><ref name=amnesty>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/belarus/|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=January 22, 2020}}</ref> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយគត់ដែលនូវអនុវត្តការកាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]។ លោកលូកាសិនកូគឺនូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលនយោបាយមួយចំនួនខ្លះៗពីសម័យសូវៀតមានដូចជា [[កម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុងវិស័យ[[សេដ្ឋកិច្ច]]...ជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០០ ប្រទេសបេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយដែលនឹងបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងរដ្ឋទាំងពីរហើយជាលទ្ធផល [[រដ្ឋសហភាព]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]ហើយជាប្រទេសដែលជាប់លំដាប់ថ្នាក់កំពូលមួយនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ និងជាសមាជិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]។ ប្រទេសនេះបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនគ្មានបំណងចូលរួមជាសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]នោះឡើយតែបាន[[ទំនាក់ទំនងបេឡារុស–សហភាពអឺរ៉ុប|រក្សាទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីជាមួយ]] ហើយធ្លាប់បានចូលរួមនៅក្នុងគម្រោងអឺរ៉ុបចំនួនពីរ៖ [[ភាពជាដៃគូទិសបូព៌ា]] និង[[កិច្ចផ្តួចផ្តើមទីក្រុងបាគូ]]។ ==ឈ្មោះ== {{See also|ឈ្មោះប្រទេសបេឡារុស}} ឈ្មោះថា ''បេឡារុស'' គឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងពាក្យ ''បេឡាយ៉ា រុស'' ពោលគឺ''[[រូសតេនីស|រុស'ស]]''។<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref> គេបានលើកឡើងនូវអំណះអំណាងមួយចំនួនចំពោះប្រភពដើមនៃឈ្មោះថា ''រុស'ស''។ ទ្រឹស្តីសាសនាពន្ធុសាស្ត្របានបង្ហាញថា ឈ្មោះ''រុស'ស''គឺជាឈ្មោះសម្តៅលើទឹកដីរូសតេនីបុរាណដែលកាលនុះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]ហើយមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ កាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ទឹកដី''រុស'ស''គឺផ្ទុយពី''[[រូសតេនីខ្មៅ|រុស'ខ្មៅ]]''ដែលជាទឹកដីកាន់កាប់ដោយពួក[[បាល់ត៍]]ដែលគ្មានជំនឿលើសាសនាអ្វីនោះទេ។<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь (Eng. "About the Origins of the Names of White and Black Ruthenia"), Язэп Юхо (Joseph Juho), 1956.</ref> ទ្រឹស្តីមួយទៀតបានពន្យល់ថាឈ្មោះនោះគឺសម្តៅទៅលើជនជាតិស្លាវនៅក្នុងតំបន់ដែលតែងស្លៀកបំពាក់ពណ៌ស។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/><ref>{{Harvnb|Minahan|1998|p=35}}</ref> ទ្រឹស្តីទីបីបានប្រាប់ថា ប្រជាជនដែលរស់នៅលើទឹកដីរុសបុរាណដែលមិនធ្លាប់បានកាន់កាប់ដោយពួក[[តាតារ]] ត្រូវបានគេច្រើនសម្តៅថា''រុស'ស''។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/> ទ្រឹស្តីទីបួនបានបង្ហាញថា ពណ៌សគឺមានទំនាក់ទំនងជិតដិតជាមួយទិសខាងលិចហើយទឹកដីបេឡារុសគឺជាទឹកដីផ្នែកខាងលិចនៃចក្រភព[[រូសកៀវ]]នៅរវាងសតវត្សទី៩–១៣។<ref>{{Cite web|url=https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|title=Why Is Belarus called White Russia &#124; Belarus Travel|date=5 April 2016|access-date=26 ឧសភា 2021|archivedate=31 ឧសភា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210531113644/https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|url-status=dead}}</ref> ពាក្យថា ''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា'' គឺតែងនិយមប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិរុស្ស៊ីតាំងពីសម័យចក្រភពរុស្ស៊ីរហូតមកដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩១។ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ ''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស'' (ភាសាបេឡសរុស៖ Рэспубліка Беларусь, ភាសារុស្ស៊ី៖ Республика Беларусь)។<ref name="bynamelaw">{{cite web |url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc47159.htm |title=Law of the Republic of Belarus – About the name of the Republic of Belarus |access-date=6 October 2007 |date=19 September 1991 |publisher=Pravo – Law of the Republic of Belarus |language=ru }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |title=Belarus&nbsp;– Government |access-date=22 December 2007 |date=2007 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archivedate=9 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |url-status=dead }}</ref> នៅឯប្រទេសរុស្ស៊ីវិញ ពាក្យថា''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា''គឺនូវតែមានអ្នកប្រើប្រាស់ជារឿយៗ។<ref>{{Cite web|url= https://people.onliner.by/2014/02/26/bel-17|title= "Беларусь" vs "Белоруссия": ставим точку в вопросе|date=26 February 2014|language=ru|work=Onliner}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស}} ===ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ=== នៅរវាងឆ្នាំ៥០០០ ដល់ឆ្នាំ២០០០ មុនគ.ស [[វប្បធម៌បន្ទាត់កុម្ភភ័ណ]]បានលេចចេញជារូបរាងឡើងនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្រៅពីនេះ សំណល់និងមរតកនៃ[[វប្បធម៌ឌីណេព័រ–ដូណេត]]ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានវត្តមាននៅលើទឹកដីបេឡារុសនិងផ្នែកខ្លះទៀតនៃប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]។<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|title=A Dictionary of Archaeology|publisher=Wiley|year=2008|pages=203–04|url=https://books.google.com/books?id=8HKDtlPuM2oC&pg=PA203|isbn=978-0-470-75196-1}}</ref> ទឹកដីរបស់ប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិបាលទិក|បាលទិក]]ចូលមកតាំងទីលំនៅនៅអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅជុំវិញសតវត្សទី៥ តំបន់មួយនេះក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកស្លាវ។ ជាលទ្ធផល វប្បធម៌ស្លាវបានហូរចូលមកក្នុងតំបន់នេះដូច្នេះប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវជាប្រទេសស្លាវ។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Further|រូសកៀវ}} [[File:001 Kievan Rus' Kyivan Rus' Ukraine map 1220 1240.jpg|thumb|upright|ទឹកដីនៃក្សត្របុរី[[រូសកៀវ|រូស]]មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងកូលនិងលីទុយអានី]] នៅសតវត្សទី៩ ទឹកដីបេឡារុសបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃអាណាចក្រ[[រូសកៀវ]]ដែលជារដ្ឋស្លាវខាងកើតដ៏មានអំណាចមួយក្រោម[[រាជវង្សរូរីគ]]។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] បានសោយទិវង្គត មហារដ្ឋមួយនេះត្រូវបានបែកបាក់ទៅជាក្សត្របុរីឯករាជ្យតូចៗ។<ref>{{cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Origins of the Slavic Nations|publisher=Cambridge University Press|year=2006|pages=94–95|isbn=0-521-86403-8}}</ref> ក្សត្របុរីសំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានទទួលរងនូវការឈ្លានពាននិងបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួកម៉ុងកូលនៅអំឡុងសតវត្សទី១៣ ប៉ុន្តែទឹកដីបេឡារុសបានចៀសផុតពីការឈ្លានពានទាំងនោះហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ព្រមចុះចូលជាផ្នែកនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]។<ref>{{cite book|last=Robinson|first=Charles Henry|title=The Conversion of Europe|url=https://archive.org/details/conversioneurop00robigoog|publisher=Longmans, Green|year=1917|pages=491–92}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងតំបន់បានបង្ហាញថា បេឡារុសបានចងសម្ព័ន្ធភាពនិងព្រមឯកភាពនឹងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់[[ក្សត្របុរីប៉ូឡូតស្កឹ|ប៉ូឡូតស្កឹ]]និងលីទុយអានីអស់រយៈពេលជាច្រើនទស្សវត្ត។<ref>{{cite book|last1=Michell|first1=Robert|last2=Shakhmaton|first2=A.A|last3=Forbes|first3=Nevill|last4=Beazley|first4=C. Raymond (Charles Raymond)|title=The chronicle of Novgorod, 1016–1471|publisher=London, Offices of the society|year=1914|pages=41|url=https://archive.org/details/chronicleofnovgo00michrich}}</ref> បន្ទាប់ពីដឹងឮថាពួកម៉ុងកូលនូវតែបន្តប្រតិបត្តិការពង្រីកទឹកដីឆ្ពោះមកទិសខាងលិច [[ក្សត្របុរីមីនស្កឹ]]បានសូមជ្រកកោនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់លីទុយអានីហើយនៅឆ្នាំ១២៤២ មីនស្កឹក៏បានក្លាយជាផ្នែកនៃមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីតែម្តង។ ការចុះចូលជាមួយមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានបង្កឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និងវប្បធម៌ជាតិនៃទឹកដីបេឡារុសឡើងវិញ។<ref>{{cite book|last=Ermalovich|first=Mikola|title=Pa sliadakh adnago mifa (Tracing one Myth)|publisher=Minsk: Navuka i tekhnika|year=1991|url=http://www.books-by-isbn.com/5-343/5343008763-Pa-sliadakh-adnaho-mifa-M-Ermalovich-5-343-00876-3.html|isbn=978-5-343-00876-0}}</ref> ក្នុងចំណោមក្សត្របុរីទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លីទុយអានី ក្នុងនោះមានក្សត្របុរីចំនួន ៩ ដែលមានប្រជាជនជា[[ជនជាតិបេឡារុស]]។<ref name="zaprudnik">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=27}}</ref> នាសម័យនោះ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយចំនួនដូចជាការប្រយុទ្ធតតាំងនឹង[[បញ្ជាតួតូនិច|អស្សឫទ្ធិតួតូនិច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤១០ និងការទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតឱ្យពញារដ្ឋនោះចូលកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែនទិសពាយព្យនៃអឺរ៉ុបខាងកើត។<ref>{{cite book|last=Lerski|first=George Jan|author2=[[Aleksander Gieysztor]]|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000lers|publisher=[[Greenwood Press]]|year=1996|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000lers/page/181 181]–82|isbn=0-313-26007-9}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[មហាពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ក៏ចាប់និម្មិតឡើងហើយនៅឆ្នាំ១៤៨៦ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] ម៉ូស្គូបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាដ៏ធំមួយដោយមានគោលដៅចង់ដណ្តើមយកអតីតទឹកដីនៃរូសកៀវមកវិញ ជាពិសេសគឺទឹកដីបេឡារុសនិងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|title=The Russo-Polish Historical Confrontation|access-date=22 December 2007|last=Nowak|first=Andrzej|date=1 January 1997|work=Sarmatian Review&nbsp;XVII|publisher=[[Rice University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218110551/http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|archive-date=18 December 2007|url-status=live}}</ref> ===សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី=== {{Further|សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី}} [[File:GDL Map, 15cent.png|thumb|វិសាលភាពទឹកដី[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៥។ ទឹកដីប្រទេសបេឡារុសទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្នុងមហារដ្ឋមួយនេះ។]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៣៨៦ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីនិង[[រាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]]បានបង្រួមចូលគ្នាជា[[សហភាពបុគ្គល]]តាមរយៈ[[សហភាពក្រេវ៉ូ|ការរៀបអភិសេយរវាងមេដឹកនាំរដ្ឋទាំងពីរ]]។<ref>{{cite book|editor-last=Jones|editor-first=Michael|last=Rowell|first=S.C.|contribution=Baltic Europe|title=The New Cambridge Medieval History (Vol. 6)|publisher=Cambridge University Press|year=2005|page=710|isbn=0-521-36290-3}}</ref> ទីបំផុតនៅឆ្នាំ១៥៦៩ រដ្ឋទាំងពីរក៏យល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើ[[សហភាពលូព្លីន]]ដែលបង្កើតបានជា[[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]។<ref name=Lukowski>{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |author-link1=Jerzy Lukowski |last2=Zawadzki |first2=Hubert |title=A Concise History of Poland |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000luko |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=9780521559171 |pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000luko/page/63 63]–64}}</ref><ref name=Riasanovsky>{{cite book |last=Riasanovsky |first=Nicholas V. |title=A History of Russia |year=1999 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780195121797 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=KRjcXHliMpcC&pg=PA137}}</ref> នៅក្នុងវប្បធម៌និងជីវិតសង្គមក្នុងរដ្ឋសហភាពនេះ [[ភាសាប៉ូឡូញ]]គឺជាភាសាដែលគេប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេរីឯ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]វិញគឺជាសាសនាដ៏និយមជាងគេ។ នៅឆ្នាំ១៦៩៦ ភាសារូសតេនីត្រូវបានជំនួសដោយភាសាប៉ូឡូញជាភាសាផ្លូវការ។<ref>[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 "Belarusian": UCLA Language Materials Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171418/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 |date=22 December 2015 }}, ucla.edu; accessed 4 March 2016.</ref> តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ប្រជាជនរូសតេនីនូវតែបន្តនិយាយភាសារបស់ខ្លួននិងនូវតែគោរព[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកក្រិកបេឡារុស]]។ ពីដំបូង ច្បាប់លក្ខន្តិកៈត្រូវបានប្រកាសចេញជាភាសារូសតេនីហើយយូរទៅក៏ផ្លាស់ប្តូរចេញជាភាសាប៉ូឡូញវិញ។ អំឡុងឆ្នាំ១៨៦០ ច្បាប់លក្ខន្តិកៈទាំងនោះត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលដោយស្តេចត្សាររុស្ស៊ីដែលជាលទ្ធផលនៃព្រឹត្តិការណ៍[[ការបះបោរខែវិច្ឆិកា|បះបោរខែវិច្ឆិកា]]។ ===ចក្រភពរុស្ស៊ី=== {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុសនៅក្នុងសម័យចក្រភពរុស្ស៊ី}} [[File:Berezyna.jpg|thumb|កងទ័ពបារាំងណាប៉ូលេអុងកំពុងដកថយពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីបេឡារុស]] សហភាពរវាងប៉ូឡូញនិងលីទុយអានីបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ បន្ទាប់ពីទឹកដីរបស់រដ្ឋសហភាពមួយនេះត្រូវបានបំបែកបែងចែកគ្នាដោយចក្រភពរុស្ស៊ី [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និង[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]។<ref>{{cite book|last=Scheuch|first=E.K.|author2=David Sciulli|title=Societies, Corporations and the Nation State|url=https://archive.org/details/societiescorpora0000unse|publisher=BRILL|year=2000|page=[https://archive.org/details/societiescorpora0000unse/page/187 187]|isbn=90-04-11664-8}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងរជ្ជកាលព្រះអធិរាជានី[[កាតឺរីនទី២]]<ref>{{harvnb|Birgerson|2002|page=101}}</ref> ដោយវាបានក្លាយជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយរបស់រុស្ស៊ីរហូតដល់សម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] គឺនៅពេលដែល[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]បានចូលឈ្លានពាន។<ref name="olson95">{{harvnb|Olson|Pappas|Pappas|1994|page=95}}</ref> នៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] និងព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]], វប្បធម៌ជាតិបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់លែងមិនឱ្យអនុវត្តនិងអភិរក្សទៀតឡើយ។ [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ពីមុនត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល<ref> [http://www.pravoslavie.ru/arhiv/050513111111 Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа] (''Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda''), [http://www.pravoslavie.ru/ Pravoslavie portal]</ref>ហើយត្រូវជំនួសមកវិញនូវ[[រុស្ស៊ីវូបនីយកម្ម]]វិញ<ref name="zytko-1">Żytko, ''Russian policy&nbsp;...'', p551.</ref>ដូចជា ការប្រែពីកាន់សាសនាកាតូលិកមក[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ខាងកើត|អូស្សូដក់]]វិញជាដើម...។ ភាសាបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យប្រើប្រាស់នៅតាមសាលារៀននិងស្ថាប័នអប់រំផ្សេងៗហើយនិស្សិតនិងយុវវ័យបេឡារុសត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យនិយាយនិងប្រើប្រាស់ភាសារុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref name="Корнилов1908">{{cite book|author=Иван Петрович Корнилов|script-title=ru:Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху|url=https://books.google.com/books?id=edsGAAAAYAAJ|year=1908|publisher=Тип. А.С. Суворина|language=ru}}</ref> ដោយសារតែសម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌នេះហើយបានជាមាន[[ការបះបោរខែមករា|ការបះបោរ]]មួយផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៦៣។ បន្ទាប់ពីការបះបោរបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយបរាជ័យ រាជរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានណែនាំនូវតួ[[អក្សរស៊ីលីរីក]]មកប្រជាជនបេឡារុសនៅឆ្នាំ១៨៦៤ ហើយឯកសារមួយណាដែលសរសេរចេញជាភាសាបេឡារុសនឹងមិនត្រូវទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីឡើយរហូតដល់ឆ្នាំ១៩០៥។<ref>{{cite book|author=D. Marples|title=Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe|url=https://books.google.com/books?id=evVZCwAAQBAJ&pg=PA26|year=1996|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-37831-5|page=26}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាប្រេស្ត-លីតូវស្ក]] ប្រទេសបេឡារុសបានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលកំពុងនូវក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៨ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]។<ref name="birgerson">{{harvnb|Birgerson|2002|pages=105–106}}</ref><ref>{{cite book|last=Ioffe|first=Grigory|title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc|date=25 February 2008|page=57|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=west+belarus&pg=PA150|isbn=978-0-7425-5558-7}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រកាសបង្កើតរួច [[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]ក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកដោយមួយផ្នែកស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញនិងមួយផ្នែកទៀតស្ថិតនៅក្រោមសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QJhMhTKw-vgC&q=belarus+partition&pg=PA282|title=The Reconstruction of Nations|author=Timothy Snyder|publisher=Yale University Press |page=282 |year=2002 |isbn=9780300128413}}</ref> ===រដ្ឋដំបូងនិងសម័យចន្លោះសង្គ្រាម=== [[File:Dziejačy BNR.jpg|thumb|right|សមាជិករដ្ឋាភិបាលដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]គឺជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់បេឡារុស។ វាមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩១៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៩។ ទោះជាជាមានការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងណា វត្តមាននៃប្រទេសបេឡារុសគឺនូវមិនទាន់មាននៅឡើយទេព្រោះថាទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពរាជាធិរាជអាល្លឺម៉ង់]]និង[[កងទ័ពរាជាធិរាជរុស្ស៊ី]]មុននិងនៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ហើយក្រោយចប់សង្គ្រាម ទឹកដីរបស់ពួកគេក៏បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពក្រហម]][[បុលសេវិក]]វិញ។<ref name="Jr.Zaprudnik2010">{{cite book|author1=Vitali Silitski, Jr.|author2=Jan Zaprudnik|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA308|date=7 April 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4617-3174-0|pages=308–}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩១៩ ទឹកដីបេឡារុសមួយផ្នែកនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីបានលេចឡើងចេញជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]] (សសសប)។ ក្រោយបន្តិចមក វាក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលជាមួយទឹកដីលីទុយអានីដោយបង្កើតបាន [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតលីទុយអានីនិងបេឡារុស]]។ ប៉ុន្តែរដ្ឋរណបមួយនេះត្រូវបានបំបែកចែកគ្នារវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិង[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២១ ហើយ សសសប ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញរួចវាបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។<ref name="birgerson"/><ref>{{cite book|last=Marples|first=David|title=Belarus: A Denationalized Nation|publisher=Routledge|year=1999|page=5|url=https://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&q=Belarusian+People%27s+Republic&pg=PA8|isbn=90-5702-343-1}}</ref> នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ និងឆ្នាំ១៩៣០ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងកសិកម្មសូវៀតបានបង្កឱ្យមានគ្រោះទុរ្ភិក្សនិងវិបត្តិនយោបាយនៅស្ទើរទូទាំងសហភាព។<ref>{{cite web|url=http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|title=Belarus history|publisher=Official website of the Republic of Belarus|access-date=17 March 2017|archivedate=4 ឧសភា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504194121/http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|url-status=dead}}</ref> ងាកមក[[បេឡារុសខាងលិច|ទឹកដីផ្នែកខាងលិច]]ដែលស្ថិតនៅក្រោម[[សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]វិញ,<ref name="ocu1">{{cite book|title=The global and the local: understanding the dialectics of business systems|url=https://archive.org/details/globallocalunder0000sorg|last=Sorge|first=Arndt|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780191535345}}</ref>{{sfn|Minahan|1998|page=37}}<ref>{{cite book|author1=Nick Baron|author2=Peter Gatrell|title=Homelands|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FCBVPqAWuUsC&pg=PA19|access-date=18 September 2015|date=10 August 2004|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-385-4|page=19|chapter=War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924}}</ref> ក្រោយពីសង្គ្រាមជាមួយសូវៀតបានបញ្ចប់ ជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនិងសមាគមជនជាតិភាគតិចបានផ្ទុះឡើងហើយក្នុងនោះក៏មានជនជាតិបេឡារុសផងដែរ។<ref name="Davies">[[Norman Davies]], ''[[God's Playground]]'' (Polish edition), second tome, p.512-513</ref><ref name="Stosunki">{{Cite web|url=http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623073822/http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|url-status=dead|title=Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941)|archivedate=23 June 2008}}</ref> [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ដែលកំពុងតែប្រព្រឹត្តិទៅគឺត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងដោយចលនា[[ប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (ប៉ូឡូញ)|ប្រជាធិតេយ្យជាតិ]]ប៉ូឡូញដោយចលនាមួយនេះបានហាមឃាត់នូវការអនុវត្តនិងការអភិរក្សវប្បធម៌ ប្រពៃណី និងអត្តសញ្ញាណជាតិអ៊ុយក្រែននិងបេឡារុស។<ref>{{cite book |last=Mironowicz |first=Eugeniusz |year=2007 |trans-title=Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego |title=Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |location=Białystok |language=pl |pages=4–5 |isbn=978-83-89190-87-1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418000120/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |date=2021-04-18 }}</ref> អង្គការនយោបាយបេឡារុសមួយឈ្មោះថា [[សហភាពកម្មករនិងកសិករបេឡារុស]]ត្រូវបានរំលាយចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរពីរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញហើយបើនរណាហ៊ានប្រឆាំងនោះនឹងត្រូវទទួលបានការគាបសង្កត់គ្រប់បែបយ៉ាង។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> ដោយសារតែជនជាតិបេឡារុសរស់នៅលើទឹកដីប៉ូឡូញមានចំនួនតិចដូច្នេះ កុបកម្មបះបោរបេឡារុសគឺមិនសូវជាបញ្ហាធំសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនោះទេ។ រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញច្រើនតែផ្តោតទៅលើការបង្ក្រាបកុបកម្មរបស់ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយក្រែនដែលមានចំនួនលើសលប់ពីជនជាតិបេឡារុសឆ្ងាយហើយម្យ៉ាងវិញទៀតគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែនរាងសកម្មខាងផ្នែកនយោបាយជាងប្រជាជនបេឡារុស។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោក[[ហ្សូសែហ្វ ភីលស៊ូតស្គី]] (ប្រធានាធិបតីប៉ូឡូញ) នៅឆ្នាំ១៩៣៥ រលកនៃការគាបសង្កត់ថ្មីត្រូវបានបញ្ចេញមកលើជនជាតិភាគតិតដូចជា៖ ការបិទព្រះវិហារអូស្សូដក់និងសាលារៀន<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> លែងឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាជាតិ<ref>Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.</ref> ហើយមេដឹកនាំចលនានិងអង្គការគ្រប់ប្រភេទរបស់បេឡារុសត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារ។ល។<ref>Ivan S. Lubachko. ''Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957'' (Lexington: University Press of Kentucky, 1972), 137</ref> ===សង្គ្រាមលោកលើកទី២=== [[File:Підбитий КВ-2 з німецьким вояком верхи. Вітебськ, 1941.jpeg|thumb|right|បុរស​ម្នាក់កំពុងអង្គុយលើកាណុងកាំភ្លើង​រថក្រោះ KV-2 របស់​សូវៀត​នៅ​ទីក្រុង[[វីទិបស្កិ៍]]ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤១។]] នៅឆ្នាំ១៩៣៩ [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]និងសហភាពសូវៀតបានព្រួតគ្នាវាយចូលឈ្លានពាននិងត្រួតត្រាប្រទេសប៉ូឡូញហើយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឆាកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ សូវៀតបានកាត់យកទឹកដីប៉ូឡូញខាងលិចស្ទើរទាំងអស់ដោយមានរួមទាំងទឹកដីបេឡារុសផងដែរ ហើយជាលទ្ធផល សសសប ក៏បានបង្រួបបង្រួមគ្នាឡើងសារជាថ្មី។<ref name="uni1"/><ref name="uni2"/><ref name="uni3"> * Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940. * Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939. * Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с. * Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474 </ref><ref name="uni4">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&q=Belarus+map+1945&pg=PA106|title=Belarus: The Last European Dictatorship|author=Andrew Wilson|year=2011|isbn=978-0-300-13435-3}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាប្រជាជនបេឡារុសត្រូវបានតាងឡើងជារដ្ឋបាលក្នុងតំបន់នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩។ នៅឆ្នាំ១៩៤២ អាល្លឺម៉ង់ក៏សម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានសហភាពសូវៀតដោយគេបានសម្តៅលើប្រតិបត្តិការឈ្លានពាននេះថា [[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា]]។ យោងតាមស្ថិតិ បេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់ដែលបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។ នៅខណៈពេលកំពុងត្រួតត្រា អាល្លឺម៉ង់បានបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងចំនួន ២០៩ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុបចំនួន ២៩០, ៨៥% នៃឧស្សាហកម្មបេឡារុសត្រូវបានបាត់បង់ និងរួមជាមួយអគារជាងមួយលានខ្នង។<ref name="axell"/> ផែនការ[[ជេនណេរ៉ូលផ្លង់អូស្ត]]របស់អាល្លឺម៉ង់បានបង្កឱ្យមានសកម្មភាពប្រល័យពូជសាសន៍នៅតាមតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្តាល]]និងខាងលិច ពិសេសគឺរដ្ឋបេឡារុសនោះឯង។<ref>[[Timothy Snyder|Snyder, Timothy]] (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ks0WBQAAQBAJ&pg=PA160 Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin]''. Basic Books. p. 160. {{ISBN|0465002390}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសខាងលិចបានក្លាយជាផ្នែកនៃ[[រ៉ៃស៍ស្កូមីស្សារីអាតអូស្តឡង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤១ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៤៣ អាជ្ញាធរអាល្លឺម៉ង់ក្នុងស្រុកបានសម្រេចបង្កើតរដ្ឋរណបមួយឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលបេឡារុស|រ៉ាដាកណ្តាលបេឡារុស]]។<ref>(German) Dallin, Alexander (1958). ''Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik'', pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.</ref> សង្គ្រាមរវាងអាល្លឺម៉ង់នឹងសូវៀត (១៩៤១–៤៤) បានផ្តល់វិបត្តិនិងបញ្ហាជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិបេឡារុស។ ប្រជាជនបេឡារុសជាង ១,៦ លាននាក់ និងទាហានបេឡារុសប្រមាណ ៦២០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត<ref>Vadim Erlikman. ''Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik.'' Moscow 2004. {{ISBN|5-93165-107-1}} pp.&nbsp;23–35</ref>ហើយបើគិតជាភាគរយគឺស្មើនឹង ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref>{{cite news |title=This Chart Shows The Astounding Devastation Of World War II |url=https://www.businessinsider.com/percentage-of-countries-who-died-during-wwii-2014-5 |work=Business Insider |date=30 May 2014}}</ref> ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានដើមកំណើតជ្វីហ្វត្រូវបានទាហានអាល្លឺម៉ង់ចាប់ធ្វើទារុណកម្មនិងបង្អត់ចំណីអាហារនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងហើយនេះគឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលបង្ហាញពីវត្តមានតិចតួចនៃជនជាតិជ្វីហ្វនៅលើទឹកដីប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃ។<ref name="axell"/><ref name="warpop">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/11.htm|title=Belarus&nbsp;– Stalin and Russification|access-date=26 March 2006|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=10335986@cmsArticle|title=Потери гражданского населения|website=function.mil.ru|access-date=21 មករា 2022}}</ref> ចំនួនប្រជាជនសរុបនៅបេឡារុសមិនបានទទួលកំណើនអ្វីឡើយក្រោយពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧១ ទើបកំណើនបានកើនឡើងវិញ។<ref name="warpop"/> ===សម័យក្រោយសង្គ្រាម=== នៅក្រោយសង្គ្រាម បេឡារុសបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកទាំង ៥១ នៃ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ហើយដូចនេះទើបបេឡារុសមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតលើអ្វីៗនៅលើឆាកអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ព្រំដែនរវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិងបេឡារុសត្រូវបានរៀបចំសារជាថ្មីដោយផ្អែកលើ[[ខ្សែបន្ទាត់កាហ្សុន]]ដែលបានស្នើកាលពីឆ្នាំ១៩១៩។<ref name="olson95"/> មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]បានអនុវត្ត[[សូវៀតវូបនីយកម្ម]]ដើម្បីផ្តាច់បេឡារុសចេញពីឥទ្ធិពល[[លោកខាងលិច]]។<ref name="warpop"/> គោលនយោបាយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈការបញ្ជូនអ្នកនយោបាយរុស្ស៊ីពីគ្រប់ផ្នែកនៃសហភាពសូវៀតទៅកាន់កាប់តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលបេឡារុស។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ស្តាលីននៅឆ្នាំ១៩៥៣ លោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំបន្តដោយលោកបានអនុវត្តនូវគោលនយោបាយរបស់ស្តាលីនដដែរ។<ref name="warpop"/> អ្នកនយោបាយកុម្មុយនីស្តសូវៀតបេឡារុសម្នាក់ឈ្មោះ[[អានឌ្រី ក្រូម៉ៃកា]]បានចូលបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសូវៀត (១៩៥៧–៨៥) និងជាប្រធាននៃ[[គណៈប្រធានសូវៀតកំពូល]] (១៩៨៥–៨៨) ដោយលោកជាអ្នកនយោបាយសញ្ជាតិបេឡារុសដ៏សំខាន់បំផុតនាសម័យនោះនិងជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើគោលនយោបាយការបរទេសសូវៀតស្ទើរទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |last1=Remnick |first1=David |title=Andrei Gromyko Dies, Was Soviet Diplomat for 50 Years |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1989/07/04/andrei-gromyko-dies-was-soviet-diplomat-for-50-years/dd9bf045-b8e8-4c1c-8527-4e8d079f10e4/ |work=The Washington Post |date=4 July 1989}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ បរិយាកាសនៃរដ្ឋបេឡារុសបានទទួលនូវ[[ការធ្លាក់វិទ្យុសកម្មនុយក្លេអ៊ែរ]]ច្រើនបំផុត (៧០%) ពីបន្ទុះរោងចក្រថាមពលនៅ[[ឈើណូប៊ីល]]ដែលមានចម្ងាយ ១៦ គីឡូម៉ែត្រពីទឹកដី[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]។<ref name="Gorby">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/12.htm|title=Belarus- Perestroika|access-date=26 March 2007|last=Fedor|first=Hele|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 August 2020|title=Belarus: Five things you may not know about the country|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53727243|access-date=16 August 2020|website=BBC}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ សេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលជាតិនិយមងើបឡើងវិញ ដោយមាន[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]ជាកម្លាំងគាំទ្រឯករាជ្យដ៏សំខាន់មួយ។<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1066125.html|title=Post-Soviet Belarus: A Timeline|website=rferl.org|date=24 February 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941637|title=Belarus profile – Timeline|website=BBC News|date=20 August 2018}}</ref> ===ឯករាជ្យភាព=== [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|upright=1|មេដឹកនាំរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន និងបេឡារុសកំពុងអង្គុយចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡាវេហ្សា]]ដែលនឹងរំលាយសហភាពសូវៀតជាផ្លូវការ, ៨ ធ្នូ ១៩៩១]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០ ការបោះឆ្នោតដើម្បីអាសនៈនៅក្នុងសភាកំពូលសូវៀតនៃ សសស បេឡារុសត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ទោះបីជា[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]បានដណ្តើមអាសនៈបានតែ ១០% ក៏ដោយតែប្រជាជនភាគច្រើនបានចូលរួមគាំទ្រដល់ចលនាមួយនេះ ជាពិសេសគឺសមាជិកដែលបានជ្រើសតាំងនៅក្នុងសភា។<ref name="byind">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/39.htm|title=Belarus&nbsp;– Prelude to Independence|access-date=22 December 2007|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> រដ្ឋបេឡារុសបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៣ តាមរយៈការចេញប្រកាសនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីអធិបតេយ្យភាពរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]]។<ref>{{cite web |title=History, Belarus |url=https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |website=Belarus.by |access-date=6 April 2021 |archivedate=2 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |url-status=dead }}</ref> ដោយមានការគាំទ្រពីបក្សកុម្មុយនិស្ត ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរមក សាធារណរដ្ឋបេឡារុស នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១។<ref name="byind"/> នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រធាននៃសភាកំពូលសូវៀតបេឡារុសលោក[[ស្តានីស្លាវ ស៊ូសកេវិច]]បានជួបជាមួយនឹងមេដឹកនាំរុស្ស៊ីលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]និងមេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនលោក[[ឡេអូនីត ក្រាវឈូក]]ដណ្តើមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរំលាយសហភាពសូវៀតចោលជាផ្លូវការនិងការបង្កើត[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]]ឡើង។<ref name="byind"/> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាតិ]]មួយត្រូវបានអនុម័តនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយមុខងារនាយករដ្ឋមន្ត្រីពីមុនត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស]] ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅចំនួនពីរលើក (២៤ មិថុនា ១៩៩៤ និង ១០ កក្កដា ១៩៩៤)<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|title=World Factbook: Belarus|access-date=21 December 2007|date=20 October 1994|format=TXT|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=26 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726033957/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|url-status=dead}}</ref> ហើយជាលទ្ធផល លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិថ្មីមួយនេះដោយលោកបានទទួលសម្លេងឆ្នោត ៤៥% ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីមួយរួចទទួលបាន ៨០%<ref name="byind"/> ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីពីរ។ លូកាសិនកូបានជាប់ឆ្នោតម្តងហើយម្តងទៀតជាបន្តបន្ទាប់គ្នានៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០០១]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|២០០៦]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១០|២០១០]] និង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១៥|ឆ្នាំ២០១៥]]។ ជាយូរណាស់មកហើយ រដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចមួយចំនួន<ref>{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2012/09/25a.aspx?view=d|title=Standing up for Free and Fair Elections in Belarus|access-date=7 January 2013|author1=Foreign Affairs |author2=International Trade Canada|date=25 September 2012|publisher=Government of Canada}}</ref>រួមជាមួយ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]<ref name=amnesty/> និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm |title=Essential Background&nbsp;– Belarus |access-date=26 មីនា 2006 |publisher=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស}}</ref>បានរិះគន់រដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូយ៉ាងខ្លាំងដោយចោតប្រកាន់ថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ។ [[File:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|upright=1|លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានគ្រប់គ្រងប្រទេសបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសរុស្ស៊ីអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកទីបំផុតលោកលូកាសិនកូក៏បានសម្រេចចិត្តជំរុញនិងគាំទ្រនូវអត្តសញ្ញាណជាតិបេឡារុស។ ជាលើកដំបូង លោកលូកាសិនកូបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសាបេឡារុស (ជាជាងភាសារុស្ស៊ីដែលប្រជាជនបេឡារុសមួយចំនួនធំបាននិយាយប្រើប្រាស់ដូចភាសាចម្បងរបស់ពួកគេអញ្ចឹង)។ ក្នុងសុន្ទរកថានោះផងដែរ លោកលូកាសិនកូបានមានប្រសាសន៍ថា "យើងមិនមែនជាប្រជាជនរុស្ស៊ីទេ—តែយើងជាជនជាតិបេឡារុស" ហើយបន្ទាប់មកលោកបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនទាំងឡាយឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាបេឡារុសឱ្យកាន់តែច្រើន។ ជម្លោះពាណិជ្ជកម្ម វិវាទព្រំដែន និងឥរិយាបថថ្មីរបស់ពួកមន្ត្រីដែលចាប់ផ្តើមស្តាប់និងយល់ព្រមនឹងសំលេងប្រឆាំងគឺសុទ្ធតែជាផ្នែកមួយនៃទំនាក់ទំនងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះដុនដាបជាមួយរុស្ស៊ីនាពេលនោះ។<ref>[https://globalvoices.org/2017/02/21/the-strange-death-of-russias-closest-alliance/ The Strange Death of Russia's Closest Alliance], [[Global Voices Online|Global Voices]], 21 February 2017</ref> នៅឆ្នាំ២០១៩ លោកលូកាសិនកូបានជួបពិភាក្សាទ្វេភាគីជាមួយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន|ពូទីន]]នៅឯទីក្រុង[[សូឈី]] ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយបានប្រកាសថាប្រទេសទាំងពីរ"អាចបង្រួបបង្រួមនៅថ្ងៃស្អែកដោយគ្មានបញ្ហា"។<ref name="moscow-times-bel">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |newspaper=[[The Moscow Times]] |title=Belarus Ready to 'Unite' With Russia, Lukashenko Says |access-date=17 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217194147/https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |archive-date=17 February 2019 |url-status=live |date=15 February 2019}}</ref> វាគឺជាគំនិតមួយដែលពូទីនតែងតែគាំទ្រកន្លងមក អ្នកសង្កេតការណ៍បានចាត់ទុកផែនការនេះថាជាបំណងប្រាថ្នារបស់ពូទីនដោយវាអាចជួយឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចលើសពីឆ្នាំ២០២៤ ទៅទៀត។<ref name="newsweek-02-19">{{cite news |last1=Brennan |first1=David |title=Russia May Absorb Belarus: 'We're Ready to Unite,' President Says |url=https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |access-date=17 February 2019 |work=Newsweek |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216173032/https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |archive-date=16 February 2019 |url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយមួយរូបឈ្មោះ[[មីខាអ៊ីល វីណូក្រាដូវ]]បានពន្យល់ថា"លូកាសិនកូនឹងសម្តែងជាអ្នកមាំមួនក្លាហាននៅមុខសាធារណជនខ្លួនតែបែរជាព្យាយាមធ្វើខ្លួនខ្សោយនៅមុខពូទីន" លោកអាតយូម ស្ត្រៃម៉ាន់ដែលមកពី[[មជ្ឈមណ្ឌលម៉ូស្គូកាណេជី]]បានលើកឡើងថា"ម៉ូស្គូអាចទំនងជាបរាជ័យនៅក្នុងការរកមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួននៅក្នុងចំណោមប្រជាជនបេឡារុស"។<ref name="dw-02">{{cite news |last1=Sherwin |first1=Emily |title=Could Russia and Belarus trade oil for national sovereignty? |url=https://p.dw.com/p/3DJWp |access-date=17 February 2019 |work=[[Deutsche Welle|DW]] |date=13 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213221155/https://www.dw.com/en/could-russia-and-belarus-trade-oil-for-national-sovereignty/a-47502343 |archive-date=13 February 2019 |url-status=live |location=Moscow}}</ref> [[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២១|បាតុកម្មដ៏ធំមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសបន្ទាប់ពីការចេញនូវលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០]]<ref>{{cite news |title=Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/19/belarus-protest-not-anti-russian-putin-interfere/ |work=Foreign Policy |date=19 August 2020}}</ref> ដោយគេឃើញថាលោកលូកាសិនកូនឹងកាន់អំណាចមួយអាណត្តិបន្តទៀត។<ref>{{cite news |title=Protests in Belarus continue despite challenger's departure |url=https://apnews.com/dc7ec04bfb73782a094c18ed4e63feaa |work=Associated Press |date=11 August 2020}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីនិងសហភាពអឺរ៉ុបបានព្រមានថាអាចនឹងមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់អន្តរជាតិនៅក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់បេឡារុស។<ref>{{cite news |title=EU leaders to warn Russia against Belarus interference |url=https://euobserver.com/foreign/149166 |work=EUobserver |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Putin warns western leaders over 'meddling' in Belarus |url=https://www.ft.com/content/f96fdf91-6826-4af2-923d-ff14947fcd15 |work=Financial Times |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian FM in Syria, meets Assad in first visit since 2012 |publisher=Associated Press |date=7 September 2020 |url=https://www.yahoo.com/news/russian-fm-syria-meets-assad-115535854.html |access-date=7 September 2020 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលលីទុយអានីបានយល់ព្រមផ្តល់នូវទីកន្លែងជ្រកកោនដល់បេក្ខជនបក្សប្រឆាំងបេឡារុសសំខាន់ៗដូចលោកស្រី[[ស្វីតឡាណា ទីកាណូវស្កាយ៉ា]] និងសមាជិកក្រុមប្រឆាំងដទៃទៀត។<ref>{{cite web |title=Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya |url=https://www.euronews.com/2021/03/05/belarus-asks-lithuania-to-extradite-opposition-leader-tsikhanouskaya |publisher=Euronews |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya |url=https://www.dw.com/en/lithuania-to-belarus-rather-watch-hell-freeze-over-than-deliver-tsikhanouskaya/a-56787250 |publisher=Deutsche Welle |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management |url=https://www.voiceofbelarus.com/headquarters-of-tsikhanouskaya/ |publisher=Voice of Belarus |access-date=13 April 2021}}</ref> ប្រទេសប៉ូឡូញក៏បានគាំទ្រក្រុមបក្សប្រឆាំងទាំងនោះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Belarus protests: Why Poland is backing the opposition |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54090389 |work=BBC News |date=10 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed |url=https://apnews.com/c70e47ca9c2c3526324c89982c1bac26 |work=Associated Press |date=9 September 2020}}</ref> ក្រោយពីការបោះឆ្នោត លូកាសិនកូមិនត្រូវបានសហភាពអឺរ៉ុបនិងសហរដ្ឋអាមេរិកទទួលស្គាល់ថាជាប្រធានាធិបតីស្របច្បាប់របស់បេឡារុសតទៅទៀតឡើយ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him" |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |publisher=eeas.europa.eu}}</ref><ref>Dave Lawler, [https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |date=2021-12-21 }}, ''Axios'' (24 September 2020).</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សហភាពអឺរ៉ុបនិងអាមេរិកបានរួមគ្នាដាក់ទណ្ឌកម្មនយោបាយលើមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បេឡារុសមួយចំនួនដោយចោតប្រកាន់មន្ត្រីទាំងនោះថាបានលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតនិងគាបសង្កត់មកលើបាតុករ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title= U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action |url= https://www.wsj.com/articles/eu-leaders-agree-to-adopt-sanctions-on-belarus-officials-11601596533 |publisher= The Wall Street Journal}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្របេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥១|ជ ៥១°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៧|៥៧°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី២៣|ក ២៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៣|៣៣°]]។ ទឹកដីបេឡារុសពីជើងទៅត្បូងគឺមានចម្ងាយ ៥៦០ គម រីឯពីលិចទៅកើតគឺមានចម្ងាយ ៦៥០ គម។<ref name="statistics">{{cite web|url=http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|title=Coordinates of the extreme points of the state frontier. Main Geographic Characteristics of the Republic of Belarus|publisher=the Scientific and Production State Republican Unitary Enterprise "National Cadastre Agency" of the State Property Committee of the Republic of Belarus|website=Land of Ancestors|access-date=11 កញ្ញា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|archive-date=21 កញ្ញា 2013|url-status=dead|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html}}</ref> ប្រទេសនេះមិនមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រអ្វីនោះទេហើយសណ្ឋានដីគឺមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបដែលសម្បូរទៅដោយ[[វាលភក់|ដីភក់]]ច្រើន។<ref name="ciageo">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Geography|access-date=7 November 2007|publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទៃដីបេឡារុសប្រមាណ ៤០% គឺគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃឈើ។<ref name="key facts"/><ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|title=Belarus: Window of Opportunity (see Table 15, page 66)|publisher=United Nations|access-date=22 កញ្ញ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001230713/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|archive-date=1 តុលា 2008|url-status=dead|archivedate=2015-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110193052/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អេកូឡូស៊ីចំនួន ២ គឺ៖ [[ព្រៃចម្រុះសាម៉ាទិច]]និង[[ព្រៃចម្រុះអឺរ៉ុបកណ្តាល]]។<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> បឹងធំតូចចំនួន ១១,០០០ និងអូរជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងប្រទេសបេឡារុស។<ref name="ciageo"/> ទន្លេធំៗចំនួនបីបានហូរឆ្លងកាត់ប្រទេសនេះមាន៖ [[ទន្លេណេម៉ាន់]] [[ទន្លេព្រីបយ៉ាត់|ព្រីបយ៉ាត់]] និង[[ទន្លេឌីណេព័រ]]។ ទន្លេណាម៉ាន់គឺហូរទៅកាន់ទិសខាងលិចឆ្ពោះទៅសមុទ្របាល់ទិករីឯទន្លេព្រីបយ៉ាត់គឺហូរសម្តៅទៅឌីណេព័រហើយទន្លេឌីណេព័របន្តហូរឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូងចូលទៅក្នុង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="bell">{{cite book|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003|url=https://archive.org/details/easterneuroperus0000unse|publisher=Taylor & Francis|year=2002|page=[https://archive.org/details/easterneuroperus0000unse/page/132 132]|isbn=1-85743-137-5}}</ref> [[File:Strusta Lake - Panorama.jpg|thumb|upright=|[[បឹងស៊្រូស្តា]]នៅក្នុង[[តំបន់វីតិបស្ក៍]]]] ចំណុចខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[ភ្នំឌីស៊ែរជីនស្គី]] (៣៤៥ ម៉ែត្រ) រីឯចំណុចទាបបំផុតគឺស្ថិតនៅលើទន្លេណេម៉ាន់ (៩០ ម៉ែត្រ)។<ref name="ciageo"/> កម្ពស់មធ្យមរបស់បេឡារុសគឺ ១៦០ ម៉ែត្រ[[កម្ពស់លើនីវ៉ូទឹក|លើនីវ៉ូទឹក]]។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=xix}}</ref> អាកាសធាតុក្នុងប្រទេសនេះមានលក្ខណៈជាអាកាសធាតុត្រជាក់មធ្យមនិងត្រជាក់ខ្លាំងដោយនៅខែមករាមានសីតុណ្ហភាពអប្បបរមាចាប់ពី -៤°C នៅតំបន់និរតីទៅ -៨°C នៅតំបន់ពាយព្យ។ ប្រទេសនេះក៏មានរដូវក្តៅសើមផងដែរដោយមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យម ១៨°C។<ref name="locclimate">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/15.htm |title=Belarus&nbsp;– Climate |access-date=22 December 2007 |last=Fedor |first=Helen |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref> ប្រទេសបេឡារុសទទួលទឹកភ្លៀងជាមធ្យមពី ៥៥០ ទៅ ៧០០ [[មីល្លីម៉ែត្រ]] (mm) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="locclimate"/> ធនធានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេសនេះមានដូចជា៖ [[រុក្ខជាតិពុក]] ចំនួនបរិមាណតិចតួចនៃប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ [[ថ្មក្រានីត]] [[ថ្មកំបោរ]] ដីស ដីខ្សាច់ ដីក្រួស និងដីឥដ្ឋ។ល។<ref name="ciageo"/> ឥទ្ធិពលវិទ្យុសកម្មប្រហែល ៧០% ពី[[គ្រោះមហន្តរាយឈើណូប៊ីល|បទ្ទវហេតុនុយក្លេអ៊ែរទីក្រុងឈើណូប៊ីល]]នៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានរសាត់ចូលមកក្នុងប្រទេសបេឡារុសដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទៃដីបេឡារុសមួយភាគប្រាំ (ដីស្រែចម្ការនិងព្រៃឈើនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍) ទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំង។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm|work=BBC News|title=Belarus cursed by Chernobyl|first=Sarah|last=Rainsford|date=26 April 2005|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060424152147/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm| archive-date= 24 April 2006|url-status=live}}</ref> អង្គការសហប្រជាជាតិនិងទីភ្ញាក់ងារផ្សេងៗទៀតបានចាត់វិធានការកាត់បន្ថយកម្រិតវិទ្យុសកម្មនៅក្នុងតំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ ជាពិសេសគឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ធាតុ[[សេស្យូម]]និងការដាំដុះគ្រាប់កាណូឡាដើម្បីកាត់បន្ថយកម្រិត[[សេស្យូម-១៣៧]] នៅក្នុងផ្ទៃដី។<ref name="uncher">{{cite web|url=http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-date=6 May 2008|publisher=United Nations|title=The United Nations and Chernobyl&nbsp;– The Republic of Belarus|access-date=4 October 2007|archivedate=6 ឧសភា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|url-status=dead}}</ref><ref name="iaea">{{cite news|first=Marilyn|last=Smith|title=Ecological reservation in Belarus fosters new approaches to soil remediation|publisher=International Atomic Energy Agency|url=http://tc.iaea.org/tcweb/news_archive/Chernobyl/ecoreserve/default.asp|access-date=19 December 2007}}</ref> បេឡារុសមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ឡេតូនី]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[លីទុយអានី]]នៅភាគពាយព្យ ប្រទេស[[ប្រទេសប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងជើងនិងកើត និងប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង។ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៥ និងឆ្នាំ១៩៩៦ បានកំណត់ព្រំដែនបេឡារុសជាមួយនឹងប្រទេសឡេតូនីនិងលីទុយអានី ហើយបន្ទាប់មក បេឡារុសបានធ្វើសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៧ ដោយបង្កើតបានព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែននៅឆ្នាំ២០០៩។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders: Borders and policy in Belarus|author=Larissa Titarenko|access-date=9 February 2017|publisher=University of Eastern Finland|page=14}}</ref> បេឡារុសនិងលីទុយអានីបានធ្វើសច្ចាប័នជាលើកចុងក្រោយលើឯកសារកំណត់ព្រំដែននៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders|author=Larissa Titarenko|access-date=12 November 2018|publisher=[[សាកលវិទ្យាល័យហ្វាំងឡង់ខាងកើត]]}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|នយោបាយនៅបេឡារុស}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg | caption1 = '''[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]'''<br />{{small|[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]}} | width1 = 115 | image2 = Roman Golovchenko (2020-09-03)(portrait).jpg | caption2 = '''[[រ៉ូម៉ាំង ហ្គូលូវឆិនកូ]]'''<br />{{small|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]}} | width2 = 120 | total_width = }} [[File:House of Representatives of Belarus.jpg|thumb|[[វិមានរដ្ឋាភិបាល (មីនស្កឹ)|វិមានរដ្ឋាភិបាល]], រដ្ឋធានីមីនស្កឹ]] បេឡារុសគឺជាសាធារណរដ្ឋ[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]និង[[រដ្ឋសភាជាតិបេឡារុស|រដ្ឋសភា]]។ ប្រធានាធិបតីនីមួយៗអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៤ ប្រធានាធិបតីអាចបម្រើការបានតែពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែ[[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]នៅឆ្នាំ២០០៤ បានលុបចោលនូវការកំណត់អាណត្តិនោះ។<ref name="bbclukapro">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|title=Profile: Alexander Lukashenko|access-date=30 April 2010|date=9 January 2007|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420191928/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm| archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤ មកម្លេះ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកលូកាសិនកូបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតចម្រូងចម្រាសមួយដើម្បីពន្យាររយៈពេលនៃអាណត្តិប្រធានាធិបតីពី ៥ ឆ្នាំទៅ ៧ ឆ្នាំហើយជាលទ្ធផល[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ ត្រូវបានរុញច្រានមកនៅឆ្នាំ២០០១ ទៅវិញ។ [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ១៩៩៦|ប្រជាមតិក្នុងការពន្យាអាណត្តិ]]នោះត្រូវបានប្រធានការិយាល័យបោះឆ្នោតលោក[[វិចទ័រ ហាន់ឆា]]ប្រកាសថាមានការក្លែងបន្លំដ៏"អស្ចារ្យ" ដោយឮដូច្នេះ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលបានដកលោកចេញពីតំណែងភ្លាមៗ។<ref>{{cite book|author=Jeffries, Ian|year=2004|title=The countries of the former Soviet Union at the turn of the twenty-first century: the Baltic and European states in transition|url=https://archive.org/details/countriesofforme0000jeff|publisher=Routledge|isbn=0-415-25230-X|page=[https://archive.org/details/countriesofforme0000jeff/page/274 274]}}</ref> រដ្ឋសភាជាតិគឺជា[[ប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់|សភាពីរថ្នាក់]]ដែលមានសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ចំនួន ១១០ រូប (សភាជាន់ទាប) និងសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ៦៤ រូប (សភាជាន់ខ្ពស់)។<ref>[[Constitution of Belarus]] Chapter 4, Art. 90 and 91</ref> [[File:Victory square, Minsk 01.jpg|thumb|[[ទីជ័យជម្នះ (មីនស្កឹ)|ទីជ័យជម្នះនៅទីក្រុងមីនស្ក៍]]]] សភាតំណាងរាស្រ្តមានអំណាចក្នុងការតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្រ្តី ធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតទុកចិត្តលើនាយករដ្ឋមន្រ្តី និងផ្តល់យោបល់លើគោលនយោបាយការបរទេសនិងក្នុងស្រុក។<ref>{{cite web|title=Belarus 1994 (rev. 2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Belarus_2004?lang=en|website=Constitute|access-date=17 March 2015}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋគឺមានអំណាចក្នុងការជ្រើសរើសមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗ ធ្វើការប្តឹងប្តលប្រធានាធិបតី និងទទួលយកឬបដិសេធវិក័យប័ត្រដែលអនុម័តដោយសភាតំណាងរាស្រ្ត។ អង្គជំនុំជម្រះនីមួយៗមានសមត្ថភាពក្នុងការបដិសេធនូវច្បាប់ណាមួយដែលបានអនុម័តដោយមន្រ្តីមូលដ្ឋានប្រសិនបើវាផ្ទុយនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref name="conby">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19332.html#doc|title=Section&nbsp;IV:The President, Parliament, Government, the Courts|access-date=22 December 2007|work=[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035445/http://www.president.gov.by/en/press19332.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007}}</ref> ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុសដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៥ រូប។<ref>{{cite web|url=http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|title=(អង់គ្លេស) ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=21 មេសា 2010|publisher=ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|archive-date=4 មីនា 2010|archivedate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|url-status=dead}}</ref> សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីហើយពួកគេមិនចាំបាច់ជាសមាជិកសភានោះឡើយ។ ស្ថាប័នតុលាការមានតុលាការកំពូលនិងតុលាការសំខាន់ៗមួយចំនួនដូចតុលាការធម្មនុញ្ញជាដើមដែលមានតួនាទីដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ធុរកិច្ចផ្សេងៗ។ ចៅក្រមនៃតុលាការជាតិគឺត្រូវបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីនិងត្រូវទទួលយល់ព្រមពីក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ។ តុលាការដែលទទួលខុសត្រូវលើករណីព្រហ្មទណ្ឌគឺតុលាការកំពូល។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានវត្តមានតុលាការក្រៅប្រព័ន្ធពិសេសនោះទេ។<ref name="conby"/> ===ការបោះឆ្នោត=== [[File:Solidarity with Belarus concert.jpg|thumb|អតីតទង់ជាតិបេឡារុស (ធ្លាប់បានប្រើនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨, ១៩៤៣–៤៤ និង ១៩៩១–១៩៩៥) សព្វថ្ងៃវាគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូ។]] ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយខ្លះៗនិងរួមទាំងអ្នកនយោបាយមួយចំនួនបានចាត់ទុកប្រទេសបេឡារុសថាជា"ប្រទេសផ្តាច់ការចុងក្រោយបង្អស់នៃទ្វីបអឺរ៉ុប"<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship|access-date=7 August 2014 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |location=London |work=The Guardian|first=Sigrid|last=Rausing|date=7 October 2012}}</ref><ref name="reuters1">{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | work=[[Reuters]] | title=Belarus's Lukashenko: 'Better a dictator than gay' | quote=...German Foreign Minister's branding him 'Europe's last dictator' | location=Berlin | date=4 March 2012 | access-date=30 June 2017 | archive-date=6 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194656/http://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liabedzka |first1=Anatoly |title=Europe's Last Dictatorship |journal=European View |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=81–89 |doi=10.1007/s12290-008-0029-7|s2cid=154655219 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Marples |first1=David R |title=Europe's Last Dictatorship: The Roots and Perspectives of Authoritarianism in 'White Russia' |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2005-09_57_6/page/895 |journal=Europe-Asia Studies |date=2005 |volume=57 |issue=6 |pages=895–908 |doi=10.1080/1080/09668130500199509|s2cid=153436132 }}</ref> ចំណែកឯលូកាសិនកូវិញបានអះអាងនិងចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលោកថាជារដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យដែលមាន"របៀបដឹកនាំបែបផ្តាច់ការ"។<ref name="bbclukapro"/> [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសបេឡារុសចេញពីថ្នាក់រដ្ឋសង្កតការណ៍របស់ខ្លួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧ មកម្លេះបន្ទាប់ពីយល់ឃើញថាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៦ មានភាពមិនប្រក្រតី។<ref name="CoE">{{cite web |url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm |title=Belarus suspended from the Council of Europe |date=17 January 1997 |publisher=Press Service of the Council of Europe |access-date=26 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm |archive-date=26 April 2006 |archivedate=26 មេសា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1997/belarus/Belarus-04.htm |title=Republic of Belarus |work=[[Human Rights Watch]] |access-date=9 December 2020}}</ref> ដើម្បីក្លាយជាសមាជិកពេញលេញ ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបបានតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសចូលគោរព[[សិទ្ធិមនុស្ស]] [[នីតិរដ្ឋ]] និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/programmes/belarus |title=Belarus – Office of the Directorate General of Programmes |website=coe.int |access-date=9 December 2020}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ២០០៤]] គ្មានគណបក្សប្រឆាំងនិងគណបក្សគាំទ្រលូកាសិនកូណាដណ្តើមបានអាសនៈសម្បីតែមួយ។ [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងសហប្រតិបត្ដិការអឺរ៉ុប]] (OSCE) បានសម្រេចថាការបោះឆ្នោតនោះមិនមានភាពយុត្តិធម៌នោះទេពីព្រោះបេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបដិសេដមិនឱ្យចូលរួមហើយដំណើរនៃការបោះឆ្នោតត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីតែគាំទ្រអ្នកកាន់អំណាចប៉ុណ្ណោះ។<ref name="OSCE">{{cite web|url=http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|format=PDF|title=OSCE Report on the October 2004 parliamentary elections|date=December 2004|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|access-date=21 March 2007|archivedate=6 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606092902/http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៦]] លូកាសិនកូត្រូវបានតវ៉ាប្រឆាំងដោយលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ មីលីនកេវិច]]ដែលជាអ្នកតំណាងក្រុមសម្ព័ន្ធនៃបក្សប្រឆាំង និងលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ កាស៊ូលីន]]នៃបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកកាស៊ូលីនត្រូវបានកងកម្លាំងនគរបាលវាយដំនិងចាប់ខ្លួននៅអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនៅជុំវិញ[[សភាប្រជាជនបេឡារុសរួម]]។ លោកលូកាសិនកូក៏បានជាប់ឆ្នោតនាឆ្នាំនោះដែរដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០%, សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនិងបណ្តាប្រទេស [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|ស.រ.ឯ]] បានចាត់ទុកការបោះឆ្នោតនោះជាការបោះឆ្នោតត្រឹមត្រូវនិងយុត្តិធម៌<ref>{{cite web|url=http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|title=Belarus in the aftermath of the Presidential election of 19 March 2006|access-date=25 May 2010|date=11 April 2006|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|archive-date=11 January 2012|archivedate=11 មករា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf}}</ref> ខណៈដែល OSCE និងអង្គការមួយចំនួនទៀតបានគិតផ្ទុយទៅវិញដោយរួមគ្នាហៅការបោះឆ្នោតនោះថាអយុត្តិធម៌និងមិនស្មើភាព។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|date=2 March 2006|title=Belarus rally marred by arrests|work=BBC News|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060313155728/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|archive-date=13 March 2006|url-status=live}}</ref> លោកលូកាសិនកូបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០% ម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០២០]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី។ បេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងគឺលោក[[អានឌ្រី សាននីកូវ]]បានទទួលសម្លេងគាំទ្របានតែ ៣% ប៉ុណ្ណោះខណៈដែលអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យនិងអ្នកតំណាងប្រទេសផ្សេងៗបាននិយាយរិះគុណការបោះឆ្នោតនេះថាមានការបន្លំសន្លឹកឆ្នោតធ្ងន់ធ្ងរ។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធផល ប្រជាជនបេឡារុសរាប់ពាន់នាក់បាននាំគ្នាចេញទៅធ្វើបាតុកម្មនៅឯទីក្រុងមីនស្កឹ។ បាតុករនិងបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងជាច្រើនរូបត្រូវបានកម្លាំងកងជីវពលរដ្ឋបង្ក្រាបនិងចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ឃុំឃាំងនៅតាមគេហដ្ឋានរៀងៗខ្លួន។<ref name="telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|title=Police guard threatened to rape Belarus Free Theatre director after election protest|last=Oliphant|first=Roland|date=25 December 2010|work=The Daily Telegraph|access-date=22 April 2011|location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311053243/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref><ref name="SannikovSentenced">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13400666 Belarus opposition leader Andrei Sannikov jailed], [[BBC News Online]] (14 May 2011)</ref><ref name="kyi">{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|title=Belarus: 7 presidential candidates face 15 years|newspaper=[[Kyiv Post]]|date=22 December 2010|access-date=23 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119193447/http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|archive-date=19 January 2011|url-status=live}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់បេឡារុស}} [[File:Putin with Alexander Lukashenko 2015.jpg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីបេឡារុសលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ជាមួយនឹង[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]លោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន]], ២០១៥]] សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតចំនួនពីរ (រួមជាមួយអ៊ុយក្រែន) ដែលបានចុះចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2006/org1469.doc.htm|title=UNITED NATIONS MEMBER STATES &#124; Meetings Coverage and Press Releases|website=www.un.org}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតមក បេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានរក្សាទំនាក់ទំនងជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងជាសម្ព័ន្ធមិត្តការទូតដ៏ជិតស្និទ្ធ។ បេឡារុសច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីសម្រាប់ការនាំចូលវត្ថុធាតុដើមនិងសម្រាប់ទីផ្សារនាំចេញរបស់ខ្លួន។<ref name="stategov">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5371.htm|title=Background Note: Belarus|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក|author=រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក}}</ref> [[សហភាពរដ្ឋ|សម្ព័ន្ធភាពរុស្ស៊ីនិងបេឡារុស]]គឺជាសម្ព័ន្ធភាពកំពូលមួយដែលបានបង្កើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៦–៩៩ បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនដែលអំពាវនាវឱ្យមានសហភាពរូបិយវត្ថុ សិទ្ធិស្មើភាពគ្នា សញ្ជាតិតែមួយ គោលនយោបាយការបរទេសនិងការការពារជាតិរួម។ ទោះយ៉ាងណា អនាគតនៃសម្ព័ន្ធភាពនេះត្រូវបានគេកើតការសង្ស័យថានឹងអាចដួលរលំដោយសារតែការពន្យារពេលម្តងហើយម្តងទៀតនៃសហភាពរូបិយវត្ថុពីខាងបេឡារុស កង្វះកាលបរិច្ឆេទនៃការធ្វើប្រជាមតិសម្រាប់សេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងជម្លោះស្តីពីពាណិជ្ជកម្មប្រេងកាត។<ref name=stategov/><ref>{{Cite web|url=https://www.orfonline.org/expert-speak/russia-belarus-relations-future-union-state-65288|title=Russia-Belarus relations: The future of the union state|last=|first=|website=orfonline.org|language=en|accessdate=2025-11-23}}</ref> បេឡារុសក៏ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] (ស.រ.ឯ) មួយដែរ។<ref name="cisstrained">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|title=CIS: Foreign Ministers, Heads Of State Gather In Minsk For Summit|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007|4=|author=វិទ្យុអឺរ៉ុបសេរី|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014000/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2007|url-status=dead|archivedate=2007-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071116014000/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html}}</ref> បេឡារុសគឺនូវតែរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប (ទោះជាជម្លោះរវាងមេដឹកនាំបេឡារុសនិងមេដឹកនាំប្រទេសសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបខ្លះកំពុងតែកើនឡើងក្តៅគគុកក្តី)<ref name="euban">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2492939.stm|title=EU imposes Belarus travel ban|access-date=3 ធ្នូ 2007|publisher=BBC |date=19 November 2002|work=BBC News}}</ref> មានដូចជា ឡេតូនី លីទុយអានី និងប៉ូឡូញ។ល។<ref name="foreignrelations">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217002512/http://mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-date=17 កុម្ភៈ 2008|title=(អង់គ្លេស) គោលនយោបាយការបរទេស|access-date=22 ធ្នូ 2007||publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានលើកការហាមឃាត់នៃការធ្វើដំណើរលើរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូចេញវិញដើម្បីឱ្យលោកលូកាសិនកូអាចចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំការទូតឬក្នុងកិច្ចពិភាក្សាផ្សេងៗរវាងរដ្ឋាភិបាលលោកនិងបក្សពួកប្រឆាំង។<ref name="Belarus president visits Vatican">{{cite news|title=Belarus president visits Vatican|date=27 April 2009|publisher=British Broadcasting Corporation|url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/8021513.stm|work=BBC News|access-date=30 April 2010}}</ref> [[File:Normandy format talks in Minsk (February 2015) 03.jpeg|thumb|left|មេដឹកនាំនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងអ៊ុយក្រែននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលមួយនៅ[[ពិធីការនៃទីក្រុងមីនស្កឹ|ទីក្រុងមីនស្កឹ]], ១១–១២ កុម្ភៈ ២០១៥]] ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរបស់បេឡារុសជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃគឺមានភាពតានតឹងណាស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកគឺមិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងមីនស្កឹទេហើយបេឡារុសវិញក៏មិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនដែរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក។<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/12/belarus-lukashenko-elections-protests-united-states-diplomatic-relations/|title=The U.S. Was Set to Send an Ambassador to Belarus. Then Came the Crackdown.|first=Robbie Gramer, Amy|last=Mackinnon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jamestown.org/program/modest-advances-us-belarus-relations/|title=Modest Advances in US-Belarus Relations|website=Jamestown}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័ត[[ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុស]]ដែលនឹងផ្តល់មូលនិធិទៅកាន់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសហើយហាមឃាត់ប្រាក់កម្ចីទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសលើកលែងតែក្នុងករណីមនុស្សធម៌។<ref>{{cite news|title=Belarus Democracy Act Will Help Cause of Freedom, Bush Says|date=22 October 2007|publisher=United States State Department|url=http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|work=USINO|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016052521/http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> ទំនាក់ទំនងចិន–បេឡារុសបានទទួលការលូតលាស់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៥ មកម្លេះ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/business/feedarticle/9003481|title=China's Xi promises Belarus $1 billion in loans|newspaper=Guardian|access-date=4 March 2016|location=London|date=7 May 2008}}</ref>ពោលគឺនៅពេលដែលលោកលូកាសិនកូបានទៅធ្វើទស្សនកិច្ចនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។<ref>{{cite news|first=Letian|last=Pan|title=China, Belarus agree to upgrade economic ties|date=6 December 2005|publisher=Xinhua News Agency|url=http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928011456/http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|archive-date=28 September 2007}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសក៏មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេស[[ស៊ីរី]]ផងដែរ<ref>{{cite news|title=Syria and Belarus agree to promote trade|date=13 March 1998|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/65106.stm|work=BBC News|access-date=22 December 2007}}</ref>ដោយបានចាត់ទុកស៊ីរីជាដៃគូដ៏សំខាន់មួយនៅតំបន់បជ្ឈឹមបូព៌ា។<ref>{{cite news|title=Belarus-Syria report substantial progress in trade and economic relations|date=31 August 2007|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://www.president.gov.by/en/press32193.html|access-date=22 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080120063008/http://www.president.gov.by/en/press32193.html|archive-date=20 January 2008|url-status=dead}}</ref> ក្រៅពីសមាជិក ស.រ.ឯ ប្រទេសនេះក៏ជាសមាជិកនៃអង្គការសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរដូចជា៖ [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] (អឺរ៉ាស៊ី) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]]<ref name="foreignrelations"/> [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨)<ref name="byintorgs">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205033317/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html |archive-date=5 December 2007 |title=(អង់គ្លេស) សមាជិកភាពនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិ|access-date=4 វិច្ឆិកា 2007|author=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> និង[[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]]។ល។ ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយសង្កាត់អឺរ៉ុប]] (European Neighbourhood Policy–ENP) របស់សហភាពអឺរ៉ុបដោយគោលដៅនៃគោលនយោបាយនេះគឺបង្រួមប្រជាជាតិអឺរ៉ុបទាំងឡាយឱ្យកាន់តែជិតស្និទ្ធលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនិងភូមិសាស្រ្តនយោបាយ។<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|title=European Neighbourhood Policy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110131542/https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|archivedate=2017-01-10}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបេឡារុស}} [[File:RIAN archive 1047080 Work of "Kamenyuki" frontier post on Belarus border with Poland.jpg|thumb|ទាហានល្បាតនៅរវាងព្រំដែនបេឡារុស–ប៉ូឡូញ។]] បច្ចុប្បន្ន លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[វីចទ័រ ក្រេនីន]]គឺជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិខណៈដែលលោកអាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ (ប្រធានាធិបតី) មានងារជាអង្គមេបញ្ជាការ។<ref name="conby"/> កងកម្លាំងជាតិបេឡារុសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩២ បន្ទាប់ពីផ្តាច់ខ្លួនចេញពី[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសូវៀត]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៧ កងកម្លាំងនេះបានឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនដោយមានទាហានសរុបចំនួន ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិសាស្ត្រ|access-date=22 ធ្នូ 2007|publisher=ក្រសួងការពារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=2007-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html}}</ref> សមាជិកបម្រើសេវាយោធាភាគច្រើនជាមនុស្សដែលកេណ្ឌ (មិនស្ម័គ្រចិត្ត) អ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ខ្ពស់អាចបម្រើការបានរយៈពេល ១២ ខែ (ពេញ ១ ឆ្នាំ) ចំណែកអ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ទាបត្រូវចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែ។<ref>Routledge, [[International Institute for Strategic Studies|IISS]] Military Balance 2007, pp. 158–59</ref> ដោយសារតែចំនួនប្រជាជនធ្លាក់ចុះទើបបានបង្កឱ្យមានការកេណ្ឌយុទ្ធជនមិនគ្រប់គ្រាន់ ដូច្នេះ សារៈសំខាន់នៃទាហានជាប់កិច្ចសន្យាបានកើនឡើងដោយមានកម្លាំងចំនួន ១២,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="conscripts">{{cite web|url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb|title=Military Development and the Armed Forces of Belarus|access-date=9 October 2007|last=Bykovsky|first=Pavel|author2=Alexander Vasilevich|date=May 2001|work=Moscow Defense Brief|archivedate=5 កក្កដា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705204122/http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេសបេឡារុសប្រមាណ ១.៤% ត្រូវបានចំណាយទៅលើផ្នែកយោធា។<ref name="ciabymil">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Military|access-date=9 តុលា 2007|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសមិនដែលបង្ហាញពីបំណងចង់ចូល[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]នោះទេប៉ុន្តែធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងកម្មវិធីភាពជាដៃគូឯកត្តលក្ខណៈចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130171113/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2007 |title=(អង់គ្លេស) បេឡារុស និងណាតូ|access-date=9 តុលា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> បេឡារុសបានចាប់ផ្តើមធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដំបូងជាមួយអង្គការណាតូបន្ទាប់ពីបានចុះហត្ថលេខាលើឯកសារដើម្បីចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/c6f560f2f8d745ee.html|title=NATO Council adopted individual partnership program with Belarus|access-date=30 April 2010|date=11 March 2002|publisher=The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus}}</ref> បេឡារុសអាចចូលជាសមាជិកណាតូបានលុះត្រាតែខ្លួនត្រូវចុះចេញពីអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួមជាមុនសិន។ ភាពតានតឹងរវាងណាតូនិងប្រទេសបេឡារុសបានឈានចូលដល់កម្រិតកំពូលនៅអំឡុងឆ្នាំ២០០៦ ដែលជាលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនាឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite web|url=http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020091957/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|url-status=dead|archive-date=20 October 2013|title=Nato and Belarus: partnership, past tensions and future possibilities|access-date=25 November 2010|date=21 November 2010|author=Laurie Walker|archivedate=6 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306080201/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្សនិងអំពើពុករលួយ=== {{Further|សិទ្ធិមនុស្សនៅបេឡារុស}} ចំណាត់ថ្នាក់[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ប្រទេសបេឡារុសគឺទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសទាំងអស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងត្រូវបានអង្គការ [[:en:Freedom House|Free House]] សម្តៅលើថា"គ្មានសេរីភាព"។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]]ក៏បានដាក់ប្រទេសបេឡារុសនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គាបសង្កត់"ផងដែរហើយម្យ៉ាងវិញទៀត បេឡារុសត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានសេរីភាពសារព័ត៌មានទាបបំផុតប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មាន|សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៣–១៤]] បោះផ្សាយដោយ [[:en:Reporters Without Borders|Reporters Without Borders]] ដោយឈរនៅលេខរៀងទី ១៥៧ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៨០។<ref>{{citation| publisher=[[Reporters Without Borders]]| title=Press Freedom Index 2013/2014| date=January 2014| url=https://rsf.org/en/ranking/2014| access-date=6 March 2014| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| archive-date=14 February 2014| df=dmy-all| archivedate=14 កុម្ភៈ 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| deadurl=yes}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែត្រូវទទួលរងការរិះគន់ជារឿយៗចំពោះការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល អ្នកសារព័ត៌មានឯករាជ្យ ជនជាតិភាគតិច និងអ្នកនយោបាយប្រឆាំង។ល។<ref name="amnesty"/><ref name="HRW"/> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយប៉ុណ្ណោះដែលនូវប្រកាន់ខ្ជាប់ច្បាប់កាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]ដោយបានអនុវត្តទោសប្រហារជីវិតចុងក្រោយគេបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/act50/001/2012/en/ Death sentences and executions in 2011] Amnesty International March 2012</ref> ប្រព័ន្ធតុលាការនៅប្រទេសនេះគឺនូវមានកង្វះឯករាជ្យភាពហើយច្រើនទាក់ទងទៅនឹងរឿងនយោបាយ។<ref>{{cite web|title=2012 Human Rights Reports: Belarus|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eur/204263.htm|work=The US Department of State|publisher=The US Department of State|access-date=17 November 2013}}</ref> អំពើពុករលួយមានដូចជាការសូកប៉ាន់ជាដើមដែលច្រើនប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅអំឡុងពេលដំណើរការដេញថ្លៃ ការការពារអ្នកស៊ើបអង្កេតជាតិ និងកង្វះមន្ត្រីស៊ើបការណ៍នៅក្នុងប្រព័ន្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយរបស់ប្រទេស។<ref>{{cite web|title=Snapshot of the Belarus Country Profile|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/europe-central-asia/belarus/snapshot.aspx|work=Business Anti-Corruption Portal|publisher=GAN Integrity Solutions}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០ [[ការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]បានប្រកាសថាអ្នកជំនាញរបស់ខ្លួនបានទទួលរបាយការណ៍ចំនួន ៤៥០ ករណីនៃការធ្វើទារុណកម្មនិងការធ្វើទុក្ខទោសដល់មនុស្សដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនក្នុងអំឡុងពេលបាតុកម្មតវ៉ាប្រឆាំងនឹង[[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|លទ្ធផលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]។ ក្នុងរបាយការណ៍របស់អ្នកជំនាញទាំងនោះក៏មានករណីហិង្សាច្រើនគួរសមដែលត្រូវបានប្រព្រឹត្តិមកលើស្ត្រីនិងកុមាររួមទាំងការរំលោភបំពានផ្លូវភេទនិងការរំលោភសេពសន្ថវៈផងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |date=1 September 2020 |access-date=1 September 2020 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]}}</ref> ===បំណែកចែករដ្ឋបាល=== {{Further|តំបន់នៃបេឡារុស|ភូមិភាគនៃបេឡារុស}} [[File:Belarus, administrative divisions - en - colored.png|thumb|ផែនទីបំណែកចែករដ្ឋបាលនៃប្រទេសបេឡារុស]] ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៦ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]] ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ вобласць) ហើយតំបន់នីមួយៗគឺមានឈ្មោះតាមទីក្រុងនានាដែលបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃតំបន់នោះមានដូចជា៖ [[ប្រេស្ត]] [[កូមែល]] [[ហ្គ្រតណូ]] [[ម៉ូហ្គីលេវ]] [[មីនស្កឹ]] (ឬអាចសរសេរបានថា"មីនស្ក៍") និង[[វីទិបស្ក៍]]។<ref name="s1">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19329.html|title=Section&nbsp;I: Principles of the Constitutional System. Published 1994, amended in 1996|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035739/http://www.president.gov.by/en/press19329.html|archive-date=17 December 2007|archivedate=29 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://archive.today/20121129071008/http://www.president.gov.by/en/press19329.html%23doc|url-status=dead}}</ref> តំបន់នីមួយៗមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិថ្នាក់ខេត្តដែលហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны Савет Дэпутатаў) ហើយសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាម្នាក់ៗត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមតំបន់នីមួយៗនិងរួមទាំងអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិខេត្តហៅថា"រដ្ឋបាលតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны выканаўчы камітэт), ប្រធាននៃរដ្ឋបាលតំបន់គឺត្រូវជ្រើសតាំងដោយប្រធានាធិបតីផ្ទាល់។<ref name="s5">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19333.html|title=Section&nbsp;V: Local government and self-government|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071105204240/http://president.gov.by/en/press19333.html|archive-date=5 November 2007}}</ref> ក្នុងតំបន់នីមួយៗត្រូវបានបែងចែកទៅជា"ភូមិភាគ" (ស្រុក) តូចៗជាច្រើនទៀត ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раён)។<ref name="s1"/> ភូមិភាគនីមួយៗគឺមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិរៀងៗខ្លួនឬត្រូវបានហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាភូមិភាគ" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раённы Савет Дэпутатаў), សមាជិកម្នាក់ៗគឺត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមភូមិភាគចំណែកឯអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិឬរដ្ឋបាលភូមិភាគត្រូវបានតែងតាំងដោយអំណាចប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់។ តំបន់ទាំងប្រាំមួយមានភូមិភាគសរុបចំនួន ១១៨។<ref name="key facts">{{cite web|title=Key Facts|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://president.gov.by/en/facts-en/|access-date=2021-06-24|archivedate=2020-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125091057/http://president.gov.by/en/facts-en/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងមីនស្កឹត្រូវបានគេបែងចែកបន្តទៅជា ៩ សង្កាត់និងជាតំបន់ដ៏ពិសេសមួយក្នុងនាមជារដ្ឋធានីនៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/en/tempage/minsk|title=About Minsk|access-date=27 April 2010|date=16 December 2009|publisher=Minsk City Executive Committee|archivedate=22 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522052906/http://minsk.gov.by/en/tempage/minsk/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិហើយគេបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យដឹកនាំដោយផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?lang=eng|title=About Minsk|access-date=20 December 2007|publisher=Minsk City Executive Committee}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចបេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសជាង ១៨០ នៅទូទាំងពិភពលោក។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មចម្បងរបស់បេឡារុសគឺប្រទេសរុស្ស៊ីដោយការនាំចេញនិងការនាំចូលភាគច្រើនគឺប្រព្រឹត្តិទៅរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះខណៈពេលដែលសហភាពអឺរ៉ុបទទួលបានការនាំចេញ ២៥% និងការនាំចូល ២០%។ នៅឆ្នាំ២០១៩ ចំណែកនៃផលិតកម្មនៅក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមាន ៣១% ដោយជាងពីរភាគបីនៃចំនួននេះគឺស្ថិតនៅក្នុងផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។ ក្នុងចំណោមប្រជាជនធ្វើការទាំងអស់ មាន ៣៧.៤% ជាអ្នកធ្វើការក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម។<ref>{{cite web |last1=O'Neill |first1=Aaron |title=Belarus GDP Distribution Across Economic Sectors |url=https://www.statista.com/statistics/446138/belarus-gdp-distribution-across-economic-sectors/ |website=Statista |access-date=6 មេសា 2021}}</ref> អត្រាកំណើនគឺទាបជាងសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលប្រហែល ២.២% ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ បន្ទាប់បានបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសគឺធ្លាប់ជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមានការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយគិតជាភាគរយនៃ ផសស ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋសមាជិក ស.រ.ឯ ដែលមានបំផុតផងដែរ។<ref name="wb97">[[ធនាគារពិភពលោក]]. "Belarus: Prices, Markets, and Enterprise Reform," [https://books.google.com/books?id=0jCvjCHPHpcC&pg=PA83&dq=ISBN0821339761#PPA1,M1 p. 1]. World Bank, 1997; {{ISBN|0-8213-3976-1}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសប្រមាណ ៣៩.៣% គឺធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋខណៈដែល ៥៧.២% ធ្វើការឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជន (ក្នុងនេះ រដ្ឋាភិបាលមានភាគហ៊ុន ២១.១%) និង ៣.៥% ធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបរទេស។<ref name="econstats">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|title=Belarus in Figures, 2016|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-06-25|archivedate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221122356/https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងការនាំចូលផលិតផលមួយចំនួនដូចជាប្រេងកាត។<ref name="natotrade">{{cite web|url=http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|title=The Russian-Belarusian Union and the Near Abroad|access-date=7 November 2007|publisher=ណាតូ|author= Kaare Dahl Martinsen|work=វិទ្យាស្ថានន័រវែសសម្រាប់ការសិក្សាការពារជាតិ| archive-url=https://web.archive.org/web/20071127003300/http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|archive-date=27 វិច្ឆិកា 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia may cut oil supplies to ally Belarus&nbsp;– Putin|date=25 October 2006|work=Reuters|url=http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|access-date=8 October 2007|archive-date=24 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114942/http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|url-status=dead}}</ref> ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗរួមមាន៖ ដំឡូង និងអនុផលគោក្របីមានសាច់ជាដើម។<ref name="ciaecon"/> នៅឆ្នាំ១៩៩៤ ផលិតផលនាំចេញសំខាន់ៗរបស់បេឡារុសរួមមាន គ្រឿងម៉ាស៊ីនធុនធ្ងន់ (ពិសេសគឺត្រាក់ទ័រ) ផលិតផលកសិកម្ម និងផលិតផលថាមពល។<ref name="byexports">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/36.htm|title=Belarus&nbsp;– Exports|access-date=4 November 2007|author=Library of Congress|work=Country Studies}}</ref> និយាយជារួម នៅខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះច្រើនទាក់ទងជាមួយ ស.រ.ឯ [[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[រដ្ឋសហភាព|សម្ព័ន្ធមិត្តរុស្ស៊ី]]។ល។<ref>{{cite web |title=Belarus and CIS countries and Georgia |url=https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus |access-date=6 មេសា 2021 |archivedate=2021-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418001701/https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |url-status=dead }}</ref> នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ ផលិតកម្មឧស្សាហកម្មបានថយចុះដោយសារតែការធ្លាក់ចុះការនាំចូលការ ការវិនិយោគ និងតម្រូវការផលិតផលបេឡារុសពីដៃគូពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/30.htm|title=Belarus&nbsp;– Industry|access-date=8 October 2007|work=Country Studies|publisher=Library of Congress}}</ref> ផសស បានចាប់ផ្តើមមានកំណើនឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦<ref name="bybriefwb06">{{cite web|url=http://lnweb18.worldbank.org/eca/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|title=Belarus&nbsp;– Country Brief 2003|access-date=9 November 2007|author=ធនាគារពិភពលោក|archive-url=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|archive-date=10 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=10 ធ្នូ 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់លឿនជាងគេនៅក្នុងចំណោមអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bDx0Ak4xnOQC&q=Belarus+GDP+1996&pg=PA328|title=Transition: The First Decade|first1=Mario I.|last1=Bléjer|first2=Director of the Centre for Central Banking Studies Mario I.|last2=Blejer|first3=Marko|last3=Skreb|date=9 May 2001|publisher=MIT Press|isbn=9780262025058|via=Google Books}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៦ ផសស បានកើនឡើងដល់ ៨៣.១ ពាន់លានដុល្លារក្នុង[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (PPP) ឬប្រហែល ៨,១០០ ដុល្លារក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref name="ciaecon">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=The World Factbook&nbsp;– Belarus&nbsp;– Economy|access-date=8 October 2007|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផសស បានកើនឡើង ៩.៩% ខណៈដែលអត្រាអតិផរណាជាមធ្យមស្មើនឹង ៩.៥%។<ref name="ciaecon"/> ចាប់តាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក ប្រទេសបេឡារុសដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លូកាសិនកូបានរក្សាការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗនិងបានត្រួតត្រាឯកជនភាវូបនីយកម្មខ្នាតធំ។ រឿងស្រដៀងៗគ្នាត្រូវបានគេមើលឃើញកើតមាននៅក្នុងអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Sharon |first1=Omondi |title=What Are The Biggest Industries In Belarus? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-biggest-industries-in-belarus.html |website=World Atlas |access-date=6 April 2021}}</ref> ដោយសារតែការបរាជ័យក្នុងការការពារសិទ្ធិការងារនិងរួមទាំងការអនុម័តច្បាប់ហាមឃាត់ការគ្មានការងារធ្វើឬការធ្វើការងារនៅក្រៅវិស័យគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/no-job-pay-up-belarus-imposes-fines-for-being-unemployed/518581.html|title=(អង់គ្លេស) No Job? Pay Up. Belarus Imposes Fines for Being Unemployed – News|work=The Moscow Times}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសបានបាត់បង់ឋានៈ[[ប្រព័ន្ធអនុគ្រោះពន្ធទូទៅ]]របស់][សហភាពអឺរ៉ុប]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ដែលជាហេតុនាំឱ្យបេឡារុសតម្លើងអត្រាពន្ធលើប្រទេសដែលខ្លួនពេញចិត្តជាងគេ។<ref name="eutrade">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325112636/http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|title=The EU's Relationship With Belarus&nbsp;– Trade|archive-date=25 មីនា 2009}}</ref> បេឡារុសបានដាក់ពាក្យចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣។<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/English/thewto_e/acc_e/a1_belarus_e.htm|title=Accessions – Belarus|publisher=Wto.org|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> កម្លាំងពលកម្មរបស់ប្រទេសមានចំនួនជាង ៤ លាននាក់ដែលក្នុងនោះស្ត្រីមានការងារធ្វើច្រើនជាងបុរសបន្តិច។<ref name="econstats"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ប្រជាជនជិតមួយភាគបួនត្រូវបានជួលឱ្យធ្វើការនៅក្នុងរោងចក្រឧស្សាហកម្ម។ អត្រាចំនួនអ្នកធ្វើការនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម ផលិតកម្ម ជំនួញទំនិញ និងការអប់រំគឺមានកម្រិតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់រដ្ឋាភិបាលបានឱ្យដឹងថា អត្រាអ្នកឥតការងារធ្វើមានប្រមាណ ១,៥% ត្រឹមក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ អ្នកគ្មានការងារធ្វើចំនួន ៦៧៩,០០០ នាក់ដែលពីរភាគបីជាស្ត្រី។ អត្រាគ្មានការងារធ្វើបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៣ មកហើយអត្រាការងារសរុបគឺមានកម្រិតខ្ពស់បំផុតចាប់តាំងពីស្ថិតិត្រូវបានចងក្រងដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name="econstats"/> រូបិយប័ណ្ណប្រទេសបេឡារុសគឺ[[រូបបេឡារុស]]។ រូបិយប័ណ្ណនេះត្រូវបានគេណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩២ ដើម្បីជំនួសលុយរូបរបស់សូវៀត។ កាក់ដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសត្រូវបានចេញឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៦។<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Banknotes and Coins of the National Bank of the Republic of Belarus|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes/|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> ប្រាក់រូបត្រូវបានណែនាំឡើងវិញជាមួយតម្លៃថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០០០ ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកម្មចាប់តាំងពីពេលនោះមក។<ref>{{cite web|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes|title=(អង់គ្លេស) History of the Belarusian ruble|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ក្នុងនាមជា[[រដ្ឋសហភាព|សមាជិកសហភាពជាមួយរុស្ស៊ី]] រដ្ឋទាំងពីរធ្លាប់បានពិភាក្សាគ្នាអំពីការប្រើប្រាស់រូបិយវត្ថុតែមួយដូចគ្នានឹងប្រាក់អឺរ៉ូដែរ។ ទាំងនេះបាននាំឱ្យមានសំណើស្នើឱ្យជំនួសលុយរូបបេឡារុសជាមួយលុយរូបរបស់រុស្ស៊ីវិញ (RUB) ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨។ [[ធនាគារជាតិបេឡារុស]]បានទម្លាក់ចោលផែនការប្តូរប្រាក់រូបបេឡារុសទៅជាប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែសីហានៃឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=http://english.pravda.ru/world/ussr/23-08-2007/96292-belarus_russia-0|title=Belarus abandons pegging its currency to Russian ruble|publisher=English.pravda.ru|date=23 August 2007|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> រូបិយប័ណ្ណថ្មីត្រូវបានណែនាំនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ ជំនួសលុយបេឡារុសចាស់ក្នុងអត្រា ១:១០,០០០ (១០,០០០ រូបចាស់ = ១ រូបថ្មី)។<ref name="currency-iso.org">{{cite web|url=http://www.currency-iso.org/dam/downloads/dl_currency_iso_amendment_161.docx |format=DOC |title=ISO 4217 Amendment Number 161 |website=Currency-iso.org |access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ រូបិយប័ណ្ណចាស់និងថ្មីកំពុងចរាចរស្របគ្នានិងស៊េរីក្រដាសប្រាក់និងកាក់ឆ្នាំ២០០០ អាចប្តូរបានសម្រាប់លុយស៊េរីឆ្នាំ២០០៩ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។<ref name="currency-iso.org"/> ទង្វើបែបនេះអាចចាត់ទុកថាជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអត្រាអតិផរណាខ្ពស់ដែលខ្លួនកំពុងជួបប្រទះ។<ref>{{cite web|url=http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|title=(រុស្ស៊ី) Международное обозначение белорусского рубля меняется на BYN после деноминации – Новости республики – Минский район-Минск-Новости Минска-Новости Минского района-Минский райисполком|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|archive-date=25 មីនា 2016|archivedate=2016-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489/|title=(រុស្ស៊ី) Новости – Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2021-10-16|archivedate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316165641/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489|url-status=dead}}</ref> ប្រព័ន្ធធនាគារបេឡារុសមានពីរកម្រិតគឺ៖ ធនាគារកណ្តាល (ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស) និងធនាគារពាណិជ្ជចំនួន ២៥។<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|title=Heritage Foundation's Index of Economic Freedom&nbsp;– Belarus|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|archive-date=23 កុម្ភៈ 2007|archivedate=2007-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១១ តម្លៃប្រាក់បេឡារុសបានធ្លាក់ចុះ ៥៦% បើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។ តំហយតម្លៃនៅលើទីផ្សារងងឹតគឺមានលក្ខណៈកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងហើយការដួលរលំផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុហាក់ដូចជាខិតជិតមកដល់ខណៈដែលប្រជាពលរដ្ឋនីមួយៗបានប្រញាប់ប្រញាល់ចេញដូរប្រាក់រូបរបស់ខ្លួនទៅជាប្រាក់ដុល្លារ អឺរ៉ូ ឬទំនិញប្រើប្រាស់និងផលិតផលកំប៉ុងផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|author=Yuras Karmanau |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2015143616_apeubelaruscrisis.html|title=(អង់គ្លេស) Belarus devaluation spreads panic|newspaper=Seattle Times|date=25 May 2011|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១ បេឡារុសបានស្នើសុំកញ្ចប់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ចពី[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]។<ref>[http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up&template=cpArt With economy in tatters, Belarus appeals to IMF for rescue loan of up to $8&nbsp;billion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114172921/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up%26template%3DcpArt |date=14 January 2014 }}, Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref><ref>[https://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html Belarus Appeals To IMF For $8bln Rescue Loan.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307072633/http://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html |date=7 March 2016 }} Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្របេឡារុស}} យោងទៅតាមជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសបេឡារុសមានប្រជាជនចំនួន ៩,៤១ លាននាក់<ref name=":0">{{Cite web|title=Национальный состав населения Республики Беларусь|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|access-date=17 តុលា 2021|website=www.belstat.gov.by|archivedate=2021-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017054127/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|url-status=dead}}</ref> ដោយក្នុងនោះមានជនជាតិបេឡារុសប្រមាណ ៨៤,៩%។<ref name=":0" /> ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសនេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] (៧.៥%), [[ជនជាតិប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] (៣.១%) និង[[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] (១.៧%)។ បេឡារុសមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយ ៧០% នៃប្រជាជនសរុបរស់នៅតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population|title=About Belarus&nbsp;– Population|access-date=17 តុលា 2021|publisher=United Nations Office in Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|archive-date=17 តុលា 2007|archivedate=2007-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុង[[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតហើយមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១,៩៣៧,៩០០ នាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|title=(រុស្ស៊ី) О демографической ситуации в январе-марте 2015 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504020547/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|archive-date=4 ឧសភា 2015|access-date=2021-10-17|archivedate=2015-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517235651/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មានដូចជា៖ [[កូមែល]] (៤៨១,០០០), [[ម៉ូគីលេវ]] (៣៦៥,១០០), [[វីទិបស្ក៍]] (៣៤២,៤០០), [[រ្ហូដណា]] (៣១៤,៨០០) និង[[ប្រេសត៍ (បេឡារុស)|ប្រេសត៍]] (២៩៨,៣០០)។<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|title=Largest Cities of Belarus (2007)|publisher=World-gazetteer.com|access-date=17 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|archive-date=1 តុលា 2007|archivedate=2007-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|url-status=dead}}</ref> បេឡារុសមានអត្រាកំណើនប្រជាជនអវិជ្ជមាននិងអត្រាកំណើនធម្មជាតិអវិជ្ជមានដូចនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតដទៃទៀតដែរដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនបេឡារុសបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ០,៤១% ហើយ[[អត្រាលទ្ធភាពមានកូនសរុប|អត្រាលទ្ធភាពមានកូន]]របស់ប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ១,២២<ref name="demographics">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=CIA World Factbook (2007)&nbsp;– Belarus&nbsp;– People|access-date=17 តុលា 2021|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ដែលជាចំនួនទាបជាង[[លទ្ធភាពមានកូនជំនួស|អត្រាលទ្ធភាពកូនជំនួស]]ទៅទៀត។ [[អត្រាធ្វើចំណាកស្រុកអសទិសភាព]]បេឡារុសគឺស្មើនឹង +០.៣៨ ក្នុងមនុស្សចំនួន ១,០០០ នាក់ នេះបានបង្ហាញថាបេឡារុសមានជនអន្តោប្រវេសន៍ចូលស្រុកច្រើនជាងអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកបន្តិច។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានអាយុពី ១៤ ទៅ ៦៤ ឆ្នាំមានចំនួនស្មើនឹង ៦៩,៩% នៃប្រជាជនសរុប, អ្នកអាយុក្រោម ១៤ ឆ្នាំមាន ១៥.៥% និងអ្នកដែលមានអាយុ ៦៥ ឆ្នាំឬលើសពីនេះមាន ១៤.៦%។<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|title=International Programs: International Data Base|access-date=17 តុលា 2021|publisher=U.S. Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208114205/http://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|archive-date=8 កុម្ភៈ 2017}}</ref> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]ក្នុងប្រទេសនេះគឺ ៧២.១៥ ឆ្នាំ (៦៦.៥៣ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.១ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)។<ref name="demographics"/> ប្រជាជនបេឡារុសជាង ៩៩% ដែលមានអាយុចាប់ពី ១៥ ឆ្នាំឡើងទៅគឺសុទ្ធតែចេះអាននិងសរសេរអក្សរ។<ref name="demographics"/> ===សាសនា និងភាសា=== {{Main|សាសនានៅបេឡារុស|ភាសានៃបេឡារុស}} [[File:Полацк. Сафійскі сабор.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសាំងសូហ្វីយ៉ា]]គឺជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស]] យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០១១ បានបង្ហាញថា៖ ៥៨.៩% នៃប្រជាជនបេឡារុសទាំងអស់បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវជំនឿសាសនាអ្វីមួយ។ នៅក្នុងចំណោមនោះ អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បេឡារុស|និកាយអូស្សូដក់]]ខាងកើត មានប្រមាណ ៨២%។<ref name="mfa"/> [[និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅបេឡារុស|និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]ត្រូវបានអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិច ហើយប្រទេសនេះក៏មានវត្តមាននៃប្រភេទនិកាយប្រូតេស្តង់ខុសៗពីគ្នាផងដែរ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=belarus+catholics&pg=PA39|title=Understanding Belarus and how Western Foreign Policy Misses the Mark|isbn=9780742555587|last1=Ioffe|first1=Grigoriĭ Viktorovich|last2=Ioffe|first2=Grigorij V.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion|title=Belarusian Religion statistics, definitions and sources|website=Nation Master|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ប្រជាជនភាគតិចបានអនុវត្ត[[លទ្ធិកាតូលិកក្រិក]] លទ្ធិយូដា ឥស្លាមសាសនា និងនិកាយប៉ាកានីសសម័យជាដើម។ សរុបមក ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨.៣% នៃប្រជាជនសរុបគឺប្រកាន់គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់, ៤១.១% មិនមានជំនឿសាសនា, ៧.១% ជាអ្នកកាន់និកាយកាតូលិក និង ៣.៣% ជាអ្នកកាន់សាសនាក្រៅផ្សេងទៀត។<ref name=mfa/> ប្រជាជនកាតូលិកនៃប្រទេសបេឡារុសច្រើនប្រមូលផ្តុំគ្នារស់នៅក្នុងទឹកដីភាគខាងលិចនៃប្រទេស ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ហ្រូដណា]] ហើយពួកគេនីមួយៗអាចជាជនជាតិបេឡារុស ឬជនជាតិភាគតិចប៉ូឡូញ និងលីទុយអានីជាដើម។<ref name="Belarus – Religion">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/20.htm|title=Belarus – Religion|publisher=Country Studios}}</ref> បេឡារុសធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់សម្រាប់ជនជាតិយូដានៅទ្វីបអឺរ៉ុបដោយវាបានដើរតួជាជម្រកដល់ជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០% នៅទូទាំងពិភពលោកកាលនុះ។ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ចំនួនជនជាតិយូដាឬជ្វីហ្វត្រូវបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលបណ្តាលមកពីមូលហេតុចម្បងៗដូចជា ការសម្លាប់រង្គាល ការនិរទេស និងការធ្វើចំណាកស្រុកដោយបង្ខំ។ សព្វថ្ងៃនេះ បេឡារុសមានជនជាតិជ្វីហ្វក្រោមមួយភាគរយប៉ុណ្ណោះ។<ref>Minsk Jewish Campus [http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html Jewish Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008011021/http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html |date=8 តុលា 2015 }}; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 មករា 2021.</ref> ជនជាតិភាគតិច[[តាតារបាល់ទិក (ជនជាតិ)|តាតារតំបន់បាល់ទិក]]ដែលមានចំនួនជាង ១៥,០០០ នាក់គឺជាក្រុមប្រកាន់សាសនាឥស្លាម។ យោងតាមមាត្រា ១៦ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានបញ្ជាក់ថា ប្រទេសបេឡារុសគឺមិនមានសាសនាផ្លូវការនោះទេ។ ខណៈពេលដែលសេរីភាពនៃការគោរពជំនឿសាសនាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងក្រមមាត្រាជាមួយគ្នា រីឯអង្គការសាសនាណាដែលចាត់ទុកថាមានគ្រោះថ្នាក់ដល់រដ្ឋាភិបាល ឬសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមអាចត្រូវបានហាមឃាត់។<ref name="s1"/> ភាសាពីរផ្លូវការរបស់ប្រទេសបេឡារុសគឺ [[ភាសារុស្ស៊ី]] និង[[ភាសាបេឡារុស]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/belarusian.shtml|title=Languages across Europe.|publisher=Bbc.co.uk|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ដោយភាសារុស្សីជាភាសាសាមញ្ញបំផុតដែលច្រើនប្រើនៅតាមគេហដ្ឋាន ៧០% ខណៈភាសាបេឡារុសវិញដែលត្រូវជាភាសាផ្លូវការទីមួយ ត្រូវបានគេអនុវត្តនិយាយនៅតាមគេហដ្ឋានតែ ២៣% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages" /> ជនជាតិភាគតិចបេឡារុសក៏អាចនិយាយ[[ភាសាប៉ូឡូញ]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] និង[[យីឌីសខាងកើត]]បានដែរ។<ref>Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, TX: SIL International. Online version: [http://www.ethnologue.com/ Ethnologue.com].</ref> ភាសាបេឡារុស ថ្វីត្បិតតែមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយដូចភាសារុស្សីក្តីប៉ុន្តែវាជាភាសាកំណើតរបស់ប្រជាជនប្រមាណ ៥៣.២% ចំណែកឯភាសារុស្សីមានត្រឹមតែ ៤១.៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages">{{cite web|url=http://belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city|title=Population classified by knowledge of the Belarusian and Russian languages by region and Minsk City|website=Belstat.gov.by|access-date=19 មករា 2022|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803170716/http://www.belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city/|url-status=dead}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌បេឡារុស}} [[File:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|thumb|[[ល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេជាតិបេឡារុស|រោងល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេ]]នៅទីក្រុងមីនស្កិ៍]] ចាប់តាំងពីទទួលឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែឧបត្ថម្ភពិធីបុណ្យវប្បធម៌ប្រចាំឆ្នាំមានដូចជា បុណ្យ[[ស្លាវានស្គីបាហ្សារនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍]]ជាដើម<ref>{{cite web|title=The Slavianski Bazaar in Vitebsk amazes with its artistic atmosphere, popular artistes, hundreds of events and thousands of reasons to enjoy|url=http://www.sb.by/en-belarus-magazine/culture/article/vitebsk-of-all-times.html|website=sb.by|access-date=20 មករា 2022}}</ref> ដែលក្នុងពិធីបុណ្យនេះគេតែងតែបង្ហាញសិល្បៈសម្តែងមានការចូលរួមពី សិល្បករ អ្នកនិពន្ធ តន្ត្រីករ និងតារាសម្ដែងជនជាតិបេឡារុសជាច្រើន។ ថ្ងៃឈប់សម្រាករបស់រដ្ឋមានដូចជា៖ ទិវាឯករាជ្យជាតិ និង[[ទិវាជ័យជម្នះ (៩ ឧសភា)|ទិវាជ័យជំនះ]]។ល។ ទិវាទាំងនោះបានទាក់ទាញហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករ ហើយជារឿយៗរួមបញ្ចូលសកម្មភាពសម្តែងដូចជា ការបាញ់កាំជ្រួច និងក្បួនដង្ហែរយោធាជាដើម ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍ និងរដ្ឋធានីមីនស្កឹ។<ref name="festivals">{{cite web|url=http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|title=Belarusian National Culture|publisher=Embassy of the Republic of Belarus in the United States of America|access-date=20 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210203549/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|archive-date=10 កុម្ភៈ 2006|archivedate=2009-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213020222/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|url-status=dead}}</ref> ===ម្ហូបអាហារ=== [[File:Potato pancakes.jpg|thumb|right|[[ផេនខេកដំឡូង|ដ្រានិគី]], ជាអាហារជាតិបេឡារុស]] ម្ហូបអាហាររបស់បេឡារុសច្រើនផ្សំឡើងពីបន្លែ សាច់ (ជាពិសេសសាច់ជ្រូក) និងនំប៉័ង។ អាហារជាធម្មតាត្រូវបានចម្អិនឱ្យយូរ ឬចំហុយ។ ជាធម្មតា ជនជាតិបេឡារុសតែងទទួលទានអាហារពេលព្រឹកស្រាលៗ និងអាហារចម្អែតក្រពះពីរពេលក្រោយៗ។ [[ស្រូវសាលី]] និងនំបុ័ង[[រ៉ៃ]] ត្រូវបានគេនិយមបរិភោគនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស ប៉ុន្តែអាហារផលិតពីស្រូវរ៉ៃគឺគេនិយមបំផុតព្រោះតែលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៅក្នុងតំបន់មិនសូវជាមានអំណោយផលសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវសាលី។ ដើម្បីបង្ហាញបដិសណ្ឋារកិច្ច ម្ចាស់ផ្ទះតែងតែប្រគល់ថ្វាយ[[នំប៉័ងនិងអំបិល|នំប៉័ង និងអំបិល]]ទុកជាការស្វាគមន៍ភ្ញៀវ អ្នកមកលេង។<ref>Canadian Citizenship and Immigration&nbsp;– [http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html Cultures Profile Project&nbsp;– Eating the Belarusian Way] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070320041709/http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html |date=20 March 2007 }} (1998); ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 20 មករា 2022.</ref> ===កីឡា=== [[បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាដ៏ពេញនិយមជាងគេនៅប្រទេសបេឡារុស។ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបេឡារុស|ក្រុមជម្រើសជាតិបេឡារុស]]មិនដែលបានចូលរួមនៅក្នុងពានរង្វាន់ធំៗនោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់[[ក្លិបបាល់ទាត់បេតបូរីសូវ]]របស់ប្រទេសនេះវិញធ្លាប់បានចូលរួមប្រកួតនៅក្នុងពានរង្វាន់[[យូអេហ្វាឆាមពានលីគ|ឆាមពានលីគ]]ដែលជាកម្មវិធីប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់រវាងក្លិបធំៗមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ កីឡានិយមប្រជាប្រិយបន្ទាប់ពីបាល់ទាត់គឺកីឡា[[ហុកគីទឹកកក]]។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋសហភាព]] *[[រុស្ស៊ី]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{notelist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{refbegin}} * {{cite book|last=Birgerson|first=Susanne Michele|title=After the Breakup of a Multi-Ethnic Empire|url=https://archive.org/details/afterbreakupofmu0000birg|publisher=Praeger/Greenwood|year=2002|isbn=0-275-96965-7}} * {{Cite book|last=Minahan|first=James|title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States|publisher=Greenwood|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&q=White+Rus&pg=PA35|isbn=0-313-30610-9}} * {{cite book|last1=Olson|first1=James Stuart|first2=Lee Brigance|last2=Pappas|first3=Nicholas C. J.|last3=Pappas|title=Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|url=https://archive.org/details/ethnohistoricald0000unse|publisher=Greenwood Press|year=1994|isbn=0-313-27497-5}} * {{Cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine|publisher=Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=NCzzxNisc1MC&q=white+rus+commonwealth&pg=PA327|isbn=0-19-924739-0}} * {{Cite book|last=Richmond|first=Yale|title=From Da to Yes: Understanding the East Europeans|publisher=Intercultural Press|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&q=Byelorussia+name&pg=PA260|isbn=1-877864-30-7}} * {{Cite book|last1=Vauchez|first1=André|first2=Richard Barrie|last2=Dobson|first3=Michael|last3=Lapidge|title=Encyclopedia of the Middle Ages|publisher=Routledge|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=qtgotOF0MKQC&q=White+Ruthenia&pg=PA163|isbn=1-57958-282-6}} * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|publisher=Westview Press|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&q=Belarusia+name&pg=PA1|isbn=0-8133-1794-0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502113012/https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&pg=PA1&dq=Belarusia+name&cd=3#v=onepage|archive-date=2 ឧសភា 2016}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin}} * Bennett, Brian M. ''The Last Dictatorship in Europe: Belarus under Lukashenko'' (Columbia University Press, 2011) * Frear, Matthew. ''Belarus Under Lukashenka: Adaptive Authoritarianism'' (Routledge, 2015) * Korosteleva, Elena A. (June 2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13510347.2015.1005009 "The European Union and Belarus: Democracy Promotion by Technocratic Means?"] ''Democratization'' '''23''': 4 pp.&nbsp;678–698. {{doi|10.1080/13510347.2015.1005009}}. * {{Cite book|last1=Levy|first1=Patricia|first2=Michael|last2=Spilling|title=Belarus|publisher=Benchmark Books|year=2009|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=KTwkKhg1BbsC&q=Belarusian+name&pg=PA95|isbn=978-0-7614-3411-5|ref=none}} * Marples, David. '''Our Glorious Past': Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War'' (Columbia University Press, 2014) * Parker, Stewart. ''The Last Soviet Republic: Alexander Lukashenko's Belarus'' (Trafford Publishing, 2007) * Rudling, Pers Anders. ''The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906–1931'' (University of Pittsburgh Press; 2014) 436 pages * {{Cite book|last=Ryder|first=Andrew|title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|publisher=Routledge|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC&q=Belarus+name+law+1991&pg=PA183|isbn=1-85743-058-1|ref=none}} * {{cite book|author1=Silitski, Vitali|author2=Jan Zaprudnik|name-list-style=amp|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA1|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461731740|ref=none}} * Snyder, Timothy (2004). [https://www.google.co.uk/books/edition/The_Reconstruction_of_Nations/xSpEynLxJ1MC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999''] * {{Cite book|last=Szporluk|first=Roman|title=Russia, Ukraine, and the Breakup of the Soviet Union|publisher=Hoover Institution Press|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=oLWeUoWEAGgC&q=Belorussia&pg=PA113|isbn=0-8179-9542-0|ref=none}} * {{Cite book|last1=Treadgold|first1=Donald|first2=Herbert J.|last2=Ellison|title=Twentieth Century Russia|publisher=Westview Press|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=Xs8sYy1vIS0C&q=belorussia+nationalists+name&pg=PA230|isbn=0-8133-3672-4|ref=none}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Vakar, Nicholas Platonovich. ''Belorussia: The Making of a Nation: A Case Study'' (Harvard UP, 1956). * Vakar, Nicholas Platonovich. ''A Bibliographical Guide to Belorussia'' (Harvard UP, 1956) {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Belarus|បេឡារុស|collapsible=collapsed}} * [http://www.belarus.by/en/ គេហទំព័រនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115201716/http://www.belarus.by/en/ |date=2018-01-15 }} ដោយទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន[[ទីភ្ញាក់ងារទូរលេខបេឡារុស|ប៊ែលតា]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការសម្ងាត់]]. * [http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BLR&subj=1&paia= FAO Country Profiles: Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126121752/http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BLR&subj=1&paia= |date=2012-01-26 }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បេឡារុស| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] axerd20s8za5bm2wz7bna42z535y5lx 0 43384 339165 337080 2026-08-19T10:04:34Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339165 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន<br/>{{nobold|{{lang|zh-Hans|中华人民共和国主席}}}} | insignia = 中華人民共和國國徽.svg | insigniacaption = [[វរលញ្ឆករនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | image = Xi Jinping portrait 2019 (cropped).jpg | incumbent = [[ស៊ី ជីនពីង]] | incumbentsince = ១៤ មីនា ២០១៣ | style = [[លោកប្រធានាធិបតី (គោរមងារ)|លោកប្រធានាធិបតី]] ({{lang|zh|主席}}) (ក្រៅផ្លូវការ)<br>[[ថុងឈី (សព្ទ)|សមមិត្ត]] (同志) (ផ្លូវការ)<br />[[ឯកឧត្តម]] ({{lang|zh-hans|阁下}}) (ការទូត) | status = [[ប្រមុខរដ្ឋ]] | reports_to = | residence = [[ចុងណានហៃ]] | seat = [[ចុងណានហៃ#បរិវេណអគារខាងលិច|អគារខាងលិច]], [[ចុងណានហៃ]], [[ប៉េកាំង]] (ផ្លូវការ) | nominator = [[គណៈប្រធានសមាជជាតិប្រជាជន]] | appointer = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | termlength = ប្រាំឆ្នាំ, មិនកំណត់អាណត្តិ | constituting_instrument = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | precursor = [[ម៉ៅ សេទុង]] | formation = ២៧ កញ្ញា ១៩៥៤<br />១៨ មិថុនា ១៩៨៣ | inaugural = [[លី ស៊ីអាននាន]] | abolished = មករា ១៩៧៥ – សីហា ១៩៨២ | unofficial_names = ប្រធានរដ្ឋ | deputy = [[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|អនុប្រធានាធិបតី]] | salary = ¥១៥២,១២១ យ័ន <br> ($២២,០០០ ដុល្លារអាមេរិក)<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2015-01/20/content_19353528.htm|title=Public employees get salary increase - China - Chinadaily.com.cn|website=www.chinadaily.com.cn|access-date=10 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605224342/http://www.chinadaily.com.cn/china/2015-01/20/content_19353528.htm|archive-date=5 មិថុនា 2019}}</ref> | website = {{URL|english.gov.cn|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន}} | body = | flag = Flag of the People's Republic of China.svg | flagsize = 110px | flagborder = yes | flagcaption = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | Insignia image = }} '''ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន'''គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ នៅក្រោម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីគឺជាតំណែងការិយាល័យកំពូលមួយដែលមានអំណាចកំណត់តិចតួច។<ref name="figurehead">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|title=Ending Term Limits for China's Xi Is a Big Deal. Here's Why. - Is the presidency powerful in China?|author=Chris Buckley and Adam Wu|date=10 March 2018|newspaper=[[ញូវយ៉កថែមស៍]]|access-date=11 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312103512/https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៣ មក អ្នកនយោបាយចិនកំពូលៗបានយល់ស្របគ្នាថាតំណែងប្រធានាធិបតីគួរតែកាន់កាប់ដោយ[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]នៅក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាប័នរបស់រដ្ឋច្រើនជាជាងតំណែងរដ្ឋបាល។ តាមទ្រឹស្តី ប្រធានាធិបតីគ្រាន់តែដើរតួជាមុខតំណែងនិមិត្តប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិចិនគឺ[[សមាជជាតិប្រជាជន]]ហើយមិនមានសិទ្ធិស្របច្បាប់ក្នុងការចាត់វិធានការប្រតិបត្តិតាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួនឡើយ។ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនឆ្នាំ១៩៥៤ ហើយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[ម៉ៅសេទុង]]និង[[លីវ សាវគី]]។ លីវបានបាត់បង់កេរ្តិ៍ឈ្មោះនិងមុខតំណែងនយោបាយនៅអំឡុង[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]ចិនហើយតំណែងប្រធានាធិបតីក៏ត្រូវបានទុកឱ្យនៅទំនេរអស់មួយរយៈ។ ផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានតាងតំណែងមួយនេះឡើងវិញគ្រាន់តែលើកនេះអំណាចប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេកាត់បន្ថយច្រើនជាងមុន។ យោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបច្ចុប្បន្នដែលត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ តំណែងប្រធានាធិបតីគឺត្រូវបានរចនាឡើងជាការិយាល័យនិមិត្តដោយមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]បម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និង[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]បម្រើការជាមេដឹកនាំនយោបាយរបស់គណបក្ស។ តំណែងទាំងបីនេះត្រូវបានកាន់ដោយបុគ្គលខុសៗគ្នានៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។ តែតាមការពិត អំណាចនយោបាយត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយ[[មេដឹកនាំកំពូល]]ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងគណបក្សនិងព្រមទាំងវិស័យយោធានៅពី"ក្រោយឆាក"ដោយមិនចាំបាច់កាន់តំណែងណាមួយក្នុងចំណោមមុខតំណែងទាំងបីខាងលើ។ តែគួរកត់សម្គាល់ថា លោកប្រធានាធិបតី[[លី ស៊ីអាននាន]] (១៩៨៣–១៩៨៨) និង[[យ៉ាង សាងគុន]] (១៩៨៨–១៩៩៣) មិនមែនជាបុគ្គលសធម្មតាទេនៅក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ព្រោះថាអ្នកទាំងពីរជាតួអង្គដ៏សំខាន់នៅក្នុងថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលចិនដោយអំណាចរបស់ពួកគេបានកើតចេញពីឋានៈជាសមាជិកនៃ[[ព្រឹទ្ធាចារ្យទាំងប្រាំបី]] (ពោលគឺសមាជិកជើងចាស់នៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិននៅចុងសតវត្សទី២០) ជាជាងការិយាល័យប្រធានាធិបតី។<ref>MacFarquhar, Roderick. "Foreword" in Zhao Ziyang (2009). Prisoner of the State: The Secret Journal of Zhao Ziyang. New York, NY: Simon and Schuster. {{ISBN|1-4391-4938-0}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៣ មេដឹកនាំកំពូលប្រទេសចិនគឺសុទ្ធតែកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីផងនិងជាមេដឹកនាំគណបក្សផង (អគ្គលេខាធិការបក្ស) និងព្រមទាំងជាមេបញ្ជាការយោធាផងដែរ ([[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]])។ តាមទ្រឹស្តី បុគ្គលដែលកាន់តំណែងទាំងនេះមានភារកិច្ចផ្សេងៗគ្នា។ ឧទាហរណ៍ ប្រធានាធិបតីគឺជាអ្នកដែលជួបជាមួយឥស្សរជនបរទេសនិងទទួលឯកអគ្គរដ្ឋទូតនានា រីឯប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលមានមុខងារចេញបញ្ជាយោធា និងចំណែកឯលេខាបក្សវិញគឺមានភារកិច្ចប្រកាន់ខ្ជាប់ជានិច្ចនូវគោលការណ៍របស់បក្ស។ នៅអំឡុងសម័យម៉ៅសេទុង តំណែងប្រធានាធិបតីគឺមិនត្រូវបានកំណត់អាណត្តិឡើយ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨២ និងឆ្នាំ២០១៨ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រធានាធិបតីមិនអាចកាន់តំណែងលើសពីពីរអាណត្តិជាប់ៗគ្នានោះទេ។ ប៉ុន្តែដល់ត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ រយៈកំណត់អាណត្តិត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលដោយអំណាចនិងតួនាទីតំណែងនូវរក្សាដដែរ។ ប្រធានាធិបតីចិនបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដោយលោកបានចូលកាន់តំណែងនេះកាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ បន្តពីលោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨។ ==លក្ខណៈសម្បត្តិ និងការបោះឆ្នោត== យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីគឺត្រូវមានសញ្ជាតិជាជនជាតិចិនដែលមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតពេញលេញ និងមានអាយុលើសពី ៤៥ ឆ្នាំឡើងទៅ។ ប្រធានាធិបតីត្រូវជ្រើសតាំងដោយ[[សមាជជាតិប្រជាជន]] ដែលជាស្ថាប័នរដ្ឋខ្ពស់បំផុតនៃប្រទេសចិន។ សមាជជាតិប្រជាជនមានសិទ្ធិអំណាចដកប្រធានាធិបតីនិងមន្រ្តីរដ្ឋដទៃទៀតចេញពីតំណែងនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ការបោះឆ្នោតនិងការដកចេញគឺត្រូវសម្រេចដោយការបោះឆ្នោតសម្លេងភាគច្រើន។<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html (អង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812224210/http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html |date=12 August 2010 }}, មាត្រា ៦២ និង ៦៣។</ref> ច្បាប់ចាត់តាំងរបស់សមាជជាតិប្រជាជនបានបញ្ជាក់ថា ប្រធានាធិបតីគឺត្រូវបានតែងតាំងដោយ[[គណៈប្រធានសមាជជាតិប្រជាជន]]ដែលជាស្ថាប័នអង្គការប្រតិបត្តិរបស់សមាជនោះ។<ref>{{Cite web |title = Organic Law of the National People's Congress of the PRC |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |url = http://www.china.org.cn/english/government/207281.htm |archive-url = https://www.webcitation.org/6a1t4WswJ?url=http://www.china.org.cn/english/government/207281.htm |archive-date = 15 កក្កដា 2015 }}, មាត្រា ១៣។</ref> ចំពោះការអនុវត្តជាក់ស្តែង បក្សកុម្មុយនីស្តចិនដែលកំពុងកាន់អំណាចបានបម្រុងទុកតំណែងប្រធានាធិបតីសម្រាប់អគ្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្ន។ ដូចមន្រ្តីរដ្ឋទាំងអស់ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជអញ្ចឹង ប្រធានាធិបតីត្រូវបានជ្រើសរើសចេញពីសន្លឹកឆ្នោតតែមួយ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨២ រហូតដល់ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រធានាធិបតីនិងអនុប្រធានាធិបតីត្រូវបានកំណត់ឱ្យកាន់អំណាចត្រឹមតែពីរអាណត្តិជាប់ៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។<ref name="auto">[http://www.kkhsou.in/main/polscience/structure_function.html Krishna Kanta Handique State Open University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502002431/http://www.kkhsou.in/main/polscience/structure_function.html|date=2 May 2014}}, EXECUTIVE: THE PRESIDENT OF THE CHINESE REPUBLIC.</ref> ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុង[[សម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជនឆ្នាំ២០១៨|សម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជន]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានសម្រេចលុបបំបាត់ច្បាប់កំណាត់អាណត្តិរបស់ប្រធានាធិបតីចោល។<ref>{{cite news |url = http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/25/c_136998770.htm |title = CPC proposes change on Chinese president's term in Constitution - Xinhua - English.news.cn |website = www.xinhuanet.com |agency = [[Xinhua News Agency|Xinhua]] |date = 25 កុម្ភៈ 2018 |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181025141732/http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/25/c_136998770.htm |archive-date = 25 តុលា 2018 }}</ref><ref name="BBC_noTL">{{cite news |title = China approves 'president for life' change |url = https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43361276 |access-date = 11 កញ្ញា 2021 |work = BBC News |date = 11 March 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180311051405/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43361276 |archive-date = 11 មីនា 2018 }}</ref> ==អំណាច និងតួនាទី== យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នដែលបានអនុម័តឡើងកាលពីឆ្នាំ១៩៨២ ដោយមានការកែប្រែបន្តិចបន្តួចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗបានចែងថា ប្រធានាធិបតីមានអំណាចក្នុងការប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ ជ្រើសរើសនិងបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្ត្រីណាមួយនិងព្រមទាំងរដ្ឋមន្ត្រីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ផងដែរ ផ្តល់ការលើកលែងទោស ប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន ចេញបទបញ្ជាចលនាមហាជន និងចេញសេចក្តីគោរពកិត្តិយលរបស់រដ្ឋ។ លើសពីនេះ ប្រធានាធិបតីអាចចុះឈ្មោះនិងបញ្ជូនឯកអគ្គរដ្ឋទូតខ្លួនទៅកាន់បរទេសដើម្បីចុះឬលុបចោលសន្ធិសញ្ញាជាមួយអង្គភាពបរទេសណាមួយ។ ប៉ុន្តែបើយោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អំណាចទាំងអស់នេះគឺតម្រូវឱ្យមានសេចក្តីយល់ព្រមឬការបញ្ជាក់ពីសមាជជាតិប្រជាជនជាមុន។ ប្រធានាធិបតីគឺជាអ្នកដឹកនាំដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរបស់ខ្លួន។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឃ្លា"ដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋ"គឺជាសកម្មភាពរបស់ប្រធានាធិបតីតែមួយគត់ដែលមិនកំណត់ទម្រង់ណាមួយនៃការត្រួតពិនិត្យពីសមាជជាតិ។ ដោយសារអំណាចប្រធានាធិបតីភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការផ្តល់សច្ចាប័នពីសមាជ ដូចនេះប្រធានាធិបតីត្រូវបានចាត់ទុកជាតំណែងនិមិត្តរូបដោយគ្មានសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងអភិបាលកិច្ចរដ្ឋនោះឡើយ។ ដោយហេតុដូច្នេះ តំណែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីបំពេញមុខងារជាស្ថាប័ននិមិត្តរូបរបស់រដ្ឋជាជាងការិយាល័យដែលមានអំណាចប្រតិបត្តិពិតប្រាកដ។<ref name="figurehead" /><ref name="auto" /><ref>[http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html Constitution of the People's Republic of China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812224210/http://english.peopledaily.com.cn/constitution/constitution.html |date=12 August 2010 }}, មាត្រា ៦២ នៃជំពូក ៥។</ref> តាមទ្រឹស្តី ប្រធានាធិបតីមានឆន្ទានុសិទ្ធិលើការជ្រើសរើសនាយករដ្ឋមន្រ្តីផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែង នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានជ្រើសរើសជារឿយៗតាមរយៈការពិភាក្សាថ្នាក់កំពូលរបស់បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅពេលតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្រ្តី សមាជត្រូវធ្វើការកោះប្រជុំដើម្បីបញ្ជាក់ពីការតែងតាំងនេះប៉ុន្តែដោយសារមានឈ្មោះបេក្ខជនតែមួយនៅលើសន្លឹកឆ្នោតទើបពួកគេមានតែជម្រើសតែពីរប៉ុណ្ណោះគឺអាចអនុម័តទទួលយក ឬអាចបដិសេធ។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន សមាជចិនគឺមិនដែលបដិសេធការតែងតាំងបុគ្គលណាមួយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទេ។<ref>{{Cite conference | publisher = East Asian Institute | last = Yew | first = Chiew Ping | author2 = Gang Chen | title = China's National People's Congress 2010: Addressing Challenges With No Breakthrough in Legislative Assertiveness | location = Singapore | series = Background Brief | access-date = 11 កញ្ញា 2021 | date = 13 មីនា 2011 | url = http://www.eai.nus.edu.sg/BB513.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923232350/http://www.eai.nus.edu.sg/BB513.pdf | archive-date = 23 កញ្ញា 2015 }}</ref> ដោយសារតែនាយករដ្ឋមន្រ្តីជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងប្រទេសចិនដូច្នេះវាគឺជាតំណែងនយោបាយដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលចិន។ អំណាចតែងតាំងក្នុងកាលៈទេសៈខ្លះអាចផ្តល់ឱ្យប្រធានាធិបតីនូវឥទ្ធិពលនយោបាយពិតប្រាកដ។<ref>{{Cite journal | issue = 91 | pages = 492–506 | last = Weng | first = Byron | title = Some Key Aspects of the 1982 Draft Constitution of the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1982-09_91/page/492 | journal = The China Quarterly | date = September 1982 | volume = 91 | doi = 10.1017/S0305741000000692 | jstor = 653370 }}</ref> ដូច្នេះក្នុងករណីនេះ តំណែងប្រធានាធិបតីចិនគឺមិនមានលក្ខណៈដូចនៅក្នុង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ឬរដ្ឋប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី]]ដទៃទៀតឡើយប៉ុន្តែជាការប្រៀបផ្ទឹមនឹងលក្ខខណ្ឌអំណាចរបស់វាបើប្រៀបធៀបជាមួយ[[ប្រព័ន្ធសភា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ របាយការណ៍មួយរបស់[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យសេដ្ឋកិច្ចនិងសន្តិសុខអាមេរិក–ចិន]]បានថ្លែងថា មនុស្សគ្រប់រូបគួរឈប់ហៅមេដឹកនាំចិនលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ថាជា"ប្រធានាធិបតី"ទៅហើយគួរតែហៅលោកថា"អគ្គលេខាធិការ"វិញព្រោះចិនសព្វថ្ងៃកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្សតែមួយ។<ref>{{cite news|title=Stop Calling China's Xi Jinping 'President,' U.S. Panel Says|url=https://www.wsj.com/articles/stop-calling-chinas-xi-jinping-president-u-s-panel-says-11573740000|date=14 November 2019|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Kate O’Keeffe and Katy Stech Ferek|access-date=11 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115142227/https://www.wsj.com/articles/stop-calling-chinas-xi-jinping-president-u-s-panel-says-11573740000|archive-date=15 វិច្ឆិកា 2019}}.</ref> ==ចំណាត់ថ្នាក់នយោបាយ== {{Main|អទិភាពតាមលំនាំនៅចិន}} សម្រាប់ប្រធានាធិបតី[[លីវ សាវគី]] គាត់គឺជា[[អនុប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]ដែលត្រូវជាតំណែងខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទីពីរនៅក្នុងបក្សកុម្មុយនីស្តចិនដោយនៅពីក្រោយតែប្រធានបក្សម៉ៅសេទុងប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last1=Mathews|first1=Jay|title=5 Children of Liu Shaoqi Detail Years in Disfavor|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/03/04/5-children-of-liu-shaoqi-detail-years-in-disfavor/024ff499-48af-4c41-b47c-fd7e0031bf75/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[The Washington Post]]|date=4 March 1980|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429154152/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/03/04/5-children-of-liu-shaoqi-detail-years-in-disfavor/024ff499-48af-4c41-b47c-fd7e0031bf75/|archive-date=29 មេសា 2018}}</ref> សម្រាប់ប្រធានាធិបតី[[លី ស៊ីអាននាន]] គាត់គឺជាសមាជិកលំដាប់ទីប្រាំនៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]<ref>{{cite news|title=Li Xiannian: China's new president|url=https://www.upi.com/Archives/1983/06/18/Personality-SpotlightNEWLNLi-Xiannian-Chinas-new-president/5105424756800/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[United Press International|UPI]]|date=18 June 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312205229/https://www.upi.com/Archives/1983/06/18/Personality-SpotlightNEWLNLi-Xiannian-Chinas-new-president/5105424756800/|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref>។ ចំពោះប្រធានាធិបតី[[យ៉ាង សាងគុន]]វិញ គាត់គឺមិនមែនជាសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សនោះទេប៉ុន្តែគាត់ជាអ្នកនយោបាយកំពូលលំដាប់ទីបីដោយនៅពីក្រោយតែលេខាបក្ស[[ចាវ ស៊ីយ៉ាង]] និងលោក[[តេង សៀវពីង]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last1=Del Vecchio|first1=Mark S.|title=Yang Shangkun elected Chinese president|url=https://www.upi.com/Archives/1988/04/08/Yang-Shangkun-elected-Chinese-president/9536576475200/|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=UPI|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312205223/https://www.upi.com/Archives/1988/04/08/Yang-Shangkun-elected-Chinese-president/9536576475200/|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ចាប់តាំងពីសម័យលោកជាំង ហ្សឺមីនមក តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានកាន់ជាមួយគ្នានឹងតំណែងអគ្គលេខាធិការបក្សដែលជាតំណែងខ្ពស់បំផុតទីមួយទាំងនៅក្នុងបក្សនិងរដ្ឋ។<ref>{{cite news|title=Jiang Zemin to have lower rank in Communist party|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9823478/Jiang-Zemin-to-have-lower-rank-in-Communist-party.html|access-date=11 កញ្ញា 2021|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312234448/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9823478/Jiang-Zemin-to-have-lower-rank-in-Communist-party.html|archive-date=12 មីនា 2018}}</ref> ==ប្រវត្តិ== ===ការបង្កើតឡើងដំបូង=== ការិយាល័យប្រធានរដ្ឋ (ដើមឡើយតំណែងនេះគឺបកប្រែមក"ប្រធានរដ្ឋ") ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤។ អំណាចនៃតំណែងមួយនេះគឺមានលក្ខណៈដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងអ្វីដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នបានចែង។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឆ្នាំ១៩៥៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤០–៤២។</ref> អំណាចនៃការិយាល័យឆ្នាំ១៩៥៤ មានលក្ខណៈខុសគ្នាពីការិយាល័យបច្ចុប្បន្ននៅត្រង់វិស័យពីរគឺ យោធា និងរដ្ឋាភិបាល។ អំណាចយោធារបស់ប្រធានរដ្ឋត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដូចតទៅ៖ "ប្រធាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជាមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់រដ្ឋ និងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ ([[ភាសាចិន]]ថា៖ 国防委员会)"។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤៣។</ref> ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិមានលក្ខណៈពិសេសនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដោយវាជាអំណាចបញ្ជាការស៊ីវិលចំពោះកងទ័ពរំដោះប្រជាជន។ វាត្រូវបានលុបចោលវិញនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥។ អំណាចរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានរដ្ឋត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដូចតទៅ៖ "ប្រធាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅពេលណាដែលចាំបាច់ត្រូវរៀបចំសន្និសីទរដ្ឋកំពូល ([[ភាសាចិន]]៖ 最高国务会议) ហើយតម្រូវឱ្យធ្វើជាប្រធាននៃសន្និសីទនោះ"។ សមាជិកនៃសន្និសីទរដ្ឋកំពូលរួមមានមន្រ្តីធំៗរបស់រដ្ឋហើយទស្សនៈរបស់វានឹងត្រូវបង្ហាញដល់អង្គការចាត់តាំងសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាលរួមទាំងសមាជជាតិប្រជាជន និងក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិនិងរដ្ឋ។<ref>[http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601163025/http://e-chaupak.net/database/chicon/1954/1954bilingual.htm |date=1 June 2014 }}, មាត្រា ៤៤។</ref> សន្និសីទរដ្ឋកំពូលក៏មានលក្ខណៈពិសេសនៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៥៤ ដែរ។ វាត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយក្រោយមកៗរដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនដែលបានរាប់បញ្ចូលស្ថាប័នដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៀតទេ។ ===ប្រវត្តត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៤=== ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅសេទុងគឺជាបុគ្គលដំបូងដែលបានកាន់តំណែងជាប្រធានរដ្ឋ។ គាត់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិប្រជាជនដំបូងបង្អស់នៅឆ្នាំ១៩៥៥។ នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ម៉ៅត្រូវបានជំនួសដោយលោកលាវ សាវគីដែលកាលនុះជាអនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្ត។ លីវត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានរដ្ឋនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីបីនៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅឆ្នាំ១៩៦៦ លីវបានសម្តែងការមិនពេញចិត្តនឹង[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]ដែលប្រធានបក្សម៉ៅបានផ្តើមអនុវត្ត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅនិងក្រុមអ្នកគាំទ្ររបស់គាត់បានសម្រេចដកលីវចេញពីតំណែងជាអនុប្រធានគណបក្ស។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក លីវត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋានរបស់ខ្លួនហើយបន្ទាប់មក ការតស៊ូអំណាចបានអូសបន្លាយរហូតដល់កិច្ចប្រជុំពេញអង្គលើកទី ១២ នៃសមាជបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី ៨ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ គេបានសម្រេចដកហូតសិទ្ធិអំណាចគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ទាំងអស់របស់លោកលីវ សាវគី រួមទាំងតំណែងប្រធានរដ្ឋផងដែរ។ ករណីនេះគឺជាការរំលោភលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានតម្រូវឱ្យមានការបោះឆ្នោតនៅក្នុងសមាជជាមុនសិនដើម្បីដកប្រធានរដ្ឋចេញ។ បន្ទាប់ពីលីវត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅឆ្នាំ១៩៦៨ ការិយាល័យប្រធានរដ្ឋបានរក្សានូវទំនេរ។ ទោះជាយ៉ាងណានៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧២ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋបានសម្តៅលើអនុប្រធានរដ្ឋលោក[[ដុង ប៊ីវូ]]ថាជា"ប្រធានរដ្ឋស្តីទី"។ ===ការលុបបំបាត់ចោលនៅឆ្នាំ១៩៧៥=== នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជលើកទីបួននៅឆ្នាំ១៩៧៥ សកម្មភាពចម្បងក្នុងសម័យប្រជុំនោះគឺត្រូវអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងលុបតំណែងប្រធានរដ្ឋចោល និងលើកតម្កើងថ្នាក់ដឹកនាំបក្សកុម្មុយនីស្តលើរដ្ឋនិងរួមទាំងប្រការមួយដែលចែងថាប្រធានបក្សគឺនឹងក្លាយជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]ស្របគ្នាក្នុងនាមជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលរបស់បក្ស។<ref>{{Cite journal | issn = 0305-7410 | issue = 76 | pages = 794–841 | last = Cohen | first = Jerome Alan | title = China's Changing Constitution | journal = The China Quarterly | date = 1978-12-01 | volume = 76 | doi = 10.1017/S0305741000049584 | jstor = 652647 | url = https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njilb/vol1/iss1/13 }}</ref> ការិយាល័យប្រធានាធិបតីត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការវិញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទីបួនដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងសម័យប្រជុំលើកទីប្រាំនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទីប្រាំនៅឆ្នាំ១៩៨២។ ===ការស្តារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៨២=== នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៨២ ប្រធានាធិបតីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតំណែងនិមិត្តនៅក្នុងរដ្ឋដែលអំណាចរដ្ឋពិតប្រាកដត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃអគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្ត [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]] និង[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]] ហើយតំណែងទាំងបួននេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីកាន់ដោយបុគ្គលផ្សេងៗគ្នា។ ដូច្នេះប្រធានាធិបតីគឺមានទំនួលខុសត្រូវតិចតួចខ្លាំងដូចជា ការចេញទៅជួបឥស្សរជនបរទេស និងចុះហត្ថលេខាលើការតែងតាំងបុគ្គលិកស្ថានទូតជាដើមហើយប្រធានាធិបតីមិនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការរបស់ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋឬគណបក្សបានឡើយ។ នៅក្នុងផែនការរដ្ឋធម្មនុញ្ញដើមឆ្នាំ១៩៨២ គណបក្សនឹងបង្កើតគោលនយោបាយខណៈរដ្ឋនឹងអនុវត្ត។ គោលដៅចម្បងគឺការបែងចែកអំណាចរដ្ឋដើម្បីការពារកុំឱ្យមហាជនឬសមាជិកបក្សឈ្លក់វង្វេងនឹងមេដឹកនាំណាមួយដូចក្នុងករណីលោកម៉ៅសេទុងដែលកាលពីសម័យនោះ អំណាចនយោបាយនៅប្រទេសចិនគឺមានលក្ខណៈលម្អៀងទៅរកលោកច្រើនជាងគេ។ ដូច្នេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ទោះបីជាលោកតេង សៀវភីងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា"មេដឹកនាំកំពូល"របស់ប្រទេសក៏ដោយតែលោកគឺជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងចំណោមមេដឹកនាំសំខាន់ៗចំនួនបួននាក់ទៀតមាន៖ លោកហ៊ូ យ៉ាវប៉ាវជាអគ្គលេខាធិការបក្ស, ចាវ ស៊ីយ៉ាងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី, លី ស៊ីអាននានជាប្រធានាធិបតី និងតេងខ្លួនលោកជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេបានធ្វើការពិសោធន៍បែងចែកបក្សនិងតំណែងរដ្ឋហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យមានជម្លោះរវាងលោកតេង សៀវភីង និងចាវ ស៊ីយ៉ាងលើសំណុំរឿង[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅឯទីលានធានអានមិន]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ តំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវបានកាន់ដោយជាំង ហ្សឺមីនដែលកាលនុះបានកាន់តំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សផងនិងជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលផង ដូច្នេះលោកបានក្លាយជាមេដឹកនាំដ៏មានអំណាជាងគេរបស់បក្សនិងរដ្ឋ។<ref>{{cite web|url=https://multimedia.scmp.com/widgets/china/cpc-primer/|title=A simple guide to the Chinese government|publisher=[[South China Morning Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513080847/https://multimedia.scmp.com/widgets/china/cpc-primer/|archive-date=13 ឧសភា 2018|access-date=12 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-politics/china-sets-stage-for-xi-to-stay-in-office-indefinitely-idUSKCN1G906W|title=China sets stage for Xi to stay in office indefinitely|date=2018-02-25|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226082043/https://www.reuters.com/article/us-china-politics/china-sets-stage-for-xi-to-stay-in-office-indefinitely-idUSKCN1G906W|archive-date=26 កុម្ភៈ 2018|agency=[[Reuters]]}}</ref> នៅពេលដែលលោកជាំង ហ្សឺមីនបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ការិយាល័យរបស់អគ្គលេខាធិការនិងប្រធានាធិបតីត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យបុគ្គលតែមួយម្តងទៀតគឺលោកហ៊ូ ជីនតាវដោយលោកបានក្លាយជាអនុប្រធានាធិបតីចិនដំបូងបង្អស់ដែលបានឡើងកាន់តំណែងនេះ។ ដល់ចុងអាណត្តិ ហ៊ូបានទម្លាក់ខ្លួនពីតំណែងទាំងពីរទុកឱ្យស៊ី ជីនពីងឡើងកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និងឆ្នាំ២០១៣។<ref>{{cite news|url=http://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111123/does-chinese-leader-xi-jinping-plan-hang-power-more-10|title=Does Chinese leader Xi Jinping plan to hang on to power for more than 10 years?|date=2017-10-06|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007064411/http://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111123/does-chinese-leader-xi-jinping-plan-hang-power-more-10|archive-date=7 តុលា 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ សមាជជាតិប្រជាជនបានអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រចំនួន ២,៩៥៨ សម្លេងជំទាស់ចំនួនពីរ និងសម្លេងអនុបវាទចំនួនបីដោយវានឹងអនុញ្ញាតឱ្យប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចដោយលែងកំណត់អាណត្តិ។ នេះត្រូវបានគេបកស្រាយថាជាផ្នែកមួយនៃការពង្រីកអំណាចរបស់លោកស៊ីដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលនិងប្រធានាធិបតីពេញមួយជីវិត។<ref name="BBC_noTL"/> ស៊ីបានពន្យល់អំពីការសម្រេចចិត្តនេះថា វាជាតម្រូវការចាំបាច់សម្រាប់ការសម្របតំណែងប្រធានាធិបតីឱ្យស្របទៅនឹងតំណែងរបស់លោកដទៃទៀតគឺអគ្គលេខាធិការបក្សនិងជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាលដែលសុទ្ធតែជាតំណែងមិនកំណត់អាណត្តិ។<ref>{{cite web|last1=Mitchell|first1=Tom|title=China's Xi Jinping says he is opposed to life-long rule|url=https://www.ft.com/content/2b449400-413a-11e8-803a-295c97e6fd0b|publisher=[[Financial Times]]|access-date=12 កញ្ញា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417192157/https://www.ft.com/content/2b449400-413a-11e8-803a-295c97e6fd0b|archive-date=17 មេសា 2018}}</ref> ==បញ្ជីប្រធានាធិបតី== {| class="wikitable sortable" style="" |- !ល.រ !ប្រធានាធិបតី !ចូលកាន់តំណែង<br/><small>(អាណត្តិដំបូង)</small> !ចុះពីតំណែង<br/><small>(អណត្តិចុងក្រោយ)</small> !រយៈពេលកាន់តំណែង<br/><small>(សរុប)</small> |- | align="center"| ១ | <br/>'''[[ម៉ៅសេទុង]]'''<br/>{{small|២៦ ធ្នូ ១៨៩៣–៩ កញ្ញា ១៩៧៦}} | ២៧ កញ្ញា ១៩៥៤ | ២៧ មេសា ១៩៥៩ | ៤ ឆ្នាំ, ២១២ ថ្ងៃ |- | align="center"| ២ | <br/>'''[[លីវ សាវគី]]'''<br/>{{small|២៤ វិច្ឆិកា ១៨៩៨–១២ វិច្ឆិកា ១៩៦៩}} | ២៧ មេសា ១៩៥៩ | ៣១ តុលា ១៩៦៨ | ៩ ឆ្នាំ, ១៨៧ ថ្ងៃ |- | colspan="5" align="center"|តំណែងនូវទំនេរ |- | align="center"| ''ស្តីទី'' |[[File:DONGBIWU.JPG|85px]]<br/>'''[[ដុង ប៊ីវូ]]'''<br/>{{small|៥ មីនា ១៨៨៦–២ មេសា ១៩៧៥}} | ២៤ កុម្ភៈ ១៩៧២ | ១៧ មករា ១៩៧៥ | ២ ឆ្នាំ, ៣២៧ ថ្ងៃ |- | align="center"| ''ស្តីទី'' |[[File:Soong Ching-ling.jpg|85px]]<br/>'''[[សុង ឈីងលីង]]'''<br/>{{small|២៧ មករា ១៨៩៣–២៩ ឧសភា ១៩៨១}} | ៦ កក្កដា ១៩៧៦ | ៥ មីនា ១៩៧៨ | ១ ឆ្នាំ, ២៤២ ថ្ងៃ |- | colspan="5" align="center"|តំណែងត្រូវលុបចោល |- | align="center"| ៣ |[[File:Li Xiannian.png|85px]]<br/>'''[[លី ស៊ីអាននាន]]'''<br/>{{small|២៣ មិថុនា ១៩០៩–២១ មិថុនា ១៩៩២}} | ១៨ មិថុនា ១៩៨៣ | ៧ មេសា ១៩៨៨ | ៤ ឆ្នាំ, ២៩៥ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៤ |[[File:YangShangkun1958.png|85px]]<br/>'''[[យ៉ាង សាងគុន]]'''<br/>{{small|៣ សីហា ១៩០៧–១៤ កញ្ញា ១៩៩៨}} | ៩ មេសា ១៩៨៨ | ២៧ មីនា ១៩៩៣ | ៤ ឆ្នាំ, ៣៥២ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៥ |[[File:Jiang Zemin 2002.jpg|85px]]<br/>'''[[ជាំង ហ្សឺមីន]]'''<br/>{{small|១៧ សីហា ១៩២៦–៣០ វិច្ឆិកា ២០២២}} | ២៧ មីនា ១៩៩៣ | ១៥ វិច្ឆិកា ២០០២ | ៩ ឆ្នាំ, ៣៥៣ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៦ |[[File:Hu Jintao Cannes2011.jpg|85px]]<br/>'''[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]'''<br/>{{small|២១ ធ្នូ ១៩៤២–បច្ចុប្បន្ន}} | ១៥ មីនា ២០០៣ | ១៤ មីនា ២០១៣ | ១០ ឆ្នាំ, ០ ថ្ងៃ |- | align="center"| ៧ |[[File:Xi Jinping March 2017.jpg|85px]]<br/>'''[[ស៊ី ជីនពីង]]'''<br/>{{small|១៥ មិថុនា ១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន}} | ១៤ មីនា ២០១៣ | កំពុងកាន់តំណែង | {{age in years and days|2013|3|14}} |} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំចិន]] *[[បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] *[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] *[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] *[[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * [https://web.archive.org/web/20080512074841/http://english.gov.cn/links/presidency.htm គេហទំព័រប្រធានាធិបតីផ្លូវការ] (ភាសាអង់គ្លេស) [[Category:ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[Category:នយោបាយនៅចិន]] [[Category:ប្រមុខរដ្ឋ]] ovfi5v6b54v50rx0krw7lca2dmeatde 0 43545 339127 262473 2026-08-19T09:22:36Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339127 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Gay_flag.svg|រូបភាពតូច|261x261ភីកសែល|ទង់ឥន្ទធនូដែលមាន ៦ ក្រុមតំណាងឱ្យសហគមន៍អ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា (LGBT)]] '''អិល.ជី.ប៊ី.ធី''' (LGBT) ឬ​ '''ក្រុមមនុស្ស​ដែលមាន​ភេទផ្សេងៗគ្នា''' ឬ '''អ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា''' អក្សរឡាតាំងដែលពីពាក្យថា លេសបៀន (Lesbian) [[ហ្គេយ៍]] (Gay) [[ស្រឡាញ់រួមភេទដូចគ្នា|បៃសិចស៊ូល]] (Bisexual) និង [[អ្នកប្តូរភេទ|ថ្រានស្ជេនដឺរ]]​ (Transgender) បាតុភូតប្រើតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ហើយជាសម្របខ្លួនពីអក្សរកាត់ '''LGB''' ដែលត្រូវបានប្រើជាការជំនួសពាក្យថា Gay ដើម្បីបង្ហាញ[[សហគមន៍ LGBT]] ធំទូលាយ ចាប់ផ្តើមនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០<ref>''Acronyms, Initialisms & Abbreviations Dictionary'', Volume 1, Part 1. Gale Research Co., 1985, {{ISBN|978-0-8103-0683-7}}. [https://books.google.com/books?id=JDtUAAAAMAAJ Factsheet five, Issues 32–36, Mike Gunderloy, 1989]</ref>​ទាំងអក្សរកាត់ LGBT ក្នុងលំនាំផ្សេងទៀត ប្រើជាពាក្យធំទូលាយ ដើម្បីបញ្ជូនលក្ខណៈបុគ្គលនិងអត្តសញ្ញាណភេទ<ref>{{Cite journal|last1=Parent|first1=Mike C.|last2=DeBlaere|first2=Cirleen|last3=Moradi|first3=Bonnie|date=June 2013|title=Approaches to Research on Intersectionality: Perspectives on Gender, LGBT, and Racial/Ethnic Identities|url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_2013-06_68_11-12/page/639|journal=Sex Roles|volume=68|issue=11–12|pages=639–645|doi=10.1007/s11199-013-0283-2|s2cid=144285021}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុម LGBT]] hbx9qlgwizrgoo5ib3wlajalzx82tk6 0 43613 339173 279102 2026-08-19T10:12:51Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339173 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #008000;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> វិញ្ញាណនិយម <br>( សាសនាខ្មោច) </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Wat_Phnom_Daun_Penh,_intérieur_(4).jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | [[រូបចំលាក់]]របស់[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ |អ្នកតា]][[ដូនពេញ]] [[វត្តភ្នំដូនពេញ]]នៃ[[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]។. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |''' [[ភាសាអង់គ្លេស ]] ''' | Animism |- style="vertical-align:center;" |'''[[ភាសាវៀតណាម ]]''' | Thuyết vật linh |- style="vertical-align:center;" |'''[[ភាសាចិន]]''' | 泛灵论 |- style="vertical-align:center;" |'''[[ភាសាបារាំង ]]''' | Animisme<br> |} '''វិញ្ញាណនិយម''' ({{lang-en| Animism }}{{lang-vi| Thuyết vật linh }}) នៅសម័យមុន[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]លាតឥទ្ធិពលមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា| ប្រទេសខ្មែរ]]ពលរដ្ឋនៅទឹកដីឥណ្ឌូចិន ប្រកាន់យក ជំនឿមួយហៅថា ជំនឿ[[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|វិញ្ញាណនិយម]] ឬជំនឿ[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ |អារក្សអ្នកតា]] គឺការមានជំនឿ លើវិញ្ញាណក្ខន្ខ័ សក្តិសិទ្ធិ រក្សាទឹកដីព្រៃភ្នំនិងជីវិតមនុស្សសត្វ។ នៅក្នុងជំនឿនេះ គ្មាន[[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា |ព្រះអាទិទេព]] ឬព្រះពុទ្ធទេ មានតែវិញ្ញាណក្ខ័ន្ធ សក្តិសិទ្ធិ រក្សាលោក ដូចជា [[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ |អ្នកតា]] (អ្នករក្សាព្រៃភ្នំនិងសត្វ ដែលរស់នៅអាស្រ័យព្រៃភ្នំ ជាជម្រក) [[អារក្ស]] (អ្នករក្សាទឹ និងសត្វ ដែលរស់នៅ អាស្រ័យទឹក ជាជម្រក) មេមត់ (អ្នករក្សាវិន័យ និងរបៀបរៀបរយ ប្រចាំមណ្ឌលរស់នៅ) [[ព្រះភូមិ(ទេវតា)|ព្រះភូមិ]] (អ្នករក្សាដី[[ព្រះភូមិ(ទេវតា)|ភូមិ]] ចំការដំណាំ) ជំនាងផ្ទះ (អ្នករក្សាការពារ លំនៅស្ថាន) [[ម្រេញគង្វាល ]](អ្នករក្សាកុមារ និងជនដែល មិនអាច ជួយខ្លួនឯងបាន ដូចជាអ្នកពិការ និងចាស់ជរា) ជាដើម។ ចំណែកវិញ្ញាណ ដែលបំផ្លាញលោក មាន មេធ្មប់ (ជាយមរាជ ឬជាស្តេចនៃព្រលឹងសៅម៉ាន ទាំងឡាយ) ព្រាយ អាប(ដែលជាសេនា ទាំងឡាយ របស់មេធ្មប់ ដែលមេធ្មប់ អាចបញ្ជាបានគ្រប់ពេល)។ ក្រោយមក បន្ទាប់ពីមាន ការឆ្លងវប្បធម៌ ពី[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា |ប្រទេសឥណ្ឌា]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ខ្មែរ]]បានទទួលឥទ្ធិពល បន្ថែមទៀត ពីជំនឿថា មានយក្ស មានបិសាច នៅក្នុងជំនឿ [[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|វិញ្ញាណនិយម]] នេះដែរ។<ref>{{harvnb|Segal|2004|p=14}}.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.religionandnature.com/ern/sample/Chidester--Animism.pdf|title=Religion and Nature}}</ref><ref name=stringer>{{cite journal|last=Stringer|first=Martin D.|title=Rethinking Animism: Thoughts from the Infancy of our Discipline|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_1999-12_5_4/page/541|journal=Journal of the Royal Anthropological Institute|year=1999|volume=5|issue=4|pages=541–56|doi=10.2307/2661147|jstor=2661147}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hornborg|first=Alf|s2cid=143991508|title=Animism, fetishism, and objectivism as strategies for knowing (or not knowing) the world|url=https://archive.org/details/ethnos_2006_71_1/page/21|journal=Ethnos: Journal of Anthropology|year=2006|volume=71|issue=1|pages=21–32|doi=10.1080/00141840600603129}}</ref><ref>{{cite book|title=What Is Religion? An Introduction|author=Haught, John F.|page=19|publisher=Paulist Press}}</ref> ==កំណត់== {{commons category|Animism|វិញ្ញាណនិយម}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == * [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ឬ [[សង្ក្រាន្តខ្មែរ]] * [[សាសនាប្រជាប្រិយថៃ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]] p2nlc875kjr6befn9qyrbijmdve2lq2 0 43741 339126 337970 2026-08-19T09:21:39Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339126 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha 2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370}}</ref>{{rp|២០៤–៨}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។<ref name="Kort 2017">{{Cite book |author-link=Michael Kort |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199}}</ref>{{rp|៨៣–៨៤}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |url=https://archive.org/details/sim_vietnam-perspectives_1966-11_2_2/page/8 |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref><ref name="Kort 2017"/>{{rp|៨៥}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៤១}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៨៦}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |url=https://archive.org/details/unheraldedvictor0000wood |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=[https://archive.org/details/unheraldedvictor0000wood/page/6 6]}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |url=https://archive.org/details/victoryinvietnam0000unse_u7j3 |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |url=https://archive.org/details/oilkingshowusira0000andr |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=[https://archive.org/details/oilkingshowusira0000andr/page/205 205] }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |url=https://archive.org/details/sixtieschronicle0000unse |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |url=https://archive.org/details/blackaprilfallof0000veit |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23 |access-date=2026-07-22 |archivedate=2007-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 | url=https://archive.org/details/triumphforsakenv0000moya_t2u6 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023">{{cite book |last=Gadkar-Wilcox |first=Wynn |chapter=Universities and Intellectual Culture in the Republic of Vietnam |pages=57–75 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |url=https://tupress.temple.edu/books/toward-a-framework-for-vietnamese-american-studies |isbn=978-1-4399-2288-0}}</ref>{{rp|៥៧}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023"/>{{rp|៥៨}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== ដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងមានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយចម្បងពីរគឺ វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍។ [[File:Radio VN Broadcast Hours card.jpg|thumb|ប័ណ្ណបញ្ជាក់ម៉ោងផ្សព្វផ្សាយរបស់វិទ្យុវៀតណាម ដែលបង្ហាញពីពេលវេលា និងរលកសញ្ញាប្រេកង់នៃការផ្សាយតាមវិទ្យុក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៦២។]] វៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថានីយ៍វិទ្យុ AM ចំនួនបួន និង FM មួយ ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមមានឈ្មោះថា [[វិទ្យុវៀតណាម]]។ វិទ្យុមួយក្នុងចំណោមវិទ្យុទាំងនោះត្រូវបានគេកំណត់ទុកផ្សព្វផ្សាយបែបស៊ីវិលនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈមួយទៀតសម្រាប់ការបម្រើយោធា ហើយស្ថានីយ៍ពីរផ្សេងទៀតរួមមានស្ថានីយ៍ផ្សាយជាភាសាបារាំង និងស្ថានីយ៍ភាសាបរទេសដែលផ្សាយជាភាសាចិន អង់គ្លេស ខ្មែរ និងថៃ។ វិទ្យុវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ូ ឌិញឌៀម ហើយបានបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយបានចេញផ្សាយសេចក្ដីប្រកាសថ្លែងការណ៍សុំចុះចាញ់ដោយសឿង វ៉ាន់មិញ។ ទូរទស្សន៍វិញត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៦ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធ FCC រូបភាពស-ខ្មៅ។ ការផ្សព្វផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ច្រើនដណ្តប់លើបណ្ដាទីក្រុងធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយដំបូងបានចាប់ផ្តើមការផ្សាយរយៈពេលមួយម៉ោងជារៀងរាល់ថ្ងៃ មុនពេលបានកើនឡើងេពេលវេលាផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់ប្រាំមួយម៉ោងនៅពេលល្ងាចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ វៀតណាមខាងត្បូងមានបុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ធំៗចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺ [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍វៀតណាម]] ឬ THVN-TV (Truyền hình Việt Nam-TV) នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ៩ ដែលមានកម្មវិធីជាភាសាវៀតណាម ព័ត៌មាន និងការប្រកាសពិសេសៗពីទីក្រុងសៃហ្គន។ បុស្តិ៍ទីពីរគឺ AFVN-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ ១១ ដែលស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[សេវាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ (បច្ចុប្បន្នហៅ [[បណ្តាញកងកម្លាំងអាមេរិក]]) វាផ្តល់ការផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗដល់កងទ័ពអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយរាល់ការផ្សាយទាំងអស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ បុស្តិ៍ទូរទស្សន៍នេះក៏ផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីកម្សាន្តជាច្រើនផងដែរដូចជា កម្មវិធីជជែកពិភាក្សា ឬកីឡាជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានចេញផ្សាយព័ត៌មាន និងសេចក្ដីប្រកាសពិសេសៗពីរដ្ឋាភិបាល និងមេបញ្ជាការយោធាអាមេរិកផងដែរ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' ===អត្ថបទ និងជំពូកសិក្សា=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយអក្សរ --> *{{cite book <!-- Deny Citation Bot--> |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url=https://tuannyriver.com/wp-content/uploads/2025/06/2009-chapter-tuan-hoang.pdf |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999}} *{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The August Revolution, the Fall of Saigon, and Postwar Reeducation Camps: Understanding Vietnamese Diasporic Anticommunism |pages=76–94 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-4399-2288-0}} *{{cite journal |last1=Nguyen |first1=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |year=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 |s2cid=165729774 |hdl=1993/34017 |hdl-access=free}} *{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 |s2cid=256739269}} {{Refend}} ===ឯកលេខនា និង​សៀវភៅ​កែសម្រួល=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយវេលាបោះពុម្ភ --> *{{Cite book |last=Miller |first=Edward |title=Misalliance: Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam |year=2013 |publisher=Harvard University Press |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674072985 |isbn=978-0-674-07298-5}} *{{Cite book |last=Chapman |first=Jessica M. |title=Cauldron of Resistance: Ngo Dinh Diem, the United States, and 1950s Southern Vietnam |year=2013 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780801450617/cauldron-of-resistance/ |isbn=978-0-8014-5061-7}} *{{Cite book |editor-last=Taylor |editor-first=K. W. |editor-link=Keith Taylor (historian) |title=Voices from the Second Republic of South Vietnam (1967–1975) |date=2015 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780877277958/voices-from-the-second-republic-of-south-vietnam-19671975/ |isbn=978-0-87727-795-8}} *{{Cite book |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Fear |editor-first2=Sean |title=The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building |year=2020 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745126/the-republic-of-vietnam-19551975/ |isbn=978-1-5017-4512-6}} *{{Cite book |last=Stur |first=Heather Marie |title=Saigon at War: South Vietnam and the Global Sixties |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/saigon-at-war/EB311133B08D56E148BDDFB86923B6B5 |isbn=978-1-316-67675-2}} *{{Cite book |last=Tran |first=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=978-0-8248-8786-5}} *{{Cite book |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/building-a-republican-nation-in-vietnam-1920-1963/ |isbn=978-0-8248-9211-1}} *{{Cite book |editor-last1=Luu |editor-first1=Trinh M. |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Republican Vietnam, 1963–1975: War, Society, Diaspora |year=2023 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/republican-vietnam-1963-1975-war-society-diaspora/ |isbn=978-0-8248-9518-1}} *{{Cite book |last=Nguyen-Marshall |first=Van |title=Between War and the State: Civil Society in South Vietnam, 1954–1975 |year=2023 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501770579/between-war-and-the-state/ |isbn=9781501770579}} * {{Cite book |last1=Asselin |first1=Pierre |title=Vietnam's American War: A New History |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/vietnams-american-war/034EEB484F83DC3976982F33AB5B8C51 |isbn=9781009229302}} *{{Cite book |last=Nguyen |first=Phi-Van |title=A Displaced Nation: The 1954 Evacuation and Its Political Impact on the Vietnam Wars |year=2024 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501778612/a-displaced-nation/ |isbn=9781501778612}} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons category|South Vietnam|វៀតណាមខាងត្បូង}} * [[:commons:File:UA17-95 001105.pdf This is the Republic of Vietnam.pdf |''This is the Republic of Vietnam'']], ក្រសួងឃោសនាការ និងសង្គ្រាមផ្លូវចិត្ត, ១៩៥៥ * [[:commons:Category:Vietnam Fights and Builds |''Vietnam Fights and Builds'']], ទស្សនាវដ្តីព័ត៌មានដោយសាធារណរដ្ឋវៀតណាម, ១៩៦៤–១៩៦៦ * [[:commons:File:The War in Viet-Nam, Liberation Or Aggression? (White Paper).pdf |''The War in Vietnam: Liberation or Aggression?'']], ក្រសួងការបរទេស, ១៩៦៨ * [https://web.archive.org/web/20090325135755/http://archive.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390309002.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៥៦] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [https://archive.org/details/lapquyendan-00035-63670862/page/n30/mode/1up ''Hiến-Pháp Việt-Nam Cộng-Hòa 1956''] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://web.archive.org/web/20151123035738/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADX591.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៦៧] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [[:commons:File:Constitution_of_ROV_1967_from_Hien_phap_chu_thich.pdf |''Hiến Pháp Việt Nam Cộng Hòa 1967'']] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://usvietnam.uoregon.edu/en/nu-anh-trans-collection-on-the-first-republic-1954-1963/ Nu-Anh Tran’s Collection on the First Republic, 1954-1963] {{s-start}} {{s-bef|before=[[រដ្ឋវៀតណាម]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋវៀតណាម|years=១៩៥៥–១៩៧៥}} {{s-aft|after={{nowrap|[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ន]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] 1yfo612kivg8wlj39lse9i56blo8u9l 0 43810 339134 337996 2026-08-19T09:29:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339134 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋលីប៊ី | common_name = លីប៊ី | native_name = {{nobold|دولة ليبيا {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Libya.svg | image_coat = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករលីប៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី|ليبيا ليبيا ليبيا]]<br />"លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]</div> | image_map = Libya on the globe (North Africa centered).svg | map_width = 220px | map_caption = ទីតាំងនៃប្រទេសលីប៊ី (ពណ៌ក្រហម) នៅក្នុងតំបន់[[អាហ្វ្រិក]]ខាងជើង | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទ្រីប៉ូលី]]<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook Africa: Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|access-date=27 តុលា 2021|date=18 May 2015|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|9=|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref> | coordinates = {{Coord|32|52|N|13|11|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]{{ref label|arabicnote|b|}} | languages_type = [[ភាសានិយាយ]] | languages = {{unbulleted list|[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]|[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]|[[ភាសាតេដា]]}} | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = [[ជនជាតិអារ៉ាប់]]-[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]] ៩៧%<ref name="Dickovick2012">{{cite book|author=J. Tyler Dickovick|title=Africa 2012|url=https://books.google.com/books?id=NdyYjQxd7uEC&pg=PA47|date=9 August 2012|publisher=Stryker Post|isbn=978-1-61048-882-2|page=47}}</ref><br>ជនជាតិផ្សេងៗ ៣%<ref name="Dickovick2012" /> | religion = ៩៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅលីប៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<br/>២.៧% [[គ្រិស្តសាសនានៅលីប៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>០.៣% សាសនាផ្សេងៗ | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]]ក្រោម[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន|បណ្តោះអាសន្ន]] | leader_title1 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋលីប៊ី|ប្រធាន]][[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មហាម៉េដ អាល់មិនហ្វី]]<ref name=y16mar>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu|title=Interim Libya government assumes power after smooth handover|work=Ynet|date=16 March 2021|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205611/https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu}}</ref> | leader_title2 = [[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|អនុប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[មូសា អាល់កូនី]] | leader_title3 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋាភិបាលលីប៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]<ref name=y16mar/> | leader_title4 = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name4 = [[អាហ្គីឡា សាឡា អ៊ីសា]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[លីប៊ូ|រាជាណាចក្រលីប៊ូ]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សទី១៣ មុន គ.ស. | established_event3 = [[សេនូស៊ី|ច្បាប់សេនូស៊ី]]បានបង្កើត | established_date3 = ១៨៣៧ | established_event4 = ទទួលឯករាជ្យពី[[អ៊ីតាលី]] | established_date4 = ១០ កុម្ភៈ ១៩៤៧ | established_event5 = [[រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រកាន់របបរាជានិយម]] | established_date5 = ២៤ ធ្នូ ១៩៥១ | established_event6 = [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារ]] | established_date6 = ១ កញ្ញា ១៩៦៩ | established_event7 = [[លីប៊ីក្រោមមូអាំម៉ា កាដាហ្វី|ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី]] | established_date7 = ២ មីនា ១៩៧៧ | established_event8 = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|បដិវត្តន៍]] | established_date8 = ១៧ កុម្ភៈ ២០១១ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១,៧៥៩,៥៤១ | area_rank = ទី១៦ | percent_water = | population_estimate = ៦,៩៩២,៧០១<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|title=(អង់គ្លេស) World Population Prospects 2019|author=អង្គការសហប្រជាជាតិ|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=18 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|url-status=dead|archivedate=2020-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx}}</ref> | population_census = ៥,៦៧០,៦៨៨ | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១០៤ | population_census_year = ២០០៦ | population_density_km2 = ៣.៧៤ | population_density_rank = ទី២១៨ | GDP_PPP = {{increase}} ១២៨.២៨១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=672,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=IMF Database |publisher=IMF |access-date=6 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៩២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១៨,៣៤៥ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២១ | GDP_nominal = {{increase}} ៥០.៣២៦&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៩០ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៧,១៩៧ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤៦ | Gini = <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = ០.៧២៤ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = ទី១០៥ | currency = [[ឌីណាលីប៊ី]] | currency_code = LYD | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] | utc_offset = +២ | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅលីប៊ី|+២១៨]] | cctld = [[.ly]]<br />ليبيا. | footnote_a = {{note|unnote}} កំណត់សម្គាល់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការ៖ "បន្ទាប់ពីការអនុម័តដោយមហាសន្និបាតនៃដំណោះស្រាយលេខ ៦៦/១, គណៈបេសកកម្មអចិន្រ្តៃយ៍នៃប្រទេសលីប៊ីប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិបានជូនដំណឹងជាផ្លូវការដល់អង្គការសហប្រជាជាតិអំពីសេចក្តីប្រកាសដោយក្រុមប្រឹក្សាអន្តរកាលជាតិនៃថ្ងៃទី៣ ខែសីហាថាប្រទេសនេះនឹងត្រូវប្តូរឈ្មោះឈ្មោះផ្លូវការពីចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់លីប៊ីទៅ"លីប៊ី"ទទេនិងរួមទាំងប្តូរទង់ជាតិរបស់ប្រទេសផង"។ | footnote_b = {{note|arabicnote}} [[ភាសាផ្លូវការ]]ត្រូវគេបានកំណត់ថាជា"[[ភាសាអារ៉ាប់]]" ([[សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្តោះអាសន្ននៃលីប៊ី|សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មាត្រា ១)។ | footnote_c = {{note|indepnote}} បារាំងនិងអង់គ្លេសបានបាន​រៀបចំ​ធ្វើ[[សហកម្មសិទ្ធិ (ច្បាប់អន្តរជាតិ)|សហកម្មសិទ្ធិ​រួម]]​​លើ​ប្រទេស​លីប៊ី​តាម​រយៈ[[​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ភិបាល​អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ | today = }} '''ប្រទេសលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ ليبيا‎) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ دولة ليبيا‎)<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |title=Member States |website=United Nations |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=29 មិថុនា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629041240/https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=(អង់គ្លេស) Publications Office – Interinstitutional style guide – Annex A5 – List of countries, territories and currencies |publisher=Europa (web portal) |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |archive-date=5 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=(អង់គ្លេស) The World Factbook |website=Cia.gov |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ម៉ាហ្គ្រីប]]នៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគខាងកើត [[ស៊ូដង់]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ [[ឆាដ]]នៅភាគខាងត្បូង [[នីហ្សេ]]នៅទិសនិរតី [[អាល់ហ្សេរី]]នៅភាគខាងលិច [[ទុយនេស៊ី]]នៅទិសពាយព្យ និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងជើង។ រដ្ឋ​អធិបតេយ្យ​មួយនេះ​​បានគ្របដណ្តប់លើ​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​បី​គឺ៖ [[ទ្រីប៉ូលីតានី]] [[ហ្វីហ្សង់]] និង[[​ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានទំហំផ្ទៃដីជិត ១.៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំបំផុតទីបួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក លំដាប់ទីពីរនៅក្នុង[[ពិភពអារ៉ាប់]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី ១៦ នៅលើពិភពលោក]]។<ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf }}</ref> [[ទ្រីប៉ូលី]]គឺជារដ្ឋធានីនិងត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសដោយមានប្រជាជនរស់នៅជាងបីលាននាក់។<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |title=Libya Demographics Profile 2014 |website=Indexmundi.com |date=30 June 2015 |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084546/http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]បានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីលីប៊ីចាប់តាំងពីចុង[[យុគសំរឹទ្ធ]]មកម្លេះដោយពួកនេះមានដើមកំណើតមកពីក្រុមវប្បធម៌[[អ៊ីបេរ៉ូម៉ារូស៊ី]]និង[[កាបស៊ាន]]។<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> ជនជាតិ[[ភេនីស៊ី]]បានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងលិចទឹកដីលីប៊ី ហើយពួកអាណានិគមក្រិកបុរាណបានបង្កើតរដ្ឋបុរីនៅឯភាគខាងកើតលីប៊ី។ ផ្នែកជាច្រើននៃលីប៊ីត្រូវស្ថិតក្រោមគ្រប់គ្រងរបស់ពួក[[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាជីណ័ស]] [[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍|ពែក្ស]] និងជនជាតិ[[អាណាចក្រព្តូលេម៉ាអ៊ិច|អេហ្ស៊ីប]]មុនពេលដែលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបង្រួមក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម]]។ លីប៊ីគឺជា[[មជ្ឈមណ្ឌលដំបូងនៃសាសនាគ្រិស្ត]]។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិច]] តំបន់លីប៊ីភាគច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួក[[អាណាចក្រវ៉ាន់ដាល|វ៉ាន់ដាល]]រហូតដល់សតវត្សទី៧ នៅពេលដែលពួកឥស្លាមបាន[[ការធ្វើសញ្ជ័យលើតំបន់ម៉ាហ្គ្រីបដោយមូស្លីម|ចូលលុកលុយ]]មកក្នុងតំបន់នេះ។ នៅសតវត្សទី១៦ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានចូលត្រួតត្រាក្រុង[[ទ្រីប៉ូលី]]មុនពេលប្រគល់វាទៅឱ្យពួក[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]][[ទ្រីប៉ូលីអូតូម៉ង់|កាន់កាប់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៥១។ លីប៊ីត្រូវធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមបារបារី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។ របបអូតូម៉ង់បានបន្តរហូតដល់[[សង្គ្រាមតួកគី-អ៊ីតាលី]]ផ្ទុះឡើងហើយជាលទ្ធផល តំបន់លីប៊ីត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]កាន់កាប់ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាទឹកដីអាណានិគមមួយរបស់អ៊ីតាលី។ នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] លីប៊ីគឺជាសមរភូមិនៃសឹកសង្គ្រាមដែលជាផ្នែកនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងជើង]]។ ក្រោយមក ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីនៅក្នុងតំបន់ក៏បានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។ លីប៊ីបានទទួលឯករាជ្យជា[[ព្រះរាជាណាចក្រលីប៊ី|រដ្ឋរាជានិយម]]មួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារយោធា]]មួយដែលដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ឯក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បានផ្តួលរំលំស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] និងបង្កើតជារបបសាធារណរដ្ឋ។<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|title=1969: Bloodless coup in Libya|date=1 September 1969|access-date=27 October 2021|archive-date=20 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720121138/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|url-status=live}}</ref> កាដាហ្វីក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីនិងបន្តដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីរហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ពោលគឺនៅពេលដែលរបបរបស់លោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] ហើយអំណាចប្រទេសត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាតិសកល។ ត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ អាជ្ញាធរចំនួនពីរបានចេញមុខអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសលីប៊ី<ref name="rival">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|work=Reuters|title=Rival second Libyan assembly chooses own PM as chaos spreads|date=25 August 2014|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120247/http://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref><ref>{{cite news |author=Chris Stephen |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142244/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=4 មេសា 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|title=Peace talks between Libyan factions to take place in Geneva|work=Sun Herald|date=December 2017|access-date=27 តុលា 2021}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះថ្មីក៏បានផ្ទុះឡើងនិងបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|title=Libyan government offensive in Benghazi stalls as Islamists dig in|work=Reuters|date=6 August 2015|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809065318/http://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|archive-date=9 សីហា 2015}}</ref> នៅទីបំផុត ភាគីទាំងសងខាងក៏សម្រេចចិត្តចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ]]មួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|title=Libyan Civil War: Two warring factions sign 'permanent' ceasefire|date=24 October 2020|website=The Daily Star|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415014337/https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|url-status=live}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥) [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] និង[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]]។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]]ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជា[[ឥស្លាមស៊ុននី|មូស្លីមនិកាយស៊ុននី]]។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី}} ===លីប៊ីបុរាណ=== {{Main|លីប៊ីបុរាណ|លីប៊ូ}} [[File:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|thumb|left|[[លិបទិសម៉ាញ្ញា]], ជាទីក្រុងបុរាណមួយស្ថិតនៅលើទឹកដីប្រទេសលីប៊ី]] វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យ[[នីអូលីទិក]]មកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិ[[ប៊ែប៊ែរ]]បានមកដល់តំបន់នេះនៅចុង[[យុគសម័យសំរិទ្ធ]]។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់[[ហ្កែរម៉ា]]។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |title=The Histories', Book IV.42–43 |publisher=Fordham University |date=August 1998 |author=Halsall, Paul |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |archive-date=9 មេសា 2013 |archivedate=2013-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html }}</ref> នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ [[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាច]]បានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ជនជាតិព្យូនិក|ព្យូនិក]]ក៏បាននិម្មិតឡើង។ នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិ[[ក្រិកបុរាណ]]បានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់[[បារកា (ទីក្រុងបុរាណ)|បារកា]]នៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថា[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]]។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |title=Cyrenaica and the Greeks |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002705/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថា[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។<ref>{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |title=(អង់គ្លេស) History of Libya |publisher=The History Files |date=20 October 2011 |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |archive-date=28 មករា 2013 |archivedate=28 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm }}</ref> [[File:Xerxes I tomb Libyan soldier circa 480 BCE.jpg|thumb|upright=0.6|រូបឆ្លាក់ទាហានជនជាតិលីប៊ីនៃកងទ័ពអាឆេមីនីដ្ស៍នៅលើព្រះសុសានស្តេច[[ស៊ឺសេសទី១]] ប្រ.ឆ្នាំ ៤៨០ មុនគ.ស]] នៅឆ្នាំ ៥២៥ មុនគ.ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេច[[កាំប៊ីសទី២]] បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ [[អេឡិចសាន់ដឺ ដឹ ហ្គារ៉ែត|មហារាជអាឡិចសាន់ដឺ]]ត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.ស ហើយលីប៊ីខាងលិចក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកក្រិក។ បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់[[ទ្រីប៉ូលីតានី]]ភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រ[[នូមីឌី]]រហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។<ref name="be202">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 202.</ref> [[ព្តូលេមី អាពីអ៊ុង]]ដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។<ref name="be202" /> នៅឯផ្នែកខាងកើត សហគមន៍គ្រិស្តសាសនាស៊ីរ៉ែណែក៍ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជ[[ក្លូត (អធិរាជរ៉ូម៉ាំង)|ក្លូត]]។<ref name="be417">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 417.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១១៥ [[សង្គ្រាមគីតូស|សង្គ្រាម]]មួយបានផ្ទុះឡើងដែលជាហេតុធ្វើឱ្យចំនួនជនជាតិក្រិកនិងជីហ្វធ្លាក់ចុះ។<ref name="ro364">{{cite book |ref=Rostovtzeff|last=Rostovtzeff|first=Michael|title=Social and Economic History of the Roman Empire|location=Oxford|year=1957|edition=2|publisher=Clarendon|page=364}}</ref><ref>[[Cassius Dio]], lxviii. 32</ref> [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពប៊ីហ្សងទីនក្រោមរជ្ជកាលមហារាជ[[ជូស្ទីនានទី១]]]] ខណៈពេលចក្រភពរ៉ូមដួលរលំ ទីក្រុងបុរាណៗជាច្រើនក៏បានដួលរលំទៅតាមហើយក្នុងនោះក៏មានទីក្រុងនៅក្នុងតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីផងដែរ។ ដោយឃើញបែបនេះ ពួកវ៉ាន់ដាលក៏បានឆ្លៀតឱកាសចូលលុកលុយនិងធ្វើសញ្ជ័យនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងសតវត្សទី៥។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចក្រភពស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូមគឺ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន|ប៊ីហ្សង់ទីន]]ក៏បានលេចឡើងហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលស្តេច[[ជូស្ទីនានទី១]] ប៊ីហ្សង់ទីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាអតីតទឹកដីរបស់ពួករ៉ូម៉ាំងធ្វើជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ស៊ីរ៉ែណែក៍បានដើរតួជាបន្ទាយយោធារបស់ពួកប៊ីហ្សង់ទីនទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារជាប់ៗគ្នាពីវ៉ាន់ដាល។ ទីក្រុងនេះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរព្រោះដោយការឆ្លងកាត់សមរភូមិយោធាមិនចេះឈប់មិនចេះហើយ, ប្រព័ន្ធទឹកនិងសេវាសាធារណៈត្រូវដួលរលំដែលធ្វើឱ្យមានការបះបោរផ្ទុះឡើងពីប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ពោលគឺជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ដោយសារវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទន់ខ្សោយបែបនេះហើយទើបពួកឥស្លាមអាចវាយដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់ទាំងមូលបានដោយងាយ។<ref>Rodd, Francis (1925). "Kahena, Queen of the Berbers: A Sketch of the Arab Invasion of Ifrikiya in the First Century of the Hijra". ''Bulletin of the School of Oriental Studies''. University of London. Vol. 3, No. 4. pp. 731–2.</ref> ===លីប៊ីឥស្លាម=== [[File:Awjila (Libia) - The Mosque of Atiq.jpg|thumb|upright|[[វិហារអាទីគ|វិហារឥស្លាមអាទីគ]]នៅក្រុង[[អាវជីឡា]], វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងតំបន់[[សាហារ៉ា]]។]] នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដ]]បានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។<ref name="be278">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 278.</ref> ឧត្តមសេនីយ៍នៃ[[កាលីហ្វរ៉ាស៊ីដិន|អាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិន]]ឈ្មោះ[[អ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វី]]បានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្វីហ្សង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។<ref>{{Cite book|author=Hourani, Albert|year=2002|title=A History of the Arab Peoples|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-21591-1|page=198}}</ref> ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដ]]នៃទីក្រុងដាម៉ាស់ (បច្ចុប្បន្នគឺស៊ីរី) រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ (អ៊ីរ៉ាក់)។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួក[[កាលីហ្វហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]] (អេហ្ស៊ីប) បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។<ref name="be202" /> [[រាជវង្សហ្ស៊ីរីដ]]របស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺ[[បានូស៊ូឡេម]] និង[[បានូហ៊ីឡាល់]]មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref name="be202" /> របបហ្ស៊ីរីដនៅទ្រីប៉ូលីតានីគឺមានរយៈពេលខ្លីហើយនៅឆ្នាំ ១០០១ ជនជាតិប៊ែប៊ែរនៃកុលសម្ព័ន្ធបានូកាហ្សរុនក៏បានផ្តាច់ខ្លួនចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទ្រីប៉ូលីតានីនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្ស៊ីរីដរហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៦ នៅពេលដែលតំបន់នេះបានទទួលរងការវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាដោយជនជាតិ[[ន័រម៉ង់-អ៊ីតាលី|ស៊ីស៊ីលីន័រម៉ង់]]។<ref name="be203">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 203.</ref> នៅឆ្នាំ ១១៥៩ [[កាលីហ្វអាល់ម៉ូហាដ|អាណាចក្រអាល់ម៉ូហាដ]]នៅភាគខាងលិចបានលើកទ័ពចូលដណ្តើមតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ពីឆ្នាំ ១២០៧ ដល់ឆ្នាំ ១២២១ ឧត្តមសេនីយ៍មួយរូបនៃអាល់ម៉ូហាដឈ្មោះមហាម៉ាដ អ៊ីប៊ីន អាប៊ូ ហាហ្វស៍ត្រូវបានរដ្ឋចាត់តាំងឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់លីប៊ីមុនពេលបង្កើត[[រាជវង្សហាហ្វស៊ីដ]]ឡើង។<ref name="be203" /> ក្រោយមក ហាហ្វស៊ីដក៏បានទទួលឯករាជ្យពីអាល់ម៉ូហ៊ីដហើយរាជវង្សមួយនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្រីប៉ូលីតានីអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំទៅមុខ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ ហាហ្វស៊ីដបានធ្លាក់នៅចំកណ្តាលរវាងមហាអំណាចអេស្ប៉ាញនិង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]។ តំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ ពួកអូតូម៉ង់បានបន្តយុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេដោយបានកាន់កាប់តំបន់ហ្វីហ្សង់នៅរវាងឆ្នាំ ១៥៥៦ និងឆ្នាំ១៩៧៧។ ===ទ្រីប៉ូលីតានីអូតូម៉ង់ (១៥៥១–១៩១១)=== {{Main|ទ្រីប៉ូលីតានីក្រោមអូតូម៉ង់}} [[File:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|thumb|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដោយកងនាវាអូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥១។]] នៅឆ្នាំ ១៥១០ អេស្ប៉ាញបានចូលកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយជោគជ័យ<ref name="be203" /> ហើយដល់ឆ្នាំ ១៥៥១ ឧត្តមនាវីឯកអូតូម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[ស៊ីណង់ ប៉ាស្យា]]បានវាយត្រួយត្រាលីប៊ីពីអេស្ប៉ាញវិញ។ អ្នកកាន់តំណែងបន្តពីស៊ីណង់ឈ្មោះថា[[ដ្រាហ្គូត]]ត្រូវបានរដ្ឋអូតូម៉ង់ប្រគល់ងារជាប្រមុខតំបន់ហើយក្រោយមកគឺមានងារជា[[បាស្យាទ្រីប៉ូលី]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦។<ref name="be203" /> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៥៨០ មេដឹកនាំនៅតំបន់ហ្វីហ្សង់បានប្រគល់ភក្ដីភាពរបស់ពួកគេចំពោះស៊ុលតង់របសអូតូម៉ង់ហើយទោះបីជាអាជ្ញាធរអូតូម៉ង់អវត្តមាននៅតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ក៏ដោយក៏ ប្រមុខតំបន់នូវតែត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យឈរជើងនៅបិនហ្កាស៊ីនៅចុងសតវត្សបន្ទាប់ដើម្បីដើរតួជាភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។<ref name="be417" /> ទាសករជនជាតិ​អឺរ៉ុបនិងរួមទាំង​ជន​ជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅជា​ច្រើន​នាក់​ដែល​នាំ​មក​ពី​តំបន់​ស៊ូដង់ត្រូវបានគេឃើញមានវត្តមានជា​ប្រចាំ​​នៅ​ក្រុង​ទ្រីប៉ូលី​។ នៅឆ្នាំ ១៥៥១ ដ្រាហ្គូតបានចាប់យកប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅតំបន់[[ហ្កូសូ]]នៃកោះម៉ាល់តាធ្វើជាទាសកររបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកលីប៊ី។<ref>{{cite book |last1=Hoppen |first1=Alison |title=The fortification of Malta by the Order of St. John, 1530–1798 |date=1979 |publisher=Scottish Academic Press |page=25}}</ref><ref>{{cite book|author=Robert C. Davis|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|url-access=registration|access-date=31 តុលា 2021|date=5 December 2003|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-71966-4}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៦១១ ប្រមុខតំបន់ម្នាក់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់បាស្យាពីអំណាចហើយប្រមុខតំបន់ឈ្មោះស៊ូឡាយម៉ាន់ សាហ្វារត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អស់រយៈពេលមួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ អំណាចគ្រប់គ្រងនៅទ្រីប៉ូលីតានីត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃប្រមុខតំបន់ទាំងស្រុង។ ប្រមុខតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺ មេមេដ សាគីស៊្លី (១៦៣១–៤៩) និង អូសម៉ង់ សាគីស៊្លី (១៦៤៩–៧២)។<ref name="be204">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 204.</ref> អូសម៉ង់គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលកាន់កាប់ស៊ីរ៉ែណែក៍។<ref name="be204" /> [[File:EnterpriseTripoli.jpg|thumb|left|សំពៅអាមេរិកនៃ[[កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ]]កំពុងចាប់យកកូនសំពៅទ្រីប៉ូលីតានីនៅអំឡុង[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១|សង្គ្រាមបារបារីដំបូង]]ក្នុងឆ្នាំ ១៨០១។]] ដោយមិនមានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ ទ្រីប៉ូលីបានឈានចូលដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យភាពយោធាដោយក្នុងអំឡុងពេលនោះ រដ្ឋប្រហារមួយហើយមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយប្រមុខតំបន់តិចតួចណាស់ដែលអាចកាន់អំណាចបានជាងមួយឆ្នាំ។ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានដឹកនាំដោយមន្ត្រីតួរគីម្នាក់ឈ្មោះ [[អាមេដ ការ៉ាម៉ាន់លី]]។<ref name="be204" /> អាមេដបានបង្កើត[[រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លី|រាជវង្សផ្ទាល់ខ្លួន]]មួយនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពអូតូម៉ង់ហើយរាជវង្សលោកបានគ្រប់គ្រងតំបន់ទ្រីប៉ូលីពីឆ្នាំ ១៧១១ ដល់ឆ្នាំ ១៨៣៥ ហើយក៏មានឥទ្ធិពលខ្លះៗដែរនៅស៊ីរ៉ែណែក៍និងហ្វីហ្សង់។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងទ្រីប៉ូលី|សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រីប៉ូលី]]បានផ្ទុះឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៧៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៧៩៥។ នៅឆ្នាំ ១៧៩៣ មន្ត្រីតួកគីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី បាស្យា]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីចេញពីអំណាចរួចបានស្តាររបបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងតំបន់ឡើងវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៥ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីបានដណ្តើមអំណាចបានវិញ។ [[File:NH 65536-KN.jpg|thumb|250px|បេសកកម្មរបស់កងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមបញ្ជាការរបស់អែដវើដ ព្រិបប្លេនៅក្រៅបន្ទាយទីក្រុងទ្រីប៉ូលី, ១៨០៤។]] នៅដើមសតវត្សទី ១៩ សង្រ្គាមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្តារដ្ឋនៅតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានផ្ទុះឡើងដោយគេស្គាល់វាថា[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១]] និង[[សង្រ្គាមបារបារីលើកទី២]]។ នៅឆ្នាំ ១៨១៩ សន្ធិសញ្ញាផ្សេងៗនៃ[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានបង្ខំបណ្តារដ្ឋបារបារីឱ្យលះបង់នូវសកម្មភាពចោរកម្មតាមសមុទ្រស្ទើរតែទាំងស្រុង។ ដោយសារតែពួកគេធ្លាប់តែពឹងពាក់លើចោរកម្មសមុទ្រច្រើនទើបបានជាសេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋទ្រីប៉ូលីតានីចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីក៏ចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗដែលជាហេតុនាំឱ្យមានបក្សសម្ព័ន្ធចំនួនបីលេចឡើងប្រឆាំងនឹងគ្នា។<ref name="be205">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 205.</ref> ដោយឃើញបែបនេះ ស៊ុលតង់អូតូម៉ង់ព្រះនាម[[ម៉ាមូដទី២]] បានបញ្ជូនទ័ពមកតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញដោយបានដកអំណាចទាំងប៉ុន្មានពីរាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីនិងឯករាជ្យភាពទាំងមូលរបស់ទ្រីប៉ូលីតានី។<ref name="be205"/> ច្បាប់និងបញ្ជារបស់អូតូម៉ង់មិនបានជ្រាបចូលទៅក្នុងសង្គមទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយងាយឡើយព្រោះនៅអំឡុងពេលអូតូម៉ង់កំពុងស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម ការបះបោរមួយចំនួនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងតំបន់ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ដោយវាភាគច្រើនបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨។<ref name="be205"/> របបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ទីពីររបស់អូតូម៉ង់បានឃើញមានការផ្លាស់ប្តូរផ្នែករដ្ឋបាល និងសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងអភិបាលកិច្ចនៃខេត្តទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ី។ អូតូម៉ង់បានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្វីហ្សង់សារជាថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៥០ និង ១៨៧៥ ដើម្បីរកប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅសាហារ៉ា។ ===អាណានិគមកិច្ចអ៊ីតាលី (១៩១១–១៩៤៣)=== {{Main|លីប៊ីអ៊ីតាលី}} [[File:Omar Mukhtar 13.jpg|thumb|upright=0.6|left|លោក[[អូម៉ារ មូកតារ]]គឺជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃចលនាតស៊ូលីប៊ីនៅស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី។]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមតួកគី–អ៊ីតាលី]]បានបញ្ចប់ (១៩១១–១៩១២) តំបន់ទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ីត្រូវបានប្រទេសអ៊ីតាលីកាត់យកធ្វើជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |title=(អង់គ្លេស) Timeline: Libya |work=BBC News |date=29 January 2013 |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023080030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> ពីឆ្នាំ ១៩១២ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧ ទឹកដីលីប៊ីត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លីប៊ីអ៊ីតាលី]]។ ពីឆ្នាំ ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៣៤ ទឹកដីអាណានិគមលីប៊ីត្រូវបានបំបែកទៅជាទឹកដីអាណានិគមពីរផ្សេងគ្នាគឺ [[ស៊ីរ៉ែណែក៍អ៊ីតាលី]] និង[[ទ្រីប៉ូលីតានីអ៊ីតាលី]]។ ជនជាតិអ៊ីតាលីប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើទឹកដីលីប៊ីដោយចំនួននេះគឺស្មើនឹង ២០% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុបនាពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya |title=(អង់គ្លេស) Libya |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430102144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya |archive-date=30 មេសា 2013 }}</ref> [[File:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|thumb|270px|កាតប៉ុស្តាល់ឃោសនារបស់អ៊ីតាលីដែលពណ៌នាអំពីសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលីនៅលីប៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១១។]] [[អូម៉ារ មូកតារ]]បានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី និងជាវិរបុរសជាតិដ៏សំខាន់មួយរូបបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានអាជ្ញាធរអាណានិគមចាប់ខ្លួននិងប្រហារជីវិតនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1398437.stm Libya profile – Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816010152/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13755445 |date=16 សីហា 2012 }}, ''[[BBC News]]'' Africa, 1 November 2011</ref> បច្ចុប្បន្ន មុខរបស់គាត់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបោះពុម្ពនៅលើក្រដាសប្រាក់ដប់ឌីណាទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងដើម្បីទទួលស្គាល់វិរភាពស្នេហាជាតិរបស់គាត់។ មេដឹកនាំតស៊ូដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់ទៀតគឺ អ៊ីឌ្រីស អាល់ម៉ាឌី អាស់-សេនូហ្ស៊ី (ក្រោយមកបានឡើងគ្រងរាជ្យជាស្តេចដោយមានព្រះនាមថា[[អ៊ីឌ្រីសទី១]]), ព្រះអង្គបានបន្តដឹកនាំចលនាតស៊ូរបស់លីប៊ីរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ គោលនយោបាយ"[[សង្គ្រាមសេនូហ្ស៊ី–អ៊ីតាលីលើកទី២|សន្តិភាវកម្ម]]"របស់អ៊ីតាលីបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចនៃតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រមាណមួយភាគបួនបាត់បង់ជីវិតដែលស្មើនឹងចំនួន ២២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521538541|page=309|access-date=2 វិច្ឆិកា 2021|archive-date=16 មេសា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132840/https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|url-status=live}}</ref> លោក[[អ៊ីឡង់ ប៉ាប៉េ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា៖ នៅរវាងឆ្នាំ ១៩២៨ និងឆ្នាំ ១៩៣២ កងយោធាអ៊ីតាលី "បានសម្លាប់ប្រជាជនបេឌូអ៊ីនអស់ជាងពាក់កណ្តាល (ជាការសម្លាប់ដោយផ្ទាល់ ឬតាមរយៈជំងឺ និងការបង្អត់អាហារនៅតាមជំរុំឃុំឃាំងនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ី)"។<ref>[[Ilan Pappé]], ''The Modern Middle East''. Routledge, 2005, {{ISBN|0-415-21409-2}}, p. 26.</ref> [[File:9 Div Tobruk(AWM 020779).jpg|thumb|upright=0.8|កងការពារអូស្ត្រាលីនៅក្បែរទីក្រុងតូប៊្រូកនាអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ យុទ្ធនាការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងតូប៊្រូកបានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេល ២៤០ ថ្ងៃ។]] នៅឆ្នាំ ១៩៣៤ អ៊ីតាលីបានរួមបញ្ចូលអនុតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ ទ្រីប៉ូលីតានី និងហ្វីហ្សង់ជាទឹកដីអាណានិគមតែមួយដោយឱ្យឈ្មោះថា"លីប៊ី" (ជាឈ្មោះដែលប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅទៅលើតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងទាំងមូលលើកលែងតែប្រទេសអេហ្ស៊ីប) ដែលមានរដ្ឋធានីនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។ ពួកអ៊ីតាលីបានផ្តោតលើការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកិច្ចការសាធារណៈ។ ជាពិសេស ពួកគេបានពង្រីកបណ្តាញផ្លូវដែក និងផ្លូវថ្នល់នៅទូទាំងប្រទេសលីប៊ីពីឆ្នាំ ១៩៣៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយបានកសាងផ្លូវ និងផ្លូវដែកថ្មីរាប់រយគីឡូម៉ែត្រ និងលើកទឹកចិត្តប្រជាជនក្នុងស្រុកឱ្យបង្កើតឧស្សាហកម្មថ្មី និងភូមិកសិកម្មថ្មីៗជាច្រើន។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤០ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ទឹកដីលីប៊ីបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្រ្វិកខាងជើង]] ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យសម្រាប់អ៊ីតាលី និងសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៤៣។ ពីឆ្នាំ ១៩៤៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានស្ថិតនៅក្រោម[[លីប៊ីក្រោមការត្រួតត្រារបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត|ការកាន់កាប់របស់សម្ព័ន្ធមិត្ត]]។ កងយោធា​អង់គ្លេស​បានគ្រប់គ្រងលើ​អតីត​ខេត្ត​លីប៊ី​របស់អ៊ីតាលី​ចំនួន​ពីរ​គឺ​ ទ្រីប៉ូលីតានី និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍ ខណៈដែល​បារាំងបាន​គ្រប់គ្រង​លើខេត្ត​ហ្វីហ្សង់។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់អ៊ីឌ្រីសបានយាងត្រឡប់មកពីនិរទេសខ្លួននៅទីក្រុង[[គែរ]] ប៉ុន្តែនឹងមិនបន្តតាំងលំនៅដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍នៅស៊ីរ៉ែណែក៍ទេលុះត្រាតែកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ត្រូវដកថយចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយអ៊ីតាលីឆ្នាំ១៩៤៧|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]ជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ អ៊ីតាលីត្រូវលះបង់ការទាមទារទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានមកលើលីប៊ីទាំងស្រុង។<ref>{{cite web |author=Tecola W. Hagos |url=http://www.tecolahagos.com/part4.htm |title=Treaty Of Peace With Italy (1947), Evaluation And Conclusion |publisher=Ethiopia Tecola Hagos |date=20 November 2004 |access-date=2 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm }}</ref> ===ឯករាជ្យភាព របបរាជានិយម និងរបបកាដាហ្វី (១៩៥១–២០១១)=== {{Main|រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ីក្រោមរបបមូអាំម៉ាកាដាហ្វី}} [[File:King Idris I of Libya August 15, 1965.jpg|thumb|upright=0.7|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] នៃលីប៊ី, ទ្រង់គឺជាព្រះប្រមុខរដ្ឋដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសលីប៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។]] [[File:History of the flag of Libya.jpg|thumb|left|ទង់ជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីទៅតាមរបបនីមួយៗ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យជា[[រាជាណាចក្រលីប៊ី|សហរាជាណាចក្រលីប៊ី]]<ref>{{Cite news|date=2021-03-15|title=(អង់គ្លេស) Libya country profile|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|access-date=2021-03-15|archive-date=6 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506173721/https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|url-status=live}}</ref> ដែលជាប្រទេសប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងតំណពូជក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដែលត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រតែមួយគត់នៃប្រទេសលីប៊ីសម័យទំនើប។ ការរកឃើញប្រេងកាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ និងការទទួលបានប្រាក់ចំណូលជាបន្តបន្ទាប់ពីការលក់ប្រេងបានធ្វើឱ្យប្រទេសលីប៊ីប្រែក្លាយពីប្រទេសក្រីក្របំផុតមួយនៅលើពិភពលោកមកជារដ្ឋដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តមបំផុត។ ទោះបីជាប្រេងបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុជាតិមានភាពប្រសើរឡើងក្តីក៏នៅតែមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតអាក់អន់ចិត្តចំពោះសកម្មភាពគាបប្រមូលថវិកាជាតិរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដើម្បីតែផលប្រយោជន៍រាជវង្សខ្លួន។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|title=(អង់គ្លេស) Internet View of the Arabic World|last=Schiller|first=Jon|date=29 November 2009|publisher=CreateSpace|isbn=9781439263266|pages=161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> [[File:Nasser Gaddafi 1969.jpg|thumb|upright=0.7|កាដាហ្វី (ឆ្វេង) ជាមួយប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីបលោក[[ហ្កាម៉ាល់ អាប់ដែរ ណេស៊ែរ|ណេស៊ែរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។{{sfn|Blundy|Lycett|1987|p=18}}]] នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ មន្ត្រីយោធាមួយក្រុមដែលដឹកនាំដោយលោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បាន[[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|ធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនឹងស្តេចអ៊ីឌ្រីស]]។<ref name="SalakLibya">{{cite web |url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |title=Rediscovering Libya |last=Salak |first=Kira |publisher=National Geographic Adventure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |archive-date=23 កញ្ញា 2011 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html }}</ref> កាដាហ្វី​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា ​"បង​ប្រុស​អ្នកដឹកនាំ និង​ជា​មគ្គុទ្ទេសក៍​នៃ​បដិវត្តន៍" នៅក្នុង​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​របស់​រដ្ឋាភិបាល និង​សារព័ត៌មាន​ផ្លូវការប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |title=Libya – History |publisher=US Department of State's Background Notes |date=15 January 2013 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |archive-date=4 មិថុនា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604185313/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |url-status=live }}</ref> ក្រោយឡើងកាន់អំណាច គាត់បានផ្តើមគោលនយោបាយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់អ៊ីតាលីហើយនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧០ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអ៊ីតាលីត្រូវបានដកហូត ហើយសហគមន៍ជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមានមនុស្សចំនួន ១២,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសលីប៊ីរួមជាមួយសហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិយូដាលីប៊ីផងដែរ។ ថ្ងៃ​បណ្តេញក្រុមជនជាតិបរទេសនោះ​ក៏បាន​ក្លាយ​ជា​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ជាតិរបស់ប្រទេសលីប៊ី​ដែល​គេ​តែងស្គាល់​ថា​"ទិវា​សងសឹក"។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. p. 72</ref> ទោះជាប្រទេសលីប៊ីបានជួបនូវកំណើនវិបុលភាពមែនក្តីប៉ុន្តែការគាបសង្កត់ផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក៏បានកើនឡើងស្របគ្នាផងដែរហើយទង្វើប្រឆាំងនឹងនយោបាយរបស់កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់នៅក្រោមមាត្រា ៧៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៣។ ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំមកលើប្រជាជនលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍របស់កាដាហ្វី។<ref name="Gaddafiunrepentant">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Gaddafi Unrepentant|journal=[[Middle East Quarterly]]|author=Eljahmi, Mohamed|year=2006|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110302065908/http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|archive-date=2 មីនា 2011}}</ref><ref name="GlobalEdge">{{cite web| url=http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| title=Libya: History| publisher=/globaledge.msu.edu (via [[Michigan State University]])| access-date=7 វិច្ឆិកា 2021| url-status=live| archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110814125349/http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| archive-date=14 សីហា 2011| df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|title=Comparative Criminology&nbsp;– Libya|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Crime and Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|archive-date=7 សីហា 2011|archivedate=2011-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html}}</ref> កាដាហ្វីមានបំណងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងច្បាប់សង្គមដ៏តឹងរ៉ឹងដែលត្រូវបានអនុវត្តមកលើស្ត្រីដោយរបបមុន ដូច្នេះលោកក៏បង្កើតអង្គការចលនាបដិវត្តន៍នារីដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យមានកំណែទម្រង់សង្គម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ច្បាប់មួយត្រូវបានណែនាំដោយវាបានគាំទ្រសមភាពនៃភេទ និងទាមទារឱ្យភេទទាំងពីរទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលស្មើៗគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ កាដាហ្វីបានឧបត្ថម្ភដល់ការបង្កើតនូវសហព័ន្ធស្ត្រីរួមលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ ច្បាប់មួយទៀតត្រូវបានអនុម័តដោយចាត់ទុកអាពាហ៍ពិពាហ៍ណាដែលមានកូនក្រមុំអាយុក្រោម ១៦ ឆ្នាំថាជាបទឧក្រិដ្ឋ និងបានធានាថាការយល់ព្រមពីស្ត្រីជាមុនគឺជាលក្ខខណ្ឌដ៏ចាំបាច់សម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នីមួយៗ។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានផ្តើមដោយមន្ត្រីយោធាចំនួន ២០ នាក់ដែលភាគច្រើនមកពីទីក្រុង[[មីស្ត្រាតា]]ប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|title=(បារាំង) La Libye révolutionnaire|last=Banégas|first=Richard|date=1 January 2012|publisher=KARTHALA Editions|isbn=9782811106720|pages=69|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> ជា​លទ្ធផល​ មន្ត្រីទាំង ២០ នាក់នោះត្រូវជាប់ឈ្មោះជាជនក្បត់ជាតិនិងត្រូវបាន​ចាប់​ខ្លួនរួច​ប្រហារ​ជីវិត។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA506|title=The Oxford Companion to Politics of the World|last=Krieger|first=Joel|date=2 August 2001|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195117394|pages=506|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629195326/http://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC|archive-date=29 មិថុនា 2014}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានប្តូរឈ្មោះផ្លូវការមកជា"ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី" ("ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ា"គឺជាពាក្យអារ៉ាប់ដែលអាចបកប្រែមកថា"រដ្ឋមហាជន")។ កាដាហ្វី​បាន​ផ្ទេរ​អំណាច​ជាផ្លូវការ​ទៅ​[[គណៈកម្មាធិការ​ប្រជាជន​រួម]] ហើយ​ពី​ពេល​នោះមកលោកបាន​អះអាងថាខ្លួនលោក​គ្រាន់តែជាមេដឹកនាំ​និមិត្តប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Daily Telegraph|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=19 March 2011|location=London|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029122048/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|archive-date=29 តុលា 2011}}</ref> រចនាសម្ព័នអភិបាលកិច្ចថ្មីរបស់ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាដែលគាត់បានបង្កើតឡើងត្រូវបានសម្តៅជាផ្លូវការថាជា"[[ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទាល់]]"។<ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6425873.stm|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=7 March 2007|work=BBC News}}</ref> នៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រដោយផ្តល់គ្រឿងសព្វាវុធឱ្យ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនឆាដ|ចលនាឧទ្ទាមមួយក្រុម]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[គូគូនី អូវ័យឌី]]នៅប្រទេស[[ឆាដ]]។ ក្រោយបន្តិចមក [[ជម្លោះលីប៊ី–ឆាដ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងកម្លាំងគាំទ្រចលនាឧទ្ទាមរបស់លីប៊ីនៅភាគខាងជើងប្រទេសឆាដបានផ្តើមធ្វើ[[សង្គ្រាមតូយ៉ូតា|ការឈ្លានពាន]]។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសលីប៊ី និង[[អេហ្ស៊ីប]]បានចេញប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាក្នុងសង្គ្រាមព្រំដែនរយៈពេលបួនថ្ងៃដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្រ្គាមលីប៊ី-អេហ្ស៊ីប]]។<ref>{{cite web |url=http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |title=Egypt Libya War 1977 |publisher=Onwar.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324085920/http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |archive-date=24 មីនា 2012 }}</ref> ប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមលើបទឈប់បាញ់ក្រោមការសម្របសម្រួលពីប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីលោក[[ហ៊ូអារី ប៊ូមេឌាន]]។ ទាហានលីប៊ីរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការគាំទ្រប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]របស់[[អ៊ីឌី អាមីន]]នៅក្នុងសង្រ្គាមរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹង[[តង់សានី]]។ កាដាហ្វីបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់ក្រុមនិងអង្គការផ្សេងៗពីចលនាប្រឆាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដល់សហជីពអូស្ត្រាលី។<ref>{{cite web |url=http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-date=1 មីនា 2003 |title=A Rogue Returns |publisher=AIJAC |date=February 2003 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2003-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |url-status=dead }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៧ តទៅ ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅក្នុងប្រទេសបានកើនឡើងដល់ជាង ១១,០០០ ដុល្លារអាមេរិកដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតទីប្រាំប្រចាំទ្វីបអាហ្រ្វិក<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|title=African Countries by GDP Per Capita > GDP Per Capita (most recent) by Country|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|website=nationmaster.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|archive-date=16 កក្កដា 2011|archivedate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita}}</ref> ខណៈដែល[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]បានកើនឡើងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនិងលើសពីប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]ទៀតផង។<ref name="dailynews">{{cite news|last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |work=Daily News |location=Colombo |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=22 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-date=25 តុលា 2011 }}</ref> ទាំងអស់នេះត្រូវបានសម្រេចដោយការមិនខ្ចីប្រាក់កម្ចីពីបរទេសណាមួយដោយរក្សាលីប៊ីក្នុងស្ថានភាពគ្មានបំណុល។<ref>{{cite news |title=Zimbabwe: Reason Wafavarova – Reverence for Hatred of Democracy |url=http://allafrica.com/stories/201107210928.html |newspaper=The Herald |location=Harare |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=21 July 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107010212/http://allafrica.com/stories/201107210928.html |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2011 }}</ref> កាដាហ្វីបានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរជីកដីបង្កើតបណ្តាញបំពង់ទឹកក្នុងគោលបំណងចង់ឃើញមានការប្រើប្រាស់ទឹកសាបដោយប្រជាជនខ្លួនទាំងអស់នៅគ្រប់ជ្រង់ជ្រោយនៃប្រទេស។<ref name="dailynews" /> លើសពីនេះ ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុត្រូវបានផ្តល់ជូនសម្រាប់អាហារូបករណ៍សាកលវិទ្យាល័យ និងកម្មវិធីការងារ។<ref>{{cite web|last=Shimatsu|first=Yoichi|title=Villain or Hero? Desert Lion Perishes, Leaving West Explosive Legacy|url=http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|publisher=[[New America Media]]|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=21 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|archive-date=22 តុលា 2011|archivedate=22 តុលា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php}}</ref> ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺបានមកពីរ៉ែប្រេងកាត ដែលបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយវាត្រូវបានចំណាយលើការទិញគ្រឿងអាវុធ និងលើការឧបត្ថម្ភដល់ក្រុមយោធាប្រតិព័ន្ធ និងក្រុមភេរវកររាប់សិបក្រុមនៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli |date=24 February 2011 |work=The Economist |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110307152055/http://www.economist.com/node/18239888 |archive-date=7 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya: the struggle for survival|author=Geoffrey Leslie Simons|author-link=Geoff Simons|page=281}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St. John |first=Ronald Bruce |title=Libyan terrorism: the case against Gaddafi |journal=Contemporary Review |date=1 December 1992 |url=http://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |url-status=live |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525194643/https://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |archive-date=25 ឧសភា 2017 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ អាមេរិកបានលួចធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបម្រុងមកសម្លាប់កាដាហ្វីប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។ ទីបំផុតលីប៊ីត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្លួនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះពាណិជ្ជកម្មមួយគ្រឿងដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៧០ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |title=Pan Am Flight 103 Bombing – 1988 Lockerbie Bombing Led to Libyan Convictions |publisher=Terrorism.about.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |archive-date=2 មេសា 2012 |archivedate=2012-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm }}</ref> ===សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១}} សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងចលនា[[វស្សានរដូវអារ៉ាប់]]ពោលគឺមហាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការនៅតាមប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន ចំណែកឯប្រទេសលីប៊ីវិញបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិមួយនេះចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |title=(អង់គ្លេស) Live Blog – Libya |publisher=Al Jazeera |date=17 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |archive-date=23 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> ខុសពីរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងទុយនេស៊ីដែលបានដួលរលំភ្លាមៗ របបរបស់កាដាហ្វីបានព្យាយាមបង្ក្រាបមហាជនបះបោរវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យចលនាបះបោរនៅលីប៊ីមានភាពជាប់គាំង។<ref name=":15">{{Cite book|url=http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|title=The Arab awakening: America and the transformation of the Middle East|date=1 January 2011|publisher=Brookings Institution|isbn=9780815722267|editor-last=Pollack|editor-first=Kenneth M.|location=Washington, DC|access-date=20 November 2016|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1 |date=15 មេសា 2021 }}</ref> សេចក្តីប្រកាសប្រឆាំងដំបូងបានលេចចេញឡើងនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបណ្តោះអាសន្ន]]ដែលបានប្រកាសខ្លួនឯងជារដ្ឋាភិបាលជំនួសថ្មីនៃប្រទេស។ ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់របស់កាដាហ្វីម្នាក់បានឆ្លើយតបដោយការបង្ហោះសារនៅលើបណ្តាញធ្វីតធឺថាគាត់បានលាលែងពីតំណែង ចាកចោលស្រុក និងថែមទាំងណែនាំឱ្យកាដាហ្វីធ្វើតាមទៀតផង។<ref name=":14">{{Cite book|title=Democracy's Fourth Wave?: Digital Media and the Arab Spring|url=https://archive.org/details/democracysfourth0000howa|last=Hussain1 Howard2|first=Muzammil M.1Philip N.2|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993697-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/democracysfourth0000howa/page/23 23]}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ភាពចលាចលបានរីករាលដាលដល់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមឧទ្ទាម។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ អាមេរិកនិងប្រទេសជាច្រើនផ្សេងទៀតបានទទួលស្គាល់ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីដែលដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនិងជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់នៃប្រជាជាតិលីប៊ី ហើយបានដកការទទួលស្គាល់របស់ពួកគេលើរបបកាដាហ្វី។<ref>{{cite web | url =http://ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | title =The Council"International Recognition | publisher =National Transitional Council (Libya) | date =1 March 2011 | access-date =11 វិច្ឆិកា 2021 | url-status =dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | archive-date =26 កញ្ញា 2011 | df =dmy-all | archivedate =26 កញ្ញា 2011 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |title=(អង់គ្លេស) Libya: France recognises rebels as government |work=BBC News |date=10 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023041256/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោក[[បាន គីមូន]]<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |title=Ban Ki-moon blasts Gaddafi; calls situation dangerous |work=Hindustan Times |location=New Delhi |date=24 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227021434/http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |archive-date=27 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> និង[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |title=Some backbone at the U.N. |work=Los Angeles Times |date=26 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303053657/http://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |archive-date=3 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |agency=Sofia News Agency |title=Libya Expelled from UN Human Rights Council |date=2 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511093052/http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |archive-date=11 ឧសភា 2011 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ១៩៧៣<ref>{{cite news |url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |title=Exclusive: Secret tapes undermine Hillary Clinton on Libyan war |author=Jeffrey Scott Shapiro |author2=Kelly Riddell |work=The Washington Times |date=28 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217010203/http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |archive-date=17 កុម្ភៈ 2015 }}</ref> ជាមួយនឹងសម្លេង ១០-០ និងអនុប្បវាទចំនួនប្រាំរួមមានរុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងអាល្លឺម៉ង់។ សេចក្តីសម្រេចមួយ​នេះ​បានប្ដេជ្ញា​​បង្កើត​តំបន់​គ្មាន​ការ​ហោះហើរលើប្រទេសលីប៊ី និង​​"ប្រើ​ប្រាស់រាល់​មធ្យោបាយ​ចាំបាច់​"ដើម្បី​ការពារ​ជនស៊ីវិល​នៅក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite press release |url= https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |title= Security Council authorizes 'all necessary measures' to protect civilians in Libya |publisher= United Nations |date= 17 March 2011 |access-date= 11 វិច្ឆកា 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110503184921/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |archive-date= 3 ឧសភា 2011 |df= dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា សកម្មភាពដំបូងរបស់សម្ព័ន្ធភាពណាតូគឺបំផ្លាញប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសលីប៊ីដោយយន្តហោះយោធាបារាំងបានហោះចូលដែនអាកាសលីប៊ីក្នុងបេសកកម្មឈ្លបយកការណ៍ វាយប្រហារលើគោលដៅសត្រូវ។<ref name="libyrate1">{{cite news |author=Marcus, Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |title=French military jets open fire in Libya |work=BBC News |date=19 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320125209/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |archive-date=20 មីនា 2011 }}</ref> ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country/ |title=NATO operations in Libya |publisher=The Guardian, London, 22 May 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140624233946/http://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country |archive-date=24 មិថុនា 2014 |date=22 May 2011 }}</ref> ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |title=The hidden story of airpower in Libya (and what it means for Syria) |magazine=Foreign Policy |date=11 February 2013 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065752/http://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> នៅត្រឹមថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ [[កងទ័ពរំដោះជាតិ (លីប៊ី)|យុទ្ធជនឧទ្ទាម]]បានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។<ref name="Richburg">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |title=Gaddafi's rule crumbling as rebels enter heart of Tripoli |newspaper=The Washington Post |first=Keith B. |last=Richburg |date=22 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123234819/http://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |archive-date=23 មករា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាដ៏ធំចុងក្រោយបានបញ្ចប់នៅទីក្រុង[[សៀត (ទីក្រុង)|សៀត]]។ [[សមរភូមិសៀត|សមរភូមិទីក្រុងសៀត]]គឺជាសមរភូមិចម្បាំងចុងក្រោយនៃ[[សង្រ្គាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទី១]] ហើយជាលទ្ធផល កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងគាំទ្ររបស់ណាតូនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១។ ទីក្រុងសៀតគឺជាបន្ទាយដ៏រឹងមាំចុងក្រោយរបស់កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីនិងក៏ជាទីកន្លែងកំណើតរបស់គាត់ផងដែរ។ ជ័យជម្នះរបស់ក្រុមពួកឧទ្ទាមត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ គឺរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៀត។ ជនជាតិលីប៊ីប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនេះ។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Laub, Karin |agency=Associated Press |work=The Guardian |location=London |date=8 September 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104210601/http://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |archive-date=4 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថាអ្នកទទួលរងរបួសមានចំនួនដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|title=If the Libyan war was about saving lives, it was a catastrophic failure {{!}} Seumas Milne|last=Milne|first=Seumas|date=26 October 2011|work=The Guardian|access-date=11 វិច្ឆិកា 2021|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132158/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|archive-date=1 ធ្នូ 2017}}</ref> ===សម័យក្រោយរបបកាដាហ្វី និងសង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីពីរ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២}} [[File:Libyan Civil War.svg|thumb|តំបន់គ្រប់គ្រងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល, បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០៖<br />[[File:Location dot red.svg|11px]] [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយតូប៊្រូក]] [[File:Location dot lime.svg|11px]] [[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]] [[File:Location dot blue.svg|11px]] ឆ្មាំសុខូបត្ថម្ភវត្ថុប្រេងកាត [[File:Location dot yellow.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិធូអារ៉ែក|ធូអារ៉ែក]] [[File:Location dot orange.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់។]] ក្រោយពីកម្ទេចកងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីហើយ ប្រទេសលីប៊ីក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមវិបត្តិនយោបាយយ៉ាងដុនដាបដោយមានចលនានិងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនលេចមុខឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | work=BBC News | title=(អង់គ្លេស) Armed militias still on the streets in Libya | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20131230053135/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | archive-date=30 ធ្នូ 2013 | df=dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសលីប៊ីបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសភាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីរបបមុនបានដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]បានប្រគល់អំណាចជាផ្លូវការឱ្យទៅអាជ្ញាធរ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (GNC) ទាំងស្រុងហើយក្រោយមកក្រុមជាប់ឆ្នោតថ្មីមួយនេះត្រូវបានគេប្រគល់ភារកិច្ចដូចជា ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន និងការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសលីប៊ីដោយការធ្វើ[[ប្រជាមតិ]]ទូទៅ។<ref name="Esam-8-Aug">{{cite news |url=https://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |title=(អង់គ្លេស) Libya's transitional rulers hand over power |author=Esam Mohamed |agency=Associated Press |date=8 August 2012 |work=Boston Globe |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208121751/http://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ពីថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ សកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិទីសាធារណៈនិងបេតិកភណ្ឌនានានៅលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមនិយមដែលមិនទាន់ស្គាល់មុខ។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) Libya's Italian-era gazelle statue disappears in Tripoli|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828143907/http://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|archive-date=28 ធ្នូ 2016|date=4 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|title=(អង់គ្លេស) British war graves in Libya desecrated by Islamist militants|first=Chris|last=Stephen|date=4 March 2012|website=The Guardian|access-date=7 ធ្នូ 2021|archive-date=13 មីនា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313014511/http://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមដែលមិនស្គាល់មុខនោះបានធ្វើការវាយប្រហារមកលើស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិកនៅទីក្រុងបិនហ្កាហ្ស៊ីហើយជាលទ្ធផល វាបានសម្លាប់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសលីប៊ីលោក[[ចន គ្រីស្តុប ស្ទីវិនស៍]] និងមនុស្សចំនួនបីនាក់ផ្សេងទៀត។ ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ​បាន​បង្កឱ្យមាន​ការផ្ទុះកំហឹង​ទាំងភាគី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​ភាគីលីប៊ី។<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|publisher=CNN|title=(អង់គ្លេស) 4 hours of fire and chaos: How the Benghazi attack unfolded|date=12 September 2012|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221061213/http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ នាយករដ្ឋមន្ត្រីជាប់ឆ្នោតលោក[[មូស្តាហ្វា អា.ហ៊្សេ. អាប៊ូហ្សាហ្ក័រ]]ត្រូវបានគេដកចេញពីតំណែងបន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដអនុម័តសំណើបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោកជាលើកទីពីរ។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Congress dismisses Abushagur |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806163230/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zaptia, Sami |title=Abushagur announces a smaller emergency cabinet |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet |work=Libya Herald |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809042311/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet/ |archive-date=9 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) Libyan Prime Minister Mustafa Abu Shagur to stand down |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |date=7 October 2012 |work=BBC News |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180429/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |archive-date=7 តុលា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ មហាសន្និបាតជាតិបានជ្រើសរើសអតីតសមាជិកខ្លួននិងមេធាវីសិទ្ធិមនុស្សម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី-តែងតាំង។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Ali Zidan elected prime minister |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |date=14 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929211229/http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |archive-date=29 កញ្ញា 2013 }}</ref> ហ្ស៊ីយដានបានស្បថចូលកាន់តំណែងបន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់គាត់ត្រូវបានអនុម័តទទួលស្គាល់ដោយ GNC។<ref>{{cite news |title=Libya congress approves new PM's proposed government |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |work=Reuters |date=31 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103022542/http://www.reuters.com/article/2012/10/31/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |archive-date=3 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zapita, Sami |title=Zeidan government sworn in |url=http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |date=14 November 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806023849/http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយ GNC ដោយសារអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួនក្នុងការបញ្ឈប់ដំណឹកជញ្ជូនប្រេងទៅឱ្យក្រុមជនខិតខូច<ref name=nyt>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html|author=Kirkpatrick, David D |title=U.S. Navy SEALs Take Control of Diverted Oil Tanker |newspaper=The New York Times |date=17 March 2014 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321041136/http://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html?_r=0 |archive-date=21 មីនា 2014 }}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្ស៊ីយដានក៏បានចុះចេញពីតំណែង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីឈ្មោះ[[អាប់ឌុលឡា អាល់-តានី]]។<ref>{{cite news |date=12 March 2014 |title=Libya ex-PM Zeidan 'leaves country despite travel ban' |work==[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315025552/http://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |archive-date=15 មីនា 2014 }}</ref> [[File:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|left|ប្រទេសលីប៊ីបានលេចចេញជាចំណុចដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] នៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ [[ការបោះឆ្នោតសភាលីប៊ីឆ្នាំ២០១៤|ការបោះឆ្នោតសភា]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដែលមានគោលបំណងរួមចង់បានក្រុមនយោបាយថ្មីឡើងដឹកនាំបន្តពីមហាសន្និបាតជាតិ។ ការបោះឆ្នោតនេះ​ត្រូវ​បាន​រំខាន​ដោយ​អំពើ​ហិង្សា និង​ចំនួន​អ្នក​ចូលរួម​បោះឆ្នោត​ទាបដោយការិយាល័យ​បោះឆ្នោត​ខ្លះៗត្រូវ​បានបិទទ្វារនៅក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន។<ref name="Jawad">{{cite news|last=Jawad|first=Rana|date=26 June 2014|title=(អង់គ្លេស) Libyan elections: Low turnout marks bid to end political crisis|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|publisher=BBC|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812093413/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|archive-date=12 សីហា 2014}}</ref> អ្នកអព្យាក្រឹតសាសនា និងក្រុមសេរីនិយមបានទទួលលទ្ធផលបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះបើប្រៀបធៀនទៅនឹងបក្ស GNC ដែលមានសមាជិកនិយមឥស្លាម។ ឃើញដូច្នេះ GNC ក៏បាននាំគ្នាកោះប្រជុំវែកញែករកវិធីបន្តក្តោបក្តាប់អំណាចបន្តហើយជាលទ្ធផល ពួកគេក៏សម្រេចចិត្តប្រកាសមិនទទួលស្គាល់នូវសមាជិកតំណាងថ្មីនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news|url=http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|title=(អង់គ្លេស) Former Libyan parliament reconvenes, elects Islamist premier|agency=Al Akhbar English|date=25 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121713/http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref> ក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រមហាសន្និបាតជាតិបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យសមាជិកសភាដែលទើបតែជាប់ឆ្នោតថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានរត់គេចចេញទៅក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref name="WPost Aug. 24">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|title=(អង់គ្លេស) Libya's Islamist militias claim control of capital|newspaper=The Washington Post|agency=Associated Press|date=24 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825135414/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|url-status=dead|archive-date=25 សីហា 2014}}</ref><ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=(អង់គ្លេស) Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |newspaper=The Guardian |date=9 September 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916072346/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=16 កញ្ញា 2014 }}</ref> ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០១៤ ទៅ ប្រទេស​លីប៊ី​ត្រូវ​បាន[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|​ហែកហួរ​ដោយ​សារជម្លោះ​យោធា]]ម្តងទៀតរវាង​បក្សពួក​​គូ​ប្រជែង​នៅក្នុងសភា។ កងជីវពលកុលសម្ព័ន្ធ និងក្រុមជីហាដនិយមបានទាញយកផលប្រយោជន៍ពីការតស៊ូអំណាចនេះ។ យុទ្ធជនឥស្លាមជ្រុលនិយមមួយក្រុមដែលគេតែងស្គាល់ថា[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (ISIL) បានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅអំឡុងឆ្នាំ២០១៤ និង[[សៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានដោយជោគជ័យ។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបដែលជាប្រទេសជិតខាងបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសសម្តៅលើក្រុម ISIL ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូក។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html|work=The New York Times|title=(អង់គ្លេស) Ties to Islamic State Cited by Group in Libya Attacks|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|first=David|last=Kirkpatrick|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221014458/http://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html?_r=0|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|work=USA Today|title=(អង់គ្លេស) How strong is the Islamic State in Libya?|last=Dean|first=Laura|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222193744/http://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|archive-date=22 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|title=(អង់គ្លេស) Isil loyalists claim responsibility for car bombs in Libya, killing at least 40 people|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|location=London|work=The Daily Telegraph|first=Louisa|last=Loveluck|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221050052/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> [[File:General_Haftar.jpg|thumb|លោកសេនាប្រមុខ[[កាលីហ្វា ហាហ្វតារ]]គឺជាប្រមុខនៃ[[កងទ័ពជាតិលីប៊ី]]ដែលជាបក្សពួកដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលនាឆ្នាំ២០១៤]]។]] នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ កិច្ចប្រជុំត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាងភាគីគូប្រជែងនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កិច្ចពិភាក្សាដែលគេហៅថា"ហ្សឺណែវ-ហ្កាដាម៉េស"គឺត្រូវនាំឱ្យបក្ស GNC និងរដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូករួបរួមគ្នាក្នុងតុតែមួយដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយនៃជម្លោះផ្ទៃក្នុង។ ក៏ប៉ុន្តែ GNC មិនបានចូលរួមនោះទេហើយវាបានផ្តល់ផលប៉ះពាល់ដល់ទាំងភាគីតូប៊្រូកនិងភាគីទ្រីប៉ូលី។ ទន្ទឹម​នឹង​នេះ អំពើ​ភេរវកម្ម​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ីក៏​បាន​កើន​ឡើង​ជា​លំដាប់ផងដែរហើយវាថែមទាំងបានរាលដាល​ប៉ះពាល់​ដល់​ប្រទេស​ជិត​ខាងទៀតផង។<ref>{{cite web|last1=Fanack|title=Terrorism Increases in Libya as Politicians Talk|url=https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|website=Fanack.com|date=22 April 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|archive-date=18 ឧសភា 2015|archivedate=18 ឧសភា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ដដែរ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើសុំរបាយការណ៍អំពីស្ថានភាពលីប៊ី<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/HRC/28/L.7/Rev.1 |title=United Nations Official Document |publisher=United Nations |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604074058/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2FHRC%2F28%2FL.7%2FRev.1 |archive-date=4 មិថុនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |title=Human Rights Council adopts eight resolutions and closes twenty-eighth session |website=Ohchr.org |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424055015/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |archive-date=24 មេសា 2016 }}</ref> ដូច្នេះ ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សលោកអាល់ហ៊ូសេនក៏បានបង្កើតស្ថាប័នស៊ើបអង្កេត (OIOL) មួយដើម្បីឃ្លាំមើលនិងរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការកសាងឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌នៅលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |title=OHCHR Investigation on Libya |website=Ohchr.org |date=1 January 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401234723/http://ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |archive-date=1 មេសា 2016 }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងភាពចលាចលបានលេចឡើងក្លាយជាចំណុចឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ នៅចន្លោះរវាងឆ្នាំ២០១៣ និងឆ្នាំ២០១៨ ជនភៀសខ្លួនជិត ៧០០,០០០ នាក់បានរត់ចូលប្រទេសអ៊ីតាលីតាមផ្លូវទឹកដែលពួកគេភាគច្រើនមកពីប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals |url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |work=Reuters |date=18 July 2017 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=2 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=What will Italy's new government mean for migrants? |url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |website=The Local |date=21 May 2018 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=1 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |url-status=live }}</ref> កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨ មេដឹកនាំគូប្រឆាំងរបស់ប្រទេសលីប៊ីបានយល់ព្រមរៀបចំទាំងការបោះឆ្នោតសភានិងប្រធានាធិបតីបន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំមួយនៅទីក្រុងប៉ារីស។<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|title=Libya's rival leaders agree to hold elections in December|publisher=Al Jazeera|access-date=8 ធ្នូ 2021|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918003214/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|url-status=live}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៩ លោកកាលីហ្វា ហាហ្វតារបានផ្តើមប្រតិបត្តិការឈ្មោះ"[[ប្រតិបត្តិការវាយលុកនៅលីប៊ីខាងលិចឆ្នាំ២០១៩|រលកនៃការគោរព]]"ដោយធ្វើការវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងលិចរបស់រដ្ឋាភិបាល GNA។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|title=Clashes erupt south of Libyan capital|date=20 April 2019|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526211007/https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|url-status=live}}</ref> កាសែត ''The Guardian'' បានស៊ើបអង្កេត និងរកឃើញការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់ហាមឃាត់អាវុធរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អារ៉ាប់រួម]]និងប្រទេស[[តួកគី]]កាលពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍ដដែរនេះបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសទាំងពីរបានបញ្ជូនយន្តហោះដឹកគ្រឿងយោធាទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសលីប៊ី ដើម្បីគាំទ្រភាគីសង្គ្រាមរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|title=Turkey and UAE openly flouting UN arms embargo to fuel war in Libya|access-date=8 ធ្នូ 2021|website=The Guardian|date=7 October 2020|archive-date=27 មិថុនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627094735/https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានចុះដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាម។<ref>{{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones |editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William |title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |access-date=8 ធ្នូ 2021 |work=[[Reuters]] |date=23 October 2020 |archive-date=3 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203235018/https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |url-status=live }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Un-libya.png|thumb|ផែនទីនៃប្រទេសលីប៊ី]] [[File:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|វាលខ្សាច់ ថ្ម និងបណ្តុំភ្នំដែលជាផ្នែកនៃ[[ភ្នំអាកាគូស]] វាជាតំបន់វាលខ្សាច់នៅភាគនិរតីប្រទេសលីប៊ីហើយជាផ្នែកមួយក្នុងមហាវាលខ្សាច់សាហារ៉ា]] ប្រទេសលីប៊ីលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦៧៩,៣៦២ ម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមកក្រឡាផ្ទៃសរុប]]។ លីប៊ីមានព្រំដែនជាប់[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងជើង ខាងលិចជាប់ប្រទេស[[ទុយនីស៊ី]]និង[[អាល់ហ្សេរី]] ភាគនិរតីជាប់ប្រទេស[[នីហ្សេ]] ខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[ឆាដ]] ភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេស[[ស៊ូដង់]] និងខាងកើតជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]។ លីប៊ីស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របទី១៩|១៩°]] និងទី [[ខ្សែស្របទី៣៤|៣៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌទី៩|៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌទី២៦|២៦°]]។ ដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ១,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រ (១,១០០ ម៉ាយ) ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺជាឆ្នេរសមុទ្រជាប់ព្រំដែនសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេក្នុងចំណោមប្រទេសអាហ្វ្រិកទាំងឡាយដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រនេះ។<ref>{{cite web|title=Libya Background|url=http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|publisher=Education Libya|archive-url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|archive-date=26 មេសា 2004|date=30 March 2004|access-date=11 ធ្នូ 2021|archivedate=26 មេសា 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |title=Field Listings – Coastlines |work=The World Factbook |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |archive-date=16 កក្កដា 2017 |archivedate=2017-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html }}</ref> ផ្នែកនៃតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[សមុទ្រលីប៊ី]]។ អាកាសធាតុភាគច្រើនមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំង និងដូចវាលខ្សាច់ក្នុងធម្មជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី តំបន់ភាគខាងជើងច្រើនទទួលបានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ានេស្រាលជាងតំបន់ផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |title=Weather and Climate in Libya |publisher=Southtravels.com |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |archive-date=5 មិថុនា 2013 |archivedate=2013-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html }}</ref> គ្រោះធម្មជាតិភាគច្រើនតែងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ជា[[ស៊ីរ៉ុកូ]]ក្តៅ ស្ងួត និងធូលី (ក្នុងប្រទេសលីប៊ីគេច្រើនហៅវាថា'គីប៊្លី')។ ស៊ីរ៉ុកូនេះគឺជាខ្យល់ធូលីល្បឿនលឿនដែលមានសកម្មភាពពីមួយទៅបួនថ្ងៃនៅនិទាឃរដូវ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីក៏អាចជួបនឹងព្យុះធូលី និងព្យុះខ្សាច់ផងដែរ។ តំបន់[[អូអេស៊ីស]]មានវត្តមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសលីប៊ីហើយតំបន់អូអេស៊ីសដែលសំខាន់ជាងគេគឺ៖ [[ហ្កាដាម៉េស]]និង[[គូហ្វ្រា]]។<ref name="WorldCulturalHeritage">{{cite web|title=Old Town of Ghadames (1986) Libyan Arab Jamahirya|url=http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|website=World Cultural Heritage|access-date=11 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810022226/http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|archive-date=10 សីហា 2016 |date=20 July 2006}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលទទួលពន្លឺថ្ងៃច្រើន និងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នេះក៏ដោយសារតែវាស្ថិតនៅលើបរិស្ថានវាលខ្សាច់។ ===វាលខ្សាច់ប្រទេសលីប៊ី=== [[File:Libyan Dessert.jpg|thumb|លីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរទៅដោយវាលខ្សាច់។ រហូតដល់ ៩០% នៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវាលខ្សាច់។]] [[វាលខ្សាច់លីប៊ី]]ដែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសលីប៊ីគឺជាកន្លែងមួយដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងបំផុតនៅលើភពផែនដី។<ref name="SalakLibya" /> នៅទីកន្លែងនេះ ភ្លៀងគឺមិនងាយធ្លាក់មកស្រោះស្រោចលើដីនោះទេហើយសូម្បីតែនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ទឹកភ្លៀងក៏កម្រនឹងកើតមានណាស់ដែរដោយវាធ្លាក់មករៀងរាល់ ៥–១០ ឆ្នាំម្តង។ នៅឯ[[ភ្នំអ៊ូវីយណាត]] បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ ដំណឹកទឹកភ្លៀងធ្លាក់ដែលបានកត់ត្រាទុកចុងក្រោយបង្អស់គឺនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨។<ref name="Libdesert">{{cite web |url=http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |author=András Zboray |title=Flora and Fauna of the Libyan Desert |publisher=Fliegel Jezerniczky Expeditions |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208062321/http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ដូចគ្នានេះដែរ សីតុណ្ហភាពនៅវាលខ្សាច់លីប៊ីអាចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩២២ នៅទីក្រុង[[អាស៊ីស៊ីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី បានកត់ត្រាសីតុណ្ហភាពអាកាសប្រមាណ ៥៨ °C (១៣៦.៤ °F) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាពិភពលោកមួយនៅពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.extremescience.com/hottest.htm |title=How Hot is Hot? |publisher=Extreme Science |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm |archive-date=2 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm }}</ref><ref name="Death_Valley">{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature |access-date=11 ធ្នូ 2021 |year=2012 |work=World Weather / Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=4 មករា 2013 |archivedate=2013-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}</ref><ref name=El_Azizia>{{cite journal|last=El Fadli|first=KI|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58&nbsp;°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|date=September 2012|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|volume=94|issue=2|page=199|display-authors=etal|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi-access=free}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តួលេខកំណត់ត្រាពិភពលោក ៥៨ °C ត្រូវបានលុបចោលដោយ[[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]]។<ref name="Death_Valley"/><ref name=El_Azizia/><ref>{{cite news |last=Westcott |first=Tom |title=Libya loses 'world's hottest place' record |url=http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |work=Libya Herald |date=15 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820231702/http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |archive-date=20 សីហា 2013 }}</ref> លីប៊ីមានវត្តមានអូអេស៊ីសតូចៗជាច្រើនដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ ជាធម្មតាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាបដ៏ធំដែលគេអាចរកទឹកឃើញដោយការជីកទៅជម្រៅមួយម៉ែត្រទៅមួយម៉ែត្រកន្លះ។ នៅភាគខាងលិចប្រទេស មានអូអេស៊ីសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងច្រើននៅក្នុងទំនាបរាក់ៗដូចជាក្រុមគូហ្វ្រាជាដើមដែលត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាអូអេស៊ីសតូចៗបន្ថែមទៀត។<ref name="Libdesert" /> វាលទំនាបនៅភាគខាងជើងនៃអ៊ូរីយណាតមានចំណុចៗដែលមានលក្ខណៈជាសំណឹកភ្នំភ្លើងជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការរុករកឃើញប្រេងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ គេក៏បានរកឃើញនូវអាងទឹកក្រោមដីដ៏ធំមួយផងដែរ។ ទឹកនៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]មានអាយុកាលតាំងពីសម័យ[[យុគទឹកកក]]ចុងក្រោយមកម្លេះ។<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |title=Fossil Water in Libya |publisher=NASA |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218110002/http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |archive-date=18 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅលីប៊ី}} កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសនេះបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នមួយដើម្បីដឹកនាំប្រទេសរហូតដល់[[ការបោះឆ្នោតសកលលីប៊ីឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១]] នេះ។ សភានីតិបញ្ញត្តិនៃប្រទេសលីប៊ីបច្ចុប្បន្នគឺគេហៅថា[[សភាតំណាងរាស្ត្រ|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ដែលតែងតែជួបប្រជុំនៅទីក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref>{{Cite web|date=2021-03-24|title=(អង់គ្លេស) Libya's eastern region hands power to UN-backed interim government|url=https://www.france24.com/en/africa/20210324-libya-s-eastern-region-hands-power-to-un-backed-interim-government|access-date=12 ធ្នូ 2021|website=France 24}}</ref> អតីតសភារបស់ប្រទេសគឺ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (ហៅកាត់តាមអក្សរឡាតាំងថា "GNC") ដែលមានអាសនៈសរុបចំនួន ២០០។<ref name=cialegbr>{{cite web|title=Legislative Branch|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|work=The World Factbook|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|archive-date=11 តុលា 2017|access-date=2021-12-12|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html}}</ref> មហាសន្និបាតជាតិថ្មីនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលធ្លាប់ជាក្រុមបក្សពួកប្រជែងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរភាគច្រើនមិនសូវជាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ប៉ុន្មានទេ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋធានី[[ទ្រីប៉ូលី]]ហើយតែងតែអះអាងថាខ្លួនជាអង្គភាពស្នងស្របច្បាប់ពីក្រុម GNC ដើម។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|work=Reuters|title=Libya's ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM|date=25 August 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112343/http://www.reuters.com/article/2014/08/25/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|archive-date=2 មេសា 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|work=Daily News Egypt|title=Egypt reiterates support for 'Libya's legitimate institutions' amid deepening crisis|date=28 December 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408061506/http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|archive-date=8 មេសា 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជនលីប៊ីបានចូលរួមបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតមហាសន្និបាតជាតិលីប៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតសភា]]មួយដែលនេះគឺជាការបោះឆ្នោតសេរីលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជិត ៤០ ឆ្នាំ។<ref name="rfi-elections"/> ស្ត្រី​ប្រហែល​សាមសិប​នាក់​ត្រូវ​បាន​គេបោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​សភា។<ref name="rfi-elections">{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Encouraging Libyan women to play a greater role in politics|url=http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|publisher=វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501060424/http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|archive-date=1 ឧសភា 2013|date=4 February 2013}}</ref> លទ្ធផលដំបូងនៃការបោះឆ្នោតនេះបានបង្ហាញថាបក្ស[[សម្ព័ន្ធកងកម្លាំងជាតិ]]ដែលដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីបណ្តោះអាសន្នលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជាអ្នកនាំមុខនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news |author=Stephen, Chris |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |title=Muslim Brotherhood fell 'below expectations' in Libyan elections |newspaper=The Guardian |location=London |date=10 July 2012 |access-date=12 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109195509/http://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> [[គណបក្សយុត្តិធម៌ និងការកសាង]]ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម[[ភាតរភាពមូស្លីម]] បានទទួលលទ្ធផលល្អតិចជាងគណបក្សស្រដៀងគ្នានៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងទុយនីស៊ី។<ref name=econ-knack/> វាបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៧ ក្នុងចំណោមអាសនៈចំនួន ៨០ ដែលត្រូវបានប្រកួតប្រជែងដោយគណបក្សនានា ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមកមានអ្នកនយោបាយឯករាជ្យប្រហែល ៦០ នាក់បន្ថែមបានចូលរួមកាន់អាសនៈរៀងៗខ្លួនក្នុងសភា។<ref name=econ-knack>{{cite news |title=The knack of organisation |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |work=The Economist |location=London |date=12 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062656/https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |archive-date=8 មករា 2018 }}</ref> គិតត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ សាធារណជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបានទាមទារឱ្យមហាសន្និបាតជាតិបង្កើតស្ថាប័នព្រាងមួយដើម្បីបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ សភា​ពេលនោះដែលកំពុងទទួលរងសម្ពាធពីសាធារណជនមិន​ទាន់​បានសម្រេច​ថា​តើ​សមាជិក​នៃ​ស្ថាប័ន​ថ្មីរបស់ខ្លួននេះ​នឹង​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​សារជាថ្មីឬ​ត្រូវតែងតាំងយកសមាជិកដើមដដែរនោះទេ។<ref>{{cite press release |title=In Libya, New Government Has Expressed Determination to Tackle Major Internal Problems, Including Precarious Security Situation, Security Council Told |date=29 January 2013 |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=12 ធ្នូ 2021 |archive-date=12 ធ្នូ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212231408/http://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Abdul Hamid Dbeibeh (15-04-2021).jpg|thumb|left|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ី]]បច្ចុប្បន្ន លោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]។]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ មហាសន្និបាតជាតិបានសម្រេចបោះឆ្នោតបង្កើតសភាតំណាងរាស្ត្រថ្មី។ នីតិប្បញ្ញត្តិថ្មីនោះបានបែងចែកអាសនៈចំនួន ៣០ សម្រាប់ស្ត្រី និងមាន ២០០ អាសនៈសរុប (ដោយបុគ្គលអាចឈរឈ្មោះជាសមាជិកគណបក្សនយោបាយបាន) និងថែមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិលីប៊ីដែលមានសញ្ជាតិបរទេសឈរឈ្មោះបានទៀតផង។<ref name=lh30march>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|title=Congress votes to replace itself with new House of Representatives|work=Libya Herald|date=30 March 2014|access-date=13 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20140331000000/http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|archive-date=31 មីនា 2014}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="theguardian.com">{{cite news |author=Kingsley, Patrick |url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |title=Libyan politicians sign UN peace deal to unify rival governments |newspaper=The Guardian |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217161008/http://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |archive-date=17 ធ្នូ 2015 }}</ref> ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាគណៈប្រធានដែលមានសមាជិកចំនួនប្រាំបួនរូប និង[[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]]ដែលមានសមាជិកដប់ប្រាំពីររូបនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្មីក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់។ សភាតំណាងរាស្ត្រនឹងបន្តមានជាស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ និងជាស្ថាប័នប្រឹក្សាដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ហើយនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយសមាជិកដែលបានតែងតាំងដោយមហាសន្និបាតជាតិ (២០១៤)។<ref>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |title=Libyan deal on course, but who is on board? |date=25 December 2015 |publisher=Al Arabiya |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128175153/http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |archive-date=28 មករា 2016 }}</ref> និម្មិតកម្មនៃរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[វេទិកាសន្ទនានយោបាយលីប៊ី]] (LPDF)។<ref name=":0">{{Cite web|title=UN-led Libya forum selects new interim government|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|access-date=13 ធ្នូ 2021|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=20 កុម្ភៈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220235724/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|url-status=live}}</ref> សមាជិកចំនួន ៧៤ នាក់នៃ LPDF បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបុគ្គលចំនួនបួនដែលនឹងបំពេញមុខតំណែងរួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី។<ref name=":0" /> បន្ទាប់ពីគ្មានបេក្ខជនណាអាចឆ្លងដល់កម្រិតជាប់ឆ្នោត ៦០% នោះក្រុមបក្សពួកនាំមុខចំនួនពីរនឹងត្រូវបន្តប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតបន្ទាប់។<ref name=":0" /> លោក[[មហាម៉េដ អាល់-មិនហ្វី]]ដែលជាអតីត​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​ប្រចាំ​ប្រទេស​ក្រិក​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី។<ref name=":1">{{Cite news|date=2021-02-05|title=(អង់គ្លេស) Libya crisis: Vote to unite splintered nation|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|access-date=13 ធ្នូ 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415002202/https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ LPDF ក៏បានបញ្ជាក់ថាលោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]ដែលជាអាជីវករមួយរូបនឹងក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលថ្មី។<ref name=":1" /> បេក្ខជនទាំងអស់ដែលបានឈរឈ្មោះក្នុងការបោះឆ្នោតនេះរួមទាំងសមាជិកនៃក្រុមដែលបានឈ្នះឆ្នោតផងបានរួមគ្នាសន្យាថានឹងតែងតាំងស្ត្រីក្នុងមុខតំណែងរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់រហូតបាន ៣០%។<ref name=":1" /> អ្នកនយោបាយណាដែលមិនបានជាប់ឆ្នោតដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន អាចចូលរួមឈរឈ្មោះជាបេក្ខជនក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិដែលគ្រោងនឹងធ្វើនៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បាន។<ref name=":1" /> នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីមានពេល ២១ ថ្ងៃដើម្បីបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីដែលនឹងត្រួវទទួលសេចក្តីយល់ព្រមពីស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីត្រូវបានទទួលស្គាល់រួចរាល់អស់ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីនឹងជំនួស "អាជ្ញាធរស្របគ្នា" ទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីនិងរួមទាំងរដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិនៃទីក្រុងទ្រីប៉ូលីហើយបូករួមទាំងរដ្ឋបាលដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ហាហ្វតារផងដែរ។<ref name=":1" /> ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសលីប៊ី}} [[File:Secretary Kerry, UK Foreign Secretary Hague Hold News Conference With Libyan Prime Minister Ziedan (11035773394).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអង់គ្លេសលោក[[វីល្លៀម ឡាអេ]]ជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ីលោក[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]] និងរដ្ឋលេខាធិការអាមេរិកលោក[[ចន ឃេរី]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] គោលនយោបាយការបរទេសរបស់លីប៊ីមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥១ មក។ ក្នុងនាមជារាជាណាចក្រមួយ លីប៊ីបានរក្សាគោលជំហរគាំទ្រលោកខាងលិចយ៉ាងជាក់លាក់ ហើយត្រូវគេបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋក្នុងប្លុកប្រពៃណីនិយមអភិរក្សនៅក្នុងសម្ព័ន្ធរដ្ឋអារ៉ាប់ (បច្ចុប្បន្នហៅ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]) បន្ទាប់ពីវាបានក្លាយជាសមាជិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |title=Independent Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002614/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> នៅពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីមានចំណងមិត្តភាពយ៉ាងល្អិតល្អន់ជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចមានដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ក្រិក]] ហើយបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយ[[សហភាពសូវៀត]]ថែមទៀតផងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥៥។<ref>{{Cite journal|last=Zoubir|first=Yahia|year=2009|title=Libya and Europe: Economic Realism at the Rescue of the Qaddafi Authoritarian Regime|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=17|issue=3|pages=401–415|doi=10.1080/14782800903339354|s2cid=153625134}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបានគាំទ្រវិបត្តិនយោបាយនៅតំបន់អារ៉ាប់រួមមានចលនាឯករាជ្យរបស់ម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរីជាដើមប៉ុន្តែលីប៊ីបានបញ្ចេញសកម្មភាពតិចតួចបំផុតទាក់ទងទៅនឹង[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]] និងភាពវិកវរនៃនយោបាយអន្តរអារ៉ាប់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ រាជាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោកខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបានអនុវត្តគោលការណ៍អភិរក្សនិយមនៅក្នុងមាតុភូមិខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get7.cgi?directory=Fall00/&filename=Abadi.htm |title=Pragmatism and Rhetoric in Libya's Policy Toward Israel |author=Abadi, Jacob |publisher=The Journal of Conflict Studies: Volume XX Number 1 Fall 2000, University of New Brunswick |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-date=30 មីនា 2012 }}</ref> [[File:Mutassim Gadaffi Hillary Clinton.jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិលីប៊ីលោក [[មូតាស៊ីម កាដាហ្វី]]ដែលត្រូវជាកូនប្រុសរបស់លោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី|វរសេនីយឯកកាដាហ្វី]] នៅឈរជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោកស្រី[[ហ៊ីលឡារី រូដហេម គ្លីនតុន|ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៩។]] ក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៩ លោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានបិទមូលដ្ឋានអាមេរិកនិងអង់គ្លេសទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស និងបានធ្វើជាតូបនីយកម្មប្រេងបរទេស និងផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មខ្លះៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កាដាហ្វីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកគាំទ្រមេដឹកនាំបរទេសមួយចំនួនដែលត្រូវបានបស្ចិមប្រទេសនិងអ្នកនយោបាយសេរីនិយមចាត់ទុកថាជាពួកអ្នកគួរឱ្យខ្ពើមរអារដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ប្រធានាធិបតី[[អ៊ូកង់ដា]]លោក[[អ៊ីឌី អាមីន]]<ref>{{Cite book|title=Idi Amin speaks: an annotated selection of his speeches|author1=Idi Amin |author2=Benoni Turyahikayo-Rugyema |year=1998|isbn=978-0-942615-38-8}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជ[[ចក្រភពអាហ្វ្រិកកណ្តាល|អាហ្វ្រិកកណ្តាល]]នាម[[ហ្សង់-បេដែល បូកាសា]]<ref name="stanik23">{{Cite book|title=El Dorado Canyon: Reagan's undeclared war with Qaddafi|author=Joseph T. Stanik|year=2003|isbn=978-1-55750-983-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/eldoradocanyonre00stan}}</ref><ref name="leedavis16">{{Cite book |title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya |url=https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi |url-access=registration |author=Lee Davis, Brian |year=1990 |page=[https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi/page/16 16]|isbn=9780275933029 }}</ref> មេទាហានអេត្យូពីលោក[[អៃឡេ ម៉ារីអាម មិនហ្គីស្ទូ]]<ref name="leedavis16" /> ប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ាលោក[[សាល តេល័រ]]<ref name="economistfall">{{cite news |url= http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |title= How the mighty are falling |access-date= 15 ធ្នូ 2021 |date= 5 July 2007 |work= The Economist |location= London |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20071012003829/http://economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |archive-date= 12 តុលា 2007 |df= dmy-all }}</ref> និងប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីលោក[[ស្លូបូដាន មីឡូសេវិច]]<ref>{{cite news |url=http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |title=Gaddafi Given Yugoslavia's Top Medal By Milosevic |date=26 October 1999 |agency=Reuters |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515031023/http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |archive-date=15 ឧសភា 2011 }}</ref>។ល។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាដាហ្វី ទំនាក់​ទំនងរវាងលីប៊ី​ជា​មួយបស្ចឹម​លោកគឺពោរពេញ​ទៅដោយភាពតាន​តឹង​ដោយ​តែងតែមានឧប្បត្តិហេតុ​ផ្ទុះឡើងជា​បន្ត​បន្ទាប់ជាប់ៗគ្នា<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Gordon |last=Rayner |title=Yvonne Fletcher killer may be brought to justice |date=28 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831015645/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |archive-date=31 សីហា 2010 }}</ref><ref name="autogenerated183">{{Cite book|title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya.|author=Lee Davis, Brian |page=183}}</ref><ref>{{cite web |title= Proclamation 4907 – Imports of Petroleum |publisher= US Office of the Federal Register |date= 10 March 1982 |url= http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |author= ប្រធានាធិបតីរ៉ូណាល់ រីហ្កេន |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080306063835/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |archive-date= មីនា |df= dmy-all |access-date= 16 ធ្នូ 2021 |archivedate= 20 មីនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110320072843/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm }}</ref>ដូចជា អំពើភេវរកម្មនៅក្លឹបរាត្រីមួយក្នុងក្រុងទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងលិច]]ដែលអាមេរិកតែងតែចោតថារដ្ឋាភិបាលលីប៊ីជាអ្នកផ្តួចផ្តើម និងព្រឹត្តិការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅលើយន្តហោះ"[[ប៉ង់អាមហ្វ្លាយលេខ ១០៣]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រេចចិត្តដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសលីប៊ីក្នុងទសវត្សរ៍ទី៩០។ ប៉ុន្តែត្រឹមចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ទំនាក់ទំនងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងមហាអំណាចលោកខាងលិចជាមួយលីប៊ីបានឈានចូលសភាពធម្មតាវិញ។<ref name="SalakLibya" /> ជាលទ្ធផលនៃសេចក្តីសម្រេចរបស់កាដាហ្វីក្នុងការបោះបង់ចោលការស្វែងរកអាវុធប្រល័យលោកក្រោយ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] មេដឹកនាំផ្តាច់ការអ៊ីរ៉ាក់លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]ត្រូវបានគេផ្ដួលរំលំពីអំណាចនិងត្រូវបានគេកាត់ទោសតាមនីតិវិធី។ ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេសាទរហើយ[[សង្គ្រាមប្រឆាំងភេវរកម្ម|សង្គ្រាមរបស់លោកខាងលិចប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |title=Blair hails new Libyan relations |work=BBC News |date=25 March 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307231343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |archive-date=7 មីនា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |title=Washington's Libyan fairy tale |work=BBC News |date=15 May 2006 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116095214/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |archive-date=16 មករា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |title=Why Libya Gave Up on the Bomb |work=The New York Times |date=23 January 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |first=Flynt |last=Leverett |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401183534/http://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |archive-date=1 មេសា 2011 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១០ លោកកាដាហ្វីបានសម្តែងនូវការអភ័យទោសចំពោះមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិអាហ្វ្រិកក្នុងនាមជាប្រទេសអារ៉ាប់សម្រាប់ករណីពាក់ព័ន្ធនឹងជំនួញជួញដូរទាសករឆ្លងវាលសាហារ៉ា។<ref name="France 24 2010">{{cite web | title=Gaddafi warns Sudan secession would be dangerous for Africa | website=France 24 | date=10 Oct 2010 | url=https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | access-date=16 ធ្នូ 2021 | archive-date=28 មិថុនា 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090731/https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | url-status=live }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយរដ្ឋជិតខាងអឺរ៉ុប]] (ENP) របស់[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ដែលមានគោលបំណងនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនប្រកាន់នូវទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយគ្នា។ អាជ្ញាធរលីប៊ីធ្លាប់បានច្រានចោលផែនការរបស់សហភាពអឺរ៉ុបក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរចំណាកស្រុកពីទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=Libya rejects EU plans for migrant centers on its territory |url=https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |work=Reuters |date=20 July 2018 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=29 សីហា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829212223/https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Libyan authorities oppose EU migrant plans |url=https://euobserver.com/migration/136837 |work=EUobserver |date=8 February 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205253/https://euobserver.com/migration/136837 |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ លីប៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=(អង់គ្លេស) Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=6 សីហា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធលីប៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅលីប៊ី}} យោងតាមរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០១៦ របស់[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានឱ្យដឹងថា អ្នកកាសែតនិងសារព័ត៌មានទូទៅគឺនៅតែត្រូវបានក្រុមប្រដាប់អាវុធនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគំរាមកំហែង។ អង្គការនេះបានបន្ថែមទៀតថា ប្រទេសលីប៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅក្នុងសន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៥ ដោយស្ថិតនៅលំដាប់ទី ១៥៤ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|title=Libya|date=11 January 2016|publisher=Human Rights Watch|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216122230/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|archive-date=16 ធ្នូ 2016}}</ref> ការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាគឺជារឿងខុសនឹងច្បាប់ក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |title=Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death |work=The Washington Post |date=16 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111064457/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016 }}</ref> សម្រាប់សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៩ ពិន្ទុរបស់ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចុះដល់ទី ១៦២ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចលីប៊ី}} [[File:Bouri NC 41 DP4 platform.jpg|thumb|ផ្លាតហ្វមរុករកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុន[[អ៊ីនី]] (Eni) នៅប្លុក NC-៤១]] សេដ្ឋកិច្ចរបស់លីប៊ីច្រើនពឹងផ្អែកជាចម្បងលើវិស័យប្រេងកាតដែលមានបរិមាណស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង ៩៧% នៃផលិតផលនាំចេញរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name=star-oil /> លីប៊ីមានទុនបម្រុងប្រេងដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក និងជាអ្នករួមចំណែកដ៏សំខាន់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ពិភពលោកនូវ"[[ប្រេងឆៅផ្អែម]]"។<ref name=eia-libya>{{cite web|title=Libya – Analysis|url=http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|publisher=U.S. Energy Information Administration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209221421/http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|archive-date=9 ធ្នូ 2012}}</ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ នៅពេលដែលប្រេងលើពិភពលោកមានតម្លៃជាមធ្យម ៨០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល ផលិតកម្មប្រេងរបស់លីប៊ីគឺមានបរិមាណស្មើ ៥៤% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY World Bank, Oil Rents as % of GDP] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130151035/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY|date=30 January 2018}}</ref> ក្រៅពីរ៉ែប្រេងកាត ប្រទេសលីប៊ីក៏មានការនាំចេញនូវធនធានធម្មជាតិផ្សេងៗទៀតផងដែរមានដូចជា ឧស្ម័នធម្មជាតិ និង[[ម្នាងសិលា]]ជាដើម។<ref name=opec-libya/> [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាកំណើន GDP ពិតប្រាកដរបស់ប្រទេសលីប៊ីមាន ១១២% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និង ១៦.៧% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីមានការធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៦០% ក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="star-oil">{{cite news |title=Oil production boosts Libya economy, instability hampers reconstruction |url=http://www.dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |newspaper=The Daily Star |date=20 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209165315/http://dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |archive-date=9 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> [[ធនាគារពិភពលោក]]កំណត់ប្រទេសលីប៊ីជា 'ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់' រួមជាមួយនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកចំនួនប្រាំពីរផ្សេងទៀត។<ref>{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income |title=(អង់គ្លេស) Upper Middle Income Economies |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html |archive-date=24 ឧសភា 2008 |archivedate=2008-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html#Upper_middle_income }}</ref> ប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីវិស័យថាមពល គួបផ្សំនឹងចំនួនប្រជាជនតិចតួចបានផ្តល់ឱ្យលីប៊ីនូវផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗដ៏មានកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref name=opec-libya/> ទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋលីប៊ីអាចផ្តល់នូវកម្រិតសន្តិសុខសង្គមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសក្នុងវិស័យលំនៅដ្ឋាន និងការអប់រំ។<ref>{{cite web |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |title=(អង់គ្លេស) Libyan Arab Jamahiriya Report |publisher=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស]] |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914071759/http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |archive-date=14 កញ្ញា 2013 }}</ref> សព្វថ្ងៃលីប៊ីកំពុងតែប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន រួមទាំងកង្វះស្ថាប័ន អភិបាលកិច្ចទន់ខ្សោយ និងភាពអត់ការងារដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។<ref name=imf-survey>{{cite web |title=Libya on Recovery Path but Faces Long Rebuilding Effort |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/car041612a.htm |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|IMF]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205112847/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/CAR041612A.htm |archive-date=5 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះបានបង្ហាញពីកង្វះនៃពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកដ៏ធំលើពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍។<ref name=ilo-libya/> ជាទម្លាប់លីប៊ីតែងពឹងផ្អែកលើការជួលវិស័យសាធារណៈកម្រិតខ្ពស់ណាមួយដែលមិននៅស្ថិតស្ថេរបានយូរដើម្បីបង្កើតការងារជូនប្រជាជន។<ref name=african-outlook/> នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ រដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ការងារឱ្យបុគ្គលិកជាតិសរុប ៧០%។<ref name=ilo-libya>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |publisher=[[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224044414/http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |archive-date=24 ធ្នូ 2012 }}</ref> ភាពអត់ការងារបានកើនឡើងពី ៨% នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ រហូតដល់ ២១% ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ នេះបើយោងតាមតួលេខនៃជំរឿន។<ref>{{cite news |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |title=Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent |agency=Reuters Africa |date=2 March 2009 |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> បើយោងទៅតាមរបាយការណ៍របស់សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យពីឆ្នាំ២០១០ បានឱ្យដឹងថា ស្ត្រីប្រមាណ ១៨% កំពុងគ្មានមុខរបរប្រកបសមរម្យខណៈដែលតួលេខសម្រាប់បុរសគឺស្មើនឹង ២១% ដែលជាហេតុនាំឱ្យលីប៊ីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលមានបុរសអត់ការងារធ្វើច្រើនជាងស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=More men unemployed than women in Libya: report|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|publisher=Al Arabiya|date=18 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|archive-date=2 ឧសភា 2012|access-date=18 ធ្នូ 2021|archivedate=2 ឧសភា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីមានកម្រិតវិសមភាពសង្គមខ្ពស់ អត្រាយុវជនគ្មានការងារធ្វើដ៏ខ្ពស់ និងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។<ref name=african-outlook>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |publisher=ទស្សនវិស័យសេដ្ឋកិច្ចអាហ្វ្រិក (AEO) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |archive-date=26 មីនា 2013 |access-date=2021-12-18 |archivedate=2013-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ }}</ref> ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកក៏ជាបញ្ហាមួយផងដែរដោយប្រជាជនប្រមាណ ២៨% ខ្លះមិនមានទឹកស្អាតប្រើប្រាស់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០។<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |title=Safe Drinking Water |publisher=WHO/UNIADF Joint Monitoring Programme |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf }}</ref> [[File:Libyan pivot irrigation 460142568 02e969004a o.jpg|thumb|ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តស្នូលនៅ[[គូហ្វ្រា]] ភាគអាគ្នេយ៍នៃតំបន់[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]]] លីប៊ីត្រូវការនាំចូលគ្រាប់ធញ្ញជាតិប្រមាណ ៩០% បន្ថែមដើម្បីបំពេញតម្រូវការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ហើយការនាំចូលស្រូវសាលីក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២/១៣ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែលមួយលានតោន។<ref name="fao giews"/> ផលិតកម្មស្រូវសាលីនៃឆ្នាំ២០១២ ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ២០០,០០០ តោន។<ref name="fao giews"/> រដ្ឋាភិបាលលីប៊ី​សង្ឃឹម​ថា​​​ផលិតកម្ម​ស្បៀងអាហារ ពិសេសគឺគ្រាប់ធញ្ញជាតិនឹងកើនឡើង​ដល់ ៨០​ ម៉ឺន​តោននៅក្នុង​ឆ្នាំ​២០២០។<ref name="fao giews"/> ប៉ុន្តែសក្តានុភាពផលិតកម្មកសិកម្មនៅប្រទេសលីប៊ីគឺនូវមានកម្រិតនៅឡើយព្រោះដោយសារតែលក្ខខណ្ឌធម្មជាតិ និងបរិស្ថានក្តៅហួតហែង។<ref name="fao giews">{{cite web|title=Country Brief on Libya|url=http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|publisher=FAO Global Information and Early Warning System on Food and Agriculture|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111081055/http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2012}}</ref> មុនឆ្នាំ១៩៥៨ វិស័យកសិកម្មគឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសនេះដោយវាបង្កើតបានប្រហែល ៣០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ ជាមួយនឹងការរកឃើញរ៉ែប្រេងកាតនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ទំហំវិស័យកសិកម្មបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយនៅឆ្នាំ២០០៥ វារួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបតិចជាង ៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=voa-olive>{{cite web|title=Olive Oil – Libya's Other Oil Economy|url=http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|publisher=VOA News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|archive-date=6 សីហា 2012|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=2012-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html}}</ref> ប្រទេសនេះបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២។<ref name=opec-libya>{{cite web|title=Libya facts and figures|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|publisher=OPEC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519225427/http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|archive-date=19 ឧសភា 2014}}</ref> សព្វថ្ងៃ លីប៊ីមិនមែនជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) នោះទេ ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាសម្រាប់ការចូលជាសមាជិកបានចាប់ផ្តើមតាំងឆ្នាំ២០០៤ មកម្លេះ។<ref>{{cite web|title=Libya – Trade|url=http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|publisher=European Commission|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213194016/http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|archive-date=13 កុម្ភៈ 2013}}</ref> នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ លីប៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺមានកម្រិតខ្ពស់ជាង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយចំនួនទៅទៀត។<ref>''Philips' Modern School Atlas'', 1987, 1983 GNP per capita figures are quoted in a list.</ref> [[File:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|left|ប្រេងគឺជាធនធានធម្មជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសលីប៊ីដោយប្រទេសនេះមានប្រេងបម្រុងប្រមាណ ៤៣.៦ ពាន់លានបារ៉ែល។<ref>[http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya "In a pure coincidence, Gaddafi impeded U.S. oil interests before the war"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727073822/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya |date=27 July 2011 }}, Glenn Greenwald. Salon. 11 មិថុនា 2011. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 ធ្នូ 2021។</ref>]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មន្ត្រីសម័យចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាបានរួមគ្នាធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចដើម្បីដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកលឡើងវិញ។<ref name="spooks">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=Libya |work=The World Factbook |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref> [[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ|ទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានដកចេញវិញនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៣ ហើយភ្លាមៗប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសនៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣ ថាខ្លួននឹងបោះបង់ចោលកម្មវិធីស្ថាបនាអាវុធប្រល័យលោក។<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |title=Libya Special Weapons News |publisher=Global Security Report |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402225454/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |archive-date=2 មេសា 2013 }}</ref> ជំហានបន្ទាប់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីរួមមាន ការស្នើសុំចូលជាសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក កាត់បន្ថយថវិកាឧបត្ថម្ភធន និងការប្រកាសផែនការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|publisher=BBC|date=27 July 2004|title=WTO go-ahead for Libya talks|access-date=19 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617000545/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|archive-date=17 មិថុនា 2013}}</ref> អាជ្ញាធរបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មលើក្រុមហ៊ុនរបស់រដ្ឋជាង ១០០ នៅបណ្តាច់ឆ្នាំ២០០៣ រួមមានក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្ម ចម្រាញ់ប្រេង ទេសចរណ៍ និងអចលនទ្រព្យដោយក្នុងនោះមានក្រុមហ៊ុនចំនួន ២៩ បានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់បរទេស ១០០% សុទ្ធសាធ។<ref>{{cite news |last=Cohn |first=Carolyn |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |title=Libya expects nearly $2 bln in new FDI |agency=Reuters Africa |date=24 July 2009 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102503/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> ក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​អន្តរជាតិ​ជាច្រើន​បាន​ត្រឡប់​មក​វិនិយោគក្នុងប្រទេស​វិញដូចជាក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​យក្ស[[ស្យែល (សហគ្រិន)|ស្យែល]] និង[[អ៊ិចសូមម៉ូប៊ីល]]ជាដើម។<ref>{{cite web|title=Shell returns to Libya with gas exploration pact|url=http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|publisher=Oil & Gas News|archive-url=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|archive-date=13 ឧសភា 2005|date=9–15 May 2005|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=13 ឧសភា 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីទណ្ឌកម្មត្រូវបានដកចេញ ចរាចរណ៍ផ្លូវអាកាសបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ អ្នកធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះមានចំនួន ១.៥ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite news |last=Jawad |first=Rana |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |title=Libyan aviation ready for take-off |work=BBC News |date=31 May 2006 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410012030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |archive-date=10 មេសា 2013 }}</ref> លីប៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសដ៏លំបាកសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចធ្វើដំណើរមកទស្សនា នេះក៏ព្រោះតែវាមានតម្រូវការទិដ្ឋាការដ៏តឹងរ៉ឹង។<ref>{{cite news |first=Richard |last=Bangs |author2=Ammar Mabrouk Eltaye |title=Libya sees thriving tourism industry ahead |work=NBC News |url=http://www.nbcnews.com/id/5210117 |access-date=10 October 2007 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924003329/http://www.nbcnews.com/id/5210117 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កូនប្រុសច្បងទីពីររបស់កាដាហ្វីឈ្មោះ[[សាអ៊ីហ្វ អាល់-ឥស្លាម កាដាហ្វី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍បៃតងមួយដែលមានឈ្មោះថា "Green Mountain Sustainable Development Area" ក្នុងគោលបំណងឆក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍បន្ថែមមកកាន់តំបន់[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]] និងដើម្បីអភិរក្សប្រាសាទក្រិចបុរាណនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news|title=A Green Resort Is Planned to Preserve Ruins and Coastal Waters|url=https://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|newspaper=The New York Times|date=16 October 2007|first=Elisabeth|last=Rosenthal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227172005/http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|archive-date=27 ធ្នូ 2016}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាលីប៊ីនឹងត្រូវចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់ដប់ឆ្នាំដើម្បីកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ យោងតាម ​​NTC បានឱ្យដឹងថា សូម្បីតែមុនពេលសង្រ្គាមឆ្នាំ២០១១ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសលីប៊ីស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពអាក្រក់ស្រាប់ទៅហើយដោយសារតែការ "ធ្វេសប្រហែសទាំងស្រុង"របស់រដ្ឋបាលលោកកាដាហ្វី។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |title=Libyan sovereign wealth fund 'missing $2.9bn' |publisher=BBC News Business |date=26 August 2011 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232128/http://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |archive-date=18 មករា 2013 }}</ref> នៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសបានងើបឡើងបន្តិចម្តងៗពីវិបត្តិសង្គ្រាមឆ្នាំ២០១១ ដោយផលិតកម្មប្រេងបានត្រឡប់ទៅគាកស្ថានភាពដើមវិញ។<ref name=star-oil /> មុនសង្គ្រាមផ្ទុះឡើង លីប៊ីអាចផលិតប្រេងបានច្រើនជាង ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ផលិតកម្មប្រេងជាមធ្យមគឺលើសពី ១.៤ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។<ref name=star-oil /> ការបន្តផលិតកម្មប្រេងឡើងវិញអាចធ្វើទៅបានព្រោះដោយសារតែការត្រឡប់មកវិញភ្លាមៗរបស់ក្រុមហ៊ុនលោកខាងលិចមួយចំនួនដូចជា [[តូតាល់]] [[អ៊ីនី]] [[រិបសុល]] និង[[អុកស៊ីដុងតាល់ប៉េត្រូលាម|អុកស៊ីដុងតាល់]]។ល។<ref name=star-oil /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ក្រុមហ៊ុនរ៉ែប្រេងកាតបានប្រកាសថា ពួកគេមានគោលដៅផលិតប្រេង ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ផលិតផលប្រេងបានធ្លាក់ចុះពី ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃមកនៅត្រឹម ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលលើកទីពីរ។<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|title=As The Power Struggle Endures, Libya Eyes 900,000 Bpd Oil Output|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209041257/http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|archive-date=9 ធ្នូ 2016}}</ref> [[មហាទន្លេសិប្បនិម្មិត]]គឺជាគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx Guinness World Records 2008 Book]. {{ISBN|978-1-904994-18-3}}</ref> គម្រោងនេះគឺប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបំពង់បង្ហូរប្រេងដែលបូមទឹកហ្វូស៊ីលពី[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសលីប៊ីទៅកាន់ទីក្រុងនានានៅឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេពោលគឺភាគខាងជើងនៃប្រទេសលីប៊ីរួមទាំងទីក្រុងទ្រីប៉ូលី និងបិនហ្កាហ្ស៊ី។ ប្រភពនោះបានផ្តល់ទឹកប្រមាណ ៧០% នៃទឹកសាបទាំងអស់ដែលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=https://en.qantara.de/content/libyas-great-man-made-river-irrigation-project-the-eighth-wonder-of-the-world|title=The Eighth Wonder of the World?|author=Moutaz Ali|website=Quantara.de}}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរដែលបានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២០ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹកសាបបានទទួលរងការខូចខាត និងការបែកបាក់ជាម្តងម្កាល។<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water-insight-idUSKCN1TX0KQ In battle for Libya's oil, water becomes a casualty]. ''Reuters''. 2 July 2019.</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនលីប៊ី ៦០% ត្រូវទទួលរងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មនុស្សប្រមាណ ១.៣ លាននាក់បានកំពុងរង់ចាំជំនួយមនុស្សធម៌បន្ទាន់។<ref>{{Cite web |url=https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |title=(បារាំង) Libye : Les terribles séquelles de l'intervention de l'OTAN |date=11 November 2019 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=21 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421200502/https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Libyan.jpg|thumb|បុរសលីប៊ីនៅក្នុងទីក្រុង[[បីដា (លីប៊ី)|បីដា]]]] លីប៊ីគឺជាប្រទេសដ៏ធំមួយដែលមានចំនួនប្រជាជនតិចតួច ហើយប្រជាជនភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំរស់នៅយ៉ាងកុះករនៅតាមតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។<ref>{{cite news|last=Zakaria|first=Fareed|title=Gadhafi's brutal regime can't survive|url=http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|publisher=CNN|date=25 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203055526/http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|archive-date=3 ធ្នូ 2013}}</ref> ដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងទ្រីប៉ូលីតានី និងស៊ីរ៉ែណែក៍ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗវិញ ដង់ស៊ីតេបានធ្លាក់ចុះមកតិចជាងមួយនាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនសរុបកំពុងរស់នៅលើទឹកដីតិចជាង ១០% ពោលគឺនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រ។ ប្រជាជនប្រហែល ៨៨% បានរស់នៅក្នុងទីប្រជុំជនដែលភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំនៅតាមទីក្រុងធំៗចំនួនបីគឺ ទ្រីប៉ូលី បិនហ្កាហ្ស៊ី និង[[មីស្រាតា]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៦.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៧.៧% ជាមនុស្សអាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ។<ref name="spooks"/> នៅឆ្នាំ១៩៨៤ ចំនួនប្រជាជនសរុបមាន ៣.៦ លាននាក់ដែលជាកំណើនតួលេខដ៏ខ្ពស់សម្បើមប្រើប្រៀបធៀបទៅនឹង ១.៥៤ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/libya/ |title=Libya |publisher=Countrystudies.us |access-date=20 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826090114/http://countrystudies.us/libya/ |archive-date=26 សីហា 2013 }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនបានកំណត់ខ្លួនឯងជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់]]ដែលនិយាយភាសាអារ៉ាប់ និងគោរពវប្បធម៌អារ៉ាប់។ [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]លីប៊ីដែលជាប្រជាជននិយាយ[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]] និងគោរពវប្បធម៌ប៊ែប៊ែរ គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យក្រុមជនជាតិភាគតិចធំបំផុតទីពីរ ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅលើ[[ភ្នំណាហ៊្វូសា]]និង[[ស៊ូវ៉ារ៉ា]]។ លើសពីនេះទៀតនោះ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីប៊ីដូចជា[[សាប្ហា]] [[គូហ្វ្រា]] [[ហ្កាត់ (លីប៊ី)|ហ្កាត់]] [[ហ្កាដាមេស]] និង[[មួរស៊ូគ]] មានជនជាតិចំនួនពីរទៀតរស់នៅគឺពួក[[ជនជាតិទូអារ៉េក|ទូអារ៉េក]] និង[[ជនជាតិទូប៊ូ|ទូប៊ូ]]។ លីប៊ីមានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធរស់នៅប្រហែល ១៤០ ក្រុម។<ref>{{cite news |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |title=Uprising in Libya: 'Survival Hinges on Tribal Solidarity' |newspaper=Der Spiegel |access-date=20 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524035601/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |archive-date=24 ឧសភា 2012 |date=23 February 2011 }}</ref> ជីវិតគ្រួសារគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់គ្រួសារលីប៊ីនីមួយៗដោយពួកគេភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្លុកផ្ទះល្វែង ឬលំនៅដ្ឋានឯករាជ្យផ្សេងទៀតប្រកបមានរូបរាងនិងរបៀបខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅលើប្រាក់ចំណូល និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេនីមួយៗ។ ថ្វីបើជនជាតិអារ៉ាប់លីប៊ីមានទម្លាប់រស់នៅបែបពនេចរក្នុងតង់ក្តីប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះពួកគេបាននិយមឡើងមកតាំងទីលំនៅនៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជននានា។<ref>{{cite web |url=http://www.ncrss.com/report3.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc |url-status=dead |archive-date=3 មេសា 2003 |title=The Family and the work of women, A study in the Libyan Society |author=Al-Hawaat, Ali |publisher=National Center for Research and Scientific Studies of Libya |access-date=20 ធ្នូ 2021 |archivedate=2003-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc }}</ref> ដោយ​សារ​តែជីវិតថ្មី​បែប​នេះ​ហើយ​ទើបទំនៀមទម្លាប់​ជីវិត​ចាស់​របស់​ពួក​គេកំពុងតែ​រសាត់​បាត់ទៅ​ជា​បណ្តើរៗ។ ជន​ជាតិ​លីប៊ី​មួយ​ចំនួន​តូចនៅ​តែ​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់វាល​ខ្សាច់​ដូច​ដែលជីដូនជីតារបស់​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​រាប់​សតវត្ស​មក​ហើយ។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានមុខរបរក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម ហើយភាគរយតិចតួចគឺនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ បើយោងទៅតាម[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] (​​UNHCR) នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ បានឱ្យដឹងថា៖ រដ្ឋលីប៊ីមានជនភៀសខ្លួនដែលមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីប្រហែល ៨,០០០ នាក់ ជនភៀសខ្លួនដែលមិនមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីចំនួន ៥,៥០០ នាក់ និងអ្នកស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោនចំនួន ៧,០០០ នាក់ដោយក្រុមទាំងអស់នេះមានប្រភពផ្សេងៗពីគ្នា។ លើសពីនេះ ជនជាតិលីប៊ីខ្លួនផ្ទាល់ចំនួន ៤៧,០០០ នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក ហើយ ៤៦,៥៧០ នាក់គឺនូវមានវត្តមានក្នុងស្រុកនៅឡើយ។<ref>{{cite web|title=UNHCR Global Appeal 2013 Update|url=http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|publisher=ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (UNHCR)|access-date=20 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107084239/http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៅលីប៊ី}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ថវិកាចំណាយលើវិស័យសុខាភិបាលក្នុងប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ៣.៨៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ នៅឆ្នាំ២០០៩ លីប៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យប្រមាណ ១៨.៧១ នាក់ និងគិលានុបដ្ឋាយិកា ៦៦.៩៥ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|title=Health|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8}}</ref> អត្រាសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនលីប៊ីគឺ ៧៤.៩៥ ឆ្នាំបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១១ ដោយក្នុងនោះបុរសអាចរស់បាន ៧២.៤៤ ឆ្នាំ និង ៧៧.៥៩ ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=Demography|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅលីប៊ី}} [[File:Piazza 28 Ottobre, Bengasi.jpg|thumb|ព្រះរាជវាំងឈ្មោះ អាល់ម៉ាណារ នៅកណ្តាលក្រុងបិនហ្កាស៊ី បានផ្លាស់មកជាផ្នែកមួយនៃ[[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]]ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះរាជក្រឹត្យក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។]] ប្រទេសលីប៊ីមានចំនួនសិស្សានុសិស្សប្រមាណ ១.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះសិស្សជាង ២៧០,០០០ នាក់សិក្សានៅកម្រិតឧត្តមសិក្សា។<ref name="Libedu">{{cite web |url=http://www.wes.org/eWENR/04July/Practical.htm |title=Education in Libya |author=Clark, Nick |publisher=World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4 |date=July 2004 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm |archive-date=8 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm }}</ref> ការអប់រំកម្រិតមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺមិនគិតថ្លៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |title=Education of Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235353/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ហើយវាគឺតម្រូវបែបនេះរហូតដល់កម្រិតមធ្យមសិក្សា។ អត្រាអក្ខរកម្មសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យកាលពីឆ្នាំ២០១០ គឺ ៨៩.២%។<ref name=unescolit>{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|archive-date=29 តុលា 2013|access-date=2022-02-04|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ លីប៊ីបានស្ថាបនាសាកលវិទ្យាល័យដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួនគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុង[[បិនហ្កាស៊ី]]។<ref name="Libedu2">{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |title=Country Higher Education Profiles – Libya |author=El-Hawat, Ali |publisher=International Network for Higher Education in Africa |date=8 January 2013 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |archive-date=5 មិថុនា 2010 |archivedate=5 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា១៩៧៥-៧៦ ចំនួននិស្សិតនៅឯសាកលវិទ្យាល័យត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានចំនួន ១៣,៤១៨ នាក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៤ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ជាង ២០០,០០០ នាក់ ជាមួយនឹងអ្នកចុះឈ្មោះបន្ថែម ៧០,០០០ នាក់ទៀតចូលក្នុងវិស័យបច្ចេកទេស និងវិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ៗ។<ref name="Libedu" /> ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃចំនួននិស្សិតក្នុងវិស័យឧត្តមសិក្សានេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយកំណើននៃគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ សាកលវិទ្យាល័យឯកជនថ្មីមួយចំនួនដូចជា [[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិលីប៊ី]]ជាដើមត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅមុនឆ្នាំ២០១១ ទោះបីជាស្ថាប័នឯកជនមួយចំនួនតូចត្រូវបានគេផ្តល់ការទទួលស្គាល់មែនក្តី ប៉ុន្តែការអប់រំឧត្តមសិក្សាភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយថវិកាសាធារណៈសុទ្ធសាធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ចំណែកថវិកាក្នុងវិស័យអប់រំបានតំណាងឱ្យ ៣៨.២% នៃថវិកាជាតិសរុបរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name="Libedu" /> ===ក្រុមជនជាតិ=== ប្រជាជនដើមនៃប្រទេសលីប៊ីភាគច្រើនមានកំណើតមកពីក្រុម[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]។ ប៉ុន្តែដោយមានការឈ្លានពាន និងការធ្វើចំណាកស្រុកពីបរទេសជាបន្តបន្ទាប់ (ពិសេសដោយជនជាតិអារ៉ាប់ និងតួកគី) បានជះឥទ្ធិពលចម្រុះជាច្រើនចូលទៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ និងអត្តសញ្ញាណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងយូរអង្វែងលើប្រជាសាស្រ្តរបស់ប្រទេសលីប៊ី។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនជាឥស្លាមសាសនិកអារ៉ាប់ចម្រុះ (មូស្លីម) ដោយមានមនុស្សជាច្រើនបានអះអាងថាខ្លួនមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បេឌូអ៊ីនមានដូចជា ពួក[[បានូសាលីម]] និង[[បានូហ៊ីឡោះ]] ក្រៅពីជនជាតិតួកគី និងជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ជនជាតិភាគតិចតួកគីត្រូវបានគេស្គាល់ថា "គូលូឃ្លីស" ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ និងទីក្រុងតូចៗ។<ref>{{Cite news |year=2012 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |title=(អង់គ្លេស) Libya |newspaper=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica Online |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122084039/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref> លើសពីនេះ លីប៊ីមានក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយចំនួនទៀតដូចជា ជនជាតិប៊ែប៊ែរ[[ធួអារ៉េក]] និងពួក[[ជនជាតិធូប៊ូ|ធូប៊ូ]]ជាដើម។<ref name="Dupree 1958 loc=33-44">{{Cite journal |last=Dupree|first=Louis|year=1958|title=The Non-Arab Ethnic Groups of Libya|url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_winter-1958_12_1/page/33|journal=Middle East Journal|volume=12|issue=1|pages=33–44 }}</ref> ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមកតាំងទីលំនៅនៅលីប៊ីបានឈានដល់ចំណុចកំពូលជាងកន្លះលាននាក់ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនបានចាកចេញទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីប្រទេសអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ ជនជាតិអ៊ីតាលីកាន់តែច្រើនបន្ថែមទៀតបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ បន្ទាប់ពីអំណាចប្រទេសត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃលោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វី។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ជនជាតិអ៊ីតាលីតែប្រមាណពីរបីរយនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានត្រឡប់មករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះវិញ។<ref>{{cite news |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |title=(អង់គ្លេស) Libya – Italian colonization |publisher=Britannica |access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805072530/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |archive-date=5 សីហា 2011 }}</ref> ===ពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍=== គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រហែល ១២% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុប (លើសពី ៧៤០,០០០ នាក់) គឺជាទេសន្តរប្រវេសជនបរទេស។<ref name="auto" /> នៅមុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ តួលេខផ្លូវការ និងក្រៅផ្លូវការអំពីកម្លាំងពលកម្មចំណាកស្រុកមានចាប់ពី ២៥% ទៅ ៤០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ពោលគឺរវាង ១.៥ និង ២.៤ លាននាក់)។ បើមើលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ លីប៊ីគឺជារដ្ឋម្ចាស់ផ្ទះទទួលយកជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបដែលមានជំនាញទាប និងខ្ពស់រាប់លាននាក់។<ref>{{cite web|last1=Tsourapas|first1=Gerasimos|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Egyptian Migration to Libya|url=http://www.merip.org/mero/mero031715|website=Middle East Research and Information Project|date=17 March 2015|access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016|archivedate=11 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715}}</ref> វាគឺពិបាកខ្លាំងក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនសរុបនៃជនអន្តោប្រវេសន៍នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីដោយជារឿយៗ តួលេខជំរឿនមានភាពខុសពីគ្នា ទាំងការរាប់ជាផ្លូវការ និងការប៉ាន់ប្រមាណមិនផ្លូវការ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០០៦ ជនបរទេសប្រហែល ៣៥៩,៥៤០ នាក់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី បើធៀបនឹងប្រជាជនសរុបជាង ៥.៥ លាននាក់ (៦.៣៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប)។ ជនបរទេសស្ទើរតែពាក់កណ្តាលជាជនជាតិអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់មកគឺជនអន្តោប្រវេសន៍ស៊ូដង់ និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="EU migrant policy Centre">{{cite web |url=http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |title=Migration Facts Libya |website=Migrationpolicycentre.eu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |archive-date=4 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf }}</ref> នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចំនួន ៧៦៨,៣៦២ នាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសលីប៊ី ដូចដែលបានគណនាដោយ[[អង្គការអន្តរជាតិទេសន្តរប្រវេសន៍]] (IOM) ដោយវាស្មើនឹង ១៣% នៃចំនួនប្រជាជននៅពេលនោះ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា នៅមានជនបរទេសជាច្រើននាក់ផ្សេងទៀតបានបន្តរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name="EU migrant policy Centre"/><ref>{{cite journal|first=Julien|last=Brachet|title=(អង់គ្លេស) Policing the Desert: The IOM in Libya Beyond War and Peace|journal=Antipode|volume=48|number=2|year=2016|pages=272–292|doi=10.1111/anti.12176|url=https://zenodo.org/record/3452351}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ប្រសិនបើយើងសង្កតមើលកំណត់ត្រាកុងស៊ុលមុនបដិវត្តន៍ដើម្បីយកមកប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនអន្តោប្រវេសន៍ នោះយើងនឹងឃើញថា ជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបចំនួនពីរលាននាក់ (កត់ត្រាដោយស្ថានទូតអេហ្ស៊ីបនៅទីក្រុងទ្រីប៉ូលីក្នុងឆ្នាំ២០០៩) បន្ទាប់មកគឺជនជាតិទុយនីស៊ីចំនួន ៨៧,២០០ នាក់ និងជនជាតិម៉ារ៉ុកចំនួន ៦៨,២០០ ដែលកំណត់ដោយស្ថានទូតរៀងៗខ្លួន។ ប្រទេសតួកគីបានកត់ត្រាចំនួនកម្មករដែលត្រូវជម្លៀសប្រមាណ ២៥,០០០ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បះបោរឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli |archive-date=11 សីហា 2020 |title=(អង់គ្លេស) Top Turkish Ministers Meet UN Backed Libyan Government |work=Bloomberg |first1=Mohammed |last1=Abdusamee |first2=Selcan |last2=Hacaoglu |date=17 June 2020 |access-date=2022-02-05 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli }}</ref> ចំនួនជនចំណាកស្រុកមកពីអាស៊ីមុនបដិវត្តន៍មានត្រឹមតែជាង ១០០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ (៦០,០០០ នាក់មានដើមកំណើតពីប្រទេសបង់ក្លាដែស, ២០,០០០ នាក់ពីហ្វីលីពីន, ១៨,០០០ នាក់ពីឥណ្ឌា, ១០,០០០ នាក់ពីប៉ាគីស្ថាន ក៏ដូចជាជនជាតិចិន កូរ៉េ វៀតណាម ថៃ និងកម្មករផ្សេងទៀត)។<ref>{{cite web |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |title=Libya, Tunisia: Migrants – Migration News &#124; Migration Dialogue |website=Migration.ucdavis.edu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305132553/https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |archive-date=5 មីនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |title=Libya Herald, Updated: 2,000 Filipino workers in Libya, 126 infected and 6 died of Coronavirus |website=libyaherald.com |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ }}</ref> ទិន្នន័យនេះនឹងធ្វើឱ្យចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍លីប៊ីឈានដល់ស្ទើរតែ ៤០% នៅមុនបដិវត្តន៍ ហើយជាតួលេខមួយដែលកាន់តែស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងលទ្ធផលប៉ាន់ប្រមាណរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលកំណត់ចំនួនជនចំណាកស្រុកទៀងទាត់និងមិនទៀងទាត់ពី ១.៣៥ ទៅ ១.៨ លាននាក់ (២៥-៣៣% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនាពេលនោះ)។ ប្រជាជនលីប៊ីដែលមានដើមកំណើតជាជនជាតិអារ៉ាប់-ប៊ែប៊ែរ ក៏ដូចជាជនអន្តោរប្រវេសន៍អារ៉ាប់នៃជាតិសាសន៍ផ្សេងៗប្រមូលផ្តុំគ្នាបានប្រហែល ៩៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគិតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០១៤។ ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃលីប៊ី}} បើយោងតាមទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បានឱ្យដឹងថា ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺ[[ភាសាអារ៉ាប់]]។<ref name="Cfbly">{{cite web|title=Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|publisher=CIA|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|archive-date=9 មករស 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> ប្រភេទ[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]ត្រូវបានគេនិយាយរួមជាមួយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ]]។ [[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]ជាច្រើនប្រភេទក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ផងដែរ រួមមាន៖ [[ភាសាតាម៉ាស្សេក]] ហ្កាដាមីស ណាហ្វូស៊ី ស៊ូគណា និងអាជីឡោះ។ល។<ref name="Cfbly"/> ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលតាម៉ាស្សេកលីប៊ីបានប្រកាសយកភាសាតាម៉ាស្សេក (ឬប៊ែប៊ែរ) ជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងទីក្រុង និងស្រុកដែលមានប្រជាជនប៊ែប៊ែររស់នៅ។<ref>{{cite magazine|title=Tamazight declared official language in Amazigh-peopled districts|url=https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|magazine=Life|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|date=22 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317034711/https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|archive-date=17 មីនា 2017}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេដឹងយល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមទីក្រុងធំៗ<ref>{{cite web |title=The Importance Of English As A Foreign Language In Libya |url=https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005502/https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលភាសាអតីតអាណានិគមគឺភាសាអ៊ីតាលីក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងដោយប្រជាជនអ៊ីតាលីដែលនៅសល់។<ref name="Cfbly"/> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅលីប៊ី}} [[File:Ghadames - Grosse Moschee.jpg|thumb|upright=0.95|ព្រះវិហារឥស្លាមនៅក្រុង[[ហ្កាដាម៉េស]]]] ប្រហែល ៩៧% នៃប្រជាជនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺជាឥស្លាមសាសនិកដោយភាគច្រើនកាន់និកាយ[[ស៊ុននី]]។<ref name="spooks"/><ref name="Chivvis-2014">{{cite book |last1=Chivvis |first1=Christopher S. |last2=Martini |first2=Jeffrey |title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future |url=https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |date=18 March 2014 |publisher=Rand Corporation |isbn=978-0-8330-8489-7 |page=49 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205252/https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |url-status=live }}</ref> អ្នកកាន់និកាយ[[អ៊ីបាដ]]មួយចំនួនតូចក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |title=Minority Muslim Groups |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |archive-date=15 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |title=Pakistani Ahmedis Held |newspaper=Libya Herald |location=Tripoli |date=16 January 2013 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531182432/http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |archive-date=31 ឧសភា 2014 }}</ref> មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ចលនាស៊ូហ្វីស៊ុននីសេនូស្ស៊ីគឺជាចលនាឥស្លាមដ៏ធំមួយនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref name="senussi">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |title=The Sanusis |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ចលនាឥស្លាម​មួយនេះ​ត្រូវ​បានបំបែកដោយ​ពួក[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី-តួកគី|​អ៊ីតាលីដែលចូលមកឈ្លានពាន]]។ លោកកាដាហ្វីបានអះអាងថា គាត់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមម្នាក់ ហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានដើរតួនាទីក្នុងការគាំទ្រស្ថាប័នសាសនាឥស្លាមនានា និងជួយផ្សព្វផ្សាយសាសនាឥស្លាមទៅពិភពលោកបន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |title=Islam in Revolutionary Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> តាំង​ពីរបបកាដាហ្វី​ដួលរលំមក ឥស្លាម​អភិរក្ស​ជ្រុល​និយមបាន​លេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីនៃប្រទេសលីប៊ី។ ទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅភាគខាងកើតប្រទេសលីប៊ីដែលធ្លាប់ជាកន្លែងបណ្តុះគោលគំនិតរបស់ពួក[[ជីហាដ]] បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយ[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាន]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|url=http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|agency=Egypt Independent|title=Derna: An Islamic State emirate on Egypt's borders|date=15 October 2014|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221072405/http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> ធាតុនៃជីហាដនិយមបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុង[[សៀត]] [[បិនហ្កាស៊ី]] និងរួមទាំងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|date=17 February 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|work=The Wall Street Journal|first1=Benoît|last1=Faucon|first2=Matt|last2=Bradley|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221032623/http://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|work=Newsweek|title=Al-Qaeda 'Islamic Police' on Patrol in Libyan City Contested With ISIS|date=29 January 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|first=Jack|last=Moore|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220011433/http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|archive-date=20 កុម្ភៈ 2015}}</ref> លីប៊ីមានសហគមន៍គ្រិស្តតូចៗនៅជុំវិញផ្ទៃប្រទេស។ គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់កូបតិកគឺជាព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនានៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហើយជានិកាយគ្រិស្តសាសនាធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ អ្នកកាន់និកាយកូបទិកសញ្ជាតិអេហ្ស៊ីបប្រហែល ៦០,០០០ នាក់កំពុងមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |title=Christian Communities |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |archive-date=26 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities }}</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសលីប៊ីមានព្រះវិហារគ្រិស្តកូបទិកតែបីប៉ុណ្ណោះដោយមានមួយនៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី មួយនៅបិនហ្កាស៊ី និងមួយនៅមីស៊ូរ៉ាតា។ ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌លីប៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ម៉ាហ្គ្រីប]] *[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{CIA World Factbook}}<br />{{StateDept}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Libya}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |date=9 January 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13754897 Libya profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023235420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/819291.stm |date=23 October 2011 }} ពី[[សារព័ត៌មានប៊ីប៊ីស៊ី]]។ * {{Wikiatlas|Libya|លីប៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:លីប៊ី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសម៉ាហ្គ្រីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសសាហារ៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] mhx0p1bicphgt3ebpmrf0rhtqwjgrqt 0 44036 339105 338119 2026-08-19T08:50:26Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339105 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ជនជាតិឦសាន/ជនជាតិឥសាន (អ៊ីសាន) | image = Isansarong.jpg | image_caption = នារី​ជនជាតិឦសាន​ស្លៀក​ប្រពៃណីស៊ីននៅពិធីបុណ្យទៀនខេត្តឧប្បលរាជធានី | population = 22 លាន<ref name="BuddhistPeoples">{{Citation |first=Paul (ed.) |last=Hattaway |title=Isan |work=Peoples of the Buddhist World |publisher=William Carey Library |year=2004 |page=103}}</ref> | regions = [[ថៃ]] ([[ភាគឦសាន (ថៃ)|តំបន់ភាគឦសាន]] និង[[បាងកកនិងបរិមណ្ឌល|មហានគរបាងកក]]) | languages = [[ភាសាឦសាន]] ([[ភាសាឡាវ]]), [[ភាសាថៃ]] | rels = លើសលុប: [[Image:Dharma Wheel.svg|16px]] [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | related = ផ្សេងទៀត: [[ជនជាតិតៃ]] }} '''ជនជាតិឦសាន''' ឬ '''ជនជាតិឥសាន'''​ ({{lang-th|คนอีสาน}}, {{RTGS|''Khon Isan''}}, {{IPA-th|kʰōn ʔīːsǎːn}}; {{lang-lo|ຄົນອີສານ}}, ភូមា: အီသန်လူမျိုး) ឬ '''ជនជាតិថៃឦសាន''' ជាក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលមានដើមកំណើតពីប្រទេសថៃ[[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសាន]] (ឥសាន/អ៊ីសាន)<ref name=":0">{{Cite book|last=Keyes|first=Charles F.|title=Finding their voice: Northeastern villagers and the Thai state|publisher=Silkworm|year=2014|isbn=978-616-215-074-6|location=Chiang Mai|oclc=1127266412}}</ref> ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជនប៉ាន់ស្មានប្រហែល 22 លាននាក់<ref name="BuddhistPeoples">{{Citation |first=Paul (ed.) |last=Hattaway |title=Isan |work=Peoples of the Buddhist World |publisher=William Carey Library |year=2004 |page=103}}</ref><ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention : Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|pages=3,5,95|language=en, th|access-date=8 October 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf |date=9 តុលា 2016 }}</ref> ពាក្យជំនួសសម្រាប់ក្រុមនេះគឺថៃអ៊ីសាន/ថៃឦសាន/ថៃឥសាន<ref name="BuddhistPeoples" /><ref name=":1">{{Cite journal|last1=McCargo|first1=Duncan|last2=Hongladarom|first2=Krisadawan|date=2004|title=Contesting Isan‐ness: discourses of politics and identity in Northeast Thailand|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-06_5_2/page/219|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=2|pages=219–234|doi=10.1080/1463136042000221898|issn=1463-1369|s2cid=30108605}}</ref>, ថៃឡាវ/ថៃលាវ<ref>{{Cite book|author=Hayashi Yukio|title=Practical Buddhism among the Thai-Lao|publisher=Kyoto University Press|year=2003}}</ref>, ឡាវឦសាន/លាវឥសាន,<ref name="BuddhistPeoples" /><ref>{{Cite book|author=Barbara A. West|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=https://archive.org/details/encyclopediapeop00west|url-access=limited|publisher=Facts on File|year=2009|isbn=978-1438119137|page=[https://archive.org/details/encyclopediapeop00west/page/n471 449]}}</ref> ឬ​ ឦសានឡាវ/ឥសានលាវ ដូចជា[[ជនជាតិថៃ]] (សៀម) និង[[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] ពួកគេជាកម្មសិទ្ធិរបស់គ្រួសារភាសាវិទ្យារបស់[[ជនជាតិតៃ]] ក្នុងន័យទូលំទូលាយ​ អ្នក​រាល់​គ្នា​ដែល​មក​ពី​ខេត្ត​ភាគ​ឦសាន​ទាំង​២០​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅថា คนอีสาน (ខុនអ៊ីសាន) ក្នុងន័យតូចចង្អៀត ពាក្យ​នេះ​សំដៅ​លើ​តែ​ជាតិសាសន៍ឡាវ​ដែល​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន​ភាគ​ច្រើន​ក្នុង​តំបន់​ភាគ​ច្រើន​របស់តំបន់​​ បន្ទាប់ពីការបះបោរឡាវបរាជ័យក្នុងឆ្នាំ 1826 តំបន់​នេះ​បាន​ឃើញ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រជាជន​ដោយ​បង្ខំ​ជា​ច្រើន​របស់​ជនជាតិ​ភាគតិចឡាវចូលទៅក្នុងឦសាន បន្ទាប់ពីការបំបែកខ្លួនរបស់ឦសានពីប្រវត្តិសាស្ត្រអាណាចក្រឡាវ​ ការធ្វើសមាហរណកម្មទៅក្នុងរដ្ឋប្រជាជាតិថៃ និងគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលរបស់ "ប្លែកជាថៃ (การแผลงเป็นไทย, Thaification)" ពួកគេបានបង្កើតអត្តសញ្ញាណតំបន់ដាច់ដោយឡែក ដែលខុសពីអាស៊ីជនជាតិលាវរបស់ឡាវនិងជនជាតិថៃរបស់ថៃកណ្តាល<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last=Hesse-Swain, Catherine|title=Speaking in Thai, dreaming in Isan: Popular Thai television and emerging identities of Lao Isan youth living in northeast Thailand|date=2011-01-01|publisher=Edith Cowan University, Edith Cowan University, Research Online, Perth, Western Australia, Perth, Western Australia|oclc=1029867099}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=McCargo|first1=Duncan|last2=Hongladarom|first2=Krisadawan|date=2004|title=Contesting Isan‐ness: discourses of politics and identity in Northeast Thailand|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-06_5_2/page/219|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=2|pages=219–234|doi=10.1080/1463136042000221898|issn=1463-1369|s2cid=30108605}}</ref>​ ការរួមបញ្ចូលអត្តសញ្ញាណនេះទៅក្នុងអត្តសញ្ញាណជាតិថៃបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1900<ref>{{Cite journal|last=Iijima|first=Akiko|date=2018|title=The invention of "Isan" history|url=https://so06.tci-thaijo.org/index.php/pub_jss/article/view/157699|journal=Journal of the Siam Society|volume=106|pages=171–200}}</ref><ref name=":03">{{Cite book|last=Streckfuss|first=David|title=Autonomous Histories, Particular Truths: Essays in the Honor of John R. W. Smail|publisher=Centre for Southeast Asian Studies|year=1993|location=Madison, WI|pages=123–153|chapter=The mixed colonial legacy in Siam: Origins of Thai racialist thought, 1890–1910}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Breazeale, Kennon.|title=The integration of the Lao States into the Thai Kingdom|date=1975|publisher=Bodleian Library, Oxford University|oclc=223634347}}</ref> បង្កើនល្បឿនក្នុងសម័យហ្វាស៊ីស<ref>{{Cite book|last=Strate, Shane, author.|title=The lost territories : Thailand's history of national humiliation|year=2015|isbn=978-0-8248-6971-7|oclc=986596797}}</ref> ត្រូវបានដេញតាមយ៉ាងខ្លាំងក្លាកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់<ref name=":0" /> ហើយ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​នៅ​ថ្ងៃ​នេះ បើ​ទោះ​បី​ជា​ឆ្នាំ 2011 ប្រទេសថៃបានទទួលស្គាល់អត្តសញ្ញាណឡាវជាផ្លូវការទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref name="CERD/C/THA/1-3" /><ref>{{Cite journal|last1=Draper|first1=John|last2=Kamnuansilpa|first2=Peerasit|date=2016-11-22|title=The Thai Lao question: the reappearance of Thailand's ethnic Lao community and related policy questions|journal=Asian Ethnicity|volume=19|issue=1|pages=81–105|doi=10.1080/14631369.2016.1258300|issn=1463-1369|s2cid=151587930}}</ref> សូម្បីតែក្នុងអំឡុងពេលនៃសង្រ្គាមត្រជាក់កម្រិតនៃការរួមបញ្ចូលនេះគឺខ្ពស់ណាស់<ref name=":0" /> តាម​ការ​វាស់វែង​ដោយ​ការ​បញ្ចេញ​អារម្មណ៍​ជាតិ​និយម<ref>{{Cite book|last=Suntaree Komin.|title=Psychology of the Thai people : values and behavioral patterns|url=https://archive.org/details/psychologyofthai0000sunt|date=1991|publisher=Research Center, National Institute of Development Administration (NIDA)|isbn=974-85744-8-2|oclc=35221306}}</ref> សូម្បីតែ​ថ្ងៃនេះ ជនជាតិឦសានជា​អ្នក​ជាតិ​និយម​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​ថៃ ពួកគេជាអ្នកជាតិនិយមជាងថៃកណ្តាល<ref>{{Cite journal|last=Ricks|first=Jacob I.|date=2019-06-01|title=Proud to be Thai: The Puzzling Absence of Ethnicity-Based Political Cleavages in Northeastern Thailand|url=https://ink.library.smu.edu.sg/soss_research/2962|journal=Pacific Affairs|volume=92|issue=2|pages=257–285|doi=10.5509/2019922257|issn=0030-851X}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ricks|first=Jacob|date=2020|title=Integration despite Exclusion: Thai National Identity among Isan People|url=https://kyotoreview.org/issue-27/integration-despite-exclusion-thai-national-identity-among-isan-people/|journal=The Kyoto Review|volume=27}}</ref> ដូច​នេះ ក្នុង​អំឡុង​ពេលរបស់សង្គ្រាម​ពណ៌​របស់​ប្រទេស​ថៃ​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 2000 និង​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 2010 ជាចម្បងក្រុម​អាវ​ក្រហម​ដែល​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ឦសាន​មិន​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​មាន​ការ​បំបែក​ខ្លួន​ទេ ប៉ុន្តែ​ការ​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​រក​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​វិញ​ ក្នុង​ការ​គាំទ្រ​គណបក្សដើម្បីថៃ (พรรคเพื่อไทย)<ref>{{Cite journal|last=Alexander|first=Saowanee T.|date=2019|title=Identity in Isan and the Return of the Redshirts in the 2019 Elections and Beyond|url=https://kyotoreview.org/issue-27/isan-identity-return-of-redshirts-2019-elections-and-beyond/|journal=The Kyoto Review|volume=27}}</ref> ប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៃភាគឦសានរបស់ប្រទេសថៃគឺជាជនជាតិថៃ ប៉ុន្តែភាគច្រើនរបស់ពួកគេ (ប្រហែល 80%)<ref>Grabowsky: ''The Isan up to its Integration into the Siamese State.'' In: ''Regions and National Integration in Thailand.'' 1995, S. 108.</ref> ជាជាតិសាសន៍ជនជាតិលាវនិងបំរែបំរួលនៃភាសាឡាវពេលនៅផ្ទះ (គ្រាមភាសាឡាវសំខាន់ៗចំនួនបីដែលនិយាយនៅប្រទេសថៃភាគឦសានត្រូវបានសង្ខេបជាភាសាឦសាន)<ref>{{Cite journal|last=Draper|first=John|date=2016|title=The Isan Culture Maintenance and Revitalisation Programme's multilingual signage attitude survey: Phase II|journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development|volume=37|issue=8|pages=832–848|doi=10.1080/01434632.2016.1142997|issn=0143-4632|s2cid=216112353}}</ref> ដើម្បី​ចៀសវាង​ការ​ទទួលរង​នូវ​ការ​មើលងាយ​និង​ការយល់ឃើញ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ប្រជាជន​និយាយ​ឡាវ ភាគច្រើនចូលចិត្តហៅខ្លួនឯងថា​ ខុនអ៊ីសាន<ref>{{Cite journal|author1=McCargo|author2=Krisadawan|year=2004|title=Contesting Isan-ness|pages=229–232}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Alexander|first1=Saowanee T.|last2=McCargo|first2=Duncan|date=2014|title=Diglossia and identity in Northeast Thailand: Linguistic, social, and political hierarchy|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/83167/1/Alexander%20and%20McCargo%202014.pdf|journal=Journal of Sociolinguistics|volume=18|issue=1|pages=60–86|doi=10.1111/josl.12064|issn=1360-6441}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមជនជាតិនៅប្រទេសថៃ]] cvg0x4l04cbkhn1xlhgssvd6v2kf37s 0 44291 339163 332359 2026-08-19T10:01:32Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339163 wikitext text/x-wiki '''ប្រជាជនចិន''' ឬ '''ជនជាតិចិន''' សាមញ្ញ គឺជាប្រជាជន ឬក្រុមជនជាតិដែលត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ ប្រទេសចិន ជាធម្មតាតាមរយៈជនជាតិភាគតិច សញ្ជាតិ សញ្ជាតិ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងទៀត។ <ref>{{Cite journal|last=Harding|first=Harry|year=1993|title=The Concept of "greater China": Themes, Variations and Reservations|url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1993-12_136/page/660|journal=The China Quarterly|volume=136|issue=136|pages=660–86|doi=10.1017/S030574100003229X|jstor=655587}}</ref> ជនជាតិ​ចិន ឬ​ហាន ​គឺជា​ក្រុម [[ក្រុមជនជាតិ|​ជនជាតិភាគតិច]] ​ធំជាងគេ​នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិន ដែល​មាន​ប្រមាណ​ជា 92% នៃ ​ប្រជាជន​ចិន​ដីគោក ​។ <ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |date=2021-12-20 }}: "Han Chinese 91.6%" out of a reported population of 1,379&nbsp;billion (July 2017 est.)</ref> ពួកគេរួមមានប្រហែល 95%, 92% និង 89% នៃប្រជាជនតៃវ៉ាន់, <ref name="中華民國國情簡介2016">{{Cite web|date=2016|script-title=zh:中華民國國情簡介|trans-title=ROC Vital Information|url=http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&s=FFD5D521BBC119F8|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218124716/http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&s=FFD5D521BBC119F8|archive-date=18 February 2017|access-date=23 August 2016|website=Executive Yuan|language=zh-TW|quote={{lang|zh-TW|臺灣住民以漢人為最大族群，約占總人口97%}}|archivedate=18 កុម្ភៈ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170218124716/http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&s=FFD5D521BBC119F8}}</ref> ហុងកុង, និង [[ម៉ាកាវ]] រៀងគ្នា។   ពួកគេក៏ជា ក្រុមជនជាតិភាគតិចដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលរួមមានប្រហែល 18% នៃ ចំនួនប្រជាជនពិភពលោក ។ <ref name="zhang">{{Cite journal|last=Zhang|first=Feng|last2=Su|first2=Bing|last3=Zhang|first3=Ya-ping|last4=Jin|first4=Li|date=22 February 2007|title=Genetic Studies of Human Diversity in East Asia|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=362|issue=1482|pages=987–996|doi=10.1098/rstb.2007.2028|pmc=2435565|pmid=17317646}}</ref> <ref name="zhao">{{Cite journal|last=Zhao|first=Yong-Bin|last2=Zhang|first2=Ye|last3=Zhang|first3=Quan-Chao|last4=Li|first4=Hong-Jie|last5=Cui|first5=Ying-Qiu|last6=Xu|first6=Zhi|last7=Jin|first7=Li|last8=Zhou|first8=Hui|last9=Zhu|first9=Hong|year=2015|title=Ancient DNA Reveals That the Genetic Structure of the Northern Han Chinese Was Shaped Prior to three-thousand Years Ago|journal=[[PLOS One]]|volume=10|issue=5|pages=e0125676|bibcode=2015PLoSO..1025676Z|doi=10.1371/journal.pone.0125676|pmc=4418768|pmid=25938511|doi-access=free}}</ref> នៅខាងក្រៅប្រទេសចិន ពាក្យ "ចិនហាន" និង "ចិន" ច្រើនតែត្រូវបានផ្សំឡើង ចាប់តាំងពីអ្នកដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬចុះឈ្មោះជាជនជាតិហាន គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសចិន។ មានជនជាតិភាគតិចចំនួន 55 ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ នៅក្នុងប្រទេសចិន ដែលអាចកំណត់ថាជា "ជនជាតិចិន" ផងដែរ។ ប្រជាជនមកពីកោះតៃវ៉ាន់ ដែលជាផ្លូវការថាជាសាធារណៈរដ្ឋចិន (ROC) ក៏អាចត្រូវបានគេហៅថា "ជនជាតិចិន" នៅក្នុងបរិបទផ្សេងៗ បើទោះបីជាពួកគេជាធម្មតាត្រូវបានគេហៅថា " តៃវ៉ាន់ " ក៏ដោយ។ ទឹកដី​តៃវ៉ាន់​មាន ​ជម្លោះ ហើយ ROC មាន ​កម្រិត​ការ​ទទួល​ស្គាល់​អធិបតេយ្យភាព​របស់​ខ្លួន ។ វាក៏មានជនភៀសខ្លួន ចិនយ៉ាងទូលំទូលាយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ជនជាតិចិនក្រៅប្រទេស ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Chinese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] g7ommpcxcr8c0n42eaunp0c5d9wrxte 0 44295 339120 279811 2026-08-19T09:13:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339120 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}} [[ឯកសារ:Мышь 2.jpg|រូបភាពតូច|កណ្តុរផ្ទះ (''Mus musculus'')]] '''កណ្តុរឬសត្វកណ្តុរពហុវចនៈ,''' គឺជាសត្វដ៏តូច [[ថនិកសត្វ]] ។ ចរិតលក្ខណៈ សត្វកណ្ដុរត្រូវបានគេដឹងថាមានច្រមុះចង្អុល ត្រចៀកមូលតូច កន្ទុយដែលមានប្រវែងរាងកាយ និងមានអត្រាបង្កាត់ពូជខ្ពស់។ ប្រភេទសត្វកណ្ដុរដែលល្បីជាងគេគឺ កណ្តុរផ្ទះ ជាធម្មតា ( ''Mus musculus'' )។ សត្វកណ្តុរក៏ពេញនិយមជា សត្វចិញ្ចឹម ផងដែរ។ នៅកន្លែងខ្លះ កណ្ដុរវាល ខ្លះមាននៅក្នុងស្រុក។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​ថា​ចូល​លុក​លុយ​ផ្ទះ​ដើម្បី​រក​អាហារ និង​ទី​ជម្រក។ កណ្តុរត្រូវបានសម្គាល់ពី កណ្តុរ តាមទំហំរបស់វា។ ជាទូទៅ នៅពេលរកឃើញសត្វកកេរ muroid ឈ្មោះទូទៅ របស់វារួមបញ្ចូលពាក្យថា ''កណ្ដុរ'' ប្រសិនបើវាតូចជាង ឬ ''កណ្តុរ'' ប្រសិនបើវាធំជាង។ ពាក្យទូទៅ ''កណ្តុរ'' និង ''កណ្ដុរ'' គឺមិនជាក់លាក់ តាមនិទ្ទេស។ សត្វកណ្ដុរធម្មតាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុង genus ''Mus'' ប៉ុន្តែពាក្យ ''Mouse'' មិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះសមាជិកនៃ ''Mus'' ហើយក៏អាចអនុវត្តចំពោះប្រភេទសត្វពីប្រភេទផ្សេងទៀតដូចជា កណ្ដុរក្តាន់ <nowiki><i id="mwKg">Peromyscus</i></nowiki> ជាដើម។ សត្វកណ្ដុរក្នុងផ្ទះដែល លក់ជាសត្វចិញ្ចឹមច្រើនតែមានទំហំខុសគ្នាខ្លាំងពីកណ្តុរផ្ទះទូទៅ។ នេះគឺដោយសារការបង្កាត់ពូជ និងលក្ខខណ្ឌផ្សេងៗនៅក្នុងព្រៃ។ ពូជកណ្តុរដែលល្បីជាងគេគឺ កណ្តុរមន្ទីរពិសោធន៍ ពណ៌ស។ វាមានលក្ខណៈឯកសណ្ឋានបន្ថែមទៀតដែលសមស្របនឹងការប្រើប្រាស់របស់វាក្នុងការស្រាវជ្រាវ។ [[ឆ្មា]], ព្រៃ [[ឆ្កែ|សត្វឆ្កែ]], [[ចចក|កញ្ជ្រោង]], បក្សីនៃព្រៃ, សត្វពស់ និងសូម្បីតែប្រភេទជាក់លាក់នៃការ arthropods ត្រូវបានដឹងថាសត្វកណ្តុរចំណីយ៉ាងខ្លាំងលើ។ បើទោះជាយ៉ាងនេះក្តី សត្វកណ្ដុរនៅតែមានច្រើន។ ដោយសារតែភាពប្រែប្រួលគួរឱ្យកត់សម្គាល់របស់វាទៅនឹង បរិស្ថាន ស្ទើរតែទាំងអស់ កណ្តុរគឺជា [[ថនិកសត្វ|ប្រភេទថនិកសត្វដែល]] ជោគជ័យបំផុតដែលរស់នៅលើផែនដីសព្វថ្ងៃនេះ។ នៅក្នុងបរិបទជាក់លាក់ សត្វកណ្ដុរអាចចាត់ទុកថាជា សត្វចង្រៃ ។ Vermin គឺជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃការខូចខាត ដំណាំ <ref>{{Cite journal|vauthors=Meerburg BG, Singleton GR, Leirs H|year=2009|title=The Year of the Rat ends: time to fight hunger!|url=https://archive.org/details/pest-management-science_2009-04_65_4/page/351|journal=Pest Manag Sci|volume=65|issue=4|pages=351–2|doi=10.1002/ps.1718|pmid=19206089}}</ref> ដូចដែលពួកវាត្រូវបានគេស្គាល់ថាបណ្តាលឱ្យខូចខាតរចនាសម្ព័ន្ធនិងរីករាលដាល ជំងឺ ។ សត្វ​កណ្ដុរ​ចម្លង​ជំងឺ​តាម ​លាមក ​របស់​វា ហើយ​ច្រើន​តែ​ជា​អ្នក ​ចម្លង​ប៉ារ៉ាស៊ីត ។ <ref>{{Cite journal|vauthors=Meerburg BG, Singleton GR, Kijlstra A|year=2009|title=Rodent-borne diseases and their risks for public health|journal=Crit Rev Microbiol|volume=35|issue=3|pages=221–70|doi=10.1080/10408410902989837|pmid=19548807}}</ref> នៅអាមេរិកខាងជើង ការដកដង្ហើមធូលីដែលប៉ះនឹងការបញ្ចេញរបស់កណ្តុរត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង មេរោគ hantavirus ដែលអាចនាំអោយ មានរោគសញ្ញា hantavirus pulmonary Syndrome (HPS) ។ នៅក្នុងព្រៃ សត្វកណ្ដុរត្រូវបានស្គាល់ថាបង្កើតរន្ធដ៏ស្មុគស្មាញ។ រូងទាំងនេះមានច្រកចូលវែងៗ ហើយត្រូវបានបំពាក់ដោយផ្លូវរូងក្រោមដី។ នៅក្នុងប្រភេទសត្វយ៉ាងហោចណាស់មួយ ការរចនាស្ថាបត្យកម្មនៃប្រហោងគឺជាលក្ខណៈហ្សែន។ <ref>{{Cite journal|last=Weber|first=Jesse N.|last2=Peterson|first2=Brant K.|last3=Hoekstra|first3=Hopi E.|date=17 January 2013|title=Discrete genetic modules are responsible for complex burrow evolution in Peromyscus mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-01-17_493_7432/page/402|journal=Nature|volume=493|issue=7432|pages=402–405|bibcode=2013Natur.493..402W|doi=10.1038/nature11816|pmid=23325221}}</ref> == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} 745fhntyxkos1961kpstldzd3f6eyrc 0 44587 339050 339006 2026-08-18T15:21:32Z TheRandomGoober 27248 /* អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល */ 339050 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== [[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|បង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង]]។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref name="Hillier-1998">{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="GA43177"/><ref name="Hillier-1998"/> ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។<ref name="Hillier-1998"/> [[File:Intifada in Gaza Strip (FL45956496).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នៅហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៨៧]] [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។<ref name="The Washington Post-2024">{{Cite news |date=2 January 2024 |title=Opinion {{!}} WHY ARAFAT BACKED SADDAM |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/ |access-date=31 July 2026 |newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}}</ref><ref name="MIFTAH">{{Cite web |title=MIFTAH – Palestine and Iraq |url=http://www.miftah.org/Display.cfm?DocId=3335&CategoryId=8 |access-date=31 July 2026 |website=MIFTAH}}</ref> មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]គឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើគុយវ៉ែត|បានឈ្លានពានគុយវ៉ែត]] លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> សំណើ​សន្តិភាពនេះចុងក្រោយ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ហើយ​សាដាមបន្ទាប់មកក៏បាន​បញ្ជា​បាញ់​មីស៊ីល​ប្រភេទស៊្កូដ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីន​បានចេញមុខ​គាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]និងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រ[[អ៊ីរ៉ាក់]]។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើត[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Murphy-1993"/> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។{{refn|group=ស|name=control}} [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|thumb|លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ជាប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីនដំបូង​ ដោយបានបម្រើការពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤។]] អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|សេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២]] និង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ​ ៣៣៨|លេខ ៣៣៨]] ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។<ref name="Murphy-1993">{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref name="ICJ-2004">{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុង[[បរិពន្ធភូមិប៉ាឡេស្ទីន|តំបន់ ខ (B)]] និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។<ref name="ICJ-2004" /> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដំបូង]]នៅប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយជាលទ្ធផល លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ដោយចាត់អនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្តើមដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតាមទីប្រជុំជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដូចដែលបានចែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ដំណើរកិច្ចចរចារវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបាននៅបន្តដដែរ ថ្វីបើវាមានលក្ខណៈយឺតយ៉ាវក្ដី ពិសេសជុំវិញការជជែកពិភាក្សាដ៏ចម្រូងចម្រាសលើអធិបតេយ្យនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅដោយពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលលើដីប៉ាឡេស្ទីន និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួនជាដើម។<ref name="EB-2024b">{{Cite web |title=Israel – Netanyahu, Politics, Middle East {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |access-date=17 August 2026 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512210653/https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង]] ដោយឯកសារនោះបានគូសបញ្ជាក់ពីការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញទៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមានអំណាចលើទីក្រុងមួយនោះកាន់តែច្រើន។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]] ក្នុងគោលដៅពន្លឿនដំណើរការនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ។ នៅក្នុងអនុស្សរណៈនោះ គេបានព្រមព្រៀងគ្នាលើការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងបន្តបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។<ref name="EB-2024b" /><ref name="churchtimes.co.uk">{{Cite web |title=Siege of the Church of the Nativity recalled: 'It was a battle to stay alive' |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |access-date=17 August 2026 |website=churchtimes.co.uk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301111022/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូបានចុះ គេឃើញតំបន់គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីររដ្ឋមានស្ថិរភាពនិងវិបុលភាពជាងមុន ទោះបីជាត្រូវប្រឈមវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចបន្តិចបន្តួចក្ដី។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានសាងសង់អាកាសយានដ្ឋានទីពីររបស់ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយេរូសាឡឹម]]។ ពិធីសម្ពោធបើកអាកាសយានដ្ឋាននេះបានមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រធានាធីបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] និងលោក[[នែលសុន ម៉ង់ដេឡា]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល ដោយលោកបានបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសម្រេចចុងក្រោយជាមួយប៉ាឡេស្ទីន។ ===អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល=== {{Further|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)}} [[File:אוקטובר 2000 1.jpg|thumb|កោលាហលនៅទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងឆ្នាំ២០០០]] កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពកំពូលរវាងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងលោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ត្រូវបានចូលរួមសម្របសម្រួលដោយលោកប៊ីល គ្លីនតុននៅក្នុងឆ្នាំ២០០០។ វាត្រូវបានគេបម្រុងទុកជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ដែលនឹងបញ្ចប់ជម្លោះរវាងភាគីទាំងសងខាងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរលំបរាជ័យក្រោយពីគ្មានការយល់ស្របអ្វីទៅលើដំណោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន អធិបតេយ្យភាពលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងកង្វល់សន្តិសុខរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនោះ ហើយវាក៏បានក្លាយជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យផ្ទុះការបះបោរបន្ទាប់ពីនេះដែរ។<ref name="Al Jazeera-20050928">{{Cite web |title=Al-Aqsa intifada timeline |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |access-date=17 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-ME-3677206">{{Cite news |date=29 September 2004 |title=Al-Aqsa Intifada timeline |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |access-date=17 August 2026 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702011849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង[[លីគុដ]] លោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចចូលទៅកាន់ភ្នំប្រាសាទ និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹមជាច្រើននាក់ផ្ទុះខឹងសម្បារ។ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងទៅជាកុបកម្មរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចបង្ហូរឈាមគ្នានៅជុំវិញទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ កំណើនអំពើហិង្សាបាននាំឱ្យអាកាសយានដ្ឋានក្រុងយេរូសាឡឹមបិទទ្វារ ហើយមកដល់សព្វថ្ងៃនេះគឺនៅមិនទាន់បានបើកវិញនៅឡើយទេ។ កុបកម្មកាន់តែច្រើនឡើងៗរវាងជនជាតិជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានបន្តកើតឡើងនៅក្នុង[[បាតុកម្មខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ នៅអ៊ីស្រាអែល|ខែតុលា ឆ្នាំ២០០០]] នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងខែតុលាដដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានបាតុករប៉ាឡេស្ទីនសម្លាប់ដោយសាហាវព្រៃផ្សៃនៅទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]។ រវាងខែវិច្ឆិកា និងខែធ្នូ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ២០០១ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលតាបា]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែកិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយដំណាលៗគ្នានោះដែរ លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែរ ការវាយប្រហារដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់|អាកាសយានដ្ឋានហ្កាហ្សា]]ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបាញ់បំផ្លាញចោលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដោយអះអាងថា វាគឺជាសកម្មភាពសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារពីមុនៗដោយក្រុមហាម៉ាស់។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> [[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៣៩៧|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៣៩៧]] ត្រូវបានអនុម័តនៅដើមឆ្នាំ២០០២ ដោយបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវ[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]] និងបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្លង់គម្រោងឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Al Jazeera-20050928" /> ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមសន្តិភាពអារ៉ាប់|កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាព]]មួយនៅទីក្រុង[[បៃរូត]] រដ្ឋសមាជិកទាំងប៉ុន្មាននៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានគាំទ្រជាឯកច្ឆ័ន្ទទៅលើសំណើចង់បិទបញ្ចប់ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល<ref name=shadow>[http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm Latest suicide attack overshadows Arab summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205172923/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm |date=December 5, 2007 }}. ''Lateline''. Australian Broadcasting Corporation. Program originally broadcast March 28, 2002.</ref> ប៉ុន្តែវាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបដិសេធ។<ref name=relaunch>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm Arab leaders relaunch peace plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219123330/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm |date=December 19, 2008 }}. BBC News. March 28, 2007.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ប្រតិបត្តិការខែលការពារ]]បន្ទាប់ពីផ្ទុះមាន[[ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលថ្ងៃបុណ្យរំលង|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាល]]ក្នុងថ្ងៃ[[បុណ្យរំលង]]។ [[សមរភូមិជេនីន (២០០២)|ការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ]]រវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានផ្ទុះឡើងនៅក្រុង[[ជេនីន]]ជាលទ្ធផល។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="churchtimes.co.uk" /><ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 May 2002 |title=Church siege ending after 39 days |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/10/israel.cyprus |access-date=18 August 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងនោះដែរ [[ព្រះសហគមន៍នៃកំណើតព្រះយេស៊ូ]]ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលមួយសប្តាហ៍រហូតដល់មានការចរចាត្រូវគ្នាវិញ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីបវិវេណវិហារនោះ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៣ និងឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមនៃ[[កុលសម្ព័ន្ធកាវ៉ាស៊ីម៉ា]]ក្នុងទីក្រុងអ៊ីប្រុងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់ ឬបានបំផ្ទុះខ្លួនដោយប្រើគ្រាប់បែកអត្តឃាត។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នជាចុងក្រោយបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់[[របាំងវ៉េសប៊ែង|របាំងពុះចែក]]តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងចេញពីតំបន់ទីតាំងលំនៅរបស់ពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងវ៉េសប៊ែង ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារណាមួយនាពេលអនាគតទៀត។<ref name="BBC-ME-3677206" /> លោកសាដាម ហ៊ូសេនបានផ្ដល់ការគាំទ្រជាជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងកំឡុងរយៈកាលអ៊ីនធីហ្វាដា ចាប់ពីឆ្នាំ២០០០ រហូតដល់ពេលលោកត្រូវគេផ្តួលរំលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ សំណើសន្តិភាពមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០០៣ នោះ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយលោកអារ៉ាហ្វាត់ ប៉ុន្តែត្រូវលោកឆារ៉នបានបដិសេធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំនិងជាសហស្ថាបនិកក្រុមហាម៉ាស់ លោក[[អ៉ះម៉េដ យ៉ាស៊ីន]] ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតនៅហ្កាហ្សា។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ត្រូវបានអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួននៅឯទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានលាចាកលោកទៅនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។<ref name="BBC-ME-3677206" /> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០០៥ លោកម៉ះមូដ អាបាស់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកថយទាំងស្រុងចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានបំផ្លាញតំណាំងលំនៅរបស់ខ្លួននៅទីនោះថែមទៀតផង ខណៈស្ថានភាពបានចាប់ផ្តើមធូរស្រាលបន្តិចម្ដងៗ។<ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតជម្លោះនយោបាយជាមួយក្រុមហ្វាតា។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធរវាងភាគីទាំងពីរក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ មិនយូរ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះក៏បានបន្តវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមគ្នា ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូល។<ref name="Al Jazeera-20110504">{{Cite web |title=Timeline: Hamas-Fatah conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |access-date=18 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |url-status=live }}</ref> មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអាធ័មនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះ មានរួមទាំងក្រុមពួកសកម្មប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។ រាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តការបិទផ្លូវចេញចូលដោយផ្នែកលើតំបន់ហ្កាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាពមួយទៀតត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានសំណើសន្តិភាពដាក់ស្នើដូចកាលពីនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំឆ្នាំ២០០២ ដដែរ។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ដំណើរសន្តិភាពនោះត្រូវជាប់គាំងមិនអាចសម្រេចបាន។<ref name="Al Jazeera-20110504" /><ref>{{Cite news |date=20 February 2024 |title=Israel-Hamas war: Fatah and Hamas step up contacts to achieve Palestinian reconciliation |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |access-date=18 August 2026 |work=Le Monde |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229214630/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |url-status=live }}</ref><ref name="alarabiya0701"/> អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងស្ទើរពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} ===ជម្លោះបន្តបន្ទាប់=== បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |url=https://archive.org/details/isbn_0786411910 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] a7uilts6my071kaztq9ks0hy34532mf 339051 339050 2026-08-18T15:47:38Z TheRandomGoober 27248 /* ជម្លោះបន្តបន្ទាប់ */ 339051 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== [[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|បង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង]]។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref name="Hillier-1998">{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="GA43177"/><ref name="Hillier-1998"/> ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។<ref name="Hillier-1998"/> [[File:Intifada in Gaza Strip (FL45956496).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នៅហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៨៧]] [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។<ref name="The Washington Post-2024">{{Cite news |date=2 January 2024 |title=Opinion {{!}} WHY ARAFAT BACKED SADDAM |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/ |access-date=31 July 2026 |newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}}</ref><ref name="MIFTAH">{{Cite web |title=MIFTAH – Palestine and Iraq |url=http://www.miftah.org/Display.cfm?DocId=3335&CategoryId=8 |access-date=31 July 2026 |website=MIFTAH}}</ref> មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]គឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើគុយវ៉ែត|បានឈ្លានពានគុយវ៉ែត]] លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> សំណើ​សន្តិភាពនេះចុងក្រោយ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ហើយ​សាដាមបន្ទាប់មកក៏បាន​បញ្ជា​បាញ់​មីស៊ីល​ប្រភេទស៊្កូដ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីន​បានចេញមុខ​គាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]និងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រ[[អ៊ីរ៉ាក់]]។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើត[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Murphy-1993"/> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។{{refn|group=ស|name=control}} [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|thumb|លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ជាប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីនដំបូង​ ដោយបានបម្រើការពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤។]] អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|សេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២]] និង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ​ ៣៣៨|លេខ ៣៣៨]] ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។<ref name="Murphy-1993">{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref name="ICJ-2004">{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុង[[បរិពន្ធភូមិប៉ាឡេស្ទីន|តំបន់ ខ (B)]] និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។<ref name="ICJ-2004" /> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដំបូង]]នៅប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយជាលទ្ធផល លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ដោយចាត់អនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្តើមដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតាមទីប្រជុំជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដូចដែលបានចែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ដំណើរកិច្ចចរចារវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបាននៅបន្តដដែរ ថ្វីបើវាមានលក្ខណៈយឺតយ៉ាវក្ដី ពិសេសជុំវិញការជជែកពិភាក្សាដ៏ចម្រូងចម្រាសលើអធិបតេយ្យនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅដោយពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលលើដីប៉ាឡេស្ទីន និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួនជាដើម។<ref name="EB-2024b">{{Cite web |title=Israel – Netanyahu, Politics, Middle East {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |access-date=17 August 2026 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512210653/https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង]] ដោយឯកសារនោះបានគូសបញ្ជាក់ពីការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញទៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមានអំណាចលើទីក្រុងមួយនោះកាន់តែច្រើន។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]] ក្នុងគោលដៅពន្លឿនដំណើរការនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ។ នៅក្នុងអនុស្សរណៈនោះ គេបានព្រមព្រៀងគ្នាលើការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងបន្តបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។<ref name="EB-2024b" /><ref name="churchtimes.co.uk">{{Cite web |title=Siege of the Church of the Nativity recalled: 'It was a battle to stay alive' |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |access-date=17 August 2026 |website=churchtimes.co.uk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301111022/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូបានចុះ គេឃើញតំបន់គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីររដ្ឋមានស្ថិរភាពនិងវិបុលភាពជាងមុន ទោះបីជាត្រូវប្រឈមវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចបន្តិចបន្តួចក្ដី។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានសាងសង់អាកាសយានដ្ឋានទីពីររបស់ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយេរូសាឡឹម]]។ ពិធីសម្ពោធបើកអាកាសយានដ្ឋាននេះបានមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រធានាធីបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] និងលោក[[នែលសុន ម៉ង់ដេឡា]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល ដោយលោកបានបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសម្រេចចុងក្រោយជាមួយប៉ាឡេស្ទីន។ ===អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល=== {{Further|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)}} [[File:אוקטובר 2000 1.jpg|thumb|កោលាហលនៅទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងឆ្នាំ២០០០]] កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពកំពូលរវាងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងលោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ត្រូវបានចូលរួមសម្របសម្រួលដោយលោកប៊ីល គ្លីនតុននៅក្នុងឆ្នាំ២០០០។ វាត្រូវបានគេបម្រុងទុកជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ដែលនឹងបញ្ចប់ជម្លោះរវាងភាគីទាំងសងខាងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរលំបរាជ័យក្រោយពីគ្មានការយល់ស្របអ្វីទៅលើដំណោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន អធិបតេយ្យភាពលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងកង្វល់សន្តិសុខរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនោះ ហើយវាក៏បានក្លាយជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យផ្ទុះការបះបោរបន្ទាប់ពីនេះដែរ។<ref name="Al Jazeera-20050928">{{Cite web |title=Al-Aqsa intifada timeline |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |access-date=17 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-ME-3677206">{{Cite news |date=29 September 2004 |title=Al-Aqsa Intifada timeline |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |access-date=17 August 2026 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702011849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង[[លីគុដ]] លោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចចូលទៅកាន់ភ្នំប្រាសាទ និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹមជាច្រើននាក់ផ្ទុះខឹងសម្បារ។ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងទៅជាកុបកម្មរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចបង្ហូរឈាមគ្នានៅជុំវិញទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ កំណើនអំពើហិង្សាបាននាំឱ្យអាកាសយានដ្ឋានក្រុងយេរូសាឡឹមបិទទ្វារ ហើយមកដល់សព្វថ្ងៃនេះគឺនៅមិនទាន់បានបើកវិញនៅឡើយទេ។ កុបកម្មកាន់តែច្រើនឡើងៗរវាងជនជាតិជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានបន្តកើតឡើងនៅក្នុង[[បាតុកម្មខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ នៅអ៊ីស្រាអែល|ខែតុលា ឆ្នាំ២០០០]] នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងខែតុលាដដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានបាតុករប៉ាឡេស្ទីនសម្លាប់ដោយសាហាវព្រៃផ្សៃនៅទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]។ រវាងខែវិច្ឆិកា និងខែធ្នូ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ២០០១ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលតាបា]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែកិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយដំណាលៗគ្នានោះដែរ លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែរ ការវាយប្រហារដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់|អាកាសយានដ្ឋានហ្កាហ្សា]]ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបាញ់បំផ្លាញចោលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដោយអះអាងថា វាគឺជាសកម្មភាពសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារពីមុនៗដោយក្រុមហាម៉ាស់។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> [[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៣៩៧|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៣៩៧]] ត្រូវបានអនុម័តនៅដើមឆ្នាំ២០០២ ដោយបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវ[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]] និងបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្លង់គម្រោងឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Al Jazeera-20050928" /> ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមសន្តិភាពអារ៉ាប់|កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាព]]មួយនៅទីក្រុង[[បៃរូត]] រដ្ឋសមាជិកទាំងប៉ុន្មាននៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានគាំទ្រជាឯកច្ឆ័ន្ទទៅលើសំណើចង់បិទបញ្ចប់ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល<ref name=shadow>[http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm Latest suicide attack overshadows Arab summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205172923/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm |date=December 5, 2007 }}. ''Lateline''. Australian Broadcasting Corporation. Program originally broadcast March 28, 2002.</ref> ប៉ុន្តែវាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបដិសេធ។<ref name=relaunch>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm Arab leaders relaunch peace plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219123330/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm |date=December 19, 2008 }}. BBC News. March 28, 2007.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ប្រតិបត្តិការខែលការពារ]]បន្ទាប់ពីផ្ទុះមាន[[ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលថ្ងៃបុណ្យរំលង|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាល]]ក្នុងថ្ងៃ[[បុណ្យរំលង]]។ [[សមរភូមិជេនីន (២០០២)|ការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ]]រវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានផ្ទុះឡើងនៅក្រុង[[ជេនីន]]ជាលទ្ធផល។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="churchtimes.co.uk" /><ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 May 2002 |title=Church siege ending after 39 days |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/10/israel.cyprus |access-date=18 August 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងនោះដែរ [[ព្រះសហគមន៍នៃកំណើតព្រះយេស៊ូ]]ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលមួយសប្តាហ៍រហូតដល់មានការចរចាត្រូវគ្នាវិញ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីបវិវេណវិហារនោះ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៣ និងឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមនៃ[[កុលសម្ព័ន្ធកាវ៉ាស៊ីម៉ា]]ក្នុងទីក្រុងអ៊ីប្រុងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់ ឬបានបំផ្ទុះខ្លួនដោយប្រើគ្រាប់បែកអត្តឃាត។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នជាចុងក្រោយបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់[[របាំងវ៉េសប៊ែង|របាំងពុះចែក]]តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងចេញពីតំបន់ទីតាំងលំនៅរបស់ពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងវ៉េសប៊ែង ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារណាមួយនាពេលអនាគតទៀត។<ref name="BBC-ME-3677206" /> លោកសាដាម ហ៊ូសេនបានផ្ដល់ការគាំទ្រជាជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងកំឡុងរយៈកាលអ៊ីនធីហ្វាដា ចាប់ពីឆ្នាំ២០០០ រហូតដល់ពេលលោកត្រូវគេផ្តួលរំលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ សំណើសន្តិភាពមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០០៣ នោះ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយលោកអារ៉ាហ្វាត់ ប៉ុន្តែត្រូវលោកឆារ៉នបានបដិសេធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំនិងជាសហស្ថាបនិកក្រុមហាម៉ាស់ លោក[[អ៉ះម៉េដ យ៉ាស៊ីន]] ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតនៅហ្កាហ្សា។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ត្រូវបានអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួននៅឯទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានលាចាកលោកទៅនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។<ref name="BBC-ME-3677206" /> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០០៥ លោកម៉ះមូដ អាបាស់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកថយទាំងស្រុងចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានបំផ្លាញតំណាំងលំនៅរបស់ខ្លួននៅទីនោះថែមទៀតផង ខណៈស្ថានភាពបានចាប់ផ្តើមធូរស្រាលបន្តិចម្ដងៗ។<ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតជម្លោះនយោបាយជាមួយក្រុមហ្វាតា។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធរវាងភាគីទាំងពីរក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ មិនយូរ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះក៏បានបន្តវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមគ្នា ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូល។<ref name="Al Jazeera-20110504">{{Cite web |title=Timeline: Hamas-Fatah conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |access-date=18 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |url-status=live }}</ref> មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអាធ័មនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះ មានរួមទាំងក្រុមពួកសកម្មប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។ រាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តការបិទផ្លូវចេញចូលដោយផ្នែកលើតំបន់ហ្កាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាពមួយទៀតត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានសំណើសន្តិភាពដាក់ស្នើដូចកាលពីនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំឆ្នាំ២០០២ ដដែរ។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ដំណើរសន្តិភាពនោះត្រូវជាប់គាំងមិនអាចសម្រេចបាន។<ref name="Al Jazeera-20110504" /><ref>{{Cite news |date=20 February 2024 |title=Israel-Hamas war: Fatah and Hamas step up contacts to achieve Palestinian reconciliation |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |access-date=18 August 2026 |work=Le Monde |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229214630/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |url-status=live }}</ref><ref name="alarabiya0701"/> អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងស្ទើរពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} ===ជម្លោះបន្តបន្ទាប់=== [[File:Westbank Control & Access Restrictions Dec 2012.png|thumb|upright|ផែនទីបង្ហាញពីតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង, ២០១២]] ការបែងចែកតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាបានធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសម្រេចនូវសាមគ្គីភាពជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានការរអាក់រអួល និងបាននាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់វឌ្ឍនភាពនៃកិច្ចចរចាព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។ ការ​ចរចា​ផ្សះផ្សា​គ្នា​ជា​ច្រើន​ជុំ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង ប៉ុន្តែ​រាល់កិច្ចព្រម​ព្រៀងនីមួយៗត្រូវបានរលត់បាត់ទៅវិញស្ទើរភ្លាមៗ។ ការបែងចែករដ្ឋបាលនេះក៏បានរារាំងដល់ការសម្រេចបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនរួបរួមមួយដែរ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាបាននាំឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលនយោបាយអភិបាលកិច្ចដើរផ្លូវមិនស្របគ្នានៅក្នុងទឹកដីតំបន់ទាំងពីរ។<ref>{{cite web |date=2 June 2014 |title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 June 2014 |access-date=18 August 2026 |publisher=BBC News Middle East}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីសហមន៍អន្តរជាតិដើម្បីបំផុសដំណើរការសន្តិភាពនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សហរដ្ឋអាមេរិក ក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋបាលផ្សេងៗ បានព្យាយាមជាច្រើនលើកច្រើនសារដើម្បីសម្របសម្រួលដល់ការចរចារវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |title=What Is U.S. Policy on the Israeli–Palestinian Conflict? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |access-date=18 August 2026 |website=Council on Foreign Relations |date=12 July 2023 |archive-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927170444/https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |url-status=live }}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |url=https://archive.org/details/isbn_0786411910 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] mns04hqgonnvqpokllydqfy4z0ffm1e 339061 339051 2026-08-19T03:34:22Z TheRandomGoober 27248 /* ជម្លោះបន្តបន្ទាប់ */ 339061 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== [[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|បង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង]]។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref name="Hillier-1998">{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="GA43177"/><ref name="Hillier-1998"/> ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។<ref name="Hillier-1998"/> [[File:Intifada in Gaza Strip (FL45956496).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នៅហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៨៧]] [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។<ref name="The Washington Post-2024">{{Cite news |date=2 January 2024 |title=Opinion {{!}} WHY ARAFAT BACKED SADDAM |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/ |access-date=31 July 2026 |newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}}</ref><ref name="MIFTAH">{{Cite web |title=MIFTAH – Palestine and Iraq |url=http://www.miftah.org/Display.cfm?DocId=3335&CategoryId=8 |access-date=31 July 2026 |website=MIFTAH}}</ref> មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]គឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើគុយវ៉ែត|បានឈ្លានពានគុយវ៉ែត]] លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> សំណើ​សន្តិភាពនេះចុងក្រោយ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ហើយ​សាដាមបន្ទាប់មកក៏បាន​បញ្ជា​បាញ់​មីស៊ីល​ប្រភេទស៊្កូដ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីន​បានចេញមុខ​គាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]និងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រ[[អ៊ីរ៉ាក់]]។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើត[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Murphy-1993"/> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។{{refn|group=ស|name=control}} [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|thumb|លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ជាប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីនដំបូង​ ដោយបានបម្រើការពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤។]] អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|សេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២]] និង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ​ ៣៣៨|លេខ ៣៣៨]] ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។<ref name="Murphy-1993">{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref name="ICJ-2004">{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុង[[បរិពន្ធភូមិប៉ាឡេស្ទីន|តំបន់ ខ (B)]] និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។<ref name="ICJ-2004" /> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដំបូង]]នៅប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយជាលទ្ធផល លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ដោយចាត់អនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្តើមដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតាមទីប្រជុំជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដូចដែលបានចែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ដំណើរកិច្ចចរចារវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបាននៅបន្តដដែរ ថ្វីបើវាមានលក្ខណៈយឺតយ៉ាវក្ដី ពិសេសជុំវិញការជជែកពិភាក្សាដ៏ចម្រូងចម្រាសលើអធិបតេយ្យនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅដោយពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលលើដីប៉ាឡេស្ទីន និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួនជាដើម។<ref name="EB-2024b">{{Cite web |title=Israel – Netanyahu, Politics, Middle East {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |access-date=17 August 2026 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512210653/https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង]] ដោយឯកសារនោះបានគូសបញ្ជាក់ពីការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញទៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមានអំណាចលើទីក្រុងមួយនោះកាន់តែច្រើន។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]] ក្នុងគោលដៅពន្លឿនដំណើរការនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ។ នៅក្នុងអនុស្សរណៈនោះ គេបានព្រមព្រៀងគ្នាលើការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងបន្តបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។<ref name="EB-2024b" /><ref name="churchtimes.co.uk">{{Cite web |title=Siege of the Church of the Nativity recalled: 'It was a battle to stay alive' |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |access-date=17 August 2026 |website=churchtimes.co.uk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301111022/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូបានចុះ គេឃើញតំបន់គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីររដ្ឋមានស្ថិរភាពនិងវិបុលភាពជាងមុន ទោះបីជាត្រូវប្រឈមវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចបន្តិចបន្តួចក្ដី។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានសាងសង់អាកាសយានដ្ឋានទីពីររបស់ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយេរូសាឡឹម]]។ ពិធីសម្ពោធបើកអាកាសយានដ្ឋាននេះបានមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រធានាធីបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] និងលោក[[នែលសុន ម៉ង់ដេឡា]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល ដោយលោកបានបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសម្រេចចុងក្រោយជាមួយប៉ាឡេស្ទីន។ ===អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល=== {{Further|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)}} [[File:אוקטובר 2000 1.jpg|thumb|កោលាហលនៅទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងឆ្នាំ២០០០]] កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពកំពូលរវាងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងលោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ត្រូវបានចូលរួមសម្របសម្រួលដោយលោកប៊ីល គ្លីនតុននៅក្នុងឆ្នាំ២០០០។ វាត្រូវបានគេបម្រុងទុកជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ដែលនឹងបញ្ចប់ជម្លោះរវាងភាគីទាំងសងខាងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរលំបរាជ័យក្រោយពីគ្មានការយល់ស្របអ្វីទៅលើដំណោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន អធិបតេយ្យភាពលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងកង្វល់សន្តិសុខរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនោះ ហើយវាក៏បានក្លាយជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យផ្ទុះការបះបោរបន្ទាប់ពីនេះដែរ។<ref name="Al Jazeera-20050928">{{Cite web |title=Al-Aqsa intifada timeline |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |access-date=17 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-ME-3677206">{{Cite news |date=29 September 2004 |title=Al-Aqsa Intifada timeline |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |access-date=17 August 2026 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702011849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង[[លីគុដ]] លោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចចូលទៅកាន់ភ្នំប្រាសាទ និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹមជាច្រើននាក់ផ្ទុះខឹងសម្បារ។ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងទៅជាកុបកម្មរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចបង្ហូរឈាមគ្នានៅជុំវិញទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ កំណើនអំពើហិង្សាបាននាំឱ្យអាកាសយានដ្ឋានក្រុងយេរូសាឡឹមបិទទ្វារ ហើយមកដល់សព្វថ្ងៃនេះគឺនៅមិនទាន់បានបើកវិញនៅឡើយទេ។ កុបកម្មកាន់តែច្រើនឡើងៗរវាងជនជាតិជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានបន្តកើតឡើងនៅក្នុង[[បាតុកម្មខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ នៅអ៊ីស្រាអែល|ខែតុលា ឆ្នាំ២០០០]] នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងខែតុលាដដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានបាតុករប៉ាឡេស្ទីនសម្លាប់ដោយសាហាវព្រៃផ្សៃនៅទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]។ រវាងខែវិច្ឆិកា និងខែធ្នូ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ២០០១ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលតាបា]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែកិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយដំណាលៗគ្នានោះដែរ លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែរ ការវាយប្រហារដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់|អាកាសយានដ្ឋានហ្កាហ្សា]]ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបាញ់បំផ្លាញចោលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដោយអះអាងថា វាគឺជាសកម្មភាពសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារពីមុនៗដោយក្រុមហាម៉ាស់។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> [[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៣៩៧|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៣៩៧]] ត្រូវបានអនុម័តនៅដើមឆ្នាំ២០០២ ដោយបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវ[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]] និងបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្លង់គម្រោងឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Al Jazeera-20050928" /> ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមសន្តិភាពអារ៉ាប់|កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាព]]មួយនៅទីក្រុង[[បៃរូត]] រដ្ឋសមាជិកទាំងប៉ុន្មាននៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានគាំទ្រជាឯកច្ឆ័ន្ទទៅលើសំណើចង់បិទបញ្ចប់ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល<ref name=shadow>[http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm Latest suicide attack overshadows Arab summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205172923/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm |date=December 5, 2007 }}. ''Lateline''. Australian Broadcasting Corporation. Program originally broadcast March 28, 2002.</ref> ប៉ុន្តែវាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបដិសេធ។<ref name=relaunch>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm Arab leaders relaunch peace plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219123330/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm |date=December 19, 2008 }}. BBC News. March 28, 2007.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ប្រតិបត្តិការខែលការពារ]]បន្ទាប់ពីផ្ទុះមាន[[ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលថ្ងៃបុណ្យរំលង|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាល]]ក្នុងថ្ងៃ[[បុណ្យរំលង]]។ [[សមរភូមិជេនីន (២០០២)|ការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ]]រវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានផ្ទុះឡើងនៅក្រុង[[ជេនីន]]ជាលទ្ធផល។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="churchtimes.co.uk" /><ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 May 2002 |title=Church siege ending after 39 days |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/10/israel.cyprus |access-date=18 August 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងនោះដែរ [[ព្រះសហគមន៍នៃកំណើតព្រះយេស៊ូ]]ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលមួយសប្តាហ៍រហូតដល់មានការចរចាត្រូវគ្នាវិញ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីបវិវេណវិហារនោះ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៣ និងឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមនៃ[[កុលសម្ព័ន្ធកាវ៉ាស៊ីម៉ា]]ក្នុងទីក្រុងអ៊ីប្រុងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់ ឬបានបំផ្ទុះខ្លួនដោយប្រើគ្រាប់បែកអត្តឃាត។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នជាចុងក្រោយបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់[[របាំងវ៉េសប៊ែង|របាំងពុះចែក]]តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងចេញពីតំបន់ទីតាំងលំនៅរបស់ពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងវ៉េសប៊ែង ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារណាមួយនាពេលអនាគតទៀត។<ref name="BBC-ME-3677206" /> លោកសាដាម ហ៊ូសេនបានផ្ដល់ការគាំទ្រជាជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងកំឡុងរយៈកាលអ៊ីនធីហ្វាដា ចាប់ពីឆ្នាំ២០០០ រហូតដល់ពេលលោកត្រូវគេផ្តួលរំលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ សំណើសន្តិភាពមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០០៣ នោះ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយលោកអារ៉ាហ្វាត់ ប៉ុន្តែត្រូវលោកឆារ៉នបានបដិសេធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំនិងជាសហស្ថាបនិកក្រុមហាម៉ាស់ លោក[[អ៉ះម៉េដ យ៉ាស៊ីន]] ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតនៅហ្កាហ្សា។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ត្រូវបានអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួននៅឯទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានលាចាកលោកទៅនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។<ref name="BBC-ME-3677206" /> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០០៥ លោកម៉ះមូដ អាបាស់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកថយទាំងស្រុងចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានបំផ្លាញតំណាំងលំនៅរបស់ខ្លួននៅទីនោះថែមទៀតផង ខណៈស្ថានភាពបានចាប់ផ្តើមធូរស្រាលបន្តិចម្ដងៗ។<ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតជម្លោះនយោបាយជាមួយក្រុមហ្វាតា។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធរវាងភាគីទាំងពីរក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ មិនយូរ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះក៏បានបន្តវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមគ្នា ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូល។<ref name="Al Jazeera-20110504">{{Cite web |title=Timeline: Hamas-Fatah conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |access-date=18 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |url-status=live }}</ref> មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអាធ័មនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះ មានរួមទាំងក្រុមពួកសកម្មប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។ រាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តការបិទផ្លូវចេញចូលដោយផ្នែកលើតំបន់ហ្កាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាពមួយទៀតត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានសំណើសន្តិភាពដាក់ស្នើដូចកាលពីនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំឆ្នាំ២០០២ ដដែរ។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ដំណើរសន្តិភាពនោះត្រូវជាប់គាំងមិនអាចសម្រេចបាន។<ref name="Al Jazeera-20110504" /><ref>{{Cite news |date=20 February 2024 |title=Israel-Hamas war: Fatah and Hamas step up contacts to achieve Palestinian reconciliation |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |access-date=18 August 2026 |work=Le Monde |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229214630/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |url-status=live }}</ref><ref name="alarabiya0701"/> អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងស្ទើរពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} ===ជម្លោះបន្តបន្ទាប់=== [[File:Westbank Control & Access Restrictions Dec 2012.png|thumb|upright|ផែនទីបង្ហាញពីតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង, ២០១២]] ការបែងចែកតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាបានធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសម្រេចនូវសាមគ្គីភាពជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានការរអាក់រអួល និងបាននាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់វឌ្ឍនភាពនៃកិច្ចចរចាព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។ ការ​ចរចា​ផ្សះផ្សា​គ្នា​ជា​ច្រើន​ជុំ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង ប៉ុន្តែ​រាល់កិច្ចព្រម​ព្រៀងនីមួយៗត្រូវបានរលត់បាត់ទៅវិញស្ទើរភ្លាមៗ។ ការបែងចែករដ្ឋបាលនេះក៏បានរារាំងដល់ការសម្រេចបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនរួបរួមមួយដែរ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាបាននាំឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលនយោបាយអភិបាលកិច្ចដើរផ្លូវមិនស្របគ្នានៅក្នុងទឹកដីតំបន់ទាំងពីរ។<ref>{{cite web |date=2 June 2014 |title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 June 2014 |access-date=18 August 2026 |publisher=BBC News Middle East}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីសហមន៍អន្តរជាតិដើម្បីបំផុសដំណើរការសន្តិភាពនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សហរដ្ឋអាមេរិក ក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋបាលផ្សេងៗ បានព្យាយាមជាច្រើនលើកច្រើនសារដើម្បីសម្របសម្រួលដល់ការចរចារវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |title=What Is U.S. Policy on the Israeli–Palestinian Conflict? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |access-date=18 August 2026 |website=Council on Foreign Relations |date=12 July 2023 |archive-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927170444/https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |url-status=live }}</ref> រនាំងឧបសគ្គ​សំខាន់ៗដូចជា ​ការពង្រីក​តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល អធិបតេយ្យភាពលើក្រុងយេរូសាឡឹម ខ្សែព្រំដែន និង​សិទ្ធិ​វិលត្រឡប់​របស់​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីន នៅតែជាវិបត្តិបញ្ហាដែលមិនទាន់អាច​ដោះស្រាយ​បាន។<ref>{{Cite web |last=Yglesias |first=Matthew |title=Palestinian right of return matters |url=https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |access-date=19 August 2026 |website=slowboring.com |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Israeli settlement expansion in Palestinian areas amounts to war crime: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |access-date=19 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112203/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=15 September 2020 |title=Israel's borders explained in maps |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |access-date=19 August 2026 |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316134150/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=DC |first=Arab Center Washington |date=28 March 2024 |title=Jerusalem's Status Quo Agreement: History and Challenges to Its Viability |url=https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |access-date=19 August 2026 |website=Arab Center Washington DC |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014110/https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |url-status=live }}</ref> នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ គំនិតផ្តួចផ្តើមការទូតបានលេចឡើងក្នុងគោលបំណងធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងការទូតរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]មួយចំនួនដូចជា [[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ជាដើម។<ref>{{Cite web |title=The Abraham Accords |url=https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |access-date=19 August 2026 |website=StandWithUs |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |url-status=live }}</ref> យ៉ាងណាក្ដី កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះមិនបានផ្ដល់ជាដោះស្រាយដោយផ្ទាល់សម្រាប់ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ពួកវាច្រើនផ្ដោតលើការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់រូបភាពថាមវន្តនៅក្នុងតំបន់ ហើយនិងបានលើកឡើងនូវសំណួរអំពីអនាគតជោគវាសនានៃភាពជារដ្ឋរបស់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |last=Dpr 3 |date=3 April 2024 |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history/ |access-date=19 August 2026 |website=Question of Palestine |archive-date=2 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602144310/https://www.un.org/unispal/history/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Spain to recognize Palestinian statehood by July |url=https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |access-date=19 August 2026 |website=Politico |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403235440/https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |url-status=live }}</ref> [[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារ]]ដោយក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានបង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង ដោយសង្គ្រាមនេះបានបង្កឱ្យកើតមានវិនាសកម្មយ៉ាងធំធេងទូលំទូលាយដូចជា [[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅតំបន់ហ្កាហ្សាជាដើម។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025"/><ref name=":1" /> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវផ្លាស់ទីចេញពីទីលំនៅដោយបង្ខំ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណជាង ៧០,០០០ នាក់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួននោះគឺជាស្ត្រីនិងកុមារ និងប្រជាជនបន្ថែមជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025|title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=19 August 2026|work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|archive-date=11 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811025007/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press|access-date=19 August 2026|archive-date=8 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008120237/https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |access-date=19 August 2026 |archive-date=1 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001161913/https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​ផងដែរត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​បទ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​ប្រឆាំង​នឹង​ប្រជាជន​ប៉ាឡេស្ទីន​ក្នុង​កំឡុង​ប្រតិបត្តិការឈ្លានពាន ​និង​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក​របស់ខ្លួនលើ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="genocide2">* {{cite book |last1=Dumper |first1=Michael |title=Routledge Handbook on Palestine |last2=Badran |first2=Amneh |date=2024 |publisher=Routledge |isbn=9781003031994 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |edition=1st |page=2 |chapter=Introduction |doi=10.4324/9781003031994 |quote=In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh}} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=19 August 2026 |work=The Guardian |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221004249/https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |url-status=live }} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |access-date=19 August 2026 |work=Vox }} * {{cite report |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |last1=Albanese |first1=Francesca |author-link1=Francesca Albanese |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតត្រា]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met |archive-date=26 May 2026 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526222201/https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |url-status=live }} * {{cite report |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |author=Amnesty International |author-link=អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ |year=2024 |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |title=Gaza Faces History |publisher=Other Press |year=2024 |isbn=978-1-63542-555-0 |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today |archive-date=25 August 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825133849/https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |access-date=19 August 2026 |website=[[សហព័ន្ធអន្តរជាតិដើម្បីសិទ្ធិមនុស្ស|International Federation for Human Rights]] |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza |archive-date=20 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620164755/https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |url-status=live }} * {{Cite report |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |title=Our Genocide |author=B'Tselem |date=July 2025 |page=86 |quote=The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip. |archive-date=30 July 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730041430/https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars2">{{bulleted list|{{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025 }}|{{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |volume=406 |issue=10504 |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4] |pmid=40752501 }}|{{cite news |last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=19 August 2026 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025 }}|{{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |newspaper=The Washington Post |access-date=19 August 2026 |archive-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811163437/https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians/ |url-status=live }}}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=31 October 2024 |title='It Is Important to Call a Genocide a Genocide', Consider Suspending Israel's Credential as UN Member State, Experts Tell Palestinian Rights Committee |url=https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |access-date=2026-08-19 |publisher=United Nations |archive-date=5 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241105122046/https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |url-status=dead }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមមួយនេះក៏បានបង្កើតជា[[ការលុកលុយរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែងកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធខ្នាតតូច]]នៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងផងដែរ។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាមរក្សាលទ្ធភាពនៃសន្តិភាពនិងអភិរក្សដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សា ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី កាណាដា និងបារាំងបានចេញមុខប្រកាសទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅចុងឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |date=2025-09-22 |title=What does recognising a Palestinian state mean? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |access-date=2026-08-19 |website=BBC |first=Paul |last=Adams |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011070343/https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |url-status=live }}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |url=https://archive.org/details/isbn_0786411910 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] 3mqkm70a6qtz1pya4t48e2kilatzjpi 339062 339061 2026-08-19T03:45:17Z TheRandomGoober 27248 កំណែអក្ខរាវិរុទ្ធ 339062 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== [[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|បង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង]]។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref name="Hillier-1998">{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="GA43177"/><ref name="Hillier-1998"/> ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។<ref name="Hillier-1998"/> [[File:Intifada in Gaza Strip (FL45956496).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នៅហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៨៧]] [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។<ref name="The Washington Post-2024">{{Cite news |date=2 January 2024 |title=Opinion {{!}} WHY ARAFAT BACKED SADDAM |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/ |access-date=31 July 2026 |newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}}</ref><ref name="MIFTAH">{{Cite web |title=MIFTAH – Palestine and Iraq |url=http://www.miftah.org/Display.cfm?DocId=3335&CategoryId=8 |access-date=31 July 2026 |website=MIFTAH}}</ref> មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]គឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើគុយវ៉ែត|បានឈ្លានពានគុយវ៉ែត]] លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> សំណើ​សន្តិភាពនេះចុងក្រោយ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ហើយ​សាដាមបន្ទាប់មកក៏បាន​បញ្ជា​បាញ់​មីស៊ីល​ប្រភេទស៊្កូដ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីន​បានចេញមុខ​គាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]និងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រ[[អ៊ីរ៉ាក់]]។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើត[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Murphy-1993"/> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។{{refn|group=ស|name=control}} [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|thumb|លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ជាប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីនដំបូង​ ដោយបានបម្រើការពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤។]] អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|សេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២]] និង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ​ ៣៣៨|លេខ ៣៣៨]] ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។<ref name="Murphy-1993">{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref name="ICJ-2004">{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុង[[បរិពន្ធភូមិប៉ាឡេស្ទីន|តំបន់ ខ (B)]] និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។<ref name="ICJ-2004" /> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដំបូង]]នៅប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយជាលទ្ធផល លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ដោយចាត់អនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្តើមដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតាមទីប្រជុំជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដូចដែលបានចែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ដំណើរកិច្ចចរចារវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបាននៅបន្តដដែរ ថ្វីបើវាមានលក្ខណៈយឺតយ៉ាវក្ដី ពិសេសជុំវិញការជជែកពិភាក្សាដ៏ចម្រូងចម្រាសលើអធិបតេយ្យនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅដោយពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលលើដីប៉ាឡេស្ទីន និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួនជាដើម។<ref name="EB-2024b">{{Cite web |title=Israel – Netanyahu, Politics, Middle East {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |access-date=17 August 2026 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512210653/https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង]] ដោយឯកសារនោះបានគូសបញ្ជាក់ពីការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញទៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមានអំណាចលើទីក្រុងមួយនោះកាន់តែច្រើន។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]] ក្នុងគោលដៅពន្លឿនដំណើរការនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ។ នៅក្នុងអនុស្សរណៈនោះ គេបានព្រមព្រៀងគ្នាលើការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងបន្តបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។<ref name="EB-2024b" /><ref name="churchtimes.co.uk">{{Cite web |title=Siege of the Church of the Nativity recalled: 'It was a battle to stay alive' |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |access-date=17 August 2026 |website=churchtimes.co.uk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301111022/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូបានចុះ គេឃើញតំបន់គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីររដ្ឋមានស្ថិរភាពនិងវិបុលភាពជាងមុន ទោះបីជាត្រូវប្រឈមវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចបន្តិចបន្តួចក្ដី។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានសាងសង់អាកាសយានដ្ឋានទីពីររបស់ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយេរូសាឡឹម]]។ ពិធីសម្ពោធបើកអាកាសយានដ្ឋាននេះបានមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រធានាធីបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] និងលោក[[នែលសុន ម៉ង់ដេឡា]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល ដោយលោកបានបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសម្រេចចុងក្រោយជាមួយប៉ាឡេស្ទីន។ ===អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល=== {{Further|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)}} [[File:אוקטובר 2000 1.jpg|thumb|កោលាហលនៅទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងឆ្នាំ២០០០]] កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពកំពូលរវាងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងលោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ត្រូវបានចូលរួមសម្របសម្រួលដោយលោកប៊ីល គ្លីនតុននៅក្នុងឆ្នាំ២០០០។ វាត្រូវបានគេបម្រុងទុកជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ដែលនឹងបញ្ចប់ជម្លោះរវាងភាគីទាំងសងខាងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរលំបរាជ័យក្រោយពីគ្មានការយល់ស្របអ្វីទៅលើដំណោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន អធិបតេយ្យភាពលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងកង្វល់សន្តិសុខរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនោះ ហើយវាក៏បានក្លាយជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យផ្ទុះការបះបោរបន្ទាប់ពីនេះដែរ។<ref name="Al Jazeera-20050928">{{Cite web |title=Al-Aqsa intifada timeline |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |access-date=17 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-ME-3677206">{{Cite news |date=29 September 2004 |title=Al-Aqsa Intifada timeline |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |access-date=17 August 2026 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702011849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង[[លីគុដ]] លោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចចូលទៅកាន់ភ្នំប្រាសាទ និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹមជាច្រើននាក់ផ្ទុះខឹងសម្បារ។ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងទៅជាកុបកម្មរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចបង្ហូរឈាមគ្នានៅជុំវិញទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ កំណើនអំពើហិង្សាបាននាំឱ្យអាកាសយានដ្ឋានក្រុងយេរូសាឡឹមបិទទ្វារ ហើយមកដល់សព្វថ្ងៃនេះគឺនៅមិនទាន់បានបើកវិញនៅឡើយទេ។ កុបកម្មកាន់តែច្រើនឡើងៗរវាងជនជាតិជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានបន្តកើតឡើងនៅក្នុង[[បាតុកម្មខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ នៅអ៊ីស្រាអែល|ខែតុលា ឆ្នាំ២០០០]] នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងខែតុលាដដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានបាតុករប៉ាឡេស្ទីនសម្លាប់ដោយសាហាវព្រៃផ្សៃនៅទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]។ រវាងខែវិច្ឆិកា និងខែធ្នូ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ២០០១ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលតាបា]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែកិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយដំណាលៗគ្នានោះដែរ លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែរ ការវាយប្រហារដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់|អាកាសយានដ្ឋានហ្កាហ្សា]]ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបាញ់បំផ្លាញចោលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដោយអះអាងថា វាគឺជាសកម្មភាពសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារពីមុនៗដោយក្រុមហាម៉ាស់។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> [[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៣៩៧|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៣៩៧]] ត្រូវបានអនុម័តនៅដើមឆ្នាំ២០០២ ដោយបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវ[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]] និងបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្លង់គម្រោងឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Al Jazeera-20050928" /> ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមសន្តិភាពអារ៉ាប់|កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាព]]មួយនៅទីក្រុង[[បៃរូត]] រដ្ឋសមាជិកទាំងប៉ុន្មាននៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានគាំទ្រជាឯកច្ឆ័ន្ទទៅលើសំណើចង់បិទបញ្ចប់ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល<ref name=shadow>[http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm Latest suicide attack overshadows Arab summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205172923/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm |date=December 5, 2007 }}. ''Lateline''. Australian Broadcasting Corporation. Program originally broadcast March 28, 2002.</ref> ប៉ុន្តែវាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបដិសេធ។<ref name=relaunch>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm Arab leaders relaunch peace plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219123330/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm |date=December 19, 2008 }}. BBC News. March 28, 2007.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ប្រតិបត្តិការខែលការពារ]]បន្ទាប់ពីផ្ទុះមាន[[ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលថ្ងៃបុណ្យរំលង|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាល]]ក្នុងថ្ងៃ[[បុណ្យរំលង]]។ [[សមរភូមិជេនីន (២០០២)|ការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ]]រវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានផ្ទុះឡើងនៅក្រុង[[ជេនីន]]ជាលទ្ធផល។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="churchtimes.co.uk" /><ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 May 2002 |title=Church siege ending after 39 days |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/10/israel.cyprus |access-date=18 August 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងនោះដែរ [[ព្រះសហគមន៍នៃកំណើតព្រះយេស៊ូ]]ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលមួយសប្តាហ៍រហូតដល់មានការចរចាត្រូវគ្នាវិញ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីបវិវេណវិហារនោះ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៣ និងឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមនៃ[[កុលសម្ព័ន្ធកាវ៉ាស៊ីម៉ា]]ក្នុងទីក្រុងអ៊ីប្រុងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់ ឬបានបំផ្ទុះខ្លួនដោយប្រើគ្រាប់បែកអត្តឃាត។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នជាចុងក្រោយបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់[[របាំងវ៉េសប៊ែង|របាំងពុះចែក]]តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងចេញពីតំបន់ទីតាំងលំនៅរបស់ពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងវ៉េសប៊ែង ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារណាមួយនាពេលអនាគតទៀត។<ref name="BBC-ME-3677206" /> លោកសាដាម ហ៊ូសេនបានផ្ដល់ការគាំទ្រជាជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងកំឡុងរយៈកាលអ៊ីនធីហ្វាដា ចាប់ពីឆ្នាំ២០០០ រហូតដល់ពេលលោកត្រូវគេផ្តួលរំលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ សំណើសន្តិភាពមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០០៣ នោះ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយលោកអារ៉ាហ្វាត់ ប៉ុន្តែត្រូវលោកឆារ៉នបានបដិសេធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំនិងជាសហស្ថាបនិកក្រុមហាម៉ាស់ លោក[[អ៉ះម៉េដ យ៉ាស៊ីន]] ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតនៅហ្កាហ្សា។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ត្រូវបានអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួននៅឯទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានលាចាកលោកទៅនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។<ref name="BBC-ME-3677206" /> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០០៥ លោកម៉ះមូដ អាបាស់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកថយទាំងស្រុងចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានបំផ្លាញតំណាំងលំនៅរបស់ខ្លួននៅទីនោះថែមទៀតផង ខណៈស្ថានភាពបានចាប់ផ្តើមធូរស្រាលបន្តិចម្ដងៗ។<ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតជម្លោះនយោបាយជាមួយក្រុមហ្វាតា។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធរវាងភាគីទាំងពីរក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ មិនយូរ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះក៏បានបន្តវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមគ្នា ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូល។<ref name="Al Jazeera-20110504">{{Cite web |title=Timeline: Hamas-Fatah conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |access-date=18 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |url-status=live }}</ref> មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអាធ័មនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះ មានរួមទាំងក្រុមពួកសកម្មប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។ រាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តការបិទផ្លូវចេញចូលដោយផ្នែកលើតំបន់ហ្កាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាពមួយទៀតត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានសំណើសន្តិភាពដាក់ស្នើដូចកាលពីនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំឆ្នាំ២០០២ ដដែរ។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ដំណើរសន្តិភាពនោះត្រូវជាប់គាំងមិនអាចសម្រេចបាន។<ref name="Al Jazeera-20110504" /><ref>{{Cite news |date=20 February 2024 |title=Israel-Hamas war: Fatah and Hamas step up contacts to achieve Palestinian reconciliation |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |access-date=18 August 2026 |work=Le Monde |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229214630/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |url-status=live }}</ref><ref name="alarabiya0701"/> អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងស្ទើរពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} ===ជម្លោះបន្តបន្ទាប់=== [[File:Westbank Control & Access Restrictions Dec 2012.png|thumb|upright|ផែនទីបង្ហាញពីតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង, ២០១២]] ការបែងចែកតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាបានធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសម្រេចនូវសាមគ្គីភាពជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានការរអាក់រអួល និងបាននាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់វឌ្ឍនភាពនៃកិច្ចចរចាព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។ ការ​ចរចា​ផ្សះផ្សា​គ្នា​ជា​ច្រើន​ជុំ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង ប៉ុន្តែ​រាល់កិច្ចព្រម​ព្រៀងនីមួយៗត្រូវបានរលត់បាត់ទៅវិញស្ទើរភ្លាមៗ។ ការបែងចែករដ្ឋបាលនេះក៏បានរារាំងដល់ការសម្រេចបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនរួបរួមមួយដែរ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាបាននាំឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលនយោបាយអភិបាលកិច្ចដើរផ្លូវមិនស្របគ្នានៅក្នុងទឹកដីតំបន់ទាំងពីរ។<ref>{{cite web |date=2 June 2014 |title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 June 2014 |access-date=18 August 2026 |publisher=BBC News Middle East}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីសហមន៍អន្តរជាតិដើម្បីបំផុសដំណើរការសន្តិភាពនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សហរដ្ឋអាមេរិក ក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋបាលផ្សេងៗ បានព្យាយាមជាច្រើនលើកច្រើនសារដើម្បីសម្របសម្រួលដល់ការចរចារវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |title=What Is U.S. Policy on the Israeli–Palestinian Conflict? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |access-date=18 August 2026 |website=Council on Foreign Relations |date=12 July 2023 |archive-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927170444/https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |url-status=live }}</ref> រនាំងឧបសគ្គ​សំខាន់ៗដូចជា ​ការពង្រីក​តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល អធិបតេយ្យភាពលើក្រុងយេរូសាឡឹម ខ្សែព្រំដែន និង​សិទ្ធិ​វិលត្រឡប់​របស់​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីន នៅតែជាវិបត្តិបញ្ហាដែលមិនទាន់អាច​ដោះស្រាយ​បាន។<ref>{{Cite web |last=Yglesias |first=Matthew |title=Palestinian right of return matters |url=https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |access-date=19 August 2026 |website=slowboring.com |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Israeli settlement expansion in Palestinian areas amounts to war crime: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |access-date=19 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112203/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=15 September 2020 |title=Israel's borders explained in maps |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |access-date=19 August 2026 |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316134150/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=DC |first=Arab Center Washington |date=28 March 2024 |title=Jerusalem's Status Quo Agreement: History and Challenges to Its Viability |url=https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |access-date=19 August 2026 |website=Arab Center Washington DC |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014110/https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |url-status=live }}</ref> នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ គំនិតផ្តួចផ្តើមការទូតបានលេចឡើងក្នុងគោលបំណងធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងការទូតរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]មួយចំនួនដូចជា [[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ជាដើម។<ref>{{Cite web |title=The Abraham Accords |url=https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |access-date=19 August 2026 |website=StandWithUs |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |url-status=live }}</ref> យ៉ាងណាក្ដី កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះមិនបានផ្ដល់ជាដោះស្រាយដោយផ្ទាល់សម្រាប់ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ពួកវាច្រើនផ្ដោតលើការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់រូបភាពថាមវន្តនៅក្នុងតំបន់ ហើយនិងបានលើកឡើងនូវសំណួរអំពីអនាគតជោគវាសនានៃភាពជារដ្ឋរបស់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |last=Dpr 3 |date=3 April 2024 |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history/ |access-date=19 August 2026 |website=Question of Palestine |archive-date=2 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602144310/https://www.un.org/unispal/history/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Spain to recognize Palestinian statehood by July |url=https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |access-date=19 August 2026 |website=Politico |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403235440/https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |url-status=live }}</ref> [[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារ]]ដោយក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានបង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង ដោយសង្គ្រាមនេះបានបង្កឱ្យកើតមានវិនាសកម្មយ៉ាងធំធេងទូលំទូលាយដូចជា [[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅតំបន់ហ្កាហ្សាជាដើម។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025"/><ref name=":1" /> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវផ្លាស់ទីចេញពីទីលំនៅដោយបង្ខំ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណជាង ៧០,០០០ នាក់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួននោះគឺជាស្ត្រីនិងកុមារ និងប្រជាជនបន្ថែមជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025|title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=19 August 2026|work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|archive-date=11 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811025007/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press|access-date=19 August 2026|archive-date=8 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008120237/https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |access-date=19 August 2026 |archive-date=1 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001161913/https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​ផងដែរត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​បទ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​ប្រឆាំង​នឹង​ប្រជាជន​ប៉ាឡេស្ទីន​ក្នុង​កំឡុង​ប្រតិបត្តិការឈ្លានពាន ​និង​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក​របស់ខ្លួនលើ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="genocide2">* {{cite book |last1=Dumper |first1=Michael |title=Routledge Handbook on Palestine |last2=Badran |first2=Amneh |date=2024 |publisher=Routledge |isbn=9781003031994 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |edition=1st |page=2 |chapter=Introduction |doi=10.4324/9781003031994 |quote=In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh}} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=19 August 2026 |work=The Guardian |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221004249/https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |url-status=live }} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |access-date=19 August 2026 |work=Vox }} * {{cite report |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |last1=Albanese |first1=Francesca |author-link1=Francesca Albanese |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតត្រា]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met |archive-date=26 May 2026 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526222201/https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |url-status=live }} * {{cite report |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |author=Amnesty International |author-link=អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ |year=2024 |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |title=Gaza Faces History |publisher=Other Press |year=2024 |isbn=978-1-63542-555-0 |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today |archive-date=25 August 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825133849/https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |access-date=19 August 2026 |website=[[សហព័ន្ធអន្តរជាតិដើម្បីសិទ្ធិមនុស្ស|International Federation for Human Rights]] |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza |archive-date=20 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620164755/https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |url-status=live }} * {{Cite report |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |title=Our Genocide |author=B'Tselem |date=July 2025 |page=86 |quote=The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip. |archive-date=30 July 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730041430/https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars2">{{bulleted list|{{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025 }}|{{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |volume=406 |issue=10504 |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4] |pmid=40752501 }}|{{cite news |last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=19 August 2026 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025 }}|{{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |newspaper=The Washington Post |access-date=19 August 2026 |archive-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811163437/https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians/ |url-status=live }}}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=31 October 2024 |title='It Is Important to Call a Genocide a Genocide', Consider Suspending Israel's Credential as UN Member State, Experts Tell Palestinian Rights Committee |url=https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |access-date=2026-08-19 |publisher=United Nations |archive-date=5 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241105122046/https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |url-status=dead }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមមួយនេះក៏បានបង្កើតជា[[ការលុកលុយរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែងកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធខ្នាតតូច]]នៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងផងដែរ។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាមរក្សាលទ្ធភាពនៃសន្តិភាពនិងអភិរក្សដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សា ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី កាណាដា និងបារាំងបានចេញមុខប្រកាសទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅចុងឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |date=2025-09-22 |title=What does recognising a Palestinian state mean? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |access-date=2026-08-19 |website=BBC |first=Paul |last=Adams |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011070343/https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |url-status=live }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ=== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |url=https://archive.org/details/isbn_0786411910 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] 1ruht6f8zkn2w6aitmrf3n46huu0vrs 339063 339062 2026-08-19T03:56:47Z TheRandomGoober 27248 /* រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ */ 339063 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== [[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|បង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង]]។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref name="Hillier-1998">{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="GA43177"/><ref name="Hillier-1998"/> ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។<ref name="Hillier-1998"/> [[File:Intifada in Gaza Strip (FL45956496).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នៅហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៨៧]] [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។<ref name="The Washington Post-2024">{{Cite news |date=2 January 2024 |title=Opinion {{!}} WHY ARAFAT BACKED SADDAM |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/ |access-date=31 July 2026 |newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}}</ref><ref name="MIFTAH">{{Cite web |title=MIFTAH – Palestine and Iraq |url=http://www.miftah.org/Display.cfm?DocId=3335&CategoryId=8 |access-date=31 July 2026 |website=MIFTAH}}</ref> មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]គឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើគុយវ៉ែត|បានឈ្លានពានគុយវ៉ែត]] លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> សំណើ​សន្តិភាពនេះចុងក្រោយ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ហើយ​សាដាមបន្ទាប់មកក៏បាន​បញ្ជា​បាញ់​មីស៊ីល​ប្រភេទស៊្កូដ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីន​បានចេញមុខ​គាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]និងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រ[[អ៊ីរ៉ាក់]]។<ref name="The Washington Post-2024" /><ref name="MIFTAH" /> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើត[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Murphy-1993"/> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។{{refn|group=ស|name=control}} [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|thumb|លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ជាប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីនដំបូង​ ដោយបានបម្រើការពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤។]] អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|សេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២]] និង[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ​ ៣៣៨|លេខ ៣៣៨]] ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។<ref name="Murphy-1993">{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref name="ICJ-2004">{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុង[[បរិពន្ធភូមិប៉ាឡេស្ទីន|តំបន់ ខ (B)]] និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។<ref name="ICJ-2004" /> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដំបូង]]នៅប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយជាលទ្ធផល លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ដោយចាត់អនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្តើមដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតាមទីប្រជុំជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដូចដែលបានចែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ដំណើរកិច្ចចរចារវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបាននៅបន្តដដែរ ថ្វីបើវាមានលក្ខណៈយឺតយ៉ាវក្ដី ពិសេសជុំវិញការជជែកពិភាក្សាដ៏ចម្រូងចម្រាសលើអធិបតេយ្យនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅដោយពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលលើដីប៉ាឡេស្ទីន និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួនជាដើម។<ref name="EB-2024b">{{Cite web |title=Israel – Netanyahu, Politics, Middle East {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |access-date=17 August 2026 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512210653/https://www.britannica.com/place/Israel/The-second-intifada |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] និងរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង]] ដោយឯកសារនោះបានគូសបញ្ជាក់ពីការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញទៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមានអំណាចលើទីក្រុងមួយនោះកាន់តែច្រើន។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]] ក្នុងគោលដៅពន្លឿនដំណើរការនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ។ នៅក្នុងអនុស្សរណៈនោះ គេបានព្រមព្រៀងគ្នាលើការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងបន្តបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។<ref name="EB-2024b" /><ref name="churchtimes.co.uk">{{Cite web |title=Siege of the Church of the Nativity recalled: 'It was a battle to stay alive' |url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |access-date=17 August 2026 |website=churchtimes.co.uk |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301111022/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2022/22-april/news/world/siege-of-the-church-of-the-nativity-recalled-it-was-a-battle-to-stay-alive |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូបានចុះ គេឃើញតំបន់គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីររដ្ឋមានស្ថិរភាពនិងវិបុលភាពជាងមុន ទោះបីជាត្រូវប្រឈមវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចបន្តិចបន្តួចក្ដី។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានសាងសង់អាកាសយានដ្ឋានទីពីររបស់ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយេរូសាឡឹម]]។ ពិធីសម្ពោធបើកអាកាសយានដ្ឋាននេះបានមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រធានាធីបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] និងលោក[[នែលសុន ម៉ង់ដេឡា]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានឡើងធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល ដោយលោកបានបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសម្រេចចុងក្រោយជាមួយប៉ាឡេស្ទីន។ ===អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ និងសង្គ្រាមស៊ីវិល=== {{Further|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)}} [[File:אוקטובר 2000 1.jpg|thumb|កោលាហលនៅទីក្រុងអ៊ីប្រុងក្នុងឆ្នាំ២០០០]] កិច្ចប្រជុំសន្តិភាពកំពូលរវាងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងលោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ត្រូវបានចូលរួមសម្របសម្រួលដោយលោកប៊ីល គ្លីនតុននៅក្នុងឆ្នាំ២០០០។ វាត្រូវបានគេបម្រុងទុកជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ ដែលនឹងបញ្ចប់ជម្លោះរវាងភាគីទាំងសងខាងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរលំបរាជ័យក្រោយពីគ្មានការយល់ស្របអ្វីទៅលើដំណោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន អធិបតេយ្យភាពលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងកង្វល់សន្តិសុខរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនោះ ហើយវាក៏បានក្លាយជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យផ្ទុះការបះបោរបន្ទាប់ពីនេះដែរ។<ref name="Al Jazeera-20050928">{{Cite web |title=Al-Aqsa intifada timeline |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |access-date=17 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2005/9/28/al-aqsa-intifada-timeline |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-ME-3677206">{{Cite news |date=29 September 2004 |title=Al-Aqsa Intifada timeline |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |access-date=17 August 2026 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702011849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង[[លីគុដ]] លោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចចូលទៅកាន់ភ្នំប្រាសាទ និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹមជាច្រើននាក់ផ្ទុះខឹងសម្បារ។ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងទៅជាកុបកម្មរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចបង្ហូរឈាមគ្នានៅជុំវិញទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ កំណើនអំពើហិង្សាបាននាំឱ្យអាកាសយានដ្ឋានក្រុងយេរូសាឡឹមបិទទ្វារ ហើយមកដល់សព្វថ្ងៃនេះគឺនៅមិនទាន់បានបើកវិញនៅឡើយទេ។ កុបកម្មកាន់តែច្រើនឡើងៗរវាងជនជាតិជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានបន្តកើតឡើងនៅក្នុង[[បាតុកម្មខែតុលា ឆ្នាំ២០០០ នៅអ៊ីស្រាអែល|ខែតុលា ឆ្នាំ២០០០]] នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងខែតុលាដដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានបាតុករប៉ាឡេស្ទីនសម្លាប់ដោយសាហាវព្រៃផ្សៃនៅទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]។ រវាងខែវិច្ឆិកា និងខែធ្នូ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ២០០១ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលតាបា]]ត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែកិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយដំណាលៗគ្នានោះដែរ លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែរ ការវាយប្រហារដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់|អាកាសយានដ្ឋានហ្កាហ្សា]]ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបាញ់បំផ្លាញចោលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ដោយអះអាងថា វាគឺជាសកម្មភាពសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារពីមុនៗដោយក្រុមហាម៉ាស់។<ref name="Al Jazeera-20050928" /><ref name="BBC-ME-3677206" /> [[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៣៩៧|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៣៩៧]] ត្រូវបានអនុម័តនៅដើមឆ្នាំ២០០២ ដោយបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវ[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]] និងបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្លង់គម្រោងឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។<ref name="Al Jazeera-20050928" /> ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមសន្តិភាពអារ៉ាប់|កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាព]]មួយនៅទីក្រុង[[បៃរូត]] រដ្ឋសមាជិកទាំងប៉ុន្មាននៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានគាំទ្រជាឯកច្ឆ័ន្ទទៅលើសំណើចង់បិទបញ្ចប់ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល<ref name=shadow>[http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm Latest suicide attack overshadows Arab summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205172923/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s516352.htm |date=December 5, 2007 }}. ''Lateline''. Australian Broadcasting Corporation. Program originally broadcast March 28, 2002.</ref> ប៉ុន្តែវាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបដិសេធ។<ref name=relaunch>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm Arab leaders relaunch peace plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219123330/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6501573.stm |date=December 19, 2008 }}. BBC News. March 28, 2007.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ប្រតិបត្តិការខែលការពារ]]បន្ទាប់ពីផ្ទុះមាន[[ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលថ្ងៃបុណ្យរំលង|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាល]]ក្នុងថ្ងៃ[[បុណ្យរំលង]]។ [[សមរភូមិជេនីន (២០០២)|ការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ]]រវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានផ្ទុះឡើងនៅក្រុង[[ជេនីន]]ជាលទ្ធផល។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="churchtimes.co.uk" /><ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 May 2002 |title=Church siege ending after 39 days |url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/10/israel.cyprus |access-date=18 August 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងនោះដែរ [[ព្រះសហគមន៍នៃកំណើតព្រះយេស៊ូ]]ត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលមួយសប្តាហ៍រហូតដល់មានការចរចាត្រូវគ្នាវិញ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីបវិវេណវិហារនោះ។ នៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៣ និងឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមនៃ[[កុលសម្ព័ន្ធកាវ៉ាស៊ីម៉ា]]ក្នុងទីក្រុងអ៊ីប្រុងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់ ឬបានបំផ្ទុះខ្លួនដោយប្រើគ្រាប់បែកអត្តឃាត។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នជាចុងក្រោយបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់[[របាំងវ៉េសប៊ែង|របាំងពុះចែក]]តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងចេញពីតំបន់ទីតាំងលំនៅរបស់ពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងវ៉េសប៊ែង ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារណាមួយនាពេលអនាគតទៀត។<ref name="BBC-ME-3677206" /> លោកសាដាម ហ៊ូសេនបានផ្ដល់ការគាំទ្រជាជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងកំឡុងរយៈកាលអ៊ីនធីហ្វាដា ចាប់ពីឆ្នាំ២០០០ រហូតដល់ពេលលោកត្រូវគេផ្តួលរំលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣។ សំណើសន្តិភាពមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០០៣ នោះ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយលោកអារ៉ាហ្វាត់ ប៉ុន្តែត្រូវលោកឆារ៉នបានបដិសេធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំនិងជាសហស្ថាបនិកក្រុមហាម៉ាស់ លោក[[អ៉ះម៉េដ យ៉ាស៊ីន]] ត្រូវបានកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតនៅហ្កាហ្សា។<ref name="BBC-ME-3677206" /><ref name="EB-2024b" /> លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ត្រូវបានអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួននៅឯទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា លោកអារ៉ាហ្វាត់ក៏បានលាចាកលោកទៅនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។<ref name="BBC-ME-3677206" /> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០០៥ លោកម៉ះមូដ អាបាស់ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកថយទាំងស្រុងចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានបំផ្លាញតំណាំងលំនៅរបស់ខ្លួននៅទីនោះថែមទៀតផង ខណៈស្ថានភាពបានចាប់ផ្តើមធូរស្រាលបន្តិចម្ដងៗ។<ref name="BBC-ME-3677206" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតជម្លោះនយោបាយជាមួយក្រុមហ្វាតា។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយអាវុធរវាងភាគីទាំងពីរក៏បានផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ មិនយូរ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះក៏បានបន្តវិវត្តប្រែក្លាយទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមគ្នា ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូល។<ref name="Al Jazeera-20110504">{{Cite web |title=Timeline: Hamas-Fatah conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |access-date=18 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610155205/https://www.aljazeera.com/news/2011/5/4/timeline-hamas-fatah-conflict |url-status=live }}</ref> មនុស្សរាប់រយនាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអាធ័មនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះ មានរួមទាំងក្រុមពួកសកម្មប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។ រាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តការបិទផ្លូវចេញចូលដោយផ្នែកលើតំបន់ហ្កាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំកំពូលសន្តិភាពមួយទៀតត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានសំណើសន្តិភាពដាក់ស្នើដូចកាលពីនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំឆ្នាំ២០០២ ដដែរ។ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ដំណើរសន្តិភាពនោះត្រូវជាប់គាំងមិនអាចសម្រេចបាន។<ref name="Al Jazeera-20110504" /><ref>{{Cite news |date=20 February 2024 |title=Israel-Hamas war: Fatah and Hamas step up contacts to achieve Palestinian reconciliation |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |access-date=18 August 2026 |work=Le Monde |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229214630/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/02/20/israel-hamas-war-fatah-and-the-islamist-movement-increase-contacts-in-view-of-palestinian-reconciliation_6541227_4.html |url-status=live }}</ref><ref name="alarabiya0701"/> អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងស្ទើរពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} ===ជម្លោះបន្តបន្ទាប់=== [[File:Westbank Control & Access Restrictions Dec 2012.png|thumb|upright|ផែនទីបង្ហាញពីតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង, ២០១២]] ការបែងចែកតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាបានធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសម្រេចនូវសាមគ្គីភាពជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានការរអាក់រអួល និងបាននាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់វឌ្ឍនភាពនៃកិច្ចចរចាព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។ ការ​ចរចា​ផ្សះផ្សា​គ្នា​ជា​ច្រើន​ជុំ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង ប៉ុន្តែ​រាល់កិច្ចព្រម​ព្រៀងនីមួយៗត្រូវបានរលត់បាត់ទៅវិញស្ទើរភ្លាមៗ។ ការបែងចែករដ្ឋបាលនេះក៏បានរារាំងដល់ការសម្រេចបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនរួបរួមមួយដែរ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាបាននាំឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលនយោបាយអភិបាលកិច្ចដើរផ្លូវមិនស្របគ្នានៅក្នុងទឹកដីតំបន់ទាំងពីរ។<ref>{{cite web |date=2 June 2014 |title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 June 2014 |access-date=18 August 2026 |publisher=BBC News Middle East}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីសហមន៍អន្តរជាតិដើម្បីបំផុសដំណើរការសន្តិភាពនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សហរដ្ឋអាមេរិក ក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋបាលផ្សេងៗ បានព្យាយាមជាច្រើនលើកច្រើនសារដើម្បីសម្របសម្រួលដល់ការចរចារវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |title=What Is U.S. Policy on the Israeli–Palestinian Conflict? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |access-date=18 August 2026 |website=Council on Foreign Relations |date=12 July 2023 |archive-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927170444/https://www.cfr.org/backgrounder/what-us-policy-israeli-palestinian-conflict |url-status=live }}</ref> រនាំងឧបសគ្គ​សំខាន់ៗដូចជា ​ការពង្រីក​តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល អធិបតេយ្យភាពលើក្រុងយេរូសាឡឹម ខ្សែព្រំដែន និង​សិទ្ធិ​វិលត្រឡប់​របស់​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីន នៅតែជាវិបត្តិបញ្ហាដែលមិនទាន់អាច​ដោះស្រាយ​បាន។<ref>{{Cite web |last=Yglesias |first=Matthew |title=Palestinian right of return matters |url=https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |access-date=19 August 2026 |website=slowboring.com |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.slowboring.com/p/palestinian-right-of-return-matters |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Israeli settlement expansion in Palestinian areas amounts to war crime: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |access-date=19 August 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112203/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/israeli-settlement-expansion-in-palestinian-areas-amounts-to-war-crime-un |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=15 September 2020 |title=Israel's borders explained in maps |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |access-date=19 August 2026 |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316134150/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54116567 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=DC |first=Arab Center Washington |date=28 March 2024 |title=Jerusalem's Status Quo Agreement: History and Challenges to Its Viability |url=https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |access-date=19 August 2026 |website=Arab Center Washington DC |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014110/https://arabcenterdc.org/resource/jerusalems-status-quo-agreement-history-and-challenges-to-its-viability/ |url-status=live }}</ref> នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ គំនិតផ្តួចផ្តើមការទូតបានលេចឡើងក្នុងគោលបំណងធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងការទូតរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]មួយចំនួនដូចជា [[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ជាដើម។<ref>{{Cite web |title=The Abraham Accords |url=https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |access-date=19 August 2026 |website=StandWithUs |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112202/https://www.standwithus.com/theabrahamaccords |url-status=live }}</ref> យ៉ាងណាក្ដី កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះមិនបានផ្ដល់ជាដោះស្រាយដោយផ្ទាល់សម្រាប់ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ពួកវាច្រើនផ្ដោតលើការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់រូបភាពថាមវន្តនៅក្នុងតំបន់ ហើយនិងបានលើកឡើងនូវសំណួរអំពីអនាគតជោគវាសនានៃភាពជារដ្ឋរបស់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{Cite web |last=Dpr 3 |date=3 April 2024 |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history/ |access-date=19 August 2026 |website=Question of Palestine |archive-date=2 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260602144310/https://www.un.org/unispal/history/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Spain to recognize Palestinian statehood by July |url=https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |access-date=19 August 2026 |website=Politico |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403235440/https://www.politico.eu/article/spain-recognize-palestine-state-statehood-by-july-2024-foreign-minister-jose-manuel-albares/ |url-status=live }}</ref> [[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារ]]ដោយក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ទៅលើអ៊ីស្រាអែលបានបង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង ដោយសង្គ្រាមនេះបានបង្កឱ្យកើតមានវិនាសកម្មយ៉ាងធំធេងទូលំទូលាយដូចជា [[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅតំបន់ហ្កាហ្សាជាដើម។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025"/><ref name=":1" /> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវផ្លាស់ទីចេញពីទីលំនៅដោយបង្ខំ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណជាង ៧០,០០០ នាក់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួននោះគឺជាស្ត្រីនិងកុមារ និងប្រជាជនបន្ថែមជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025|title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=19 August 2026|work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|archive-date=11 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811025007/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press|access-date=19 August 2026|archive-date=8 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008120237/https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |access-date=19 August 2026 |archive-date=1 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001161913/https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​ផងដែរត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​បទ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​ប្រឆាំង​នឹង​ប្រជាជន​ប៉ាឡេស្ទីន​ក្នុង​កំឡុង​ប្រតិបត្តិការឈ្លានពាន ​និង​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក​របស់ខ្លួនលើ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="genocide2">* {{cite book |last1=Dumper |first1=Michael |title=Routledge Handbook on Palestine |last2=Badran |first2=Amneh |date=2024 |publisher=Routledge |isbn=9781003031994 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |edition=1st |page=2 |chapter=Introduction |doi=10.4324/9781003031994 |quote=In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh}} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=19 August 2026 |work=The Guardian |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221004249/https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |url-status=live }} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |access-date=19 August 2026 |work=Vox }} * {{cite report |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |last1=Albanese |first1=Francesca |author-link1=Francesca Albanese |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតត្រា]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met |archive-date=26 May 2026 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526222201/https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |url-status=live }} * {{cite report |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |author=Amnesty International |author-link=អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ |year=2024 |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |title=Gaza Faces History |publisher=Other Press |year=2024 |isbn=978-1-63542-555-0 |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today |archive-date=25 August 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825133849/https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |access-date=19 August 2026 |website=[[សហព័ន្ធអន្តរជាតិដើម្បីសិទ្ធិមនុស្ស|International Federation for Human Rights]] |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza |archive-date=20 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620164755/https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |url-status=live }} * {{Cite report |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |title=Our Genocide |author=B'Tselem |date=July 2025 |page=86 |quote=The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip. |archive-date=30 July 2025 |access-date=19 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730041430/https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars2">{{bulleted list|{{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025 }}|{{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |volume=406 |issue=10504 |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4] |pmid=40752501 }}|{{cite news |last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=19 August 2026 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025 }}|{{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |newspaper=The Washington Post |access-date=19 August 2026 |archive-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811163437/https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians/ |url-status=live }}}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=31 October 2024 |title='It Is Important to Call a Genocide a Genocide', Consider Suspending Israel's Credential as UN Member State, Experts Tell Palestinian Rights Committee |url=https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |access-date=2026-08-19 |publisher=United Nations |archive-date=5 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241105122046/https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |url-status=dead }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមមួយនេះក៏បានបង្កើតជា[[ការលុកលុយរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែងកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធខ្នាតតូច]]នៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងផងដែរ។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាមរក្សាលទ្ធភាពនៃសន្តិភាពនិងអភិរក្សដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សា ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី កាណាដា និងបារាំងបានចេញមុខប្រកាសទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅចុងឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |date=2025-09-22 |title=What does recognising a Palestinian state mean? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |access-date=2026-08-19 |website=BBC |first=Paul |last=Adams |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011070343/https://www.bbc.com/news/articles/cvgp5z1vvj5o |url-status=live }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} {{multiple image | total_width = 260 | caption_align = center | image1 = Mahmoud Abbas 2024.jpg | caption1 = លោក[[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]]<br />[[ម៉ះមូដ អាបាស់]] | image2 = Mohammad Mustafa January 2025.jpg | caption2 = លោក[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]<br />[[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] }} [[File:Ramallah PLC.jpg|thumb|អគារ[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] និងជាទីប្រជុំនៃសភាប៉ាឡេស្ទីន]] [[File:Mausoleo Arafat (Muqata, Ramallah) 02.JPG|thumb|ទីចេតិយលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ នៅទីស្នាក់កណ្ដាលអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនក្នុងក្រុងរ៉ាំអាឡា]] ប៉ាឡេស្ទីនជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់ប្រព័ន្ធនយោបាយ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|ពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]]។<ref>{{Cite web |title=Unitary States |url=https://juri-globe.ca/en/allcategories-en-gb/169-category-en-gb/classification-selon-les-elements-de-droit-constitutionnel/formes-d-etat/etats-unitaires |access-date=2026-08-19 |website=juri-globe.ca |archive-date=17 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417113730/https://juri-globe.ca/en/allcategories-en-gb/169-category-en-gb/classification-selon-les-elements-de-droit-constitutionnel/formes-d-etat/etats-unitaires |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sciencespo.fr/ecole-droit/fr/evenements/the-story-of-the-palestinian-political-system|title=Square Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System|website=École de droit|access-date=19 August 2026|archive-date=1 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701123044/https://www.sciencespo.fr/ecole-droit/fr/evenements/the-story-of-the-palestinian-political-system/|url-status=live}}</ref> រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ=== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |url=https://archive.org/details/isbn_0786411910 |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] 1ckbg0u5bagpac8opjc9qh5z7pnaq00 0 45956 339144 337445 2026-08-19T09:38:40Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339144 wikitext text/x-wiki {{About|សង្គ្រាមដែលបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីឆ្នាំ២០១៤|អត្ថបទស្ដីអំពីព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាននៅក្នុងឆ្នាំ២០២២|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធផ្សេងទៀតរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះ|បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន}} {{Infobox military conflict | conflict = សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន | partof = [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត|ជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1= Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27843153986).jpg | image2= Передача трофейной украинской техники и вооружения подразделениям ЛНР 016.png | image3= Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp | image4= A Russia-backed rebel armored fighting vehicles convoy near Donetsk, Eastern Ukraine, May 30, 2015.jpg | image5= Bucha. Faces of War. - Ukraine War Photo Exhibition 2023 (52703004165).jpg | image6= Avdiivka after Russian bombing, 2023-05-23 (01).jpg}} | caption = '''ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ ទាហានអ៊ុយក្រែនកំឡុង[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស]] (២០១៥), រថក្រោះ [[T-64]] របស់រុស្ស៊ីជាមួយសញ្ញា "[[Z (និមិត្តសញ្ញាយោធា)|Z]]" (២០២២),​ កងកម្លាំងនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្កិ៍]]របស់រុស្ស៊ី (២០១៥), អគារលំនៅដ្ឋាននៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]ក្រោយរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី (២០២៣), រថយន្តយោធាខ្ទិចខ្ទាំក្រោយ[[សមរភូមិប៊ូតឆា|ផ្ទុះអាវុធនៅក្រុងប៊ូតឆា]] (២០២២), រថយន្តស៊ីវិលកំពុងឆាបឆេះជាមួយនឹងសាកសពដេកនៅនឹងដីក្រោយត្រូវទទួលរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីក្នុងទីក្រុង[[កៀវ]] (២០២២)។ | date = [[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|២៧ កុម្ភៈ ២០២៤]]{{refn|group=ស|កាលបរិច្ឆេទនៃសង្គ្រាមនិងការកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀគឺមាន "បដិវាទកម្ម និងបញ្ហាចោទជាច្រើន"។<ref name="Disunited">{{Cite book|last=McDermott|first=Roger N.|title=The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia|year=2016|isbn=978-1-138-92409-3 |editor-last=Black |editor-first=J.L.|publisher=[[Routledge]]|location=London|pages=99–129|chapter=Brothers Disunited: Russia's use of military power in Ukraine|doi=10.4324/9781315684567-5|oclc=909325250 |editor-last2=Johns |editor-first2=Michael |chapter-url=https://www.academia.edu/11853815}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជា[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប]]បានយល់ស្របគ្នា និងចាត់ទុកថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាថ្ងៃដែលរុស្ស៊ីបានត្រួតត្រាគ្រីមៀ<ref>{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប|European Court of Human Rights]] |date=January 2021}}</ref> បន្ទាប់ពីកងពិសេសរុស្ស៊ីគ្មានសញ្ញាសម្គាល់បានចូលគ្រប់គ្រងស្ថាប័ននយោបាយគ្រីមៀ។<ref name="auto5">{{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }}</ref> ក្រោយៗមក រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក៏បានតាំងថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈជា "ទិវាកងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេស"។<ref name="auto2"/> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ [[វែរឃូវណារ៉ាដា|រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែន]]បានកំណត់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាផ្លូវការថាជា "ថ្ងៃចាប់ផ្ដើមនៃការកាន់កាប់បណ្ដោះអាសន្ននៃតំបន់គ្រីមៀ និងសេវ៉ាស្តូប៉ូលដោយរុស្ស៊ី"<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) 'Няша' Поклонська обіцяє бійцям 'Беркута' покарати учасників Майдану|url=https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|access-date=15 August 2025|website=www.segodnya.ua|archivedate=10 មករា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110141947/https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|url-status=dead}}</ref> ដោយសម្អាងលើកាលបរិច្ឆេទដែលបានចារលើ[[មេដាយ "សម្រាប់ការត្រឡប់មកវិញនៃគ្រីមៀ"]] របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York|url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=E}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ ប្រធាន[[វែរឃូវណារ៉ាដាគ្រីមៀ|ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលគ្រីមៀ]] លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ អាន់ឌ្រីយ៉ូវិច ឃនស្តានទីណូហ្វ|វ៉្លាឌីមៀរ ឃនស្តានទីណូហ្វ]]បាននិយាយថាតំបន់គ្រីមៀកំពុងនឹងត្រៀមខ្លួនចុះចូលជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Спікер ВР АРК вважає, що Крим може відокремитися від України|url=https://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015117/ |access-date=15 August 2025|website=Українська правда}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសរុស្ស៊ី លោកស៊ែរហ្គី ឡាហ្វរូហ្វបានអះអាងថា "កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្ដើម" នៅលើមេដាយនោះគឺជាកាលបរិច្ឆេទមុនថ្ងៃកំណត់បង្កឡើងដោយ "ការភាន់ច្រឡំបច្ចេកទេស"។<ref>{{cite web|title=Russia's Orwellian 'diplomacy'|url=https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |access-date=15 August 2025|website=unian.info |date=15 January 2018 }}</ref> តាមរយៈ[[:ru:Крым. Путь на Родину|ភាពយន្តរុស្ស៊ីអំពីការកាត់ទឹកដីគ្រីមៀ]]នោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាលោកប្រធានាធិបតីពូទីនបានបញ្ជាឱ្យផ្ដើមប្រតិបត្តិការ "ស្ដារ" តំបន់គ្រីមៀមករុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំបន្ទាន់ពេញមួយយប់មួយនៅថ្ងៃទី២២ ឈានចូលថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name=Disunited /><ref name="Yahoo News">{{Cite news|date=8 March 2015|title=Putin describes secret operation to seize Crimea|work=Yahoo News|url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html |access-date=24 March 2015}}</ref>}} – បច្ចុប្បន្ន | place = អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី និង[[សមុទ្រខ្មៅ]] | territory = {{bulleted list |[[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ និងទឹកដីមួយភាគតូចនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២ |រុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនប្រមាណជាង ១៨% បើគិតត្រឹមខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=Five Takeaways From Putin's Orchestrated Win in Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/03/17/world/europe/russia-election-putin-takeaways.html |work=The New York Times |date=17 March 2024}}</ref> |អ៊ុយក្រែនបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកនៃ[[អូប្លាសគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ }} | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{flag|រុស្ស៊ី}} *​ ​{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍គឺជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់រុស្ស៊ីដែលបានប្រកាសឯករាជ្យពីប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤។ នៅឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋទាំងពីរនេះបានប្រកាសទទួលស្គាល់គ្នាទៅវិញទៅមក និងព្រមទាំងត្រូវទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិបន្ថែមពីប្រទេសរុស្ស៊ី ស៊ីរី កូរ៉េខាងជើង និងបណ្ដារដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួចប៉ុន្មានទៀត។ មកដល់ថ្ងទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រកាស់កាត់ផ្តាច់រដ្ឋទាំងពីរចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។|group=ស}} * {{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|group=ស}} {{flag|កូរ៉េខាងជើង}}<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |location=United Kingdom|access-date=25 April 2025 |website=The Guardian}}</ref><br/>{{flag|បេឡារុស}}{{refn|group=ស|កាលពីឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសបេឡារុសបានអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live}}</ref><ref name="o285">{{cite web | title=Why is Belarus admitting Wagner leader and backing Russia against Ukraine? | website=BBC | date=26 June 2023 | url=https://www.bbc.com/news/world-65964623 | access-date=25 April 2025}}</ref> និងព្រមទាំងការបាញ់បំផ្លោងមីស៊ីលផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |work=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=25 April 2025 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live}}</ref>}} | combatant2 = {{flag|អ៊ុយក្រែន}} | commander1 = '''{{flag|រុស្ស៊ី}}''' {{plainlist| * [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] * [[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]] * [[វ៉ាឡេរី យ៉េរ៉ាសេមឺហ្វ]] * [[លេអូនីដ​ ប៉ាសេស្នីគ]] }} | commander2 = '''{{flag|អ៊ុយក្រែន}}''' {{plainlist| *​ [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] * [[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី]] }} | casualties3 = របាយការណ៍ជាច្រើនមានចំនួនប៉ាន់ស្មាន់ខុសៗគ្នា ដោយចំនួនយ៉ាងតិចក៏រាប់ម៉ឺននាក់ឡើងដែរ។<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=Euractiv |date=14 February 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> }} '''សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន'''{{Refn|group=ស|[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ российско-украинская война; និងជា[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]៖ російсько-українська війна។}} ដែលកំពុងឆាបឆេះបច្ចុប្បន្នបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តភាពថ្លៃថ្នូរ]]នៅ[[អ៊ុយក្រែន]]បានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបញ្ជូនទ័ពចូលកាន់កាប់ និងកាត់តំបន់[[គ្រីមៀ]]ពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងថែមទាំងបានគ្រាំទ្រផ្ដល់ជាជំនួយដល់ចលនាផ្ដាច់ខ្លួននិយមនៅអ៊ុយក្រែនក្នុង[[សង្គ្រាមដុនបាស]]ផងដែរ។ ក្នុងប៉ុន្មានប្រាំបីឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះនេះក៏មានការប៉ះទង្គិចផ្លូវទឹក និងសង្គ្រាមបច្ចេកវិទ្យាដែរ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន]]​ដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនច្រើនបន្ថែមទៀត។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះយោធាដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាប់តាំងពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]]មក។ សង្គ្រាមនេះផងដែរបាននាំឱ្យមាន[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយនៅលើទឹកដីអឺរ៉ុប និងបណ្ដាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់ម៉ឺននាក់។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៤ មហាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគេស្គាល់ថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]បានផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែននាពេលនោះដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច[[ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន|ប្រធានាធិបតី]][[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ដែលមានទំនោរទៅកាន់រុស្ស៊ី។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចលនារើបម្រះគាំទ្ររុស្ស៊ីបានផ្ទុះឡើងនៅប៉ែកខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ ខណៈទាហានរុស្ស៊ីបានវាតទីចូលកាន់កាប់តំបន់[[គ្រីមៀ]]។​ ភ្លាមៗនោះ រុស្ស៊ីបានធ្វើ[[ប្រជាមតិតំបន់គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ជាទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន​ នាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនបានបដិសេដមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់ដុនបាស​ ភាគខាងកើតនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍]]ជារដ្ឋឯករាជ្យដែលជាដើមហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមតំបន់ដុនបាស]]ឡើង។ រុស្ស៊ីបានគាំទ្រក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងពីរនេះដោយបញ្ជូនកងទ័ព និងរថក្រោះរបស់ខ្លួនចូលជាសម្ងាត់ ខណៈអ៊ុយក្រែនបានបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមទឹកដីជាយខាងកើតនិងត្បូងរបស់ខ្លួនមកវិញ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែនបានយល់ស្របចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹ|កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹទីពីរ]]ក្នុងគោលបំណងបញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ប៉ុន្តែកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានភាគីទាំងពីរអនុវត្តខ្ជាប់ខ្ជួននោះឡើយ។ សង្គ្រាមដុនបាសបានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះលេណដ្ឋានរវាងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ និងចលនារដ្ឋបំំបែកខ្លួនទាំងពីរ ហើយនៅប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ បទឈប់បាញ់មួយចំនួនក៏ត្រូវបានចុះ ប៉ុន្តែសុពលភាពនិងប្រសិទ្ធភាពរបស់វាគឺមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរក្សាសន្តិភាពបានស្ថិតស្ថេរយូរប៉ុន្មានទេ។ ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្ដុំកងទ័ពរបស់ខ្លួន]]នៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងព្រមទាំងនៅក្នុងប្រទេស[[បេឡារុស]]ផង។​ មន្ត្រីរុស្ស៊ីនាពេលនោះបានប្រកែកម្តងហើយម្តងទៀតថារុស្ស៊ីមិនមានផែនការអ្វីក្នុងវាយប្រហារលើប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះទេ។ នៅកំឡុងពេលនោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានបញ្ចេញទស្សនៈជាតិនិយមជ្រុលជ្រើម និងថែមទាំងបានបដិសេធសិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង។ លោក​បាន​ទាមទារ​ឱ្យអ៊ុយក្រែនហាម[[ទំនាក់ទំនងអ៊ុយក្រែន–ណាតូ|មិនចូ​ល​រួម​ជាមួយ​សម្ព័ន្ធ​យោធា]]​[[ណាតូ]]ជាដាច់ខាត។ នៅដើមឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនបានប្រកាស"[[ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស]]" "ដើម្បីធ្វើវិយោធកម្ម និងវិណាស៊ីកម្ម"ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការកាន់កាប់ប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះឡើយ។ សកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្សីទៅលើអ៊ុយក្រែនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនប្រកាសថ្កោលទោស ហើយប្រទេសជាច្រើនផងដែរក៏បានដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីដោយបានបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាទៅឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងជួរការពារ​ដ៏ស្អិតរមួតរបស់អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ក៏បាន​បញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយយករដ្ឋធានី[[កៀវ]]របស់អ៊ុយក្រែននៅ​អំឡុងដើម​ខែ​មេសា។ ចាប់ពីខែសីហាមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមវាយដណ្តើមយកទឹកដីរបស់ខ្លួនវិញបន្តិចម្តងៗជាពិសេសនៅតំបន់ភាគឦសាន និងខាងត្បូង។ មក​ចុង​ខែ​កញ្ញា រុស្ស៊ី​បាន​ប្រកាស​កាត់ខេត្ត​ចំនួន​បួនរបស់អ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់​ដោយ​ផ្នែកដោយ​ត្រូវ​រងការ​​ថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិបន្ថែម។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមរវាងរដ្ឋទាំងពីរមិនមានការប្រែប្រួលអ្វីច្រើននោះទេ។ ខណៈសង្គ្រាមឈ្លានពានកំពុងតានតឹង កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានឆ្លៀតឱកាសវាយប្រហាររុស្ស៊ីវិញដូចជា ការលុកលុយឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងតំបន់គូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ីកាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤។ ដោយហេតុឃើញថារុស្ស៊ី​បាន​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​ចេតនា និង​មិន​រើសអើង​ម្តង​ហើយ​ម្តង​ទៀត​ទៅលើ​ជន​ស៊ីវិល​ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ហើយក៏បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោកពូទីន និងមន្ត្រីរុស្ស៊ីមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=18 September 2024 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="HRMMU_Statement_March">{{Cite web |last=Bogner |first=Matilda |date=25 March 2022 |title=Situation in Ukraine. Statement delivered by the Head of Human Rights Monitoring Mission in Ukraine on the situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/03/situation-ukraine |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន}} ===អ៊ុយក្រែនឯករាជ្យ និងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច=== {{Further|បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច}} [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|left|ពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡូវេហ្សា]] ដោយប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] បន្ទាប់ពី[[សហភាពសូវៀត]]បាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននូវតែបន្តទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៩៤​ អ៊ុយក្រែនបានទទូលយល់ស្របតាម[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ក្នុងនាមជារដ្ឋគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ<ref>{{cite web |url=https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |title=Revisiting Ukraine's Nuclear Past Will Not Help Secure Its Future |first=Mariana |last=Budjeryn |work=Lawfare |date=21 May 2021 |access-date=23 October 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113122700/https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |url-status=live }}</ref> ហើយជាលទ្ធផល អាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានរបស់អតីតសហភាពសូវៀតក៏ត្រូវបានយកចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដើម្បីទៅកម្ទេចចោល។<ref>{{cite web |last=Budjeryn |first=Mariana |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |access-date=23 October 2024 |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305203527/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |url-status=live }}</ref> ជាថ្នូរតបស្នងវិញ ប្រទេសរុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន​តាមរយៈ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខនៅទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{Cite news |last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |work=The Day |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |access-date=10 October 2024 |archive-date=29 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129213053/http://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |date=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 February 2022 |access-date=10 October 2024 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសហត្ថលេខីមួយនៃ[[ធម្មនុញ្ញសម្រាប់សន្តិសុខអឺរ៉ុប]]ដែល "បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិសេរីភាពនៃរដ្ឋដែលចូលរួមនីមួយៗក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរកិច្ចការសន្តិសុខរបស់ខ្លួន រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាព ស្របទៅតាមការវិវត្តន៍របស់ពួកគេនីមួយៗ"។<ref>{{cite web |date=19 November 1999 |title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |archive-date=1 June 2014 |access-date=23 October 2024 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe}}</ref> ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយពីសហភាពសូវៀតបានរំលាយ អតីតរដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចុះចូលរួមជាមួយ[[អង្គការណាតូ]] ពិសេសបន្ទាប់ពីមើលឃើញពីការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខក្នុងតំបន់ពីសំណាក់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដូចជា [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។ លោកពូទីនធ្លាប់បាននិយាយទាក់ទងនឹងរឿងនេះថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានក្បត់ការសន្យារបស់ពួកគេនៅក្នុងការមិនឱ្យបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតចូលរួមក្នុងអង្គការបក្សសម្ព័ន្ធខ្លួនដូចជាណាតូជាដើម។<ref name="Wiegrefe 2022">{{Cite news |last=Wiegrefe |first=Klaus |date=15 February 2022 |title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right? |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |access-date=23 October 2024 |issn=2195-1349 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302172351/https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |date=14 February 2022 |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |access-date=23 October 2024 |website=The Conversation |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315083547/https://theconversation.com//ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |url-status=live }}</ref> [[File:Morning first day of Orange Revolution.jpg|thumb|left|បាតុករនៅឯ[[ទីលានឯករាជ្យ (អ៊ុយក្រែន)|ទីលានឯករាជ្យ]]នៃរដ្ឋធានី[[កៀវ]]នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៤]] [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៤]] គឺជាការបោះឆ្នោតដ៏ចម្រូងចម្រាស់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ នៅអំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតនេះ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំងលោក[[វិចទ័រ យូស្តឆិនកូ]]ត្រូវទទួលរងនឹងការបំពុលដោយសារធាតុគីមីម៉្យាង<ref>{{Cite news |last=Leung |first=Rebecca |date=11 February 2009 |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |publisher=CBS |url=https://www.cbsnews.com/news/yushchenko-live-and-carry-on/ |access-date=24 October 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |archive-date=25 October 2012}}</ref><ref>{{cite news |date=5 August 2009 |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |archive-date=31 January 2022 |access-date=24 October 2024 |publisher=Businessgroup |location=London |issn=1563-6429 |newspaper=Kyiv Post |agency=Associated Press}}</ref> ហើយក្រោយមកលោកក៏បានចោតប្រកាន់រុស្ស៊ីពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងបំពុលនោះ។<ref>{{Cite news |date=28 October 2009 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/yushchenko-to-russia-hand-over-witnesses-49610.html |url-status=live |access-date=24 October 2024 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.kyivpost.com/nation/49610 |archive-date=26 February 2022 |issn=1563-6429}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ក៏ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះឆ្នោត ទោះត្រូវអ្នកសង្កេតការណ៍ចោទប្រកាន់ពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតក្ដី។<ref>{{cite web |date=3 December 2004 |title=The Supreme Court findings |url=https://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=24 October 2024 |publisher=Supreme Court of Ukraine |archivedate=25 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html }}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក៏នាំគ្នាចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងលទ្ធផលការបោះឆ្នោតដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលពីរខែ ដោយគេតែងនិយមហៅព្រឹត្តិការណ៍នោះថា [[បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច]]។ [[តុលាការកំពូលអ៊ុយក្រែន|តុលាការកំពូល]]នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏បានលុបលទ្ធផលបោះឆ្នោតនោះចោលបន្ទាប់ពីរកឃើញពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដូចការចោទពិតប្រាកដមែន ហើយក៏សម្រេចរៀបចំការបោះឆ្នោតមួយជុំបន្ថែមទៀត ហើយជាលទ្ធផល លោកយូស្តឆិនកូក៏បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោកយ៉ានូកូវិចបានធ្លាក់មកជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងវិញ។<ref>{{cite web |date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |url=https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |access-date=24 October 2024 |website=Encyclopædia Britannica Online |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូចជារឿយៗត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុម[[បដិវត្តន៍ពណ៌]]ដែលកាលនុះបានផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសនៃអតីតសហភាពសូវៀតជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមើលឃើញបដិវត្តន៍ពណ៌ទាំងអស់នោះថាជាការប៉ុនប៉ងរបស់អាមេរិក និងលោកខាងលិចក្នុងការនាំអស្ថិរភាពដល់ប្រទេសជិតខាងរបស់រុស្ស៊ី និងសន្តិសុខប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។​<ref>{{cite web |last=Cordesman |first=Anthony H. |date=28 May 2014 |title=Russia and the 'Color Revolution' |url=https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |access-date=24 October 2024 |publisher=Center for Strategic and International Studies |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224124048/https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានចោទប្រកាន់អ្នករៀបចំ[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មនៅរុស្ស៊ី]]កាលអំឡុងឆ្នាំ២០១១–២០១៣ ថាជាអតីតទីប្រឹក្សារបស់លោកយូន្តឆិនកូ ហើយជាទង្វើប៉ុនប៉ងនាំយកបដិវត្តន៍ពណ៌ចូលប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=15 December 2011 |title=Putin calls 'color revolutions' an instrument of destabilization |work=Kyiv Post |agency=Interfax Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110225130/https://www.kyivpost.com/post/9182 |url=https://www.kyivpost.com/post/9182 |archive-date=10 January 2023 |url-status=live |access-date=24 October 2024}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]នៅទីក្រុង[[ប៊ុយការែស]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងចចជីបានសម្ដែងនូវការចង់ចូលជាសមាជិកនៃអង្គការណាតូ។​ សមាជិកណាតូនីមួយៗមានមតិខុសៗគ្នាចំពោះសំណើនោះ ដោយបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិចបានប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់អ៊ុយក្រែន និងចចជីដើម្បីជៀសវាងបង្កើតភាពតានតឹងជាមួយរុស្ស៊ី ខណៈអាមេរិកវិញបានបើកសិទ្ធិឱ្យប្រទេសទាំងពីរចូលជាសមាជិកថ្មីនៃណាតូ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Colin |date=3 April 2008 |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |page=24 |work=The Independent}}</ref> ក្រោយការពិភាក្សាវែកញែកគ្នាច្រើនដង អង្គការណាតូទាំងមូលបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពឱ្យអ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយផ្សេងទៀតដោយយល់ព្រមថា "ប្រទេសទាំងពីរនឹងក្លាយជាសមាជិកណាតូ" នៅចំណុចណាមួយនាពេលអនាគត។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |date=5 April 2008 |title=President tells summit he wants security and friendship |page=46 |work=The Times}}</ref> គិតមកដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ លទ្ធភាពនៃការចូលជាសមាជិកណាតូរបស់អ៊ុយក្រែមនៅតែមានភាពមិនច្បាស់លាស់ដដែរ។<ref>{{Cite news |last1=Wong |first1=Edward |last2=Jakes |first2=Lara |date=13 January 2022 |title=NATO Won't Let Ukraine Join Soon. Here's Why. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |access-date=25 October 2024 |archive-date=10 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153825/https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ លោកយ៉ានូកូវិចបានប្រកាសពីបំណងឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១០]]<ref>{{Cite news |date=2 June 2009 |title=Yanukovych tops list of presidential candidates in Ukraine – poll |agency=Ukrainian Independent Information Agency |url=https://www.unian.net/eng/news/news-318868.html |url-status=live |access-date=25 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.unian.info/politics/228200-yanukovych-tops-list-of-presidential-candidates-in-ukraine-poll.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> ដោយលើកនេះ លោកក៏បានឈ្នះក្លាយជាប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last=Harding |first=Luke |date=8 February 2010 |title=Yanukovych set to become president as observers say Ukraine election was fair |url=https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |archive-date=27 February 2022 |work=The Guardian |location=Kyiv |issn=1756-3224 |oclc=60623878}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ រលកបាតុកម្មធំៗគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបបានផ្ទុះឡើង បន្ទាប់ពីយ៉ានូកូវិចបានសម្រេចចិត្តមិនចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍សហភាពអឺរ៉ុប]]ជាមួយនឹងអ៊ុយក្រែន ដោយផ្ទុយមកវិញ លោកបានជាជ្រើសរើសទៅពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ី និង[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ទៅវិញ។ ជាចុងក្រោយនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ សភាអ៊ុយក្រែនក៏បានអនុម័តលើការបំពេញកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ុយក្រែនជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news |date=22 February 2013 |title=Parliament passes statement on Ukraine's aspirations for European integration |work=Kyiv Post |url=https://www.kyivpost.com/post/6963 |access-date=25 October 2024 |agency=Interfax-Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111001653/https://www.kyivpost.com/post/6963 |archive-date=11 January 2023 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល រុស្ស៊ី​បាន​ដាក់​សម្ពាធលើ​អ៊ុយក្រែន​ឱ្យ​បដិសេធ​កិច្ចព្រមព្រៀង​នេះ​ដោយ​គំរាម​ពីការដាក់ទណ្ឌកម្មបើនូវតែបន្តធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។ ទីប្រឹក្សាវិមានក្រឹមឡាំង លោក[[ស៊ែរហ្គី ក្លាសយែហ្វ]]បាននិយាយបញ្ជាក់ថា ប្រសិនបើកិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះហត្ថលេខានោះ រុស្ស៊ីនឹងមិនអាចធានាប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារដ្ឋពេញសិទ្ធិបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite book| title=The European Union in Crisis |publisher=Palgrave Macmillan |editor1-last=Dinan |editor1-first=Desmond |pages=3, 274 |editor2-last=Nugent |editor2-first=Neil}}</ref><ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=22 September 2013 |title=Ukraine's EU trade deal will be catastrophic, says Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |access-date=25 October 2024 |issn=0261-3077 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724113026/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |url-status=live }}</ref> ===អឺរ៉ូម៉ីដាន បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ និងចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ី=== {{Main|អឺរ៉ូម៉ីដាន|បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ|កោលាហលគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|left|បាតុករនៅរដ្ឋធានីកៀវលើកគ្រវីទង់ជាតិអ៊ុយក្រែន និងទង់អឺរ៉ុបក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អឺរ៉ូម៉ីដាន ឆ្នាំ២០១៣]] នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីប្រជាជនអ៊ុយក្រែនបានធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលអស់ជាច្រើនខែ (ដែលគេនិយមហៅថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]នោះ) លោកយ៉ានូកូវិច និងមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សះផ្សាមួយដែលនឹងបើកឱ្យមានបោះឆ្នោតមុនអាណត្តិ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចក៏បានភៀសខ្លួនចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ មុនពេលដំណើរការបោះឆ្នោតដកលោកចេញពីអំណាចជាប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅ។<ref name="interfax1">{{Cite news |date=24 February 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |work=Interfax-Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |url-status=live }}</ref><ref name="Aljz01">{{cite news |date=22 February 2014 |title=Ukraine President Yanukovich impeached |url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Al Jazeera |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907113053/https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |url-status=live }}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |date=23 February 2014 |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional? |url=https://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live }}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{Cite news |last=Feffer |first=John |date=14 March 2014 |title=Who Are These 'People,' Anyway? |work=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=18 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ សភាអ៊ុយក្រែងបានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់មួយបម្រុងនឹងលុបច្បាប់ឆ្នាំ២០១២ ដែលត្រូវជាច្បាប់កំណត់ភាសារុស្ស៊ីជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=24 February 2014 |title=Western nations scramble to contain fallout from Ukraine crisis |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |access-date=26 October 2024 |archive-date=23 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223185940/http://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល ប្រជាជនក្នុងតំបន់និយាយភាសារុស្សីបានចេញប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹង ខណៈសារព័ត៌មាននៅប្រទេស​រុស្ស៊ីបានផ្សព្វផ្សាយបន្លាចពីគ្រោះហានិភ័យផ្សេងៗនៃច្បាប់ព្រាងនោះ។<ref>{{Cite news |last=Ayres |first=Sabra |date=28 February 2014 |title=Is it too late for Kyiv to woo Russian-speaking Ukraine? |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |access-date=26 October 2024 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107021055/https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons">{{Cite book |last=Kofman |first=Michael |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine. |publisher=RAND Corporation |year=2017 |isbn=978-0-8330-9617-3 |location=Santa Monica, CA |oclc=990544142 |access-date=26 October 2024 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយថ្ងៃបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីថ្មីក៏បានប្រកាស។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចបានលេចមុខជាថ្មីនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយនៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន ដោយលោកបានប្រកាសថាលោកនៅតែជាប្រធានាធិបតីស្តីទីរបស់អ៊ុយក្រែនដដែរ ស្របពេលដែលរុស្ស៊ីកំពុងចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធានៅតំបន់គ្រីមៀ។ មេដឹកនាំនៃតំបន់ភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែនដែលនិយមនិយាយភាសារុស្ស៊ីនោះបានប្រកាសពីភក្ដីភាពចំពោះយ៉ានូកូវិច<ref name="Aljz01" /><ref>{{Cite news |last1=Polityuk |first1=Pavel |last2=Robinson |first2=Matt |others=Gabriela Baczynska, Marcin Goettig, Peter Graff, Giles Elgood |date=22 February 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kyiv in 'coup' |work=Reuters |editor-last=Roche |editor-first=Andrew |url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |access-date=26 October 2024 |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=dead }}</ref> រួចចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើង។ ===មូលដ្ឋានយោធារុស្ស៊ីនៅគ្រីមៀ=== [[File:Navy Day Sevastopol 2012 G16.jpg|thumb|នាវាល្បាតយោធារុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គូ (នាវាល្បាត)|ម៉ូស្គូ]]'' (កណ្ដាល) នៅ[[ឆកសេវ៉ាស្តូប៉ូល|ឆកទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២]] នៅពេលដែល[[ការត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីលើគ្រីមៀ|ជម្លោះគ្រីមៀ]]បានផ្ទុះឡើងដំបូង ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនទាហានយោធានៃ[[កងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅ]]ប្រហែល ១២,០០០ នាក់ទៅតាមទីតាំងជាច្រើននៅក្នុងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]។<ref name="2014Lessons" /> យោងតាមសន្ធិសញ្ញាដើមស្តីពីបំណែងចែកកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់សូវៀតដែលបានចុះកាលពីឆ្នាំ១៩៩៧ បានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីបន្តមានមូលដ្ឋានយោធានៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ រួចបន្ទាប់មក រុស្ស៊ីនឹងត្រូវជម្លៀសអង្គភាពយោធាទាំងអស់រួមទាំងកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់ខ្លួនផងដែរចេញពី[[សាធារណរដ្ឋស្វយ័តគ្រីមៀ|តំបន់ស្វយ័តគ្រីមៀ]]​ និងទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១០ អតីតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកវិចទ័រ យ៉ានូកូវិចបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយទៀតជាមួយប្រទេសរុស្ស៊ីដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា [[កតិកាសញ្ញាទីក្រុងខឺគាវ]] ដើម្បីដោះស្រាយ[[ជម្លោះឧស្ម័នរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៩]]។ គួរសម្គាល់ផងដែរថា កតិកាសញ្ញាមួយនោះបានពន្យារវត្តមានរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងគ្រីមៀរហូតដល់ឆ្នាំ២០៤២ ព្រមទាំងមានជម្រើសពន្យារបន្តទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Янукович віддав крим російському флоту ще на 25 років |url=https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |access-date=29 October 2024 |website=Ukrainska Pravda |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304120148/https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រវត្តិ== ===ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយរុស្ស៊ី=== [[File:RU and UA forces, 2014.02 (February) - EN 01.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរប្រមូលផ្ដុំរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតាមព្រំដែនប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014 Крим.PNG|thumb|ការបិទផ្លូវរារាំងអង្គភាពយោធានៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]]ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀក្នុងអំឡុងពេលត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីនៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014-03-09 - Perevalne military base - 0203.JPG|thumb|ទាហានរុស្ស៊ីកំពុងឈរបិទច្រកផ្លូវចូលក្នុងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្បែរភូមិ[[ប៉េរ៉េវ៉ាល់ណ៍]]]] នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ ដែលនាំឱ្យសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែននេះផ្ទុះឡើង។<ref>*{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=European Court of Human Rights |date=January 2021 |access-date=10 October 2024 |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222212428/https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }} * {{cite book |last1=Käihkö |first1=Ilmari |title=Slava Ukraini!: Strategy and the Spirit of Ukrainian Resistance 2014–2023 |date=2023 |publisher=Helsinki University Press |page=72 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cathcart |first=Will |date=25 April 2014 |title=Putin's Crimean Medal of Honor, Forged Before the War Even Began |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/25/putin-s-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |access-date=31 October 2024 |url-access=subscription |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225135207/https://www.thedailybeast.com/putins-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |url-status=live }}</ref><ref name="CrimeanInvasion">{{cite web|title=The Russian Invasion of the Crimean Peninsula 2014–2015|url=https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|access-date=10 October 2024|publisher=Johns Hopkins University|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206000517/https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|url-status=live}}</ref> នៅចន្លោះថ្ងៃទី២២ និងទី២៣ អំឡុងពេលដែលអ៊ុយក្រែនគ្មានប្រធានាធិបតីក្រោយការដកតំណែងរបស់លោកយ៉ានូកូវិច<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |date=17 February 2022 }}, p. 19, published by RAND Corporation in 2017. "Ukraine's government was in transition following the ouster of Yanukovych. As a result, it did not react to the Russian operation when launched. Russia's task was made relatively easy by the confusion and chaos that generally follows an uprising, such as what happened in Kyiv. Moscow capitalized on the tensions and uncertainty in Crimea, as well as on the inexperience of Ukraine's provisional government. Meeting notes of the discussion among Ukrainian leadership reveal a great deal of anxiety, uncertainty, and unwillingness to take action for fear of escalation."</ref> ទាហានរុស្ស៊ី និងព្រមទាំងកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបាននាំគ្នាប្រមូលផ្ដុំនៅក្បែរព្រំដែនតំបន់គ្រីមៀនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន។​<ref name="CrimeanInvasion" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលគ្មាននិមិត្តសញ្ញាសម្គាល់អត្តសញ្ញាណបានឆ្លងចូលព្រំដែនរួចបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2">{{cite book |last1=DeBenedictis |first1=Kent |title=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea |date=2022 |publisher=Bloomsbury Publishing |page=140 }}</ref><ref name="yahoo">{{cite news |title=Armed men seize two airports in Ukraine's Crimea, Russia denies involvement |date=28 February 2014 |url=https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |access-date=1 November 2024 |publisher=Yahoo News |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119220825/https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |url-status=live }}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ថាទាហានឈ្លានពានទាំងនោះជាកងទ័ពរបស់ខ្លួនដោយបានអះអាងថាពួកគេជាកងអង្គភាព "ការពារខ្លួន" តាមតំបន់ទៅវិញ។ ក្រុមទាហានទាំងនោះបានដណ្ដើមកាន់កាប់អគារសភា និងរដ្ឋាភិបាល​​ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀ រួចបានបង្កើតប៉ុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យយោធាដើម្បីរឹតបន្តឹងសកម្មភាពធ្វើដំណើរទាំងឡាយនៅពាសពេញឧទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2"/><ref name="yahoo"/> នៅប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ កងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីដែលគ្មានអត្តសញ្ញាណបញ្ជាក់បានចូលមកកាន់កាប់អាកាសយានដ្ឋាន និងមជ្ឈមណ្ឌលទំនាក់ទំនង និងព្រមទាំងបានបិទមូលដ្ឋានយោធាក្នុងតំបន់់របស់អ៊ុយក្រែន។ ការវាយប្រហារតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាដោយរុស្ស៊ីបានបិទគេហទំព័ររដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមផ្សេងៗក្នុងតំបន់។ សកម្មភាពវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនេះក៏បានបើកឱ្យរុស្ស៊ីចូលមើលទិន្នន័យទូរស័ព្ទចល័តរបស់មន្ត្រីអ៊ុយក្រែន និងសមាជិកសភាក្នុងតំបន់ផងដែរ ដែលបង្កឱ្យមានការរំខានបន្ថែមដល់វិស័យទំនាក់ទំនង។<ref name="jw">{{Cite book |last=Jen Weedon, FireEye |url=https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |title=Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine |date=2015 |publisher=NATO CCD COE Publications |isbn=978-9949-9544-5-2 |editor-last=Geers |editor-first=Kenneth |location=Tallinn |chapter=Beyond 'Cyber War': Russia's Use of Strategic Cyber Espionage and Information Operations in Ukraine |access-date=1 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |archive-date=16 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |date=16 សីហា 2016 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា សភារុស្ស៊ីបានអនុម័តឱ្យមានការប្រើប្រាស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅគ្រីមៀ។<ref name="forceAuth">{{Cite news |date=26 February 2014 |title=Russian parliament approves use of armed forces in Crimea |publisher=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |access-date=1 November 2024 |archive-date=30 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130112024/https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |url-status=live }}</ref> ===សង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៤–២០២១)=== {{Main|សង្គ្រាមនៅដុនបាស}} [[File:2014-04-14 Sloviansk city council - 2.jpg|thumb|ទាហានបក្សពួកនិយមរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់អគាររដ្ឋបាលទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍, ១៤ មេសា ២០១៤]] នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ចលនាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលនៅតំបន់ដុនបាសបានវិវត្តទៅជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី និងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បក្សពួកផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះភាគច្រើនជាជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្នុងតំបន់ដុនបាស និងតំបន់ក្បែរៗនោះ។ រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទៅក្បែរព្រំដែនភាគខាងកើតនៃ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅចុងខែមីនានោះដោយចំនួនកងកម្លាំងបានកើនរហូតទៅដល់ប្រមាណ ៣០,០០០ ទៅ​ ៤០,០០០ នាក់មកនៅត្រឹមដើមខែមេសា។<ref name="Buildup2014">{{Cite news |date=28 March 2014 |title=Russia's buildup near Ukraine may reach 40,000 troops: U.S. sources |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |access-date=25 April 2025 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220135253/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons" /> សកម្មភាពប្រមូលផ្ដុំកម្លាំងរបស់រុស្ស៊ីនេះគឺធ្វើឡើងដើម្បីគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref name="2014Lessons" /> ដោយវាបានបង្ខំឱ្យអ៊ុយក្រែនបង្វែរកម្លាំងយោធាមួយចំនួនរបស់ខ្លួនទៅខាងព្រំដែនជាមួយរុស្ស៊ីជាជាងទៅនៅតំបន់ដុនបាស។<ref name="2014Lessons" /> ====ដើមខែដំបូង==== នៅថ្ងៃទី១២​ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ីចំនួន ៥០ នាក់បានវាយដណ្ដើមទីក្រុងស្លូវីនអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/> ពួកទាំងនេះត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីតំបន់គ្រីមៀក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងមិនមានសញ្ញាយោធាអ្វីសម្គាល់លើខ្លួនពួកគេឡើយ។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/>​ កម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននេះ និងព្រមទាំងកម្លាំងដទៃទៀតគឺសុទ្ធតែត្រូវគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីទាំងគ្រឿងសព្វាវុធ រថយន្តយោធា និងកម្លាំងទាហានជាដើម។<ref name="de2">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica |pages=43–44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=25 April 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="jamestown-20140815">{{cite news |title=Strelkov/Girkin Demoted, Transnistrian Siloviki Strengthened in 'Donetsk People's Republic' |url=https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |access-date=25 April 2025 |website=Jamestown |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203234943/https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |url-status=live }}</ref><ref name="REUeuada">{{Cite news |date=27 July 2014 |title=Pushing locals aside, Russians take top rebel posts in east Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |access-date=25 April 2025 |archive-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728013327/https://www.reuters.com/article/2014/07/27/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |url-status=live }}</ref> លោកពូទីនបានអះអាងថាក្រុមទាំងនេះគឺមានភាពស្របច្បាប់ច្បាស់លាស់ ហើយតំបន់ដុនបាសគឺជាផ្នែកមួយនៃទឹកដី[[រុស្ស៊ីថ្មី]]កាលពីសម័យអាណាចក្ររុស្ស៊ី និងមិនគួរត្រូវជារបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite journal |last=Freedman |first=Lawrence |date=2 November 2014 |title=Ukraine and the Art of Limited War |url=https://archive.org/details/sim_survival_december-2014-january-2015_56_6/page/13 |journal=Survival |volume=56 |issue=6 |page=13 |doi=10.1080/00396338.2014.985432 |issn=0039-6338 |s2cid=154981360|doi-access=free }}</ref> [[File:Battalion "Donbas" in Donetsk region 04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៃកងវរសេនាតូចដុនបាសនៅក្នុងតំបន់សង្គ្រាម, សីហា ២០១៤]] ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា​ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ុយក្រែនក៏បានបើក "ប្រតិបត្តិការប្រឆាំងភេរវកម្ម" ប៉ុន្តែដោយសារកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅមិនទាន់ត្រៀមខ្លួនពេញលេញ ប្រតិបត្តិការនោះក៏នៅជាប់គាំងមួយកន្លែង។<ref name="IrregularArmy">{{Cite book|last=Holcomb|first=Franklin|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|title=The Kremlin's Irregular Army|publisher=Institute for the Study of War|year=2017|access-date=8 May 2025|archive-date=20 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf |date=20 មករា 2022 }}</ref> មកដល់ត្រឹមដំណាច់ខែមេសា​ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថាខ្លួនបានបាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ទៅក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសពីការត្រៀមខ្លួនយ៉ាងពេញទំហឹងផងដែរចំពោះករណីដែលរុស្ស៊ីអាចចូលឈ្លានពាន និងបានប្រកាសអនុម័តច្បាប់កំណែនកម្លាំងទ័ព។<ref name="conscription">{{Cite news |date=2 May 2017 |title=Ukraine reinstates conscription as crisis deepens |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |work=BBC News |access-date=8 May 2025 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821133617/https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលជម្លោះរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីកំពុងរាលដាលកាន់តែខ្លាំងនៅក្នុងខែឧសភា រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ "វិធីសាស្ត្រប្រសង្ករណ៍" ដោយប្រឌិតព័ត៌មានមិនពិត ប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពអនិយ័តលាយឡំជាមួយកម្លាំងទ័ពនិយ័តរុស្ស៊ី និងការគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមប្រឆាំងអ៊ុយក្រែនយ៉ាងពេញទំហឹង។<ref name="de3">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=69 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Fedorov">{{Cite book |last=Fedorov |first=Yury E. |url=https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |title=Routledge Handbook of Russian Security |date= 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-18122-8 |language=en |chapter=Russia's 'Hybrid' Aggression Against Ukraine |access-date=8 May 2025 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123072826/https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="karber2">{{Cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/316122469 |title="Lessons Learned" from the Russo-Ukrainian War |last=Karber |first=Phillip A. |date=29 September 2015 |publisher=The Potomac Foundation |page=34 |access-date=8 May 2025 |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202110934/https://www.researchgate.net/publication/316122469_Karber_RUS-UKR_War_Lessons_Learned |url-status=live }}</ref> [[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍ទីមួយ]]គឺជាជំនួបដំបូងរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានកម្លាំងទ័ព"ស្ម័គ្រចិត្ត"រុស្ស៊ីចូលប្រឡូកអន្តរាគមន៍ច្រើន។<ref name="de98">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=43 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="LoshkariovSushentsov2016">{{Cite journal |last1=Loshkariov |first1=Ivan D. |last2=Sushentsov |first2=Andrey A. |date=2 January 2016 |title=Radicalization of Russians in Ukraine: from 'accidental' diaspora to rebel movement |journal=Southeast European and Black Sea Studies |publisher=Informa UK Limited |volume=16 |issue=1 |pages=71–90 |doi=10.1080/14683857.2016.1149349 |issn=1468-3857 |s2cid=147321629}}</ref> ចំពេលជម្លោះកំពុងតែតានតឹង នៅថ្ងៃទី១៧​ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងខាងភាគីរុស្ស៊ីបានធ្វើការបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរមួយគ្រឿង ([[ម៉ាឡេស៊ីអ៊ែរឡាញហ្វ្លាយ ១៧]]) ខណៈវាកំពុងហោះហើរលើប៉ែកខាងលិចប្រទេសអ៊ុយក្រែនដោយបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលទាំង ២៩៨ នាក់នៅលើយន្តហោះនោះ។.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |title=Malaysian Jet Over Ukraine Was Downed by 'High-Energy Objects,' Dutch Investigators Say |last1=Higgins |first1=Andrew |last2=Clark |first2=Nicola |date=9 September 2014 |newspaper=The New York Times |access-date=9 May 2025 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210005239/https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេត និងប្រតិបត្តិការស្វែងរកសាកសពបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងតំបន់ជម្លោះនោះ ខណៈដែលការប្រយុទ្ធគ្នានៅកំពុងបន្តរាល។<ref name=APBodies>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |title=Raw: Crews begin moving bodies at jet crash site |agency=Associated Press |date=19 July 2014 |newspaper=USA Today |access-date=9 May 2026 |archive-date=19 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719235621/http://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |url-status=live }}</ref><ref name=SMHBodies>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |title=MH17: 'Unknown groups' use body bags |last1=Miller |first1=Nick |date=19 July 2014 |newspaper=The Sydney Morning Herald |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720015536/http://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |url-status=live }}</ref><ref name=GuardianBodies>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |title=MH17: armed rebels fuel chaos as rotting corpses pile up on the roadside |last1=Grytsenko |first1=Oksana |newspaper=The Guardian |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720011703/http://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |url-status=live }}</ref> ====ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤==== មកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមទឹកដីជាច្រើនដែលធ្លាប់ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ទឹកអ៊ុយក្រែនមកវិញ។<ref name="de4">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=9 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ពីចារកម្មអ៊ុយក្រែននៅដើមខែសីហាបានឱ្យដឹងថា ទាហានរុស្ស៊ីជាច្រើននាក់បានសម្រាកពីករណីយកិច្ចកងទ័ពរបស់ពួកគេ ហើយបាននាំគ្នាមកធ្វើវិស្សមកាលនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{cite news |last=Dolgov |first=Anna |date=21 November 2014 |title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |access-date=5 August 2025 |work=The Moscow Times |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> របាយការណ៍មួយទៀតបានឱ្យដឹងថានៅពាក់កណ្ដាលខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] គេបានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងចំណោមកងទ័ពផ្ដាច់ទឹកដីប្រមាណពី ២០,០០០​ ទៅ ២៥,០០០ នាក់ ក្នុងនោះមានប្រមាណទាហានតែ ៤០ ទៅ ៤៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="wil2">{{Cite journal |last=Wilson |first=Andrew |date=20 April 2016 |title=The Donbas in 2014: Explaining Civil Conflict Perhaps, but not Civil War |journal=Europe-Asia Studies |volume=68 |issue=4 |page=649 |doi=10.1080/09668136.2016.1176994 |issn=0966-8136 |s2cid=148334453}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនរថយន្តធន់ធ្ងន់ជាច្រើនឆ្លងកាត់តំបន់ព្រំដែននៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយបានសម្ដៅលើវាថាជា "ក្បួនមនុស្សធម៌"។ សេវាសន្តិសុខអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពនោះជា "ការឈ្លានពានដោយផ្ទាល់" ហើយបានថ្លែងថា រថយន្តធំៗទាំងនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្លាស់ទីអាវុធ និងនាំយកសាកសពទាហានរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last1=Luhn |first1=Alec |last2=Roberts |first2=Dan |date=23 August 2014 |title=Ukraine condemns 'direct invasion' as Russian aid convoy crosses border |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224080656/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីមួយខ្សែទៀតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានឆ្លងចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅក្បែរទីក្រុង[[ណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍]]ជិតឆ្នេរ[[សមុទ្រអាសូវ]] ហើយរថយន្តមួយខ្សែនោះហាក់ដូចជាកំពុងធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅកាន់ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]របស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Russian Column enters southeast">{{cite web |first=Jim |last=Heintz |date=25 August 2014 |title=Ukraine: Russian Tank Column Enters Southeast |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825144115/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-date=25 August 2014 |access-date=5 August 2025 |publisher=ABC News}}</ref><ref name="Column from Russia">{{Cite news |date=25 August 2014 |title=Ukraine crisis: 'Column from Russia' crosses border |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |access-date=5 August 2025 |archive-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825092843/http://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |url-status=live }}</ref><ref name="npr">{{Cite news |first=Soraya Sarhaddi |last=Nelson |date=26 August 2014|title=Russian Separatists Open New Front in Southern Ukraine |agency=National Public Radio (NPR) |url=https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |access-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827130939/https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |archive-date=27 August 2014}}</ref><ref name="CNBCx1">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew |title=Ukraine Says Russian Forces Lead Major New Offensive in East |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828041143/https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-date=28 August 2014 }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថា ពលទាហានទាំងនោះបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន "ដោយចៃដន្យ" ប៉ុណ្ណោះ<ref name="BBC26AUGY2">{{Cite news |date=26 August 2014 |title=Captured Russian troops 'in Ukraine by accident' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |access-date=5 August 2025 |archive-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423234507/https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |url-status=live }}</ref> ក៏ប៉ុន្តែក្រោយបន្តិចមក ពលទាហានដដែរនោះក៏បានចូលកាន់កាប់ក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ដែលគេទើបឆ្លងកាត់<ref name="WPTowns">{{Cite news |last1=Gowen |first1=Annie |last2=Gearan |first2=Anne |date=28 August 2014 |title=Russian armored columns said to capture key Ukrainian towns |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |access-date=5 August 2015 |archive-date=25 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025021021/https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |url-status=live }}</ref> រួចបាននិរទេសប្រជាជនអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានដែលគ្មានអាសយដ្ឋានស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុងនោះ។<ref name="wiadomosci.gazeta.pl">{{cite web |date=28 August 2014 |title=(ជាភាសាប៉ូឡូញ) NATO: 1000 rosyjskich żołnierzy działa na Ukrainie. A Rosja znów: Nie przekraczaliśmy granicy [NA ŻYWO] |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114881,16542864,Jaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |archive-date=3 September 2014 |access-date=5 August 2025 |website=gazeta.pl |archivedate=3 កញ្ញា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 }}</ref> [[File:DPR storming Ilovaisk.png|thumb|កងកម្លាំងគាំទ្ររុស្ស៊ីកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] ប្រធានសភាជាន់ខ្ពស់រុស្ស៊ី និងប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍រដ្ឋរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា ទាហានរុស្ស៊ីគឺពិតជាមានវត្តមានស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនមែន ប៉ុន្តែពួកគេបានសម្ដៅលើទាហានរុស្ស៊ីទាំងនោះថាជា "យុទ្ធជនស្ម័គ្រចិត្ត" ប្រយុទ្ធដើម្បី "[[ពិភពរុស្ស៊ី]]"។<ref name="funerals">{{Cite news|last=Morgan|first=Martin|date=5 September 2014|title=Russia 'will react' to EU sanctions|agency=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|access-date=5 August 2015|archive-date=29 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129053756/https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 September 2014 |title=Russian TV shows funeral of soldier killed 'on leave' in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102549/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |archive-date=3 October 2021 |access-date=5 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> សារព័ត៌មានប្រឆាំងនៅរុស្ស៊ីឈ្មោះ[[ណូហ្វយ៉ាកាសែត]]បានចេញផ្សាយថា ថ្នាក់ដឹកនាំយោធារុស្ស៊ីបានបង់ប្រាក់ឱ្យទាហានខ្លួនលាលែងពីមុខតំណែងពួកគេ ហើយក៏បានចាប់ផ្ដើមប្ដូរទៅកាន់តួនាទីប្រយុទ្ធ ឬស្ម័គ្រចិត្តនៅអ៊ុយក្រែននៅដើមនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{Cite news |last=Alfred |first=Charlotte |date=6 September 2014 |title=Russian Journalist: 'Convincing Evidence' Moscow Sent Fighters To Ukraine |agency=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |access-date=5 August 2025 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019092222/https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |url-status=live }}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ និងការប្រយុទ្ធជាបន្តបន្ទាប់==== {{Main|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ}} [[File:Minsk Protocol.svg|thumb|ផែនទីនៃខ្សែបន្ទាត់គ្រប់គ្រង និងតំបន់ទ្រនាប់ដែលបង្កើតឡើងដោយពិធីសារទីក្រុងមីនស្កឹ ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូបាននិយាយថា រូបលោករួមជាមួយលោកពូទីនបានសម្រេចយល់ស្របលើកិច្ចព្រមព្រៀង "បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍" ហើយ។<ref name="interfax">{{Cite news|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) В Кремле и Киеве разъяснили заявление о прекращении огня в Донбассе|agency=Interfax|url=https://www.interfax.ru/world/394762|access-date=5 August 2025|archive-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223150808/https://www.interfax.ru/world/394762|url-status=live |date=3 September 2014 }}</ref> រុស្ស៊ីបានច្រានចោលសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នោះ ដោយបដិសេធថាខ្លួនមិនដែលជាភាគីក្នុងជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនឡើយ ដោយបន្ថែមថា "រុស្ស៊ីគ្រាន់តែចូលរួមពិភាក្សាពីរបៀបដោះស្រាយជម្លោះប៉ុណ្ណោះ"។<ref>{{Cite news |date=3 September 2014 |title=Ukraine crisis: Putin hopes for peace deal by Friday |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224192956/https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |url-status=live }}</ref><ref name="kyivpost">{{cite news |date=3 September 2014 |title=Kremlin denies that Poroshenko and Putin agreed on ceasefire |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |access-date=5 August 2025 |publisher=Kyiv Post |archive-date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204192121/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |url-status=live }}</ref> [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|ស្ថានភាពនៃអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍នៅ[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍លើកទីពីរ|កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា]]ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤]] មកដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់នៃពិធីសារមីនស្កឹបានគូសខ្សែបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនរវាងប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទឹកដីដែលស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននៃខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍។ ថ្វីបើមានបទឈប់បាញ់ទីក្រុងមីនស្កឹក្ដី ប៉ុន្តែការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតែបានបន្តជុំវិញ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍]] ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយកងទ័ពអ៊ុយក្រែនក្នុងទីក្រុងដូណេតស្ក៍។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមការវាយប្រហារដើម្បីដណ្តើមយកអាកាសយានដ្ឋានមួយនោះ ខណៈទាហាន​អ៊ុយក្រែន​ត្រូវ​បាន​ឡោមព័ទ្ធ​ជាប់ខ្លួនក្នុងអាកាសយានដ្ឋាន។ ការឡោមព័ទ្ធបានអូសបន្លាយពេញមួយសិសិររដូវ ហើយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាកាសយានដ្ឋានភាគច្រើនត្រូវរងការខូចខាតជាដំណំ។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ ទើបក្រុមឧទ្ទាមដែលមានជំនួយពីកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite journal |last=Fox |first=Amos C. |title=Cyborgs at Little Stalingrad: A Brief History of the Battles of the Donetsk Airport, 26 May 2014 to 21 January 2015 |url=https://www.ausa.org/publications/cyborgs-little-stalingrad-brief-history-battles-donetsk-airport-26-may-2014-21-january |journal=Land Warfare Paper |publisher=Institute of Land Warfare of the Association of the United States Army |date=May 2019}}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹលើកទីពីរ និងសមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ==== [[File:2015-05-07. Репетиция парада Победы в Донецке 175.jpg|thumb|ពលទាហានឧទ្ទាមនិយមរុស្ស៊ីនៅដូណេតស្ក៍ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥]] នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ តំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានក្លាយជាទីសមរភូមិប្រយុទ្ធទាំងបីទីតាំង។<ref>{{Cite news |last=Miller |first=Michael Weiss |date=26 January 2015 |title=Putin Is Winning the Ukraine War on Three Fronts |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |access-date=6 August 2025 |archive-date=19 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519222827/http://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |url-status=live }}</ref> តាមរយៈសុន្ទរកថារបស់លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូនៅក្នុង[[​វេទិកា​សេដ្ឋកិច្ច​ពិភពលោក]]បានឱ្យដឹងថា ជម្លោះថ្មីៗបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ដោយតាមរបាយការណ៍ពីភាគីអ៊ុយក្រែនបានបង្ហាញថា ទាហានរុស្ស៊ីបន្ថែមជាង ២,០០០ នាក់ រួមទាំងរថក្រោះចំនួន ២០០ គ្រឿង និងរថយន្តប្រដាប់អាវុធផ្សេងៗបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |first=Francine |last=Lacqua |date=21 January 2015 |title=Ukraine Talks Start as Poroshenko Warns of an Escalation |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |access-date=6 August 2025 |archive-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102618/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |url-status=live }}</ref> [[File:Rocket attack on Mariupol, 2015-01-24 (02).jpg|thumb|ទីតាំងមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលបន្ទាប់ពីរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី,​ មករា ២០១៥]] ​វិធានការ​ថ្មីជាច្រើនចំណុច​​ដើម្បី​បញ្ចប់​ជម្លោះដែលគេហៅ​ថា មីនស្កឹទីពីរ ត្រូវ​បានភាគីទាំងសងខាង​ព្រមព្រៀង​ទទួលយក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១២ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ដោយ​​បទ​ឈប់​បាញ់​ថ្មីនឹងត្រូវ​ចាប់​ផ្តើម​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៥ ខែ​កុម្ភៈ។<ref>{{Cite news |date=12 February 2015 |title=Ukraine crisis: Leaders agree peace roadmap |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |access-date=6 May 2025 |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104031648/https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |url-status=live }}</ref> ថ្វីបើបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាសក្ដី កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតែបន្តបើកការវាយប្រហារលើ[[សមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ|ទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ]]របស់អ៊ុយក្រែន ដែលគេចាត់ទុកថាជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងតំបន់។ ត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានសត្រូវឡោមព័ទ្ធស្ទើរទាំងស្រុងក្នុងទីក្រុងនោះ រួចក៏ត្រូវបង្ខំដកថយពីដេបាល់ត្សេវេ ខណៈពួកគេត្រូវរងការបាញ់ប្រហារឥតឈប់ឈរពីសត្រូវដែលនាំឱ្យទាហានស្លាប់​និងរបួសជាច្រើននាក់។ មេដឹកនាំនៃក្រុមឧទ្ទាមលូហ្កានស្ក៍គឺលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ហ្សាកហារឆិនកូ]]បាននិយាយថា បទឈប់បាញ់ដែលបានព្រមពៀងគ្នាពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុននោះគឺមិនប៉ះពាល់ដល់ប្រតិបត្តិការយោធានៅដេបាល់ត្សេវាទេ ហើយលោកបានបន្តអះអាងថាទីក្រុងនោះគឺស្ថិតនៅក្រោមកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមលោកដោយស្របច្បាប់។<ref>{{cite news |last=Luhn |first=Alec |date=18 February 2015 |title=Ukraine troops withdrawing from key town of Debaltseve |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/18/ukraine-debaltseve-troops-withdraw-fighting-rebels-russia |access-date=6 August 2025 |work=The Guardian}}</ref> អ៊ុយក្រែន សហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីរួមទាំងក្រុមឧទ្ទាមទាំងនោះថាបានរំលោភបំពានបទឈប់បាញ់ ហើយបន្ថែមទៀតថា យោធារុស្ស៊ីខ្លួនផ្ទាល់បានចូលរួមវាយប្រហារយកទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ។<ref>{{cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=13 February 2015 |title=U.S. Faults Russia as Combat Spikes in East Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2015/02/14/world/europe/ukraine-fighting-escalates-ahead-of-truce.html |access-date=6 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានអ្នកស្លាប់និងរបួសប្រមាណ ៨,០០០ នាក់បានកើតចេញពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើតនេះ។<ref>{{cite web |title=UN News – Close to 8,000 people killed in eastern Ukraine, says UN human rights report |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |access-date=6 August 2025 |website=UN News Service Section |archive-date=8 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208110511/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |url-status=live }}</ref> ====សង្គ្រាមឋិតិវត្ត==== [[File:A Russia-backed rebel looking though firing port at his position near Donetsk, Eastern Ukraine, May 26, 2015.jpg|thumb|ទាហានក្រុមឧទ្ទាមរុស្ស៊ីកំពុងប្រមើលស៊ើបរកសត្រូវពីទីតាំងការពាររបស់គេ]] បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ ទឹកដីគ្រប់គ្រងដោយភាគីសង្គ្រាមមិនមានការផ្លាស់ប្ដូរអ្វីធំដុំច្រើននោះទេ ខណៈពេលដែលសង្រ្គាមបានវិវត្តទៅជាឋិតិភាព [[សង្គ្រាមលេណដ្ឋាន|សង្គ្រាមជីកលេណដ្ឋាន]]នៅជុំវិញខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនដែលចែកក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។ អរិភាព​នៅតែបន្ត ប៉ុន្តែក្នុង​កម្រិត​ទាបបំផុត ខណៈភាគីទាំងសងខាងបានបន្តសាងប្រព័ន្ធលេណដ្ឋាន និងរូងក្រោមដីជាដើមដើម្បីពង្រឹងទីឈរជើងរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Daniel |title=Here's what it's like inside the bunkers Ukrainian troops are living in every day |url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |access-date=6 August 2025 |work=Business Insider |archive-date=26 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426034031/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |url-status=live }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២២ បទឈប់បាញ់ចំនួន ២៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបទឈប់បាញ់នីមួយៗបានចូលជាធរមានក្នុងរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះដោយមិនលើសពីពីរសប្តាហ៍ទេ។<ref name="7265424Donbass">{{cite news |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Місяць ''тиші'' на Донбасі. Що відбувається на фронті |work=Ukrainska Pravda |date=7 September 2020 |access-date=6 May 2025 |archive-date=21 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221161222/https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |url-status=live }}</ref> [[File:OSCE SMM monitoring the movement of heavy weaponry in eastern Ukraine (16705750566).jpg|thumb|រូបថតពី[[បេសកកម្មឃ្លាំមើលពិសេសរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុបនៅអ៊ុយក្រែន|អ្នកឃ្លាំមើលរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​ និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុប]] ដែលបង្ហាញពីការដកថយនូវអាវុធធុនធ្ងន់អ៊ុយក្រែនពីតំបន់សង្គ្រាម, មីនា ២០១៥]] មន្ត្រីអាមេរិក និងអន្តរជាតិផ្សេងៗបានបន្តរាយការណ៍ពីវត្តមានដ៏សកម្មរបស់យោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន រួមទាំងនៅតំបន់ដេបាល់ត្សេវេផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Bender |first=Jeremy |date=11 February 2015 |title=US Army commander for Europe: Russian troops are currently fighting on Ukraine's front lines |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |access-date=6 August 2025 |archive-date=11 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220311124804/https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ កងកម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ីត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនប្រមាណ ៣៦,០០០ នាក់ (បើប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនចំនួន ៣៤,០០០ នាក់) ដែលក្នុងនោះមានប្រមាណ ៨,៥០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ជាទាហានរុស្ស៊ី។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ ទាហាន[[កងកម្លាំងស៊ើបការសម្ងាត់រុស្ស៊ី|ចារកម្មរុស្ស៊ី]]ប្រមាណ ១,០០០ ក៏កំពុងមានវត្តមានធ្វើប្រតិបត្តិការនៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref>{{cite web |date=2015 |title=Preserving Ukraine's Independence, Resisting Russian Aggression: What the United States and NATO Must Do |url=https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |archive-date=7 February 2015 |access-date=7 February 2015 |publisher=Chicago Council on Global Affairs |archivedate=7 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf }}</ref> [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (38568992225).jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៅក្នុងលណដ្ឋានខ្លួនក្នុងតំបន់ដុនបាស, ឆ្នាំ២០១៥]] [[File:Poroshenko Donbass-4.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[ពេត្រូ ប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូ]]កំពុងត្រួតពិនិត្យទីតាំងឈរជើងរបស់កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន, មិថុនា​ ២០១៦]] {{See also|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៨)}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ុយក្រែនបានប្តឹងឧទ្ធរណ៍ទៅតុលាការមជ្ឈត្តកម្មជុំវិញការប្រើប្រាស់[[ច្រកសមុទ្រគែតឆ៍]]។ មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនោះ និងថែមទាំងបានដាក់កំហិតលើទំហំនៃនាវាឆ្លងកាត់ និយ័តកម្មថ្មីៗ និងបានឃាត់នាវាអ៊ុយក្រែនជារឿយៗ។<ref>{{Cite news|last1=Larter|first1=David B.|last2=Bodner|first2=Matthew|date=28 November 2018|title=The Sea of Azov won't become the new South China Sea (and Russia knows it)|work=Defense News|url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|access-date=6 August 2025|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225124155/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ នាវាអ៊ុយក្រែនចំនួនបីគ្រឿងដែលធ្វើដំណើរពីអូដេសាទៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបាននាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីស្ទាក់ចាប់ ខណៈនាវិកអ៊ុយក្រែនចំនួន ២៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ឃាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news|date=30 November 2018|title=Russia-Ukraine sea clash in 300 words|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|access-date=6 August 2025|archive-date=5 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205084139/https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 2018|title=The Kerch Strait incident|work=[[International Institute for Strategic Studies]]|url=https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|access-date=6 August 2025|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219031531/https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|url-status=live}}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការអនុវត្ត[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]នៅតាមតំបន់ឆ្នេររបស់អ៊ុយក្រែនដែលជាប់នឹងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|title=Kiev declares martial law after Russian seizure of Ukrainian ships in Black Sea|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|access-date=6 August 2025|archive-date=30 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030045107/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|url-status=live}}</ref> {{Further|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៩)}} [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27773607903).jpg|thumb|រថក្រោះ ''T-៦៤'' របស់អ៊ុយក្រែនក្នុងកំឡុងវគ្គសង្គ្រាមឋិតិវត្ត]] ទាហានអ៊ុយក្រែនជាង ១១០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref name="radiofree">{{Cite news|date=3 February 2020|title=Two Ukrainian Soldiers Killed Over Bloody Weekend In Donbas|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|access-date=6 August 2025|archive-date=25 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125041923/https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនជាប់ឆ្នោតថ្មីគឺលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានសន្យាថាលោកនឹងព្យាយាមបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅដុនបាសឱ្យបាន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងក្រុមឧទ្ទាមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងនោះបានចាប់ផ្តើមផ្ដោះប្តូរ[[ឈ្លើយសឹក]] ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២០០ នាក់ត្រូវបានដោះដូរនៅថ្ងៃទី២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|last=Betz|first=Bradford|date=29 December 2019|title=Ukraine, pro-Russian separatists swap prisoners in step to end 5-year war|url=https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|website=Fox News|access-date=6 August 2025|archive-date=26 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151721/https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=Ukraine and pro-Russian separatists exchange prisoners |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |access-date=6 December 2025 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107035612/https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=France's Macron, Germany's Merkel welcome prisoner swap in Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |access-date=6 August 2025 |archive-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151713/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាអនុវត្តបទឈប់បាញ់។ ក្នុងកិច្ចព្រមពៀងនោះ ភាគី​ទាំង​ពីរ​បាន​យល់ស្របលើការដោះដូរ​ឈ្លើយសឹកបន្ថែម និង​ដក​កម្លាំង​យោធាចេញពី​​តំបន់​មួយ​ចំនួន ក៏ប៉ុន្តែរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននៅតែមិនអាចឯកភាពគ្នានៅលើការដកកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ី និងដំណើរការបោះឆ្នោតនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{cite news |title=Ukraine and Russia agree to implement ceasefire |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50713647 |access-date=​6 August 2025 |publisher=BBC |date=10 December 2019}}</ref> យោងតាមអាជ្ញាធរអ៊ុយក្រែន ទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៥០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news |date=9 April 2021 |title=Ukraine conflict: Moscow could 'defend' Russia-backed rebels |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |access-date=6 August 2025 |archive-date=10 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210205807/https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១ រុស្ស៊ីបានចេញ[[លិខិតឆ្លងដែនផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី]]ជាង ៦៥០,០០០ ក្បាលទៅកាន់ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Zelenskiy: Russian passports in Donbass are a step towards 'annexation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |access-date=6 August 2025 |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222035419/https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ចំនួនប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ២៧ នាក់បានស្លាប់ដោយសារសង្គ្រាម បូករួមទាំង​ ២៦ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២០ និង ២៥ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២១ ហើយចំនួនស្លាប់ទាំងនោះប្រមាណជាងពាក់កណ្ដាលគឺបានបណ្ដាលមកពីគ្រាប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ។<ref name="OHCHR">{{cite web |url= https://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20%28rev%2027%20January%202022%29%20corr%20EN_0.pdf |title= Conflict-related civilian casualties in Ukraine |page=3|work= [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|OHCHR]] |date= 27 January 2022 |access-date=6 August 2025}}</ref> ===មុនការឈ្លានពាន=== {{Main|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ចាប់ពីខែមីនាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមប្រមូលផ្ដុំកងកម្លាំងយោធារបស់គេនៅក្បែរព្រំដែនអ៊ុយក្រែន ហើយបានបន្តផ្ដុំកម្លាំងបន្ថែមទៀតជាលើកទីពីរចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ ទាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។<ref name="Zsymbol">{{cite web |last=Schogol |first=Jeff |date=22 February 2022 |title=Here's what those mysterious white 'Z' markings on Russian military equipment may mean |url=https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=8 August 2025 |website=Task & Purpose |publisher=North Equity }}</ref> ក្នុងកំឡុងបណ្ដុំបង្កើនកម្លាំងទាហាននៅតាមព្រំដែននោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីតែងតែនិយាយអះអាងថាខ្លួនគ្រាន់តែប្រមូលកម្លាំងធ្វើ[[សមយុទ្ធយោធា]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានបដិសេធម្តងហើយម្តងទៀតថាខ្លួនមិនមានផែនការអ្វីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែននោះទេ។<ref name="denials">{{Cite news |last=Taylor |first=Adam |others=Photograph by​ Evgeniy Maloletka (Associated Press) |date=24 February 2022 |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |newspaper=The Washington Post |publisher=Nash Holdings |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 February 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358 }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Putin attacked Ukraine after insisting for months there was no plan to do so. Now he says there's no plan to take over. |work=CBS News |publisher=CBS |location=Kharkiv |publication-date=22 February 2022|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |archive-date=27 February 2022}}</ref> [[File:Russian forces near Ukraine, 2021-12-03 (crop).jpg|thumb|រូបភាពផែនទីផ្សព្វផ្សាយដោយកាសែត ''The Washington Post'' បង្ហាញពីចលនាបណ្ដុំកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែនអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។ ប្រភពពីចារកម្មអាមេរិក។<ref name="wp-20211203">{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref>]] នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីការបដិសេធដោយរុស្ស៊ីជុំវិញគោលបំណងឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញផ្សាយព័ត៌មានចារកម្មទាក់ទិននឹងផែនការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី រួមទាំងរូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបផងដែរ ដែលបានបង្ហាញពីវត្តមានកងទ័ព និងគ្រឿងសព្វាវុធរុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែន។<ref>{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=The Washington Post|publisher=Nash Holdings|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-access=subscription|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ចារកម្មនោះក៏បានបង្ហាញផងដែរនូវទីតាំងសំខាន់ៗដែលរុស្ស៊ីចង់បាន និងបុគ្គលដែលរុស្ស៊ីត្រូវសម្លាប់ ឬធ្វើអប្យក្រឹត្យកម្ម។<ref>{{cite news|last=Merchant|first=Normaan|others=Photographs by Alexei Alexandrov and Alex Brandon (AP Photo)|date=25 February 2022|title=US intel predicted Russia's invasion plans. Did it matter?|work=Associated Press|location=Washington, D.C.|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |archive-date=1 March 2022}}</ref> នៅប៉ុន្មានខែមុនការឈ្លានពាន មន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អ៊ុយក្រែនពីបទញុះញង់ឱ្យមានភាពតានតឹង ការរើសអើងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី និងការគាបសង្កត់ប្រជាជនរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន។ រុស្ស៊ីបានទាមទារនៅសំណើសន្តិសុខជាច្រើនពីអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាអង្គការណាតូ និងបណ្តាប្រទេសសហភាពអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀត។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបាននិយាយថា "ការរើសអើងស្អប់ខ្ពើមជាតិសាសន៍រុស្ស៊ីគឺជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរក[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍|ការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនលោក]]"។<ref>{{Cite news|date=10 December 2021|title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide'|work=The Moscow Times|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |archive-date=21 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 December 2021|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Путин заявил о геноциде на Донбассе|work=Rossiyskaya Gazeta|url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live |access-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |archive-date=22 February 2022}}</ref> អំណះអំណាងរបស់ពូទីនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោល<ref name="animating">{{Cite news|last=Stanley|first=Jason |author-link=Jason Stanley|date=26 February 2022|title=The antisemitism animating Putin's claim to 'denazify' Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |archive-date=1 March 2022}}</ref> ខណៈអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីជុំវិញការប្រល័យពូជសាសន៍ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាគ្មានមូលដ្ឋានជាក់លាក់ច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web|last=Hinton|first=Alexander |author-link=Alexander Laban Hinton|date=24 February 2022|title=Putin's claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented|url=https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=The Conversation}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថាថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ លោកពូទីន បានចោទសួរពីធម្មានុរូបភាពនៃរដ្ឋអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងម្ដងទៀតថា "អ៊ុយក្រែនមិនដែលមានភាពជារដ្ឋពិតប្រាកដទេ"។​<ref>{{cite web|last=Düben|first=Björn Alexander|date=1 July 2020|title='There is no Ukraine': Fact-Checking the Kremlin's Version of Ukrainian History|url=https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|access-date=8 August 2025|website=LSE International History|publisher=London School of Economics|archive-date=19 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219195429/https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|url-status=live}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តអះអាងថា អ៊ុយក្រែនគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋដែលបង្កើតឡើងដោយលោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌីមៀ លេនីន]]ប៉ុណ្ណោះក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតដាច់ដោយឡែកនៅលើទឹកដីរបស់រុស្ស៊ី ហើយថាលោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]] "បានកាត់ទឹកដី[[គ្រីមៀ]]ឱ្យទៅអ៊ុយក្រែនដោយគ្មានហេតុផល" នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Putin Ukraine statehood">{{Cite magazine|last=Perrigo|first=Billy|date=22 February 2022|title=How Putin's Denial of Ukraine's Statehood Rewrites History|url=https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200708/https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|url-status=live}}</ref> ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមនៅដុនបាសបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ពិសេសចាប់ពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ទៅ។<ref>{{Cite news|last1=MacKinnon|first1=Mark|last2=Morrow|first2=Adrian|date=18 February 2022|title=Biden 'convinced' Putin will invade Ukraine as Donbas region ordered evacuated|language=en-CA|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|access-date=8 August 2025|archive-date=11 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911071412/https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|url-status=live}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្កើនការបាញ់ផ្លោងដោយកាំភ្លើងធំនៅតាមតំបន់ដុនបាស។ អ៊ុយក្រែន និងសហការីរបស់ខ្លួនបានជឿថា សកម្មភាពបាញ់គ្រាប់ផ្លោងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមនោះគឺដើម្បីញុះញង់កងទ័ពអ៊ុយក្រែនឱ្យបាញ់តបតវិញ ដែលវានឹងអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីមានលេសសម្រាប់ផ្ដើមការឈ្លានពាន។<ref>{{Cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|last2=Hendrix|first2=Steve|date=19 February 2022|title=In Ukraine's war-weary east, intensifying shelling and battered homes signal attempts at provocation by Russia|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224014610/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volvach|first=Yaroslava|date=18 February 2022|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218180147/https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |archive-date=18 February 2022 |access-date=8 August 2025|publisher=NV.UA}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរខ្លួនធ្វើការជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីតំបន់ងាយគ្រោះថ្នាក់ជាបន្ទាន់។<ref>{{cite web|date=18 February 2022|title=Russian-backed separatists announce civilian evacuation from eastern Ukraine as escalation stokes Russian invasion fears|url=https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223132456/https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |archive-date=23 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=NBC News}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ម៉ោង ២២:៣៥ (UTC+៣) ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសថារដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនឹងទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web|date=21 February 2022|title=Extracts from Putin's speech on Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|access-date=8 August 2025|website=Reuters|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227182213/https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|url-status=live}}</ref> នៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ លោកពូទីនបានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីចូលបញ្ឈរជើងកម្លាំងនៅទូទាំងតំបន់ដុនបាស ដែលភាគីរុស្ស៊ីហៅវាថា បេសកកម្ម "រក្សាសន្តិភាព"។<ref>{{Cite news|last1=Kottasová|first1=Ivana|last2=Qiblawi|first2=Tamara|last3=Regan|first3=Helen|date=21 February 2022|title=Putin orders troops into separatist-held parts of Ukraine|publisher=CNN|url=https://cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102720/https://www.cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ [[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]បានអនុញ្ញាតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យលោកពូទីនប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធានៅខាងក្រៅប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Hodge 2022">{{cite web|last=Hodge|first=Nathan|date=26 February 2022|title=Russia's Federation Council gives consent to Putin on use of armed forces abroad, Russian agencies report|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22#h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CNN|location=Moscow}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ លោកហ្សេឡេនស្គីក៏បានបញ្ជាឱ្យកែនកម្លាំងទ័ពជំនួយ និងបម្រុងផ្សេងៗដែលខ្លួនមាន។<ref>{{Cite news|last1=Zinets|first1=Natalia|last2=Williams|first2=Matthias|date=22 February 2022|title=Ukrainian president drafts reservists but rules out general mobilisation for now|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222235612/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |archive-date=22 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងគ្រាអាសន្នក្នុងរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃ និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពជំនួយទាំងអស់។<ref>{{Cite news|last=Kingsley|first=Thomas|date=23 February 2022|title=Ukraine to introduce a state of emergency and tells its citizens to leave Russia immediately|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032730/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=D'agata|first1=Charlie|last2=Redman|first2=Justine|last3=Ott|first3=Haley|date=23 February 2022|title=Ukraine calls up reservists, declares national emergency as U.S. and allies hit Russia with new sanctions|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224055846/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CBS News}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមកោះហៅតំណាងស្ថានទូតខ្លួននៅទីក្រុងកៀវឱ្យត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ។<ref>{{cite news|last=Litvinova|first=Dasha|date=23 February 2022|title=Russia evacuates embassy in Ukraine as crisis escalates|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី២៣​ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន​ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសារុស្សី ដោយលោកបានអំពាវនាវដល់ប្រជាជននៅប្រទេសរុស្ស៊ីឱ្យចូលរួមទប់ស្កាត់សង្គ្រាមគ្រប់បែបយ៉ាងដែលអាចកើតមានរវាងរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Sonne|first=Paul|date=24 February 2022|title=Ukraine's Zelensky to Russians: 'What are you fighting for and with whom?'|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073748/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=23 February 2022|title=Zelensky's Last-Ditch Plea for Peace|url=https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224140341/https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Foreign Policy}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថានោះដដែរ លោកហ្សេឡេនស្គីបានច្រានចោលអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីដែលថាអ៊ុយក្រែនកំពុងលើកតម្កើនមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី ហើយបានបន្តនិយាយថា លោកនិងប្រទេសលោកមិនមានចេតនាអ្វីវាយប្រហារតំបន់ដុនបាសនោះទេ។<ref>{{cite web|last=Cruz Bustillos|first=Dominic|date=24 February 2022|title=Full Translation: Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy's Feb. 23 Speech|url=https://www.lawfaremedia.org/article/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Lawfare}}</ref> ===ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំដោយរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន=== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីចូលទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែន (ចុចលើផែនទីដើម្បីឃើញពីដំណើរការឈ្លានពាន)]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]]បានចាប់ផ្ដើមនៅពេលព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite news|last1=Nikolskaya|first1=Polina|last2=Osborn|first2=Andrew|date=24 February 2022|title=Russia's Putin authorises 'special military operation' against Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032217/https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|url-status=live}}</ref>​ ក្រោយពីលោកពូទីនបានប្រកាសពី "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី។<ref name="Waxman 20222">{{cite magazine|last=Waxman|first=Olivia B.|date=3 March 2022|title=Historians on What Putin Gets Wrong About 'Denazification' in Ukraine|url=https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303211420/https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|url-status=live}}</ref> ប៉ុន្មាននាទីក្រោយការប្រកាសរបស់ពូទីន គ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់បានហោះធ្លាក់លើទឹកដីអ៊ុយក្រែនរួមទាំងដល់រដ្ឋធានី[[កៀវ]]ផងដែរ ខណៈកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដើរឆ្លងព្រំដែនជាន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសនៅប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref name="kirbyBBC">{{cite news|last=Kirby|first=Paul|date=9 March 2022|title=Why is Russia invading Ukraine and what does Putin want?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|access-date=8 August 2025|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219125518/https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|url-status=live}}</ref> ហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាស[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]] និងកែនប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាៗបុរសទាំងអស់ដែលមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ៦០ ឆ្នាំត្រៀមចូលបម្រើយោធា និងហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យចាកចេញពីប្រទេសជាដាច់ខាត។<ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Interfax 2022">{{cite web|date=25 February 2022|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225113724/https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Interfax-Ukraine}}</ref> ការវាយប្រហាររបស់រុស្ស៊ីគឺបានផ្តើមឡើងពី[[យុទ្ធនាការអ៊ុយក្រែនខាងជើង|ទិសខាងជើង]]ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវរបស់អ៊ុយក្រែន បន្ទាប់មកគឺ[[ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូងក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសខាងត្បូង]]ចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និង[[ជួរប្រយុទ្ធខាងកើតក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសអាគ្នេយ៍]]ចេញពីតំបន់[[លូហ្កានស្ក៍]] និង[[ដូណេតស្ក៍]]ឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ខាគីវ]]។<ref name="CBS-2022-03-20">{{Cite news|date=20 March 2022|title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage|publisher=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323173958/https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|url-status=live}}</ref><ref name="CBC-2022-03-21">{{Cite news|date=21 March 2022|title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323080520/https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|url-status=live}}</ref> នៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើង កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានប្រឹងប្រែងការពាររដ្ឋធានីកៀវយ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់ពីការវាយសម្រុកឥតឈប់ឈរពីសំណាក់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី ហើយមកដល់ខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏ជាប់គាំងមិនអាចវាយបំបែកទីក្រុងកៀវបាន ហើយមកដល់ខែមេសា ពួកគេក៏បានដកថយចេញទៅវិញ។​ នៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានលើកកម្លាំងទ័ពខ្លួនចូលវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនតាមភាគខាងត្បូង និងខាងកើត ហើយអង្គភាពមួយចំនួនដែលបានដកចេញពីជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងនោះក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="hindustannewshub.com2">{{cite web|date=8 April 2022|title=Trending news: BBC: Putin replaces military commander in Ukraine – The Moscow Times|url=https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|access-date=10 August 2025|website=Hindustan News Hub|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|url-status=dead|archivedate=9 មេសា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២)|ការវាយប្រហារជាថ្មី]]ចូលទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានប្រវែង ៥០០ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍ និងលូហានស្ក៍។<ref name="nytimes.com2">{{cite news|last1=Arraf|first1=Jane|last2=Nechepurenko|first2=Ivan|last3=Landler|first3=Mark|date=19 April 2022|title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|access-date=10 August 2025|archive-date=10 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510113605/https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|url-status=live}}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី២០​ ខែឧសភា ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]ត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់កងទ័ពរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានធ្វើការ[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ារីអ៊ូប៉ូល|ឡោមព័ទ្ធ]]ទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{Cite news|last=Sommerville|first=Quentin|date=11 May 2022|title=Ukraine war: Russia pushed back from Kharkiv – report from front line|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |url-status=live |access-date=10 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511122005/https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |archive-date=11 May 2022}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្កឱ្យកើតវិបត្តិមនុស្សធម៌ និងជនភៀសខ្លួនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅអឺរ៉ុបចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានបញ្ចប់មក<ref>{{Cite web|last=Rutter|first=Jill|date=7 March 2022|title=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s?|url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|access-date=10 August 2025|website=British Future|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307205755/https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|url-status=live}}</ref> ខណៈអង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃវិបត្តិនេះអាចកើនឡើងរហូតឈានដល់កម្រិតស្មើសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រសិនបើមិនអាចបញ្ឈប់បាន។<ref>{{Cite web|last=Beaumont|first=Peter|date=6 March 2022|title=Ukraine has fastest-growing refugee crisis since second world war, says UN|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|access-date=10 August 2025|website=The Guardian|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309104950/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន អង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា មនុស្សប្រមាណជាងមួយលាននាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មកដល់ត្រឹមថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ចំនួនជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនបានកើនឡើងដល់ជាង ៧,៤០៥,៥៩០ នាក់ ដែលជាចំនួនថយចុះពីជាងប្រាំបីលាននាក់ដោយសារតែការវិលត្រឡប់ចូលស្រុកវិញពីជនភៀសខ្លួនមួយចំនួនក្រោយការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីបានជាប់គាំង។<ref name="UNHCR-Ukraine">{{Cite web|date=<!--kept up-to-date-->|title=Situation Ukraine Refugee Situation|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|access-date=10 August 2025|website=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310051210/https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|url-status=live}}</ref><ref name="auto4">{{Cite web|date=3 July 2022|title=Liz Truss mulls seizure of Russian assets in UK to give to Ukraine|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|access-date=10 August 2025|website=the Guardian|archive-date=9 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193036/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះត្រូវបាន[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនថ្កោលទោស]] និងបានចាត់ទុកវាជាសង្គ្រាមបំពានឈ្លានពាន។<ref>{{cite news|date=2 March 2022|title=UN resolution against Ukraine invasion: Full text|publisher=[[Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|access-date=10 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303234448/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|url-status=live}}</ref> [[សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងខ្លួនទាំងស្រុងចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន ខណៈ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធាខ្លួនជាបន្ទាន់ ចំណែកឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]វិញបានដកសមាជិកភាពរុស្ស៊ីចេញពីស្ថាប័នរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនផងដែរបាន[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប្រកាសដាក់ទណ្ឌកម្មថ្មីៗ]]ជាច្រើន ដែលនាំឱ្យ[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប៉ះពាល់ដល់ទាំងសេដ្ឋកិច្ច]]រុស្ស៊ី និងពិភពលោក<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{cite news|last1=Chernova|first1=Anna|last2=Cotovio|first2=Vasco|last3=Thompson|first3=Mark|date=28 February 2022|title=Sanctions slams Russian economy|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|access-date=10 August 2025|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|url-status=live}}</ref> ហើយក្នុងនោះផងដែរក៏មានប្រទេសគាំទ្រផ្ដល់ទាំងជំនួយយោធា និងមនុស្សធម៌ដល់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|work=Associated Press|date=11 May 2022|access-date=10 August 2025|archive-date=11 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|url-status=live}}</ref> [[File:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|សំណល់នៃរថប្រយុទ្ធរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]], ២៧ កុម្ភៈ]] នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកទៅលើកងទ័ពរុស្ស៊ីវិញនៅ[[សមរភូមិខឺសុនលើកទីពីរ|ភាគខាងត្បូង]] ហើយនិងនៅ[[ការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|ភាគឦសាន]]ក្នុងខែកញ្ញា។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា រុស្ស៊ីបានកាត់ខេត្តប៉ែកខាងកើតរបស់អ៊ុយក្រែនចំនួនបួនបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ<ref>{{Cite news|last=Dickson|first=Janice|date=30 September 2022|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia's war|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |url-status=live |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001031159/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |archive-date=1 October 2022}}</ref> ខណៈប្រទេសជាច្រើននៅលើពិភពលោកបានថ្កោលទោសលើរុស្ស៊ីជាទម្ងន់នូវទង្វើកាត់ទឹកដីនេះ។<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Putin declares four areas of Ukraine as Russian|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|access-date=11 August 2025|archive-date=8 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008025910/https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|url-status=live}}</ref> មកត្រឹមខែកញ្ញា អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមខេត្តខាគីវស្ទើរទាំងមូលមកវិញតាមរយៈប្រតិបត្តិការវាយបកនៅភាគឦសានរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយបកភាគខាងត្បូង អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមទីក្រុងខឺសុនមកវិញនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ខណៈដែលកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយទៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ។<ref name="e890">{{cite web | last1=Beaumont | first1=Peter | last2=Sauer | first2=Pjotr | last3=Koshiw | first3=Isobel | last4=Harding | first4=Luke | title=Ukraine troops enter centre of Kherson as Russians retreat in chaos | website=The Guardian | date=11 November 2022 | url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/11/reports-of-wounded-soldiers-being-abandoned-as-russia-retreats-from-kherson-city | access-date=11 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ចំនួនទាហានរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនដែលស្លាប់និងរបួសសរុបក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានឈានដល់ជិត ៥០០,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|date=18 August 2023 |title=Troop Deaths and Injuries in Ukraine War Near 500,000, U.S. Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Gibbons-Neff |first2=Thomas |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Barnes |first4=Julian E. |access-date=11 August 2025 |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903175102/https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានថ្លែងថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយចំនួនអ្នកស្លាប់ជាងពាក់កណ្តាលនោះ (ប្រមាណ ៣ ខែមុនពេល អសប ​ធ្វើរបាយការណ៍) បានកើតឡើងនៅឆ្ងាយពីសមរភូមិជួរមុខ។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានសន្មតថាករណីស្លាប់ដែលកើតឡើងនៅក្រោយសមរភូមិជួរមុខនោះគឺបណ្ដាលមកពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលរយៈចម្ងាយឆ្ងាយដោយរុស្សី និងការផ្ទុះគ្រឿងយុទ្ធភណ្ឌដែលបង្កប់នៅកន្លែងណាមួយ។<ref>{{cite news |title=More than 10,000 civilians killed in Ukraine since Russia invasion, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |work=Al Jazeera |date=21 November 2023 |access-date=11 August 2025 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230234426/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសគូស្គ៍|ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី ហើយបើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងថា ក្នុងរយៈពេលត្រឹមពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ពួកគេបានកាន់កាប់ទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ ៣៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite web |title=Kursk region is partially out of Russia's control |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russia-could-lose-control-over-350-square-1723063730.html |website=RBC-Ukraine |access-date=11 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា អ៊ុយក្រែនបានចាប់ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណរាប់រយនាក់ក្នុងអំឡុងប្រតិបត្តិការក្នុងខេត្តគូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ី។<ref name="w827">{{cite web | last=Tokariuk | first=Olga | title=Ukraine's gamble in Kursk restores belief it can beat Russia – it requires a Western response | website=Chatham House | date=19 August 2024 | url=https://www.chathamhouse.org/2024/08/ukraines-gamble-kursk-restores-belief-it-can-beat-russia-it-requires-western-response | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបាននិយាយថាខ្លួនបានរកឃើញភស្តុតាងជុំវិញរឿង[[កូរ៉េខាងជើង]]បញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់មកជួយរុស្ស៊ីច្បាំងនៅអ៊ុយក្រែន។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោក[[ម៉ាក រូត]]បានបញ្ជាក់តាមរយៈព័ត៌មានចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានបញ្ជូនច្បាំងនៅខេត្តគូស្គិ៍ ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណនៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់បន្ថែមត្រូវបានបញ្ជូនមកហ្វឹកហាត់នៅរុស្ស៊ី ហើយជាបន្តបន្ទាប់ក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="i587">{{cite web | last=Phil Stewart | first=Andrew Gray | title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says | website=Reuters | date=28 October 2024 | url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ | access-date=11 August 2025}}</ref><ref name="k484">{{cite web | title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia | website=Al Jazeera | date=28 October 2024 | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ រុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានបញ្ជាក់ជាផ្លូវការនូវការចូលរួមពីសំណាក់កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដោយកត់សម្គាល់វាថាជា "ជំនួយដ៏សំខាន់" សម្រាប់យោធារុស្ស៊ីដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តគូស្គិ៍មកវិញ ហើយនៅថ្ងៃដដែរនោះ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអះអាងថាខ្លួនបានវាយយកគូស្គិ៍មកវិញដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |date=26 April 2025 |title=Russia confirms North Korean troops are in Ukraine and claims Kursk region is retaken |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/russia-confirms-north-korean-troops-kursk-rcna203137 |access-date=11 August 2025 |website=NBC News }}</ref> ==ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស== {{See also|សហេតុភាពក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Місто Буча після звільнення від російських окупантів.jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនជាប់នឹងខ្នោះដៃប្លាស្ទិកនៅក្នុងបន្ទប់ក្រោមដីមួយកន្លែងក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ក្រុងប៊ូតឆា]], ៣ មេសា ២០២២]] សកម្មភាពរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងឧក្រិដ្ឋកម្មដ៏ឃោរឃៅជាច្រើនបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមរវាងអ៊ុយក្រែន​ និងរុស្ស៊ី។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៣,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ២០១៤ និងឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web |title=Conflict-related civilian casualties in Ukraine |date=8 October 2021 |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20%28rev%208%20Oct%202021%29%20EN.pdf |access-date=12 August 2025 |website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202172205/https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20(rev%208%20Oct%202021)%20EN.pdf |url-status=live }}</ref> សិទ្ធិធ្វើដំណើរត្រូវបានគេហាមឃាត់សម្រាប់អ្នករស់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ។<ref name="unhr21">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=12 August 2025|website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]|page=1|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref> ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយមជ្ឈត្តកម្មត្រូវបានអនុវត្តដោយភាគីទាំងសងខាងនៅកំឡុងឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះ។ ការអនុវត្តបែបនេះបានថយចុះវិញនៅក្រោយឆ្នាំ២០១៦ នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែវានៅតែបន្តអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |title=Address by Ms. Nada Al-Nashif, Deputy High Commissioner for Human Rights 47th session of the Human Rights Council Item 10: Oral report on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |access-date=12 August 2025 |date=9 July 2021 |website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402025823/https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតផ្សេងៗទៅលើការរំលោភបំពានសិទ្ធិមនុស្សដែលប្រព្រឹត្តដោយភាគីទាំងសងខាងគឺមិនសូវទទួលបានផ្លែផ្កាអ្វីនោះទេចាប់តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="unhr21-2">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=1 April 2022|website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |page=2|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ukraine 2021 |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |access-date=12 August 2025 |website=Amnesty International |archive-date=25 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325112657/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |url-status=live }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|left|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅជាយក្រុងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ី]] ចាប់តាំងពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែនមក អាជ្ញាធរនិងព្រមទាំងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមជាច្រើនក្នុងរូបភាពវាយប្រហារដោយចេតនាពិសេសសម្ដៅលើជនស៊ីវិល<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |language=en-GB |work=BBC News |first1=Jack |last1=Goodman |first2=Kayleen |last2=Devlin |first3=Maria |last3=Korenyuk |first4=Joshua |last4=Cheetham |first5=Jana |last5=Tauschinski |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=12 August 2025 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'​ |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331 |url-status=live }}</ref>ដូចជា៖ ការសម្លាប់រង្គាលលើជនស៊ីវិល ការធ្វើទារុណកម្មនិងការរំលោភលើស្ត្រីនិងកុមារ<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Cumming-Bruce |first1=Nick |date=23 September 2022 |title=U.N. Experts find that war crimes have been committed in Ukraine |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924015357/https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-date=24 September 2022 |access-date=12 August 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Macias |first=Amanda |title=UN report details horrifying Ukrainian accounts of rape, torture and executions by Russian troops |url=https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |access-date=12 August 2025 |website=CNBC |date=28 October 2022 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325050132/https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |url-status=live }}</ref> និងការវាយប្រហារមិនរើសមុខជាច្រើនករណីនៅក្នុងតំបន់មានមនុស្សកុះកររស់នៅ។<ref name="m185">{{cite web | title=Russian Federation Launches One of Biggest Air Attacks on Ukraine Since Full-Scale Invasion Began, Killing Over 30 Civilians, Top UN Official Tells Security Council | website=United Nations | date=29 December 2023 | url=https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | access-date=12 August 2025 | archivedate=13 តុលា 2025 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20251013220815/https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="v572">{{cite web | title=Russia commits indiscriminate attacks during the invasion of Ukraine | website=Amnesty International | date=25 February 2022 | url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/02/russian-military-commits-indiscriminate-attacks-during-the-invasion-of-ukraine/ | access-date=12 August 2025}}</ref> បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋធានីកៀវ ភស្តុតាងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមដែលបង្កឡើងដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាច្រើនត្រូវបានផុសចេញមក។ ជាពិសេសនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]]ដែលភស្តុតាងសាកសពប្រជាជនស៊ីវិលបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីការសម្លាប់រង្គាលដោយទាហានរុស្ស៊ីដូចជា ការធ្វើទារុណកម្ម ការសម្លាប់ដោយវិកលកម្ម ការរំលោភ លួចប្លន់ និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលដោយចេតនាជាដើម។<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |first1=Max |last1=Bearak |first2=Louisa |last2=Loveluck |title=In Bucha, the scope of Russian barbarity is coming into focus |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407190243/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=12 August 2025 }}</ref><ref name="thetimes2">{{cite news |last=Callaghan |first=Louise |date=2 April 2022 |title=Bodies of mutilated children among horrors the Russians left behind|newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220404113203/https://www.thetimes.co.uk/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |archive-date=4 April 2022}}</ref> រុស្ស៊ីក៏ថែមទាំងបានវាយប្រហារជាប្រព័ន្ធទៅលើមន្ទីរពេទ្យរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង ដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានរាយការណ៍ថាមានការវាយប្រហារមន្ទីរពេទ្យអ៊ុយក្រែនចំនួន ១,៤២២ ករណីគិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite web |title=Situation reports (Ukraine-specific) |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |access-date=12 August 2025 |website=www.who.int |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191719/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីរុស្ស៊ី កងកម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់ផងដែរ​ថា​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្គ្រាម​ផ្សេង​ៗរួម​មានការ​ធ្វើ​ទុក្ខទោស និងធ្វើបាប​អ្នក​ជាប់​ឃុំឃាំងជាដើម (ដែលភាគច្រើនជាទាហានរុស្ស៊ី)។<ref>{{Cite news |first1=Lori |last1=Hinnant |first2=Jamey |last2=Keaten |date=16 March 2023 |title=UN-backed inquiry accuses Russia of war crimes in Ukraine |url=https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |access-date=12 August 2025 |work=AP News |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413170128/https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite press release |date=16 March 2023 |title=War crimes, indiscriminate attacks on infrastructure, systematic and widespread torture show disregard for civilians, says UN Commission of Inquiry on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |access-date=12 August 2025 |website=OHCHR |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316130444/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |url-status=live }}</ref> [[File:Kramatorsk railway bombing 2022 April 8 (3).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលដេកស្លាប់នៅស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រាម៉ាថូស្ក៍ក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ី]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីកំពុងប្រព្រឹត្តអំពើរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ការចាប់ឃុំខ្លួនដោយមជ្ឈន្តកម្ម ការបង្ខំឱ្យបាត់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្មផ្សេងៗ ការបង្រ្កាបបាតុកម្មនិងសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ ការបង្ខំធ្វើ[[រុស្ស៊ីនីយកម្ម]] លាងខួរកុមារ ហើយនិងការគាបសង្កត់លើភាសានិងវប្បធម៌អ៊ុយក្រែន។<ref name="UN report March 24">{{cite news|title=UN report details 'climate of fear' in Russian occupied areas of Ukraine|work=UN News|url=https://news.un.org/en/story/2024/03/1147776|date=20 March 2024}}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> យោងតាមប្រភពពី អសប ដដែរបានបង្ហើបថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាច្រើនត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនរុស្ស៊ី ពោលទទួលសញ្ជាតិ និងក្លាយជាប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ីដោយបង្ខំ។ អ្នក​ដែលបដិសេដ​មិនទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​អាជ្ញាធររុស្ស៊ីដកសិទ្ធិមើល​ថែទាំ​សុខភាព និង​សិទ្ធិ​មូលដ្ឋានៗផ្សេង​ទៀត<ref name="UN report March 24"/> ហើយ​អាច​ត្រូវ​ជាប់​ពន្ធនាគារ​ក្នុង​នាម​ជា "ជនជាតិ​បរទេស" ទៀតផង។ បុរស​ជនជាតិអ៊ុយក្រែន​ដែល​ទទួល​សញ្ជាតិ​រុស្ស៊ី​​ត្រូវ​គេចារទុកក្នុងបញ្ជីដើម្បីត្រៀមកែន​យកទៅធ្វើជាទាហានរុស្ស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង​ស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |title=Takeaways into AP investigation into Russian system to force its passports on occupied Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-occupation-passports-citizenship-fa49f7f348f6283ab06db0512fd23eda |work=Associated Press |date=15 March 2024}}</ref> ==វិបត្តិផ្សេងៗ== {{Expand section}} ===នីត្យានុកូលភាព និងការប្រកាសសង្គ្រាម=== [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|right|300px|ស្ថានភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្ន​ និងតំបន់ជុំវិញ]] តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤​ មក ភាគីទាំងសងខាងមិនដែលបានចេញសេចក្ដីប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការជាមួយនឹងគ្នានោះទេ។ នៅពេលដែលពូទីនបានប្រកាស[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន]]កាលពីឆ្នាំ២០២២ លោកបានសម្ដៅលើសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជា "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដោយមិនបាននិយាយអ្វីពីការប្រកាសសង្រ្គាមជាផ្លូវការនោះឡើយ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |title=Putin's Ukraine invasion – do declarations of war still exist? |first1=R. |last1=Pullen |first2=C. |last2=Frost |website=The Conversation |date=3 March 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417180310/https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |url-status=live }}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជាការប្រកាសសង្រ្គាម<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |title=Ukraine's envoy says Russia 'declared war' |work=The Economic Times |date=24 February 2022 |access-date=10 October 2024 |agency=Associated Press |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425184208/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |url-status=live }}</ref> ហើយប្រភពព័ត៌មានអន្តរជាតិជាច្រើនក៏មានគំនិតយោបល់ដូចនឹងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |title='No other option': Excerpts of Putin's speech declaring war |work=Al Jazeera |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301132642/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war Battles flare as Putin declares war |first=Zoya |last=Sheftalovic |work=Politico Europe |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន សភាអ៊ុយក្រែនគ្រាន់តែប្រកាសសម្ដៅលើប្រទេសរុស្ស៊ីថាជា "រដ្ឋភេរវករ" ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{cite web |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |title=Verkhovna Rada recognized Russia as a terrorist state |work=ukrinform.net |date=15 April 2022 |access-date=10 October 2024 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418021850/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |url-status=dead |archivedate=18 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418021850/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html }}</ref> និងមិនបានចេញសេចក្តីប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការអ្វីនោះឡើយ។ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីទៅលើអ៊ុយក្រែនគឺជាការរំលោភបំពានលើ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] (ព្រមទាំងរំលោភលើ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផងដែរ)។<ref name="Wilmhurst_2022">{{Cite web |last=Wilmhurst |first=Elizabeth |date=24 February 2022 |title=Ukraine: Debunking Russia's legal justifications |url=https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |website=Chatham House |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301163745/https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Ranjan |first1=Prabhash |last2=Anil |first2=Achyuth |date=1 March 2022 |title=Debunking Russia's international law justifications |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |access-date=30 October 2024 |archive-date=29 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429234617/https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Troconis |first=Jesus Eduardo |date=24 February 2022 |title=Rusia está fuera de la ley internacional |work=Cambio16 |url=https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223202743/https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Gross |first=Judah Ari |date=27 February 2022 |title=Israeli legal experts condemn Ukraine invasion, say it's illegal under international law |work=Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321071828/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |url-status=live }}</ref> ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មនៃការឈ្លានពាននៅក្រោមច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ<ref>{{Cite news |last1=McIntyre |first1=Juliette |last2=Guilfoyle |first2=Douglas |last3=Paige |first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2022 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |access-date=30 October 2024 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live }}</ref> និងព្រមទាំងនៅក្រោមក្រមព្រហ្មទណ្ឌក្នុងស្រុករបស់ប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ រួមមានទាំងអ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ី ប៉ុន្តែការកាត់ទោសនៅក្រោមច្បាប់ទាំងនេះត្រូវបានរារាំងដោយនីតិក្រមមួយចំនួន។<ref name=":02">{{cite web |first=Tom |last=Dannenbaum |date=10 March 2022 |title=Mechanisms for Criminal Prosecution of Russia's Aggression Against Ukraine |url=https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |access-date=30 October 2024 |publisher=Just Security |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416160240/https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |url-status=live }}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Colangelo |first=Anthony J. |date=4 March 2022 |title=Putin can be prosecuted for crimes of aggression – but likely not any time soon |work=The Hill |url=https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any |access-date=30 October 2024 |archive-date=11 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411232118/https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រតិកម្ម== {{Further|ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} {{See also|សង្គ្រាមត្រជាក់លើកទីពីរ}} ===ប្រតិកម្មចំពោះរុស្ស៊ីកាត់យកគ្រីមៀ=== ====អ៊ុយក្រែន==== [[File:Безводный Северо-Крымский канал.jpg|right|thumb|បន្ទាប់រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានបិទ[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]] ដែលជាប្រភពផ្ដល់ទឹកស្អាតនិងជាប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ៨៥% ទៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ]] ប្រធានាធិបតីស្ដីទីនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលនុះគឺលោក[[អូឡិចសាន់ដឹ ទួរឈីណូហ្វ]]បានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីថា "កំពុងតែបង្កជម្លោះ"​ តាមរយៈគោលជំហរគាំទ្ររបស់ពួកគេចំពោះការរឹបអូសអគារសភាគ្រីមៀ និងការិយាល័យរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀ។ លោកបានប្រៀបធៀបសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីទៅនឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ចចជី]]កាលពីឆ្នាំ២០០៨ នៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកតូចនៃ[[ចចជី|សាធារណរដ្ឋចចជី]] ហើយទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ីទាំងនោះក៏ត្រូវបានរៀបចំកែប្រែទៅជារដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] និង[[អូសេទីខាងត្បូង]]ដោយមានរដ្ឋបាលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ី។ លោក​បានបន្ត​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រធានាធិបតីពូទីន​ដក​កងទ័ព​រុស្ស៊ី​ចេញ​ពី​តំបន់​គ្រីមៀ ហើយ​បាន​និយាយបន្ថែមទៀតថា ​អ៊ុយក្រែន​នឹង​ "រក្សា​ទឹកដី​ខ្លួន" និង "ការពារ​ឯករាជ្យ​ភាពខ្លួន" ឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព។<ref>{{Cite news|date=28 February 2014|title=Turchynov: Russia starts aggression in Crimea|work=Kyiv Post|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine-abroad/turchynov-russia-waging-war-of-aggression-in-crimea-337972.html |access-date=13 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា លោកបានព្រមានថា "ករណីមានអន្តរាគមន៍យោធានឹងក្លាយចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាម និងការបញ្ចប់រាល់ទំនាក់ទំនរវាងអ៊ុយក្រែននិងរុស្ស៊ី"។<ref>{{Cite news|last=Henderson|first=Barney|date=1 March 2014|title=Ukraine live: Prime Minister of Ukraine says Russian military invasion would lead to war|work=The Daily Telegraph|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |url-status=dead |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302002603/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |archive-date=2 March 2014}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកអូឡិចសាន់ដឹបានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន​ឱ្យស្ថិតក្នុងការត្រៀមខ្លួន និងប្រុងប្រយ័ត្នបំផុត។<ref>{{Cite news|last1=Coker|first1=Margaret|last2=Kolyandr|first2=Alexander|date=1 March 2014|title=Ukraine Puts Military on Full Alert After Russian invasion Threat|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303801304579413443251173188 |access-date=13 August 2025}}</ref> ====ណាតូ និងសហរដ្ឋអាមេរិក==== {{Further|ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី}} [[File:2CR returns home to Vilseck (16999448822).jpg|thumb|ក្បួនកងទ័ពអាមេរិកនៅ[[វីលសេក]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការអាត្លង់ទិករីសូលហ្វ៍]]។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្ដេជ្ញាគាំទ្រអ៊ុយក្រែនតាមរយៈជំនួយជាទឹកប្រាក់សរុប ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។​<ref>{{Cite news|date=4 March 2014|title=U.S. pledges $1 billion in aid to Ukraine|work=Los Angeles Times|agency=Associated Press|url=https://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-ukraine-us-aid-20140304-story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> សកម្មភាពរុស្ស៊ីក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបាននាំឱ្យប្រទេសជិតខាងរុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រទេសក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតជារួមកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងជុំវិញសន្តិសុខក្នុងតំបន់។<ref name="Herald">{{Cite news|last1=Scislowska|last2=Pablo Gorondi|last3=Karel Janicek|last4=Jovana Gec|last5=Corneliu Rusnac|date=12 March 2014|title=Russian aggression unnerves other neighbours|work=The Chronicle Herald|agency=Associated Press|url=https://thechronicleherald.ca/world/1193466-russian-aggression-unnerves-other-neighbours |access-date=13 August 2025}}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រទេសខ្លះបានចំណាយធនធានរបស់ខ្លួនពង្រឹងវិស័យការពារជាតិរបស់ពួកគេ<ref name="NTI">{{Cite news|date=7 March 2014|title=Russia's Neighbors Want Stronger Defenses After Ukraine Incursion|work=Global Security Newswire|url=https://www.nti.org/gsn/article/baltic-states-want-stronger-defenses-face-russian-incursion-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref> ហើយខ្លះទៀតបានសុំជំនួយពីអាមេរិក និង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ចំពោះប្រទេសជារដ្ឋសមាជិកស្រាប់)។<ref name="Herald" /><ref name="NTI" /> ជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនបានពង្រឹងចក្ខុវិស័យណាតូឡើងវិញ ដែលតាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក អង្គការមួយនេះភាគច្រើនបានបង្វែរមកផ្ដោតលើ "បេសកកម្មរក្សាសន្តិភាព"។<ref name="Gearan">{{Cite news|last=Gearan|first=Anne|date=1 April 2014|title=NATO chief recommits to defending Eastern European, Baltic nations|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/nato-sees-no-evidence-russia-pulling-back-troops-from-ukrainian-border/2014/04/01/eea9b6fe-b99f-11e3-96ae-f2c36d2b1245_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ក្រៅពីជំនួយការទូតទំនុកបម្រុងអ៊ុយក្រែនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានផ្តល់ជំនួយយោធាក្នុងថវិកា ១.៥ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់អ៊ុយក្រែនផងដែរក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news|date=December 2019|title=How U.S. Military Aid Has Helped Ukraine Since 2014|work=NPR|url=https://www.npr.org/2019/12/18/788874844/how-u-s-military-aid-has-helped-ukraine-since-2014}}</ref> ====ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ==== [[File:EUR-RUB exchange rate.webp|thumb|[[អត្រាប្ដូរប្រាក់]][[អឺរ៉ូ]]/[[រូបរុស្ស៊ី|រូប]]របស់រុស្ស៊ី]] [[File:US Dollar - Russian Ruble Exchange Rate.webp|thumb|អត្រាប្ដូរប្រាក់[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]/រូបរបស់រុស្ស៊ី]] ប្រតិកម្មដំបូងៗចំពោះកំណើនភាពតានតឹងនៅគ្រីមៀគឺការធ្លាក់ចុះនូវទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ី និងអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news|last=Wearden|first=Graeme|date=3 March 2014|title=Ukraine crisis sends stock markets sliding; Russia's MICEX tumbles 11% – as it happened|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2014/mar/03/ukraine-crisis-hits-stock-markets-as-russia-hikes-interest-rates-business-live |access-date=13 August 2025}}</ref> អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យប្រាក់ហ្វ្រង់ស្វីសកើនតម្លៃឡើងក្នុងកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់រយៈពេល ២ ឆ្នាំបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងកម្រិតខ្ពស់រយៈពេល ១ ឆ្នាំធៀបនឹងប្រាក់អឺរ៉ូ។ ប្រាក់​អឺរ៉ូ និង​ដុល្លារ​អាមេរិក​បាន​ឡើង​ថ្លៃ​ដូចគ្នា ​ហើយ​សម្បីតែប្រាក់​ដុល្លារ​អូស្ត្រាលី​ក៏កើនឡើងផងដែរ។<ref>{{Cite news|last=Chua|first=Ian|date=3 March 2014|title=Yen holds ground as Ukraine jitters keep risk at bay|work=Reuters |editor-last=Pullin |editor-first=Richard|url=https://www.reuters.com/article/us-markets-forex/yen-holds-ground-as-ukraine-jitters-keep-risk-at-bay-idUKBREA2211320140303 |access-date=13 August 2025}}</ref> ទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះជាង ១០ ភាគរយ ខណៈដែលប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះទាបបំផុតបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក និងប្រាក់អឺរ៉ូ។<ref name="WIRDIU">{{Cite news|title=What is Russia doing in Ukraine, and what can West do about it?|work=CNN|url=https://www.cnn.com/2014/08/31/opinion/chance-analysis-russia-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine Crisis Sends Russian Markets, Ruble Plummeting|url=https://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ukraine-crisis-sends-russian-markets-ruble-plummeting-n42861|website=NBC News|date=3 March 2014 }}</ref><ref name="20140303aphosted">{{Cite news|last=Tim Sullivan|date=4 March 2014|title=Putin: troops to bases; warning shots in Crimea|agency=Associated Press|url=https://www.yahoo.com/news/putin-troops-bases-warning-shots-crimea-075823391.html?ref=gs |access-date=13 August 2025}}</ref> តម្លៃ​ស្រូវ​សាលី និង​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ​បាន​កើន​ឡើងជាលំដាប់ ដោយ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ត្រូវជា​អ្នក​នាំ​ចេញ​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ដំណាំ​ទាំង​ពីរទៅកាន់ទីផ្សារពិភពលោក។<ref>{{Cite news|last=Dreibus|first=Tony|date=3 March 2014|title=Wheat, Corn Prices Surge on Ukraine Crisis|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304815004579417112576465126}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះសង្គ្រាមនៅដុនបាស=== ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:2014-12-20. Праздник солидарности 054.jpg|thumb|បាតុកម្មគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ដូណេតស្ក៍]], ២០ ធ្នូ ២០១៤]] ការស្ទង់មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែនជុំវិញការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយរុស្ស៊ីនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ[[វិទ្យាស្ថានសាធារណរដ្ឋអន្តរជាតិ]]ចាប់ពីថ្ងៃទី១២ ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="IRI14OCT">{{Cite press release|title=IRI Ukraine pre-election poll shows strong opposition to Russian aggression, support for Kyiv Government|date=14 October 2014|publisher=International Republican Institute|url=https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|access-date=13 August 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|archive-date=16 October 2014|archivedate=16 តុលា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi}}</ref> ៨៩% នៃសាធារណជនអ៊ុយក្រែនបានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០១៤។ បើបែងចែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន យើងអាចមើលឃើញថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត ៧៨% បានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងត្បូងជាមួយនឹងមតិជំទាស់ ៨៩%, អ៊ុយក្រែនភាគកណ្ដាលជំទាស់ ៩៣% និងអ៊ុយក្រែនភាគខាងលិចជំទាស់ ៩៩%។<ref name="IRI14OCT" /> បើបែងចែកដោយផ្អែកតាមភាសាកំណើតវិញ យើងឃើញថា ប្រជាជននិយាយភាសារុស្ស៊ី ៧៩% និងប្រជាជននិយាយភាសាអ៊ុយក្រែន ៩៥% បានប្រឆាំងនឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនេះ។<ref name="IRI14OCT" /> ការស្ទង់មតិសាធារណជនមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងនៅគ្រីមៀក្រោយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី។​ ការស្ទង់មតិនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ ''GfK'' ដែលជាអង្គការស្រាវជ្រាវទីផ្សារដ៏ធំបំផុតរបស់អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១៦–២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥។ យោងតាមលទ្ធផលនៃការស្ទង់មតិនោះ៖ "ប្រជាជនគ្រីមៀ ៨២% បានសម្ដែងការគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការបញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយ ១១% បានសម្តែងនូវការគាំទ្រខ្លះៗ ខណៈតែ ៤% ប៉ុណ្ណោះដែលប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|last=Bershidsky|first=Leonid|date=6 February 2015|title=One Year Later, Crimeans Prefer Russia|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|access-date=13 August 2025|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413010230/http://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Социально-политические настроения жителей Крыма |url=https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |archive-date=29 October 2015 |access-date=13 August 2025 |website=GfK Ukraine |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf }}</ref><ref>{{Cite news|date=4 February 2015|title=Poll: 82% of Crimeans support annexation|agency=UNIAN|url=https://www.unian.info/politics/1040281-poll-82-of-crimeans-support-annexation.html}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Марш мира Москва 21 сент 2014 L1450559.jpg|thumb|ដំណើរព្យុហយាត្រាសន្តិភាពនៅទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]], ២១ កញ្ញា ២០១៤]] ការស្ទង់មតិនៃខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដា]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីតែ ១៣% ទេដែលបង្ហាញការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក្នុងការធ្វើសង្គ្រាមបើកចំហជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Antonova|first=Natalia|date=5 September 2014|title=Putin walks a tightrope as evidence mounts of Russians dying in Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/05/vladimir-putin-russians-dying-ukraine |access-date=13 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ បាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងសង្រ្គាមនៅអ៊ុយក្រែនបានកំពុងកើតឡើងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ដំណើរបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គបាន​កើត​ឡើង​​ក្នុង​ខែ​មីនា<ref>{{cite web|date=2 March 2014|title=Dozens Arrested at Moscow Anti-war Protest|url=https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923172142/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|url-status=dead|archive-date=23 September 2020|access-date=13 August 2025|website=Voice of America|archivedate=18 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818002124/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest}}</ref><ref name="afp">{{Cite news|date=2 March 2014|title=Russian anti-war protesters detained in Moscow|work=Agence France-Presse|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504121806/https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |archive-date=4 May 2014}}</ref> ហើយមកដល់ខែកញ្ញាក៏ផ្ទុះបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គទៀតនៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ ពិសេសគឺព្យុហយាត្រាមហាជនដើម្បីសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="wp20140921">{{Cite news|last=Demirjian|first=Karoun|date=21 September 2014|title=Russian peace march draws tens of thousands in support of Ukraine|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-peace-march-draws-tens-of-thousands-in-support-of-ukraine/2014/09/21/c5a45f35-b07c-4e7b-81ae-8c7d8fcaa0bd_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ី=== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:02022 1199 Refugees from Ukraine in Kraków.jpg|thumb|[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន]]នៅទីក្រុង[[ក្រាកូវី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ កំពុងបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន, ៦ មីនា ២០២២]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ រយៈពេលមួយសប្តាហ៍បន្ទាប់ពីការរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន ជនជាតិអ៊ុយក្រែន ៩៨% និងព្រមទាំងជនជាតិរុស្សីដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ៨២% បានមានមតិមិនជឿថារុស្ស៊ីគ្មានសិទ្ធិទាមទារ ឬកាន់កាប់ទឹកដីផ្នែកណាមួយរបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។ នេះបើយោងតាមការស្ទង់មតិរបស់លោក[[ម៉ៃឃើល អ្សាសក្រូហ្វត៍]] ដោយមិនមានរាប់បញ្ចូលប្រជាជនក្នុងតំបន់គ្រីមៀ និងតំបន់ដុនបាសដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយម។<ref>{{cite news|title=Ukrainians want to stay and fight, but don't see Russian people as the enemy. A remarkable poll from Kyiv|url=https://www.europeanleadershipnetwork.org/commentary/ukrainians-want-to-stay-and-fight-but-dont-see-russian-people-as-the-enemy-a-remarkable-poll-from-kyiv/|work=European Leadership Network|date=14 March 2022}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៧៥% បាននិយាយថាពួកគេមានគំនិតវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅ ខណៈពេលមកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៨២% បានប្រែមកប្រកាន់គំនិតអវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅវិញ។<ref>{{cite news|title=Perception index of the Russian-Ukrainian war: results of a telephone survey conducted on May 19–24, 2022|url=https://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=1113&page=1|work=Kyiv International Institute of Sociology|date=May 2022}}</ref> យោងតាមការស្ទង់មតិមតិរបស់[[ហ្កាល់លូប (អង្គការ)|អង្គការហ្កាល់លូប]]ជុំវិញសំណួរថា តើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនចង់ឱ្យមានការចរចាបញ្ចប់សង្រ្គាមឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ឬក៏ចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់អ៊ុយក្រែនឈ្នះសង្គ្រាម ក្នុងនោះមានមនុស្សតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះដែលបានចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ឈ្នះសង្គ្រាម (ចម្លើយពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានទើបចាប់ផ្ដើម) តែមកដល់ឆ្នាំ២០២៥ ចម្លើយនោះបានកើនឡើងរហូតដល់ ៦៩%។<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/07/poll-ukrainians-fight-to-the-end-russia-results/ |title=Only a quarter of Ukrainians want to fight to the end against Russia |last=Cleave |first=Iona |website=The Telegraph |location=London |url-access=subscription |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.gallup.com/poll/693203/ukrainian-support-war-effort-collapses.aspx |title=Ukrainian Support for War Effort Collapses |last=Vigers |first=Benedict |website=Gallup |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ី (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|right|{{legend2|#3F48CC}} ប្រទេសរុស្ស៊ី<br /> {{legend2|#AA0000}} បណ្ដាប្រទេសដែលស្ថិតក្នុង"[[បញ្ជីប្រទេសអមិត្ត]]"របស់រុស្ស៊ី។ បញ្ជីនោះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសដែលបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីក្រោយការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន។]] ការស្ទង់មតិមួយក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រមាណ ៧៤% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីបានគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដែលចំនួននេះបានបង្ហាញពីបម្លាស់ប្ដូរមតិសាធារណជនរុស្ស៊ីបើប្រៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|title=Russians with Ukrainian Relatives Trust Their TVs More Than Their Family|url=https://www.newsweek.com/russians-ukrainian-relatives-trust-their-tvs-more-their-family-1705942|work=Newsweek|date=12 May 2022}}</ref> បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួន ហេតុផលដែលប្រជាជនរុស្ស៊ីជាច្រើនគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" បែបនេះគឺភាគច្រើនបណ្ដាលមកពីការស្ដាប់ព័ត៌មានឃោសនាដោយរដ្ឋ និងការទទួលព័ត៌មានមិនពិតផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|title='Pure Orwell': how Russian state media spins invasion as liberation|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/pure-orwell-how-russian-state-media-spins-ukraine-invasion-as-liberation|work=The Guardian|date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Russians in the dark about true state of war amid country's Orwellian media coverage|url=https://edition.cnn.com/2022/04/03/media/russia-media-ukraine-cmd-intl/index.html|work=CNN|date=3 April 2022}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុផលមួយទៀតគឺមកពីអ្នកឆ្លើយសំណួរមួយចំនួនមិនចង់ឆ្លើយសំណួរស្ទង់មតិទាំងនោះ ឬឆ្លើយតាមជំហររដ្ឋាភិបាល ដោយសារតែពួកគេខ្លាចមានរឿងអាក្រក់អ្វីម្យ៉ាងកើតឡើងចំពោះពួកគេនៅពេលខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=In Russia, opinion polls are a political weapon|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/russia-opinion-polls-war-ukraine/|work=openDemocracy|date=9 March 2022}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Yaffa|first1=Joshua|title=Why Do So Many Russians Say They Support the War in Ukraine?|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/why-do-so-many-russians-say-they-support-the-war-in-ukraine|magazine=The New Yorker|date=29 March 2022}}</ref> នៅចុងខែមីនា លទ្ធផលការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាដដែរ អាចយកមកសន្និដ្ឋានបានថា៖ នៅពេលប៉ះសំណួរសួរថា តើហេតុអ្វីបានជាពួកគេគិតថាប្រតិបត្តិការយោធាកំពុងកើតឡើងដូច្នេះ អ្នកឆ្លើយតបបាននិយាយថា គឺដើម្បីការពារប្រជាជនស៊ីវិលដូចជា ជនជាតិរុស្ស៊ី ឬអ្នកនិយាយភាសារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន (៤៣%) ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារលើប្រទេសរុស្ស៊ី (២៥%) ដើម្បីកម្ចាត់អ្នកជាតិនិយមជ្រុលជ្រើមនិងរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី (២១%) និងដើម្បីកាត់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនទាំងមូល ឬតំបន់ដុនបាសចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី (៣%) ។<ref>{{cite news|title=Russian Public Accepts Putin's Spin on Ukraine Conflict|url=https://www.thechicagocouncil.org/research/public-opinion-survey/russian-public-accepts-putins-spin-ukraine-conflict|work=Chicago Council on Global Affairs|date=12 April 2022}}</ref> ====ប្រតិកម្មបរទេស==== [[File:P20220326AS-2014 j2 (52036398865).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]កំពុងពរក្មេងភៀសសឹកអ៊ុយក្រែនម្នាក់នៅក្នុងជំនួបជួបជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែននៅ[[កីឡដ្ឋានជាតិវ៉ាសូរី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ]] កាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]បានស្នើសុំ[[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋអាមេរិក)|រដ្ឋសភា]]ឱ្យផ្ដល់នូវជំនួយថវិកាដល់អ៊ុយក្រែនបន្ថែម ៣៣ ពាន់លានដុល្លារដោយ ២០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងនោះគឺសម្រាប់ជំនួយសព្វាវុធយោធា។<ref>{{cite news|title=War in Ukraine: U.S. dramatically upgrades its aid package to Kyiv|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/04/29/war-in-ukraine-u-s-dramatically-upgrades-its-aid-package-to-kyiv_5981990_4.html|work=Le Monde|date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោក[[ដេនីស ស្មីហាល]]បានប្រកាសថា អ៊ុយក្រែនបានទទួលអាវុធ និងជំនួយហិរញ្ញវត្ថុជាង ១២ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កន្លងមក។<ref>{{cite news|title=Ukraine gets over $12 billion in weapons, financial aid since start of Russian invasion- Ukraine's PM|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-gets-over-12-billion-weapons-financial-aid-since-start-russian-invasion-2022-05-05/|work=Reuters|date=5 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់ផ្តល់ជំនួយបរទេសយោធា និងមនុស្សធម៌ជាថវិកាស្មើនឹង ៤០ ពាន់លានដុល្លារដល់អ៊ុយក្រែន នាំឱ្យវាក្លាយជាការប្តេជ្ញាផ្ដល់ជំនួយមូលនិធិដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite news|last=Fram|first=Alan|date=11 May 2022|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |archive-date=11 May 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Pallaro|first1=Bianca|last2=Parlapiano|first2=Alicia|date=20 May 2022|title=Four Ways to Understand the $54 Billion in U.S. Spending on Ukraine|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/05/20/upshot/ukraine-us-aid-size.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំលើកទីពីរ ការគាំទ្ររបស់អាមេរិកចំពោះអ៊ុយក្រែនបានធ្លាក់ចុះ ហើយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្អាកជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនមួយរយៈបន្ទាប់ពីជំនួបអវិជ្ជមានរវាងត្រាំ និងប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកហ្សេឡេនស្គី។<ref>{{cite web |last1=Kottasová |first1=Ivana |title=Why has Trump halted military aid to Ukraine and what will it mean for the war? Here's what to know |url=https://edition.cnn.com/2025/03/04/europe/explainer-trump-suspends-ukraine-military-aid-intl-latam |website=CNN |date=4 March 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ បន្ទាប់ពីការចរចារកសន្តិភាពអស់ជាច្រើនខែដោយគ្មានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីអ្វីរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងបណ្ដា[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|ប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទាំងប្រាំពីរ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសជារួមលើសង្រ្គាមដ៏ឃោរឃៅរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។ ក្រុមប្រទេសមហាអំណាចទាំងប្រាំពីរនោះក៏បានប្រកាសពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ខ្លួនក្នុងការបន្តជួយអ៊ុយក្រែនបន្ថែមដើម្បីការពារបូរណភាពទឹកដី និងសិទ្ធិក្នុងការរស់នៅរបស់អ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាសេរីភាព អធិបតេយ្យភាព និងឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដោយទាំងនេះក្នុងគោលបំណងនៃសន្តិភាពដ៏ត្រឹមត្រូវយុត្តិធម៌ និងយូរអង្វែង។<ref>{{cite web |last1=Rappeport |first1=Alan |title=G7 Finance Ministers Show Unity in Support of Ukraine Against Russia |url=https://www.nytimes.com/2025/05/22/us/politics/g7-unity-ukraine-against-russia.html |website=The New York Times |date=22 May 2025}}</ref> [[File:Kim Jong-un and Vladimir Putin (2023-09-13) 01-res.jpg|thumb|ជំនួបរវាង[[គីម ជុងអ៊ុន]] និងពូទីននៅ[[កូស្មូដ្រុមវ៉ូស្តូឈ្នី]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បន្ទាប់ពីចំណាយលើអាវុធធុនធ្ងន់ និងគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលអស់ជាច្រើនខែមក សហព័ន្ធរុស្ស៊ីក៏បានទទួលដ្រូន សម្ភារៈសឹកផ្សេងៗ និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនពីប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាការនាំចូលនូវរថក្រោះនិងរថពាសដែកផ្សេងៗពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ផងដែរ ហើយថែមទាំងគ្រោងធ្វើពាណិជ្ជកម្មគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលពីកូរ៉េខាងជើង និងមីស៊ីលបាលីស្ទីកពីអ៊ីរ៉ង់ទៀតផង។<ref>{{Cite web|date=18 October 2022|first=Patrick |last=Wintour|title=Iran agrees to supply missiles as well as drones to Russia|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/18/iran-agrees-to-supply-missiles-as-well-as-drones-to-russia |access-date=14 August 2025|website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nissenbaum |first1=Dion |last2=Faucon |first2=Benoit |date=24 April 2023 |title=Iran Ships Ammunition to Russia by Caspian Sea to Aid Invasion of Ukraine |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/iran-ships-ammunition-to-russia-by-caspian-sea-to-aid-invasion-of-ukraine-e74e8585 |access-date=14 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 November 2022|title=British Defense Ministry: Russia loses 40 armored assault vehicles a day in Ukraine|url=https://meduza.io/en/news/2022/11/03/british-defense-ministry-russia-loses-40-armored-assault-vehicles-a-day-in-ukraine |access-date=14 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Parfonov |first=Hlib |date=9 November 2022 |title=Grouping of Russian Units in Belarus Continues to Swell |url=https://jamestown.org/program/grouping-of-russian-units-in-belarus-continues-to-swell/ |journal=Eurasia Daily Monitor |volume=19 |issue=167}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 September 2022 |title=North Korean ammo will stretch Russia's supply, but with clear limits and drawbacks |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/07/1121477374/north-korean-ammo-will-stretch-russias-supply-but-with-clear-limits-and-drawback |access-date=14 August 2025}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់​បាន​ចោទ​ប្រទេសចិន​ថា​​ផ្តល់​ជំនួយបច្ចេកវិទ្យា​យោធាដល់​រុស្ស៊ី​ ខណៈចិនបានច្រានចោលការចោទប្រកាន់​នេះជាច្រើនលើក។ អាមេរិក​ក៏បាន​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​លើក្រុមហ៊ុន​ចិន​មួយ​ដែរ ដែលបាន​ផ្តល់​រូបភាព​ផ្កាយរណប​ដល់​កងកម្លាំង​ស៊ីឈ្នួល​រុស្ស៊ី​ដែលកំពុង​ប្រយុទ្ធ​នៅ​អ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=4 March 2022 |title=Ukraine war: What support is China giving Russia? |language=en-GB|work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/60571253 |access-date=12 March 2023}}</ref> ====អង្គការសហប្រជាជាតិ==== [[File:Зустріч Президента України з Генеральним секретарем ООН 36.jpg|thumb|ជំនួបរវាងអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងគណៈប្រតិភូប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកវ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២។]] នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ]]បានបរាជ័យក្នុងការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចព្រាងមួយដែលនឹង "បង្ហាញពីការខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការឈ្លានពានដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី" លើអ៊ុយក្រែន។ ក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកទាំង ១៥ រដ្ឋនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ក្នុងនោះមាន ១១ រដ្ឋបានបោះសំឡេងគាំទ្រ ខណៈពេលដែលប្រទេសចំនួន ៣ បានបោះសំឡេងអនុប្បវាទ។ សេចក្តី​សម្រេចព្រាង​នោះត្រូវ​បាន​បរាជ័យ​ដោយសារ​ការបោះឆ្នោត​វេតូ​ដោយ​ប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2022/sc14808.doc.htm |title=Security Council Fails to Adopt Draft Resolution on Ending Ukraine Crisis, as Russian Federation Wields Veto |date=25 February 2022 |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|United Nations]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2022/02/ukraine-vote-on-draft-resolution.php |title=Ukraine: Vote on Draft Resolution |date=25 February 2022 |website=Security Council Report}}</ref> ដោយសារតែស្ថានភាពជាប់គាំងបែបនេះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខក៏បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយផ្សេងទៀតដើម្បីកោះប្រជុំ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|មហាសន្និបាត]]បើក[[សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១]]។<ref>{{cite web |last=Nichols |first=Michelle |title=U.N. Security Council calls rare General Assembly session on Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-date=28 February 2022 |work=Reuters |date=27 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតក៏បានបោះឆ្នោតសម្ដែងនូវការសោកស្ដាយ "ដោយពន់ពេកបំផុត" ចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែនដោយមានសំឡេងបោះឆ្នោតគាំទ្រចំនួន ១៤១ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ៥ និង ៣៥ អនុប្បវាទ។<ref name="generalassembly">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/02/united-nations-russia-ukraine-vote|title=UN votes to condemn Russia's invasion of Ukraine and calls for withdrawal|first=Julia|last=Borger|work=The Guardian|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> សេចក្ដីសម្រេចនោះផងដែរបានអំពាវនាវឱ្យសហព័ន្ធរុស្ស៊ី "បញ្ឈប់ជាបន្ទាន់នូវការប្រើប្រាស់កម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន" និង "ដកទ័ពចេញជាបន្ទាន់ ទាំងស្រុង និងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ"។<ref name="generalassembly" /> ប្រទេសចំនួនប្រាំដែលបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងសេចក្ដីសម្រេចនោះរួមមាន រុស្ស៊ី បេឡារុស [[បាស្សនិយមស៊ីរី|ស៊ីរី]] កូរ៉េខាងជើង និង[[អេរីត្រេ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/un-general-assembly-including-israel-votes-overwhelmingly-to-condemn-russia/|title=UN General Assembly, including Israel, votes overwhelmingly to condemn Russia|work=The Times of Israel|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចមួយដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ៣២ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ២ និង ១៣ អនុប្បវាទ ដោយអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងទ័ពរុស្ស៊ី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន និងការផ្ដល់ជំនួយមនុស្សធម៌ទៅដល់ប្រជាជនដែលត្រូវការជំនួយ។ សេចក្ដីសម្រេចមួយនេះផងដែរក៏បានបង្កើតគណៈកម្មាការមួយឡើងដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការរំលោភសិទ្ធិនានាក្នុងអំឡុងពេលការវាយប្រហារយោធាពីរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |title=Human Rights Council to establish Commission of Inquiry on Ukraine |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|UN News]] |date=4 March 2022 |access-date=15 August 2025 |archive-date=4 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304214034/https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |url-status=dead }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចថ្កោលទោសលើប្រជាមតិរុស្ស៊ីកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ១៤៣ សំឡេងប្រឆាំង ៥ (បេឡារុស កូរ៉េខាងជើង [[នីការ៉ាក្វា]] រុស្ស៊ី ស៊ីរី) និងសំឡេងអនុប្បវាទ ៣៥។<ref>{{cite web |title=With 143 Votes in Favour, 5 Against, General Assembly Adopts Resolution Condemning Russian Federation's Annexation of Four Eastern Ukraine Regions |url=https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |website=United Nations |date=12 October 2022 |access-date=15 សីហា 2025 |archivedate=18 តុលា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221018211154/https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |url-status=dead }}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin}} * {{Cite journal|last=Bowen|first=Andrew|date=2017|title=Coercive Diplomacy and the Donbas: Explaining Russian Strategy in Eastern Ukraine|journal=[[Journal of Strategic Studies]]|volume=42|issue=3–4|pages=312{{ndash}}343|doi=10.1080/01402390.2017.1413550|s2cid=158522112|ref=none}} * Marples, David R. ed. ''The War in Ukraine's Donbas: Origins, Contexts, and the Future'' (2022) [https://www.amazon.com/War-Ukraines-Donbas-Origins-Contexts/dp/9633865972/ excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes}} * {{Britannica|2204815|Russia-Ukraine War}} * [https://www.rulac.org/browse/conflicts/international-armed-conflict-in-ukraine អានអំពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធអន្តរជាតិនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[នីតិរដ្ឋក្នុងគម្រោងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ|Rule of Law in Armed Conflicts Project]] * [https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ក្រុមប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងបរទេស|Council on Foreign Relations]] * [https://news.google.com/topics/CAAqKAgKIiJDQkFTRXdvS0wyMHZNRjk0Tm1RMWVCSUZaVzR0UjBJb0FBUAE អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ហ្គូហ្គលព័ត៌មាន|Google News]] * [https://www.bbc.com/news/world-60525350 អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[BBC News Online]] * [https://liveuamap.com/ Ukraine interactive map] នៅ​ឯ [[Live Universal Awareness Map]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] t9c83tfsffi46i4bv4l48bgsuu5fpph 0 45960 339069 332393 2026-08-19T07:48:35Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339069 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រម៉ារ៉ុក | native_name = {{nobold|المملكة المغربية ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])<br/>ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ ([[ភាសាតាម៉ាស៊ិក|តាម៉ាស៊ិក]])}} | common_name = | image_flag = Flag of Morocco.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិម៉ារ៉ុក|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករម៉ារ៉ុក|វរលញ្ឆករ]] | motto = "ព្រះជាម្ចាស់ មាតុភូមិ ព្រះមហាក្សត្រ"<br/>الله، الوطن، الملك (អារ៉ាប់)<br/>ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ (តាម៉ាស៊ិក) | anthem = النشيد الوطني (អារ៉ាប់)<br/>ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ (តាម៉ាស៊ិក)<br/>"[[ចម្រៀងជាតិម៉ារ៉ុក|ចម្រៀងជាតិ]]"<br/>{{center|[[File:National Anthem of Morocco.ogg]]}} | image_map = Morocco on the globe (disputed and claimed hatched) (Cape Verde centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសម៉ារ៉ុកនៅលើភូគោល<br/>កន្លែងឆ្នូតជាតំបន់[[សាហារ៉ាខាងលិច]]ដែលជាទឹកដីទាមទារនិងកាន់កាន់ដោយម៉ារ៉ុក | capital_type = រាជធានី | capital = [[រ៉ាបាត]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[កាសាប្លង់កា]]<br />{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<br/>[[ភាសាតាម៉ាស៊ិក]] | languages_type = ភាសានិយាយ | languages = {{unbulleted list | [[ភាសាអារ៉ាប់ម៉ារ៉ុក|អារ៉ាប់ម៉ារ៉ុក]] | [[ភាសាអារ៉ាប់ហាសាន់យ៉ា|ហាសាន់យ៉ា]] | [[ភាសាប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] | [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=ស|[[ភាសាបារាំងនៅម៉ារ៉ុក|ភាសាបារាំង]]ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាល និងដោយសហគមន៍អាជីវកម្ម ទោះបីជាវាមិនមែនជាភាសាផ្លូវការក៏ដោយ៖ "បារាំង (ដែលជារឿយៗជាភាសាពាណិជ្ជកម្ម រដ្ឋាភិបាល និងការទូត)..."<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |title=Morocco |work=World Factbook |date=12 January 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=10 មីនា 2022 |archivedate=2 ធ្នូ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |url-status=dead }}</ref><ref name=FR>{{cite web |title = Présentation du Maroc |url = https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/maroc/presentation-du-maroc/ |website=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères }}</ref>}} }} | languages2_type = ភាសាបរទេស | languages2 = {{unbulleted list | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]<ref>{{cite journal |title=The teaching of English in Morocco: the place of culture |url=https://archive.org/details/sim_elt-journal_1994-10_48_4/page/295 |last1=Hyde |first1=Martin |journal=ELT Journal |volume=48 |issue=4 |date=October 1994 |pages=295–305 |doi=10.1093/elt/48.4.295}}</ref> }} | ethnic_groups = {{Tree list}} * ៦៧% [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] * ៣១% [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] * ២% [[ជនជាតិសារ៉ាវី|សារ៉ាវី]] {{Tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite book |url=https://books.google.dz/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5}}</ref> | ethnic_groups_year = ២០១២ | religion = {{Tree list}} * ៩៩.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅម៉ារ៉ុក|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) ** ៩៩.២៣% [[ស៊ុននី]] ** ០.៤៥% [[ស៊ីយ៉ា]] * ០.៣% [[សាសនានៅម៉ារ៉ុក|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] ** ០.១៣% [[អវិជ្ជទេវវត្តមាននិយម|អវិជ្ជទេវវត្តមាន]] ** ០.១០% [[ជំនឿបាហៃនៅម៉ារ៉ុក|បាហៃសាសនា]] ** ០.០៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅម៉ារ៉ុក|គ្រិស្តសាសនា]] ** ០.០១% [[ជនជាតិជ្វីហ្វម៉ារ៉ុក|យូដាសាសនា]] {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref name=CIA/><ref>{{cite web |title=Regional Profiles: Morocco |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=155c&u=23r |website= The Association of Religion Data Archives |publisher= World Religion Database}}</ref> | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ឯកត្តរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធសភា|និយមសភា]]<ref name="Const1">{{Cite book |last= |first= |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco |publisher=William S. Hein & Co., Inc. |quote=First published in the Official Bulletin on July 30, 2011 |year=2012 |location=Getzville |translator-last=Ruchti |translator-first=Jefri J.}}</ref> | leader_title1 = [[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្រម៉ារ៉ុក|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ម៉ូហាំម៉េដទី ៦ នៃម៉ារ៉ុក|ម៉ូហាំម៉េដទី៦]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ារ៉ុក|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[អាស៊ីស អក្ខនូច្ឆ]] | legislature = [[សភាម៉ារ៉ុក|សភា]] | upper_house = [[រាជមន្ត្រីសភា (ម៉ារ៉ុក)|រាជមន្ត្រីសភា]] | lower_house = {{nowrap|[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ារ៉ុក)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]}} | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ារ៉ុក|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សអ៊ីឌ្រីស៊ីដ]] | established_date2 = ៧៨៨ | established_event3 = [[រាជវង្សអាឡាវីដ]] {{small|(រាជវង្សបច្ចុប្បន្ន)}} | established_date3 = ប្រ. ១៦៦៨ | established_event4 = [[ម៉ារ៉ុកក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាលបារាំង]] | established_date4 = ៣០ មីនា ១៩១២ | established_event5 = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ារ៉ុក#សម័យឯករាជ្យ|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date5 = ៧ មេសា ១៩៥៦ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៤៤៦,៣០០ | area_rank = ទី៣៩ ឬទី៥៧<!-- ចំណាត់ថ្នាក់ក្រឡាផ្ទៃត្រូវតែស្របនឹង [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ០.០៥៦ | population_estimate = ៣៧,៩៨៤,៦៥៥<ref name=HCPclock>{{cite web | title = (បារាំង) Horloge de la population | url = https://www.hcp.ma/Horloge-de-la-population_a3531.html | publisher = HCP | access-date = 18 December 2022 | archivedate = 20 ឧសភា 2023 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20230520093947/https://www.hcp.ma/Horloge-de-la-population_a3531.html | url-status = dead }}</ref> | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី៣៩ | population_census = ៣៣,៨៤៨,២៤២<ref name=HCP>{{cite web | title = (បារាំង) Résultats RGPH 2014 | url = http://rgphentableaux.hcp.ma/ | publisher = HCP | access-date = 17 October 2019 | archivedate = 9 ឧសភា 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200509042714/http://rgphentableaux.hcp.ma/ | url-status = dead }}</ref> | population_census_year = ២០១៤ | population_density_km2 = ៥០.០ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{Increase}} ៣៥៩.៦៧១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf">{{cite web |url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |title=World Economic Outlook Database: October 2022 Edition |publisher = [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៥៦ | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} ៩,៨០៨ ដុល្លារ<ref name="imf"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២៤ | GDP_nominal = {{Increase}} ១៤២.៨៧៤ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf"/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៦០ | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} ៣,៨៩៦ ដុល្លារ<ref name="imf"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤៥ | Gini = ៤០.៣ | Gini_year = ២០១៥ | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite book |url= https://read.oecd-ilibrary.org/development/africa-s-development-dynamics-2018_9789264302501-en#page18 |title = Africa's Development Dynamics 2018:Growth, Jobs and Inequalities |publisher=AUC/OECD |access-date=18 December 2020 |page=179 |year=2018 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៦៨៣ | HDI_year = ២០២១ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book |title=Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |date=8 September 2022 |publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ |isbn=978-9-211-26451-7 |pages=272–276 |website=hdr.undp.org |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 កញ្ញា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ទី១២៤ | currency = [[ឌៀរហាំម៉ារ៉ុក]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--ម៉ារ៉ុកបានកំណត់យក ម៉ោងមធ្យមគ្រីនវិច+១ ម៉ោង ជាល្វែងម៉ោងរបស់ខ្លួន។ ដូច្នេះសូមកុំបន្ថែម "ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្ដាល" ឬ "ម៉ោងអាហ្វ្រិកខាងលិច" ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់។ --> | utc_offset = +១<ref>{{cite web |url = http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html |title = Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1 |date=28 October 2018 }}</ref><br />UTC+០ (អំឡុងបុណ្យ[[រ៉ាម៉ាដាន់]])<ref>{{Cite web |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/03/347568/ramadan-morocco-to-switch-back-to-gmt-on-march-27 |title=Ramadan: Morocco To Switch Back to GMT on March 27 |access-date=27 March 2022 |archive-date=15 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315051745/https://www.moroccoworldnews.com/2022/03/347568/ramadan-morocco-to-switch-back-to-gmt-on-march-27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldtimeserver.com/news/morocco-to-set-clocks-to-gmt-on-april-11/ |title=Morocco to Set Clocks to GMT on April 11 |date=11 April 2021 |access-date=27 March 2022 |archive-date=13 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413075327/https://www.worldtimeserver.com/news/morocco-to-set-clocks-to-gmt-on-april-11/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://support.microsoft.com/en-us/topic/dst-changes-in-windows-for-morocco-may-2020-f94fa9ab-b573-761f-3dcb-d2238de74947 |title=DST changes in Windows for Morocco: May 2020 |access-date=27 March 2022 |archive-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327042417/https://support.microsoft.com/en-us/topic/dst-changes-in-windows-for-morocco-may-2020-f94fa9ab-b573-761f-3dcb-d2238de74947 |url-status=live }}</ref> | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ារ៉ុក|+២១២]] | cctld = [[.ma]]<br />المغرب. | today = }} '''ប្រទេសម៉ារ៉ុក'''​ ([[ភាសាបារាំង]]៖ Maroc) ឬហៅតាមភាសាអង់គ្លេសថា '''ម៉ូរ៉ុកកូ''' (Morocco) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រម៉ារ៉ុក''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងលិចបំផុតនៃអនុតំបន់[[ម៉ាហ្គ្រីប]]ក្នុងតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។ ប្រទេសម៉ារ៉ុកមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងជើង និង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច ហើយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេស[[អាល់ហ្សេរី]]នៅ[[ព្រំដែនអាល់ហ្សេរី-ម៉ារ៉ុក|ភាគខាងកើត]] និងដែនដីជម្លោះ[[សាហារ៉ាខាងលិច]]នៅ[[ព្រំដែនម៉ារ៉ុក-សាហារ៉ាខាងលិច|ភាគខាងត្បូង]]។ ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ៤៤៦,៣០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ឬ ៧១០,០៨០ (បើគិតទាំងសាហារ៉ាខាងលិច) ជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧ លាននាក់។ សាសនាផ្លូវការ និងប្រជាប្រិយបំផុតគឺ [[ឥស្លាមសាសនា]] ហើយភាសាផ្លូវការគឺ [[ភាសាអារ៉ាប់]] និង[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]] រីឯ[[ភាសាបារាំង]]ក៏ត្រូវបានគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយផងដែរ។ [[វប្បធម៌ម៉ារ៉ុក|អត្តសញ្ញាណ និងវប្បធម៌ម៉ារ៉ុក]]គឺកើតចេញពីការលាយឡំគ្នារវាងវប្បធម៌[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] [[វប្បធម៌អារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] និង[[វប្បធម៌អឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។ រាជធានីរបស់ប្រទេសម៉ារ៉ុកគឺ [[រ៉ាបាត]] ខណៈពេលដែលទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ[[កាសាប្លង់កា]]។<ref name="Abun-Nasr1987">{{cite book|author=Jamil M. Abun-Nasr|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC|date=20 August 1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> == ភូមិសាស្ត្រ == {{ផ្នែកទទេ}} == មើលផងដែរ == *[[សាហារ៉ាខាងលិច]] *[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] == កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ារ៉ុក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសម៉ាហ្គ្រីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសសាហារ៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] 3rjk6mkv8lpd4s2dv6biqbwkz7oxu7y 0 46313 339159 276374 2026-08-19T09:58:35Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339159 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ''' អាហារបួស''' |image=Vegetarian_diet.jpg|200px |caption= អាហារបួស(ម្ហូបបួស) }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = '''អាហារបួស(ម្ហូបបួស)''' | image1 = Chinese_vegetarian_symbol.jpg|caption1= និមិត្តសញ្ញាសម្គាល់របស់អាហារបួស(ម្ហូបបួស)ក្នុង[[ភាសាចិន]] . | image2 = Thai_"che"_sign.jpg|caption2= និមិត្តសញ្ញាសម្គាល់របស់អាហារបួស(ម្ហូបបួស)ក្នុង[[ភាសាថៃ]]. }} [[ឯកសារ:Soy-whey-protein-diet.jpg|រូបភាពតូច| អាហារបួស(ម្ហូបបួស). ]] '''ម្ហូបបួស''' ( {{lang-ko|채식}}{{lang-en|Vegetarian cuisine}}{{lang-th|อาหารมังสวิรัติ}} ) ឬ អាហារបួស គឺ អាហាររៀបចំដោយគ្មានសាច់ ឬទឹកត្រី។<ref>{{Cite journal|last=Rosell|first=Magdalena S.|last2=Appleby|first2=Paul N.|last3=Key|first3=Timothy J.|date=February 2006|title=Health effects of vegetarian and vegan diets|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2006-02_65_1/page/35|journal=Proceedings of the Nutrition Society|volume=65|issue=1|pages=35–41|doi=10.1079/PNS2005481|pmid=16441942|issn=1475-2719|doi-access=free}}</ref> <gallery> រូបភាព:Saigon Vegetarian food.jpg|អាហារបួស(ម្ហូបបួស)នៃ[[វៀតណាម]]. រូបភាព:Salon Vivre autrement 2017 49.jpg|អាហារបួស(ម្ហូបបួស)នៃ[[ បារាំង ]]. </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Vegetarian cuisine|អាហារបួស}} {{Reflist}} jo8151lld9ouyogpcs4pca24s72k1pc 0 46685 339158 292875 2026-08-19T09:57:38Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339158 wikitext text/x-wiki '''ដើមដូង''' គឺជារុក្ខជាតិស្រដៀងនិងដើមត្នោត ហើយជារុក្ខជាតិនៅលើគោក។ ពាក្យ " '''ដូង''' " ( ឬ ពាក្យ បុរាណ " '''ដូង''' " ) អាច សំដៅទៅលើ'''ដូង'''ទាំងមូលដែលមានគ្រាប់ ឬ ផ្លែដូង ។ ពាក្យCOCO មកពីពាក្យព័រទុយហ្គាល់ មានន័យថា "ក្បាល" ឬ "លលាដ៍ក្បាល" ដោយសារបន្ទាត់ចំនួនបីនៅលើសំបកដូងដែលស្រដៀងទៅនឹងមុខ។រុក្ខជាតិប្រភេទនេះមានគ្រប់ទីកន្លែងនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិចឆ្នេរសមុទ្រ និងជារូបតំណាងវប្បធម៌នៃ តំបន់ត្រូពិច ។ ដើមដូងផ្តល់អាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ គ្រឿងសំអាង ថ្នាំប្រជាប្រិយ និងសម្ភារៈសំណង់ ព្រមទាំងមានប្រយោជន៍ជាច្រើនទៀត។ សាច់ខាងក្នុងនៃគ្រាប់ពូជចាស់ឬទុំ ក៏ដូចជា ទឹកដោះគោរដូង ដែលចម្រាញ់ចេញពីវា បង្កើតបានជាផ្នែកមួយនៃរបបអាហាររបស់មនុស្សជាច្រើននៅ តំបន់ត្រូពិច និង ត្រូពិច ។ ដូង​មាន​ភាព​ខុស​ប្លែក​ពី​ផ្លែ​ឈើ​ផ្សេង​ទៀត​ដោយ​សារ​តែ អង់ដូស្ពែម របស់​វា​មាន​បរិមាណ​ដ៏​ច្រើន​នៃ​អង្គធាតុ​រាវ​ថ្លា ដែល​គេ​ហៅ​ថា ''​ទឹកដូង'' ។ ដូងទុំឬចាស់អាចយកគ្រាប់មកបរិភោគបាន ឬកែច្នៃសម្រាប់ ប្រេង និង ទឹកដោះគោរុក្ខជាតិ ពីសាច់របស់វា និងយកសំបកដែលជាអង្កាមធ្វើជាប្រយោជន៍។ សាច់ដូងស្ងួតនិងប្រេងហើយទឹកដោះគោដែលគេប្រើក្នុងការចម្អិនអាហារ - ចៀន ជាពិសេស - ក៏ដូចជានៅក្នុង សាប៊ូ និង គ្រឿងសំអាង ។ ទឹកដូង​ផ្អែម​អាច​ធ្វើ​ជា​ភេសជ្ជៈ ឬ​យកទៅ​ធ្វើ​ជា ​ស្រា​ត្នោត ឬ ​ទឹកខ្មេះ​ដូង ។ សំបករឹង អង្កាម និងស្លឹកដូងវែងអាចប្រើជាសម្ភារៈសម្រាប់ផលិតផលផ្សេងៗនិងជា គ្រឿងសង្ហារឹម ដូចជាការតុបតែងជាដើម។ ដូងមានសារសំខាន់ផ្នែកវប្បធម៌ និងសាសនានៅក្នុងសង្គមមួយចំនួន ជាពិសេសនៅក្នុងវប្បធម៌ អូស្ត្រូណេស៊ី [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ភាគខាងលិចប៉ាស៊ីហ្វិក]] ដែលវាមានលក្ខណៈពិសេសនៅក្នុងទេវកថា ចម្រៀង និងប្រពៃណីផ្ទាល់មាត់របស់ពួកគេ។ វាក៏មានសារៈសំខាន់ជាពិធីនៅក្នុងសាសនា [[សាសនាប្រជាប្រិយតៃ|បិសាច]] មុនសម័យអាណានិគមផងដែរ។ <ref name="Lew">{{Cite journal|last=Lew|first=Christopher|title=Tracing the origin of the coconut (''Cocos nucifera'' L.)|url=https://prizedwriting.ucdavis.edu/sites/prizedwriting.ucdavis.edu/files/sitewide/Tracing%20the%20origin%20of%20the%20coconut%20%28Cocos%20nucifera%20L.%29.pdf|journal=Prized Writing 2018-2019|publisher=University of California, Davis|pages=143–157|accessdate=2022-05-12|archive-date=2021-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623220429/https://prizedwriting.ucdavis.edu/sites/prizedwriting.ucdavis.edu/files/sitewide/Tracing%20the%20origin%20of%20the%20coconut%20%28Cocos%20nucifera%20L.%29.pdf|dead-url=yes}}</ref> វាក៏ទទួលបានសារៈសំខាន់ខាងសាសនានៅក្នុងវប្បធម៌ [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ដែលវាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុង ពិធីសាសនា ហិណ្ឌូ ។ វាបង្កើតជាមូលដ្ឋាននៃពិធីមង្គលការ និងពិធីបូជាក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។ វាក៏ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុង សាសនារបស់ [[វៀតណាម]] ផងដែរ។ ​​ផ្លែ​ចាស់​របស់​វា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​នៅពេលធ្លាក់ អាចបណ្ដាលឪ្យមាន​ការ​ស្លាប់​ដោយ​សារផ្លែ​ដូង ។ <ref name="Nayar" /> ដូងត្រូវបាន ដាំជាលើកដំបូងដោយ ជនជាតិអូស្ត្រូណេស៊ីនៅកោះអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយត្រូវបានរីករាលដាលក្នុងកំឡុង យុគថ្មរំលីង តាមរយៈការ ធ្វើចំណាកស្រុកតាមសមុទ្រ របស់ពួកគេរហូតដល់ភាគខាងកើតនៃ កោះប៉ាស៊ីហ្វិក និងនៅភាគខាងលិចដូចជា [[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]] និង កូម៉ូរ៉ូ ។ ពួកគេបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រដ៏វែងរបស់ជនជាតិអូស្ត្រូណេស៊ី ដោយផ្តល់នូវប្រភពអាហារ និងទឹកដែលអាចចល័តបាន ក៏ដូចជាការផ្តល់សម្ភារសំណង់សម្រាប់ ទូក អូស្ត្រូនិក។ ក្រោយមកដូងក៏ត្រូវបានរីករាលដាលនៅក្នុងសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រនៃមហាសមុទ្រ [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] និង [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ដោយក្រុមនាវិក [[អាស៊ីខាងត្បូង]] អារ៉ាប់ និង អឺរ៉ុប ។ ចំនួនប្រជាជនដូងសព្វថ្ងៃនេះនៅតែអាចបែងចែកជាពីរដោយផ្អែកលើការណែនាំដាច់ដោយឡែកទាំងនេះ - ដូងប៉ាស៊ីហ្វិក និងដូងឥណ្ឌូ - អាត្លង់ទិករៀងគ្នា។ ដូងត្រូវបានណែនាំដោយជនជាតិអឺរ៉ុបទៅកាន់ [[ទ្វីបអាមេរិក]] តែក្នុងកំឡុង សម័យអាណានិគម ក្នុងការ ផ្លាស់ប្តូរកូឡុំប៊ី ប៉ុន្តែមានភស្តុតាងនៃការណែនាំ មុនសម័យកូឡុំប៊ី នៃដូងប៉ាស៊ីហ្វិកទៅកាន់ ប៉ាណាម៉ា ដោយនាវិកអូស្ត្រូណេស៊ី។ ដើមកំណើតនៃការវិវត្តន៍នៃដូងកំពុងស្ថិតក្រោមជម្លោះជាមួយនឹងទ្រឹស្ដីដែលបញ្ជាក់ថាវាអាចមានការវិវត្តនៅអាស៊ី អាមេរិកខាងត្បូង ឬនៅលើកោះប៉ាស៊ីហ្វិក។ ដើមឈើដុះលូតលាស់រហូតដល់ {{Convert|30|m|ft}} មានកំពស់ខ្ពស់ និងអាចផ្តល់ផលបានដល់ទៅ 75 ផ្លែក្នុងមួយឆ្នាំ ទោះបីជាតិចជាង 30 គឺជាប្រភេទធម្មតាក៏ដោយ។ រុក្ខជាតិមិនអត់ធ្មត់នឹងអាកាសធាតុត្រជាក់ ហើយចូលចិត្តទឹកភ្លៀងច្រើន ក៏ដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យពេញទំហឹង។ សត្វល្អិត និងជំងឺជាច្រើនប៉ះពាល់ដល់ប្រភេទសត្វ និងជាការរំខានដល់ផលិតកម្មពាណិជ្ជកម្ម។ ប្រហែល 75% នៃការផ្គត់ផ្គង់ដូងរបស់ពិភពលោកត្រូវបានផលិតដោយ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ហ្វីលីពីន]] និង [[ឥណ្ឌា]] រួមបញ្ចូលគ្នា។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Coconut_face.jpg|alt=Coconut on table|រូបភាពតូច| ផ្លែ​ដូង​ដែល​បក​ចេញ​ដែល​បង្ហាញ​ពី​លក្ខណៈ​នៃ​រន្ធ​ញើស​បី​ដែល​ស្រដៀង​នឹង​មុខ]] ឈ្មោះ ''ដូង'' បានមកពីពាក្យ [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] សតវត្សទី 16 ''កូកូ'' មានន័យថា 'ក្បាល' ឬ 'លលាដ៍ក្បាល' បន្ទាប់ពីការចូលបន្ទាត់ទាំងបីនៅលើសំបកដូងដែលស្រដៀងនឹងមុខ។ <ref name="Losada" /> ''កូកូ'' និង ''ដូង'' ទំនងបានមកពីការជួបគ្នានៅឆ្នាំ 1521 ដោយអ្នករុករកជនជាតិ ព័រទុយហ្គាល់ និង អេស្បាញ ជាមួយ អ្នកកោះប៉ាស៊ីហ្វិក ដោយសំបកដូងរំឭកពួកគេអំពី ខ្មោច ឬ មេធ្មប់ នៅក្នុងរឿងព្រេងព័រទុយហ្គាល់ហៅថា ''កូកូ'' (ក៏ ''កូកា'' ) ។ នៅភាគខាងលិចវាត្រូវបានគេហៅថាដើម ''nux indica'' ដែលជាឈ្មោះដែលប្រើដោយ Marco Polo ក្នុងឆ្នាំ 1280 ពេលនៅ [[កោះស៊ូម៉ាត្រា|ស៊ូម៉ាត្រា]] ។ គាត់​បាន​យក​ពាក្យ​នេះ​មក​ពី​ជនជាតិ​អារ៉ាប់​ដែល​ហៅ​វា​ថា جوز ''هندي jawz hindī'' បកប្រែ​ជា 'គ្រាប់​ឥណ្ឌា'។ <ref name="Elzabroek">Elzebroek, A.T.G. and Koop Wind (Eds.). (2008). ''Guide to Cultivated Plants''. CABI. pp. [https://books.google.com/books?id=YvU1XnUVxFQC&pg=PA186 186–192]. {{ISBN|978-1-84593-356-2}}.</ref> ''ថេ'' នហ្គា ដែលជាឈ្មោះ តាមីល / ម៉ាឡាយ៉ាឡា របស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងការពិពណ៌នាលម្អិតនៃដូងដែលបានរកឃើញនៅក្នុង ''Itinerario'' ដោយ Ludovico di Varthema ដែលបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ 1510 និងនៅក្នុង ''Hortus Indicus Malabaricus'' ក្រោយមកផងដែរ។ <ref name="Grimwood1">[[Coconut#Grimwood|Grimwood]], p. 1.</ref> [[ឯកសារ:Miocene_coconut.jpg|alt=Small blackened fossil|រូបភាពតូច| ហ្វូស៊ីល ''"Cocos" zeylanica'' មកពី Miocene នៃ [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ដែលមានទំហំប៉ុន ផ្លែស្ត្របឺរី{{Convert|3.5|cm|in}} វែង]] ប្រវត្តិនៃការវិវត្តន៍ និងការចែកចាយ [[ហ្វូស៊ីល]] របស់ ''Cocos nucifera'' និងសមាជិកដទៃទៀតនៃកុលសម្ព័ន្ធ Cocoseae មានភាពស្រពិចស្រពិលជាងការបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ និងការចែកចាយនាសម័យបច្ចុប្បន្ន ជាមួយនឹងប្រភពដើមចុងក្រោយរបស់វា និងការបែកខ្ចាត់ខ្ចាយមុនមនុស្សនៅតែមិនច្បាស់លាស់។ បច្ចុប្បន្នមានទស្សនៈសំខាន់ៗចំនួនពីរលើប្រភពដើមនៃពូជ ''Cocos'' មួយនៅឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក និងមួយទៀតនៅអាមេរិកខាងត្បូង។ <ref name="Srivastava2014">{{Cite journal|last=Srivastava|first=Rashmi|last2=Srivastava|first2=Gaurav|date=2014|title=Fossil fruit of Cocos L. (Arecaceae) from Maastrichtian-Danian sediments of central India and its phytogeographical significance|url=https://www.researchgate.net/publication/261107861|journal=Acta Palaeobotanica|volume=54|issue=1|pages=67–75|doi=10.2478/acpa-2014-0003|doi-access=free}}</ref> ហ្វូស៊ីលដែលស្រដៀងនឹង ''Cocos'' ភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញវិញជាទូទៅពីតំបន់តែពីរក្នុងពិភពលោក៖ [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលសេឡង់]] និងភាគខាងលិចភាគកណ្តាលនៃ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចជាហ្វូស៊ីលដើមត្នោតភាគច្រើន ហ្វូស៊ីលដែលស្រដៀងនឹង ''Cocos'' នៅតែមានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ ព្រោះជាធម្មតាវាពិបាកក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ។ <ref name="Nayar2016" /> ហ្វូស៊ីលដូច ''កូកូស'' ដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានរកឃើញគឺ ''"កូកូស"&nbsp;Zeylanica'' ដែលជាប្រភេទហ្វូស៊ីលពណ៌នាពីផ្លែឈើតូចៗនៅជុំវិញ{{Convert|3.5|cm|in}} ×{{Convert|1.3|to|2.5|cm|in}} ក្នុងទំហំ បានរកឃើញពី Miocene (~23 ទៅ 5.3 លានឆ្នាំមុន) នៃ [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ក្នុងឆ្នាំ 1926។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ហ្វូស៊ីលជាច្រើនផ្សេងទៀតនៃផ្លែឈើស្រដៀងគ្នាត្រូវបានគេរកឃើញនៅទូទាំងប្រទេសនូវែលសេឡង់ពី Eocene, Oligocene និងប្រហែលជា Holocene ។ ប៉ុន្តែការស្រាវជ្រាវលើពួកវានៅតែកំពុងបន្តដើម្បីកំណត់ថាតើពួកវាមួយណា (ប្រសិនបើមាន) តាមពិតជាកម្មសិទ្ធិរបស់ពូជ ''Cocos'' ។ <ref name="Nayar2016" /> <ref name="Conran2015" /> Endt & Hayward (1997) បានកត់សម្គាល់ពីភាពស្រដៀងគ្នារបស់ពួកគេទៅនឹងសមាជិកនៃពពួក ''Parajubaea'' អាមេរិកខាងត្បូង ជាជាង ''Cocos'' ហើយស្នើឱ្យមានប្រភពដើមនៅអាមេរិកខាងត្បូង។ <ref name="Nayar2016" /> <ref name="Endt1997">{{Cite journal|last=Endt|first=D.|last2=Hayward|first2=B.|date=1997|title=Modern relatives of New Zealand's fossil coconuts from high altitude South America|journal=New Zealand Geological Society Newsletter|volume=113|pages=67–70}}</ref> <ref name="Hayward2012">{{Cite journal|last=Hayward|first=Bruce|date=2012|title=Fossil Oligocene coconut from Northland|journal=Geocene|volume=7|issue=13}}</ref> Conran ''et al ។'' ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ (2015) ផ្តល់យោបល់ថាភាពចម្រុះរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសនូវែលសេឡង់បង្ហាញថាពួកគេបានវិវត្តន៍យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរជាជាងត្រូវបានណែនាំទៅកាន់កោះដោយការបែកខ្ញែកពីចម្ងាយ។ <ref name="Conran2015">{{Cite journal|last=Conran|first=John G.|last2=Bannister|first2=Jennifer M.|last3=Lee|first3=Daphne E.|last4=Carpenter|first4=Raymond J.|last5=Kennedy|first5=Elizabeth M.|last6=Reichgelt|first6=Tammo|last7=Fordyce|first7=R. Ewan|date=2015|title=An update of monocot macrofossil data from New Zealand and Australia|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=178|issue=3|pages=394–420|doi=10.1111/boj.12284|doi-access=free}}</ref> នៅភាគខាងលិចភាគកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហ្វូស៊ីលជាច្រើននៃផ្លែឈើ ស្លឹក និងដើមរបស់ ''Cocos'' ត្រូវបានរកឃើញពី អន្ទាក់ Deccan ។ ពួកវារួមបញ្ចូល morphotaxa ដូចជា ''Palmoxylon sundaran'', ''Palmoxylon insignae'' និង ''Palmocarpon cocoides'' ។ ''ហ្វូ'' ''ស៊ី'' ''ល'' ''។'' ពួកវាក៏រួមបញ្ចូលផ្លែឈើហ្វូស៊ីលដែលត្រូវបានកំណត់ថាជា ''Cocos nucifera'' ទំនើប។ ទាំងនេះរួមបញ្ចូលទាំងគំរូពីរដែលមានឈ្មោះថា ''"Cocos" palaeonucifera'' និង ''"Cocos" binoriensis'' ដែលទាំងពីរត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដោយអ្នកនិពន្ធរបស់ពួកគេទៅកាន់ Maastrichtian &#x2013; Danian នៃដំណាក់កាល ទីបី ដំបូង (70 ទៅ 62 លានឆ្នាំមុន) ។ ''C. binoriensis'' ត្រូវ​បាន​អ្នក​និពន្ធ​អះអាង​ថា​ជា​ហ្វូស៊ីល​ដែល​គេ​ស្គាល់​ដំបូង​បំផុត​នៃ ''Cocos nucifera'' ។ <ref name="Srivastava2014" /> <ref name="Nayar2016" /> <ref name="Singh2016">{{Cite journal|last=Singh|first=Hukam|last2=Shukla|first2=Anumeha|last3=Mehrotra|first3=R.C.|date=2016|title=A Fossil Coconut Fruit from the Early Eocene of Gujarat|url=http://www.geosocindia.org/index.php/jgsi/article/view/88633|journal=Journal of Geological Society of India|volume=87|issue=3|pages=268–270|doi=10.1007/s12594-016-0394-9|accessdate=10 January 2019}}</ref> នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​នូវែលសេឡង់ និង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា មាន​តែ​តំបន់​ពីរ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​បាន​រាយការណ៍​អំពី​ហ្វូស៊ីល​ដូច ''​កូកូស'' គឺ [[អូស្ត្រាលី|​អូស្ត្រាលី]] និង [[កូឡុំប៊ី|​កូឡុំប៊ី]] ។ នៅប្រទេសអូស្ត្រាលី ផ្លែឈើហ្វូស៊ីលដូច ''កូកូស'' វាស់{{Convert|10|x|9.5|cm|in}} ត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញពីការបង្កើតខ្សាច់ Chinchilla ចុះកាលបរិច្ឆេទចុងក្រោយបំផុត Pliocene ឬ basal Pleistocene ។ Rigby (1995) បានចាត់ឱ្យពួកគេទៅ ''Cocos nucifera'' ទំនើបដោយផ្អែកលើទំហំរបស់វា។ <ref name="Srivastava2014"/> នៅ​ប្រទេស​កូឡុំប៊ី ផ្លែឈើ​ដូច ''​កូកូស'' ​តែមួយ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ពី ​កណ្តាល​ដល់​ចុង Paleocene Cerrejón Formation ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្លែឈើនេះត្រូវបានបង្រួមនៅក្នុងដំណើរការហ្វូស៊ីល ហើយវាមិនអាចធ្វើទៅបានដើម្បីកំណត់ថាតើវាមានរន្ធញើសចំនួន 3 ដែលត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យដែលបង្ហាញពីសមាជិកនៃកុលសម្ព័ន្ធ Cocoseae នោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយអ្នកនិពន្ធ Gomez-Navarro ''et al ។'' (2009) បានចាត់ឱ្យវាទៅ ''Cocos'' ដោយផ្អែកលើទំហំ និងរូបរាងរដុបនៃផ្លែឈើ។ <ref name="Gomez-Navarro2009">{{Cite journal|last=Gomez-Navarro|first=Carolina|last2=Jaramillo|first2=Carlos|last3=Herrera|first3=Fabiany|last4=Wing|first4=Scott L.|last5=Callejas|first5=Ricardo|date=2009|title=Palms (Arecaceae) from a Paleocene rainforest of northern Colombia|url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2009-07_96_7/page/1300|journal=American Journal of Botany|volume=96|issue=7|pages=1300–1312|doi=10.3732/ajb.0800378|pmid=21628279}}</ref> ក្នុងការប៉ុនប៉ងដើម្បីកំណត់ថាតើប្រភេទសត្វនេះមានដើមកំណើតនៅអាមេរិកខាងត្បូង ឬអាស៊ី ការសិក្សាឆ្នាំ 2014 បានស្នើថាវាមិនមែនជាប្រភេទនោះទេ ហើយថាប្រភេទសត្វនេះបានវិវត្តន៍នៅលើអាតូមផ្កាថ្មនៅប៉ាស៊ីហ្វិក។ ការសិក្សាពីមុនបានសន្មត់ថា ដូងបានវិវត្តន៍នៅអាមេរិកខាងត្បូង ឬអាស៊ី ហើយបន្ទាប់មកបានបែកខ្ញែកពីទីនោះ។ ការសិក្សាឆ្នាំ 2014 បានសម្មតិកម្មថា ជំនួសមកវិញ ប្រភេទសត្វបានវិវឌ្ឍន៍ ខណៈពេលដែលនៅលើកោះផ្កាថ្ម នៅប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយបន្ទាប់មកបានបែកខ្ញែកទៅទ្វីប។ វាបានអះអាងថា វានឹងផ្តល់នូវសម្ពាធការវិវត្តន៍ចាំបាច់ ហើយនឹងរាប់បញ្ចូលកត្តារូបវិទ្យា ដូចជាអង្កាមក្រាស់ ដើម្បីការពារប្រឆាំងនឹងការរិចរិលនៃមហាសមុទ្រ និងផ្តល់ឧបករណ៍ផ្ទុកសំណើមដែលដុះនៅលើអាតូលតូចៗ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Harries|first=Hugh C.|last2=Clement|first2=Charles R.|date=2014|title=Long-distance dispersal of the coconut palm by migration within the coral atoll ecosystem|journal=Annals of Botany|language=en|volume=113|issue=4|pages=565–570|doi=10.1093/aob/mct293|pmc=3936586|pmid=24368197|doi-access=free}}</ref> នៅខែមីនាឆ្នាំ 1521 ការពិពណ៌នាអំពីដូងត្រូវបានផ្តល់ឱ្យដោយ លោក Antonio Pigafetta សរសេរជាភាសាអ៊ីតាលីហើយប្រើពាក្យ " ''cocho'' " / " ''cochi'' " ដូចដែលបានកត់ត្រានៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់គាត់បន្ទាប់ពីការឆ្លងកាត់ទ្វីបអ៊ឺរ៉ុបដំបូងនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកកំឡុងពេល ធ្វើ [[ហ្វឺឌីណាន់ដ៏ ម៉ាហ្សេឡង់|នាវាចរណ៍ Magellan]] និងជួប។ អ្នក​ស្រុក​នៃ​អ្វី​ដែល​នឹង​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា [[ក្វាម|​កោះ Guam]] និង [[ហ្វីលីពីន|​ហ្វីលីពីន]] ។ គាត់បានពន្យល់ពីរបៀបនៅ Guam "ពួកគេបរិភោគដូង" (" ''mangiano cochi'' ") ហើយថាអ្នកស្រុកនៅទីនោះក៏បាន "លាបរាងកាយនិងសក់ជាមួយដូងនិងប្រេង beniseed " (" ''ongieno el corpo et li capili co oleo de cocho et de giongioli'' ") <ref name="ap">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=283tAAAAMAAJ&q=cocho&pg=PA100|title=Magellan's Voyage Around the World, Volume 1}}</ref> == ការពិពណ៌នា == === រុក្ខជាតិ === [[ឯកសារ:Coconut_tree_leave.jpeg|រូបភាពតូច| ស្លឹកដូង]] ដើមដូង គឺជាផ្នែកធំមួយដុះរហូតដល់ {{Convert|30|m|ft}} កំពស់ មានស្លឹក {{Convert|4|-|6|m|ft|0}} វែង និង pinnae {{Convert|60|-|90|cm|ft|0}} វែង; ស្លឹកចាស់បែកចេញយ៉ាងស្អាត ទុកឱ្យដើមរលោង។ <ref name="Pradeepkumar">T. Pradeepkumar, B. Sumajyothibhaskar, and K.N. Satheesan. (2008). ''Management of Horticultural Crops'' (Horticulture Science Series Vol.11, 2nd of 2 Parts). New India Publishing. pp. [https://books.google.com/books?id=VHmokNZXbHUC&pg=PA539 539–587]. {{ISBN|978-81-89422-49-3}}.</ref> នៅលើដីមានជីជាតិ ដើមដូងខ្ពស់អាចផ្តល់ផលបានដល់ទៅ 75 ផ្លែក្នុងមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែច្រើនតែផ្តល់ផលតិចជាង 30ផ្លែ ។ <ref name="Grimwood18">[[Coconut#Grimwood|Grimwood]], p. 18.</ref> ដោយ​មាន​ការ​ថែរទាំ និង​លក្ខខណ្ឌ​លូតលាស់​ត្រឹមត្រូវ ដូង​អាច​បង្កើត​ផល​ដំបូង​ក្នុង​រយៈពេល​ពី ៦ ទៅ ១០ ឆ្នាំ ដោយ​ប្រើ​ពេល ១៥ ទៅ ២០ ឆ្នាំ​ដើម្បី​ឈាន​ដល់​ទិន្នផល​ខ្ពស់​បំផុត។ ពូជ ដូងតឿ ប៉ាស៊ីហ្វិក ពូជដូងតឿ ដែលត្រូវបានដាំដុះដោយ ជនជាតិអូស្ត្រូណេស៊ី តាំងពីបុរាណកាលមកហើយ។ ពូជទាំងនេះត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់ការលូតលាស់យឺត ទឹកដូងផ្អែម ហើយផ្លែវាមានពណ៌ភ្លឺ។ ពូជទំនើបៗជាច្រើនត្រូវបានដាំដុះផងដែរ រួមមាន ដូង Maypan, King coconut និង Macapuno ។ ទាំងនេះប្រែប្រួលទៅតាមរសជាតិនៃទឹកដូង និងពណ៌នៃផ្លែឈើ ក៏ដូចជាកត្តាហ្សែនផ្សេងៗទៀត។ តាមបែប រុក្ខសាស្ត្រ ផ្លែ ដូងគឺជា ផ្លែត្របែក មិនមែនជា គ្រាប់ ពិតទេ។ ដូចផ្លែឈើដទៃទៀតដែរ វាមាន បីស្រទាប់ ៖ exocarp, mesocarp និង endocarp ។ exocarp គឺជាស្បែកខាងក្រៅរលោង ដែលជាធម្មតាមានពណ៌លឿងពីបៃតងទៅលឿងត្នោត។ mesocarp ត្រូវបានផ្សំឡើងពី ជាតិសរសៃ ហៅថា coir ដែលមានការប្រើប្រាស់ជាប្រពៃណី និងពាណិជ្ជកម្មជាច្រើន។ ទាំង exocarp និង mesocarp បង្កើតបានជា "អង្កាម" នៃដូងខណៈពេលដែល endocarp បង្កើតជា "សំបក" ដូងរឹង។ endocarp គឺប្រហែល {{Convert|4|mm|in}} ក្រាស់ និងមានរន្ធ ដំណុះ ពិសេសបី ( មីក្រូភីល ) នៅលើចុងចុង។ រន្ធញើសចំនួនពីរត្រូវបានដោត ("ភ្នែក") ខណៈដែលរន្ធមួយមានមុខងារ។ <ref name="Ledo">{{Cite journal|last=Lédo|first=Ana da Silva|last2=Passos|first2=Edson Eduardo Melo|last3=Fontes|first3=Humberto Rolemberg|last4=Ferreira|first4=Joana Maria Santos|last5=Talamini|first5=Viviane|last6=Vendrame|first6=Wagner A.|last7=Lédo|first7=Ana da Silva|last8=Passos|first8=Edson Eduardo Melo|last9=Fontes|first9=Humberto Rolemberg|date=2019|title=Advances in Coconut palm propagation|journal=Revista Brasileira de Fruticultura|volume=41|issue=2|doi=10.1590/0100-29452019159|doi-access=free}}</ref> [[ឯកសារ:JfBohol7038naturefvf_39.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ដូងដូងធ្ងន់ជាមួយផ្លែឈើ]] ផ្ទៃខាងក្នុងនៃ endocarp គឺប្រហោង ហើយត្រូវបានតម្រង់ជួរជាមួយនឹងសំបក គ្រាប់ ពណ៌ត្នោតស្តើងនៅជុំវិញ {{Convert|0.2|mm|in}} ក្រាស់។ ដំបូងឡើយ endocarp ត្រូវបានបំពេញដោយ multinucleate liquid endosperm ( ទឹកដូង )។ នៅពេលដែលការអភិវឌ្ឍន៍នៅតែបន្ត ស្រទាប់កោសិកានៃស្រទាប់ endosperm នៅតាមជញ្ជាំងនៃ endocarp រហូតដល់ {{Convert|11|mm|in}} ក្រាស់ចាប់ផ្តើមពីចុងចុង។ នៅទីបំផុតពួកវាបង្កើតបានជា endosperm រឹងដែលអាចបរិភោគបាន ("សាច់ដូង" ឬ "សាច់ដូង") ដែលរឹងតាមពេលវេលា។ អំប្រ៊ីយ៉ុង រាងស៊ីឡាំងតូចត្រូវបានបង្កប់នៅក្នុង endosperm រឹងដោយផ្ទាល់នៅក្រោមរន្ធមុខងារនៃ endosperm ។ កំឡុងពេលដំណុះ អំប្រ៊ីយ៉ុងរុញចេញពីរន្ធញើសដែលមានមុខងារ និងបង្កើតជា Haustorium ( ពន្លកដូង ) នៅខាងក្នុងបែហោងធ្មែញកណ្តាល។ Haustorium ស្រូបយក endosperm រឹងដើម្បីចិញ្ចឹមសំណាប។ <ref name="Ledo"/> <ref name="Sugimuma">{{Cite journal|last=Sugimuma|first=Yukio|last2=Murakami|first2=Taka|date=1990|title=Structure and Function of the Haustorim in Germinating Coconut Palm Seed|url=https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/24-1-001-014_0.pdf|journal=JARQ|volume=24|pages=1–14}}</ref> ទម្រង់ទាំងពីរនេះត្រូវបានសំដៅដោយពាក្យ សាម័រ '''''niu kafa''''' សម្រាប់ដូងព្រៃពន្លូត និង '''''niu vai''''' សម្រាប់ដូងប៉ាស៊ីហ្វិកដែលមានរាងមូល។ <ref name="Lebrun">{{Cite journal|last=Lebrun|first=P.|last2=Seguin|first2=M.|last3=Grivet|first3=L.|last4=Baudouin|first4=L.|year=1998|title=Genetic diversity in coconut (''Cocos nucifera'' L.) revealed by restriction fragment length polymorphism (RFLP) markers|url=https://archive.org/details/sim_euphytica_1998_101_1/page/103|journal=Euphytica|volume=101|pages=103–108|doi=10.1023/a:1018323721803}}</ref> <ref name="Shukla">{{Cite journal|last=Shukla|first=A.|last2=Mehrotra|first2=R. C.|last3=Guleria|first3=J. S.|year=2012|title=Cocos sahnii Kaul: A ''Cocos nucifera'' L.-like fruit from the Early Eocene rainforest of Rajasthan, western India|journal=Journal of Biosciences|volume=37|issue=4|pages=769–776|doi=10.1007/s12038-012-9233-3|pmid=22922201}}</ref> ផ្លែដូងពេញមួយផ្លែមានទម្ងន់ប្រហែល {{Convert|1.4|kg|lboz}} ។ ដូងដែលលក់ក្នុងស្រុកនៅក្នុងប្រទេសដែលផលិតដូងជាធម្មតាមិនត្រូវបានលុបចោលទេ។ ជាពិសេស ដូងមិនទាន់ពេញវ័យ (អាយុពី 6 ទៅ 8 ខែទើបចេញផ្កា) លក់សម្រាប់ទឹកដូង និងសាច់ដូងទន់ដូចចាហួយ (ដែលគេស្គាល់ថាជា "ដូងបៃតង" "ដូងខ្ចី" ឬ "ដូងទឹក") ដែលពណ៌ដើមរបស់ផ្លែគឺ កាន់តែមានសោភ័ណភាព។ ដូងចាស់ទាំងមូល (ពី 11 ទៅ 13 ខែពីការចេញផ្កា) លក់សម្រាប់ការនាំចេញ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជាធម្មតាត្រូវយកអង្កាមចេញ ដើម្បីកាត់បន្ថយទម្ងន់ និងបរិមាណសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។ លទ្ធផលនេះធ្វើឱ្យដូងអាក្រាត "សំបក" ជាមួយនឹងរន្ធញើសចំនួន 3 ដែលធ្លាប់ស្គាល់នៅក្នុងប្រទេសដែលដូងមិនត្រូវបានគេដាំដុះក្នុងស្រុក។ ដូង​ដែល​មាន​អង្កាម​មាន​ទម្ងន់​ប្រហែល {{Convert|750|to|850|g|lboz}} ។ ដូង​ដែល​បក​ចេញ​ក៏​ងាយ​ស្រួល​សម្រាប់​អ្នក​ប្រើ​ក្នុង​ការ​បើក​ដែរ ប៉ុន្តែ​មាន​អាយុកាល​ស្តុក​ទុក​ខ្លី​ជាង​ប្រហែល ២ ទៅ ៣ សប្តាហ៍​នៅ​សីតុណ្ហភាព {{Convert|12|to|15|°C|°F}} ។ ឬរហូតដល់ 2 ខែនៅ {{Convert|0|to|1.5|°C|°F}} ។ ជា​ការ​ប្រៀប​ធៀប ដូង​ចាស់​ដែល​មាន​អង្កាម​នៅ​ដដែល អាច​រក្សា​ទុក​បាន​រយៈ​ពេល ៣ ទៅ ៥ ខែ​នៅ​សីតុណ្ហភាព​បន្ទប់​ធម្មតា។ ខុស​ពី​រុក្ខជាតិ​ដទៃ​ទៀត ដើម​ត្នោត ​មិន​មាន ​ឫស​គល់ ឬ ​រោម ​ឡើយ ប៉ុន្តែ​មាន ​ប្រព័ន្ធ​ឫស​សរសៃ ។ <ref name="pk">Thampan, P.K. (1981). ''Handbook on Coconut Palm''. Oxford & IBH Publishing Co.</ref> ប្រព័ន្ធឫសមានច្រើនក្រៃលែងនៃឫសស្តើងដែលដុះចេញពីរុក្ខជាតិនៅជិតផ្ទៃ។ មានតែឫសពីរបីប៉ុណ្ណោះដែលជ្រាបចូលជ្រៅទៅក្នុងដីដើម្បីស្ថេរភាព។ ប្រភេទនៃប្រព័ន្ធឫសនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសរសៃ ឬផ្សងព្រេង ហើយជាលក្ខណៈនៃប្រភេទស្មៅ។ ប្រភេទដើមឈើធំៗផ្សេងទៀតបង្កើតឫសគល់ដែលលូតលាស់ចុះក្រោម ដែលមានឫសចំណីមួយចំនួនដុះចេញពីវា។ ឫសផ្សងព្រេង 2,000-4,000 អាចដុះលូតលាស់{{Convert|1|cm|in}} ធំ។ ឫសដែលពុកផុយត្រូវបានជំនួសជាទៀងទាត់នៅពេលដែលដើមឈើដុះថ្មី។ [[ឯកសារ:Cocos_nucifera_(11124377083).jpg|រូបភាពតូច| ផ្កាដូងដុះចេញ]] == ការចែកចាយ == [[ឯកសារ:Coqueiro_Goy.jpg|រូបភាពតូច| ដើមដូង​ទ្រាំទ្រ​នឹង​ដី​ប្រៃ និង​ដី​គ្មាន​កូន​នៃ​ប្រភេទ [[ថ្មបាយក្រៀម|​ថ្មបាយក្រៀម]] ​នៅ Goa ប្រទេស​ឥណ្ឌា]] ដើមដូងដុះនៅលើដីខ្សាច់ ហើយមានភាពធន់នឹង ជាតិប្រៃ ខ្លាំង។ វាចូលចិត្តតំបន់ដែលមានពន្លឺព្រះអាទិត្យច្រើន និងមានភ្លៀងធ្លាក់ទៀងទាត់ ( {{Convert|1500|-|2500|mm|in}} ប្រចាំឆ្នាំ) ដែលធ្វើឱ្យតំបន់ឆ្នេរនៃតំបន់ត្រូពិចមានភាពសាមញ្ញ។ ដូងក៏ត្រូវការ សំណើម ខ្ពស់ (យ៉ាងហោចណាស់ 70-80%) សម្រាប់ការលូតលាស់ល្អបំផុត ដែលជាមូលហេតុដែលពួកវាកម្រឃើញនៅតំបន់ដែលមានសំណើមទាប។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ គេអាចរកឃើញនៅតំបន់សើមដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំទាប ដូចជានៅ [[ការ៉ាជី|ទីក្រុង Karachi]] [[ប៉ាគីស្ថាន|ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន]] ដែលទទួលតែប្រហែល {{Convert|250|mm|in}} ប៉ុណ្ណោះ។ នៃទឹកភ្លៀងក្នុងមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែមានភាពកក់ក្តៅ និងសើមជាប់លាប់។ ដូងដូងត្រូវការលក្ខខណ្ឌក្តៅសម្រាប់ការលូតលាស់ប្រកបដោយជោគជ័យ និងធន់នឹងអាកាសធាតុត្រជាក់។ ការប្រែប្រួលតាមរដូវខ្លះត្រូវបានអត់ឱន ដោយមានការលូតលាស់ល្អ ដែលសីតុណ្ហភាពរដូវក្តៅជាមធ្យមមានចន្លោះពី {{Convert|28|and|37|C|F}} និងការរស់រានមានជីវិតដរាបណាសីតុណ្ហភាពរដូវរងាគឺលើសពី {{Convert|4|–|12|C|F}} ; ពួកគេនឹងរួចផុតពីការធ្លាក់ចុះរយៈពេលខ្លីដល់ {{Convert|0|°C|°F}} ។ សាយសត្វធ្ងន់ធ្ងរជាធម្មតាស្លាប់ ទោះបីជាពួកវាត្រូវបានគេដឹងថាអាចជាសះស្បើយពីសីតុណ្ហភាព {{Convert|-4|°C|°F}} ។ ។ ពួក​វា​អាច​ដុះ​លូតលាស់ ប៉ុន្តែ​មិន​ចេញ​ផ្លែ​បាន​ត្រឹម​ត្រូវ​ក្នុង​តំបន់​ដែល​មាន​ភាព​កក់ក្តៅ​មិន​គ្រប់គ្រាន់​ដូច​ជា Bermuda ។ ដូង​ព្រៃ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ដោយ​ធម្មជាតិ​ចំពោះ​តំបន់​ឆ្នេរ​ក្នុង​ដី​ខ្សាច់ និង​ដី​ប្រៃ។ ផ្លែ​នេះ​ត្រូវ​បាន​សម្រប​សម្រាប់​ការ​បែកខ្ញែក​នៃ​មហាសមុទ្រ។ ដូងមិនអាចទៅដល់ទីតាំងដីគោកបានទេ បើគ្មានការអន្តរាគមន៍ពីមនុស្សទេ (ដើម្បីដឹកគ្រាប់ បណ្តុះកូនរុក្ខជាតិ។ <ref name="HCH_2">{{Cite journal|last=Harries|first=H. C.|year=2012|title=Germination rate is the significant characteristic determining coconut palm diversity|journal=Annals of Botany|volume=2012|pages=pls045|doi=10.1093/aobpla/pls045|pmc=3532018|pmid=23275832}}</ref> ដូងសព្វថ្ងៃនេះអាចត្រូវបានដាក់ជាក្រុមទៅជាក្រុមរងដែលមានហ្សែនខុសគ្នាខ្លាំងពីរ៖ ក្រុមឥណ្ឌូ-អាត្លង់ទិក មានប្រភពមកពីភាគខាងត្បូង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] និងតំបន់ជិតៗ (រួមទាំង [[ស្រីលង្កា]] ឡាកា [[ម៉ាល់ឌីវ|ឌីវ និងម៉ាល់ឌីវ]] ) ; និងក្រុមប៉ាស៊ីហ្វិកដែលមានប្រភពមកពីតំបន់រវាង ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង មេឡាណេស៊ី ។ ភ័ស្តុតាងភាសាវិទ្យា បុរាណវត្ថុវិទ្យា និងហ្សែនទាំងអស់ចង្អុលទៅការបង្កាត់ពូជដើមដូងនៅប៉ាស៊ីហ្វិកដោយ ជនជាតិអូស្ត្រូណេស៊ី ក្នុងដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងពេល ការពង្រីក Austronesian (គ.ស. 3000 ដល់ 1500 មុនគ.ស.)។ ទោះបីជាបុរាណវត្ថុវិទ្យានៅតែមានអាយុកាលតាំងពីឆ្នាំ 1000 ដល់ 500 មុនគ.ស. ក៏បង្ហាញផងដែរថា ដូងឥណ្ឌូ-អាត្លង់ទិក ក្រោយមកក៏ត្រូវបានដាំដុះដោយឯករាជ្យដោយ ប្រជាជន Dravidian ដែរ មានតែដូងនៅប៉ាស៊ីហ្វិកប៉ុណ្ណោះដែលបង្ហាញសញ្ញាច្បាស់លាស់នៃចរិតលក្ខណៈក្នុងស្រុកដូចជាទម្លាប់មនុស្សតឿ លំអងដោយខ្លួនឯង និងផ្លែឈើរាងមូល។ ផ្ទុយទៅវិញ ដូងឥណ្ឌូ-អាត្លង់ទិក សុទ្ធតែមានលក្ខណៈដូនតានៃទម្លាប់ខ្ពស់ និងផ្លែឈើរាងត្រីកោណវែង។ <ref name="Gunn2011">{{Cite journal|last=Gunn|first=Bee F.|last2=Baudouin|first2=Luc|last3=Olsen|first3=Kenneth M.|last4=Ingvarsson|first4=Pär K.|date=22 June 2011|title=Independent Origins of Cultivated Coconut (''Cocos nucifera'' L.) in the Old World Tropics|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=6|pages=e21143|bibcode=2011PLoSO...621143G|doi=10.1371/journal.pone.0021143|pmc=3120816|pmid=21731660|doi-access=free}}</ref> <ref name="Lew"/> <ref name="Baudouin2008">{{Cite journal|last=Baudouin|first=Luc|last2=Lebrun|first2=Patricia|date=26 July 2008|title=Coconut (''Cocos nucifera'' L.) DNA studies support the hypothesis of an ancient Austronesian migration from Southeast Asia to America|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|volume=56|issue=2|pages=257–262|doi=10.1007/s10722-008-9362-6}}</ref> <ref name="scid">{{Cite news|date=24 June 2011|title=Deep history of coconuts decoded: Origins of cultivation, ancient trade routes, and colonization of the Americas|work=ScienceDaily|publisher=Washington University in St. Louis|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/06/110624142037.htm|access-date=22 April 2021}}</ref> [[ឯកសារ:Lefaga,_Return_to_Paradise_beach,_south_coast_Upolu_Island,_Samoa,_2009.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ដើម​ដូង​នៅ​លើ​ឆ្នេរ​មួយ​]] [[ឯកសារ:Coconut_germinating_on_Black_Sand_Beach,_Island_of_Hawaii.JPG|alt=Sapling on a black sand beach|រូបភាពតូច| ដូង​ដុះ​នៅ ​ឆ្នេរ Punaluʻu កោះ ​ហាវ៉ៃ]] [[ឯកសារ:Pteropus_tonganus1.jpg|រូបភាពតូច| កញ្ជ្រោងហោះប៉ាស៊ីហ្វិក ( ''Pteropus tonganus'' ) ចិញ្ចឹមទឹកដម និងលំអងពីផ្កាដូងនៅ ប្រទេសហ្វីជី]] {{Nutritional value|choline_mg|phenylalanine=0.169 g|folate_ug=26|vitE_mg=0.24|vitK_ug=0.2 <!-- amino acids -->|tryptophan=0.039 g|threonine=0.121 g|isoleucine=0.131 g|leucine=0.247 g|lysine=0.147 g|methionine=0.062 g|cystine=0.066 g|tyrosine=0.103 g|pantothenic_mg=0.300|valine=0.202 g|arginine=0.546 g|histidine=0.077 g|alanine=0.170 g|aspartic acid=0.325 g|glutamic acid=0.761 g|glycine=0.158 g|proline=0.138 g|serine=0.172 g|right=1|source_usda=1|vitB6_mg=0.054|niacin_mg=0.540|name=Coconut meat, raw|fiber=9.0 g|image=Coconuts - single and cracked open.jpg|ទឹក=47 g|kJ=1480|protein=3.33 g|fat=33.49 g|satfat=29.698 g|monofat=1.425 g|polyfat=0.366 g|ash=0.97 g|carbs=15.23 g|sugars=6.23 g|calcium_mg=14|riboflavin_mg=0.020|copper_mg=0.435|iron_mg=2.43|magnesium_mg=32|phosphorus_mg=113|potassium_mg=356|sodium_mg=20|zinc_mg=1.10|manganese_mg=1.500|selenium_ug=10.1|vitC_mg=3.3|thiamin_mg=0.066|note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=12104&format=Full Link to USDA Database entry]}} [[ឯកសារ:India,_Day_12_(3415347493).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| សាច់ដូងមិនទាន់ពេញវ័យ ជាធម្មតាត្រូវបានគេបរិភោគដូចធម្មតា។]] [[ឯកសារ:Cononut_milk.JPG|alt=Bowl of white liquid|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ទឹកដោះគោដូង ជាគ្រឿងផ្សំដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងមុខម្ហូបនៃតំបន់ដែលដូងមានដើមកំណើត]] [[ឯកសារ:Coconut_Drink,_Pangandaran.JPG|alt=Cut open coconut with straw|រូបភាពតូច| ភេសជ្ជៈ ទឹកដូង]] [[ឯកសារ:Muñeco_de_coco.jpg|alt=Coconut carved to look like a monkey|ធ្វេង|រូបភាពតូច| "ស្វាដូង" មកពី [[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]] ដែលជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ទូទៅដែលឆ្លាក់ចេញពីសំបកដូង]] [[ឯកសារ:Fish_with_coconut_Mok_(9107882174).jpg|alt=Soup in coconuts|រូបភាពតូច| សម្លរការីត្រីត្រូវបានបម្រើក្នុងសំបកដូងក្នុងប្រទេសថៃ]] [[ឯកសារ:Puso_of_cooked_rice.JPG|alt=Triangular pouches made of coconut leaves|រូបភាពតូច| ថង់​ត្បាញ​ពី​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]] [[ឯកសារ:Srilanka_coconut_rug.jpg|alt=Workman in coconut field|រូបភាពតូច| ធ្វើកម្រាលពីសរសៃដូង]] [[ឯកសារ:A_worship_at_the_shrine_of_the_Holy_Infant_Jesus_of_Prague,_Davao_City,_Philippines.jpg|alt=Group of people with palm fronds|រូបភាពតូច| ត្បាញ​បាតដៃ​អំឡុង​ពេល​ប្រារព្ធ​ពិធី Palm Sunday ក្នុង [[ហ្វីលីពីន|​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4lavlz43m36mxvuo2cnay4sgjszwgdx 0 46933 339135 288423 2026-08-19T09:30:32Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339135 wikitext text/x-wiki '''[[សុីវត្តា|ព្រះអង្គ​ម្ចាស់]]​សុីវត្ថា''' ( {{Lang-km|ស៊ីវត្ថា}} ប្រសូតនៅឆ្នាំ 1841 – 31 ខែធ្នូ 1891) គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ដែលជាអ្នកប្រជែងដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កដោយរយៈពេលខ្លី។ ព្រះអង្គ​បាន​ចំណាយ​ពេល​ពេញ​មួយ​ជីវិត ដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង [[នរោត្តម|​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម]] ជា​បង​ប្អូន​របស់​ព្រះអង្គ​ដើម្បី​ឡើង​សោយរាជ្យ។ ស៊ីវត្ថា ជា​ចៅ​ប្រុស​របស់​ព្រះបាទ​អង្គ​អេង (១៧៧២-១៧៩៦) និង​ជា​បុត្រ​របស់​ព្រះបាទ [[អង្គដួង|​អង្គឌួង]] ។ ជីវប្រវត្តិ​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​កត់ត្រា​តែ​ថា ព្រះអង្គ​មាន​បុត្រី​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់ (ព្រះអង្គម្ចាស់) ព្រះអង្គដួង រ័ត្ន​វត្ថា។ ស៊ីវត្ថា មានបងប្អូនបង្កើតពីរនាក់គឺ [[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]] និង [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] ដោយព្រះបាទនរោត្តម គឺជាអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះបិតា។ <ref>{{Cite journal|last=Osborne|first=Milton E.|date=1968|title=Beyond Charisma: Princely Politics and the Problem of Political Succession in Cambodia|url=https://archive.org/details/sim_international-journal_winter-1968-1969_24_1/page/111|journal=International Journal|volume=24|issue=1|page=111|doi=10.2307/40199977|jstor=40199977}}</ref> ពេលដែលព្រះបាទអង្គឌួងសោយទីវង្គត់ ការតស៊ូបន្តបន្ទាប់គ្នាបានកើតឡើង ដោយ ស៊ីវត្ថា ព្យាយាមឡើងកាន់អំណាច នៅដែលព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ នរោត្តម ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយការបះបោរ។ ទី​បំផុតព្រះបាទ​នរោត្តម​បាន​ឡើង​កាន់​អំណាច​នៅ​ពេល​ដែល​ទ្រង់​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ពី [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ។ == ការបះបោរ == នៅពេលដែលព្រះបាទនរោត្តម ឡើងសោយរាជ្យជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៨៦៤ ក្នុងព្រះរាជពិធីគ្រងរាជ្យរួមគ្នាមួយ ដែលគ្រប់គ្រងដោយមន្ត្រី [[បារាំង]] និង [[ថៃ|សៀម]] ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា ជាថ្មីម្តងទៀតមិនបានលាក់បាំងពីចេតនារបស់ព្រះអង្គក្នុងការទាមទាររាជ្យបល្ល័ង្ករបស់នៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ។ រាជបល្ល័ង្ករបស់ព្រះបាទនរោត្តម នឹងមានភាពមិនច្បាស់លាស់បំផុត ប្រសិនបើគ្មានការគាំទ្រពីបារាំង។ ស៊ីសុវត្ថិ​ទំនង​ជា​មាន​ឥរិយាបទ​ដូច​ស៊ី​វត្ថា បើ ​ស្តេច​សៀម ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ្រង់​ចាក​ចេញពី [[បាងកក|​ទីក្រុងបាងកក]] ។ ប្រវត្តិដ៏យូរលង់របស់ ស៊ីវត្ថា នៃការប្រឆាំងព្រះបាទនរោត្តម ដែលនាំឱ្យព្រះអង្គដឹកនាំជីវិតដ៏លំបាកនៅក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលបំផុតនៃព្រះរាជាណាចក្រ បង្ហាញពីការប្រឆាំងផ្ទាល់ខ្លួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅរវាងព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរ។ ក្នុង​អំឡុង​ទស្សវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៨៧០ ដោយ​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​ការ​បះបោរ​ថ្មី​ប្រឆាំង​នឹង​អំណាច​របស់​នរោត្តម ស៊ីវត្ថា បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ពី [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ ដោយ​សុំ​ការ​លើក​លែង​ទោស​ពី​ស្តេច​សៀម​ចំពោះ​ការ​ចាក​ចេញ​ដោយ​គ្មាន​ការ​អនុញ្ញាត ស៊ីវត្ថា​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​បាងកក ឆ្លង​កាត់ [[ក្រុងបាត់ដំបង|​ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ​យ៉ាង​លឿន ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​បន្ត​ទៅ​កាន់​តំបន់​ខ្ពស់​នៃ​[[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេមេគង្គ]] ។ គាត់បានជួបការលំបាកតិចតួចក្នុងការប្រមូលអ្នកគាំទ្រមួយក្រុមធំយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយចាប់ផ្តើមបង្កជម្លោះជាមួយមន្ត្រីដែលស្មោះត្រង់នឹងព្រះបាទនរោត្តម។ ទ្រង់បានឡោមព័ទ្ធរាជធានី [[ក្រុងកំពង់ធំ|ខេត្តកំពង់ធំ]] <ref>{{Cite book|title=How to Behave: Buddhism and modernity in colonial Cambodia, 1860-1930|url=https://archive.org/details/howtobehavebuddh0000hans|publisher=University of Hawai'i Press|series=Southeast Asia: Politics, Meaning, and Memory|isbn=978-0-8248-6109-4|last1=Hansen|first1=Anne Ruth|year=2007|page=[https://archive.org/details/howtobehavebuddh0000hans/page/65 65]}}</ref> ហើយបានឆ្លងកាត់ខេត្តកំពង់ស្វាយដ៏ច្របូកច្របល់។ កម្លាំង​ដែល​បញ្ជូន​តាម​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​ចាប់​ខ្លួន​ព្រះអង្គ។ នៅចុងឆ្នាំ១៨៧៦ ស៊ីវត្ថានៅតែស្ថិតក្នុងការបះបោរ ដោយវាយលុកនៅក្រៅរដ្ឋាភិបាលរបស់នរោត្តម ហើយបានរអិលថយក្រោយទៅកាន់ទីសក្ការៈរបស់ព្រះអង្គក្នុងចំ នោម ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធមួយនៅជាប់សង្គមកម្ពុជា។ បារាំងបានបដិសេធក្នុងការជួយព្រះបាទនរោត្តមទម្លាក់ការបះបោររបស់ស៊ីវត្ថារហូតដល់ស្តេចបានបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាដែលគាំទ្រការកែទម្រង់ជាច្រើន។ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ១៨៧៧ សន្ធិសញ្ញាត្រូវបានបញ្ចប់ ហើយនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ព្រះបាទនរោត្តមបានប្រកាសកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ក្រោមសន្ធិសញ្ញាថ្មី។ ជា​ថ្នូរ​នឹង​ការ​ត្រឡប់​មក​វិញ បារាំង​បាន​លុត​ជង្គង់​ចុះ​ឡើង​ដើម្បី​កម្ចាត់​ការ​បះបោរ​របស់​លោក ស៊ីវត្ថា។ ការបះបោររបស់ ស៊ីវត្ថា បានអូសបន្លាយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៨៥-១៨៨៦ ដោយមានជំនួយពីព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរ [[ឌួង ចក្រ|ដួងចក្រ]] ដែលជាបុត្ររបស់នរោត្តម។ វាជាកិត្យានុភាពរបស់នរោត្តម ដែលនាំឱ្យការតស៊ូរបស់ ស៊ីវត្ថា ដល់ទីបញ្ចប់។ ស៊ីវត្ថា លាក់ខ្លួននៅព្រំប្រទល់ភូមិភាគឦសាននៃរាជាណាចក្រ មានការរំខាន ប៉ុន្តែគ្មានអ្វីទៀតទេ។ ក្រោយ​ពី​បាត់​បង់​ជីវិត​អស់​មួយ​ជីវិត ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា បាន​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ ១៨៩១។ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1885-1886 អ្នកដើរតាមរបស់គាត់កាន់តែតិចទៅ ៗ ថយចុះដល់ដៃគូមួយចំនួននៅពេលគាត់ស្លាប់។ ក្នុង​ឆ្នាំ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​របស់​លោក ស៊ីវត្ថា បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ការ​ចរចា​ដោយ​ស្ទាក់ស្ទើរ និង​មិន​ទាន់​ចប់​ជាមួយ​បារាំង។ ដោយមានការធុញទ្រាន់នឹងការរស់នៅក្នុងចំណោមពួក កុលសម្ព័ន្ធភ្នំដែលមិនសូវស៊ីវិល័យនៅក្នុងព្រៃនៃភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា ស៊ី វត្ថា នៅទីបំផុតបានដាក់ពាក្យទៅជនជាតិបារាំង។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ព្រះអង្គ​បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​បដិសេធ​មិន​ចុះ​ចូល​ចំពោះ​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម ជា​បង​ប្អូន​របស់​ព្រះអង្គ។ ស្ទើរតែត្រូវបានបោះបង់ចោលទាំងស្រុងដោយអ្នកដើរតាមរបស់គាត់ ហើយស្ទើរតែគ្មានធនធាន គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃចុងក្រោយនៃឆ្នាំ 1891 ។ ជីវិត​តស៊ូ​ឥត​ឈប់ឈរ​របស់​ស៊ី​វត្ថា មិន​ដែល​នាំ​ឱ្យ​គាត់​ឈាន​ដល់​ការ​ផ្តួល​រំលំ​នរោត្តម​ចេញពី​បល្ល័ង្ក​ឡើយ ។ គាំទ្រដោយពួកបារាំង នរោត្តម តែងតែអាចទប់ទល់នឹងការបះបោររបស់ ស៊ី វត្ថា បើទោះបីជាមានការអំពាវនាវដ៏ពេញនិយមពីក្រោយ ឬអំណោយនៃការនិយាយក៏ដោយ។ == បរាជ័យ == ជនជាតិបារាំងដែលព្យាយាមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] នៅពេលនោះ មានការពេញចិត្តចំពោះការបរាជ័យរបស់លោក ស៊ីវត្ថា ដោយសារតែគាត់ជាអ្នករិះគន់ដោយឥតសំចៃមាត់ចំពោះ អាណានិគមអឺរ៉ុប នៅក្នុងតំបន់។ លោក ស៊ី វត្ថា បាន​ក្លាយ​ជា​ឥស្សរជន​សម្រាប់​ការ​តស៊ូ​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង។ ការបះបោររបស់ ស៊ីវត្ថា ភាគច្រើនមិនបានជោគជ័យនោះទេ ហើយនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងសហភាព [[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឥណ្ឌូចិន]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយបារាំង។ លោក ស៊ីវត្ថា មក​ធ្វើ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|​អាណានិគម​បារាំង]] ​នៅ​កម្ពុជា។ ប៉ុន្តែ​ការ​បះបោរ​របស់​ព្រះអង្គ​ភាគច្រើន​កើត​ចេញ​ពី​ការ​ច្រណែន និង​គំនុំ​ចំពោះ​ព្រះ​អង្គ​នរោត្តម ជា​ព្រះ​អង្គ​ជា​ព្រះ​អង្គ ជា​ជាង​ការ​ចង់​បាន​ឯករាជ្យ​នៃ​ប្រទេស​របស់​ព្រះអង្គ​ពី​ប្រទេស​បារាំង។ ក្នុង​សម័យ​ទ្រង់​មិន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​តស៊ូ​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ទេ ប៉ុន្តែ​ជា​អ្នក​បះបោរ ​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​កម្ពុជា។ កូនចៅ​របស់​ព្រះអង្គ​ដែល​ជា​បុត្រី​តែ​មួយ​គត់​របស់​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រីយ៍​រ័ត្ន​វិជ្ជា គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​សព្វថ្ងៃ​ក្រោម​នាម​ត្រកូល​យសវរា។ b2rfy0kv1lhartkt2b37yc8svics3v0 0 47466 339114 331903 2026-08-19T09:07:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339114 wikitext text/x-wiki {{Rough translation}} {{Infobox medical condition | image = Monkeypox.jpg | caption = កន្ទួលជំងឺអុតស្វាលើក្មេងស្រីអាយុ 4 ឆ្នាំ (1971) | pronounce = | specialty = [[ជំងឺឆ្លង (ឯកទេសវេជ្ជសាស្រ្ត)|ជំងឺឆ្លង]]<ref name=WHOfact2023/> | symptoms = ក្តៅខ្លួន, ឈឺក្បាល, ឈឺសាច់ដុំ, ញ័រ, កន្ទួលពងបែក, កូនកណ្តុរហើម<ref name=CDC_Sym/> | complications = ការឆ្លងទីពីរ, រលាកសួត, រោគចូលឈាម, រលាកខួរក្បាល, ការឆ្លងមេរោគភ្នែកធ្ងន់ធ្ងរ<ref name=WHOfact2023/> | onset = 5 ទៅ 21 ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការប៉ះពាល់<ref name=CDC_Sym/> | duration = 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍<ref name=CDC_Sym/> | types = ក្លាត I, ក្លាត II<ref name=WHOfact2023/> | causes = [[វីរុសអុតស្វា]]<ref name=ICTV/> | risks = | diagnosis = ធ្វើសំណាកដើម្បីរក ADN មេរោគ<ref name=WHOfact2023/> | differential = [[ជំងឺអុតស្វាយ]], [[ជំងឺអុត]]<ref name=Mc2014/> | prevention = [[វ៉ាក់សាំងជំងឺអុត|វ៉ាក់សាំងជំងឹអុត និងអុតស្វាយ]], ការលាងសម្អាតដៃ, គ្របដណ្តប់កន្ទួល, [[ឧបករណ៍ការពារផ្ទាល់ខ្លួន]], [[គម្លាតសហគមន៍|រក្សាគម្លាតពីអ្នកជំងឺ]]<ref name=WHOfact2023/> | treatment = គាំទ្រដោយសុទិដ្ឋនិយម<ref name=WHOfact2023/> | medication = [[តេកូវីរីម៉ាត]], [[ថ្នាំប្រឆាំងវីរុស]]<ref name=WHOfact2023/> | prognosis = ភាគច្រើនជាសះស្បើយវិញ<ref name=Gov.UK2022/> | name = អឹមផក<br/>Mpox }} '''ជំងឺអឹមផក'''<ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=ក្រសួងសុខាភិបាលចេញប្រកាសព័ត៌មាន ស្ដីពីការរកឃើញជំងឺអឹមផក(Mpox) (ឈ្មោះដើម ជំងឺអុតស្វា) ករណីទី៦|url=https://www.khmerload.com/article/202240 |access-date=3 September 2024 |website=Khmerload }}</ref> (Mpox, មានឈ្មោះដើមថា '''ជំងឺអុតស្វា''', ​[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ monkeypox) គឺជា[[ជំងឺមេរោគ|ជំងឺឆ្លងធ្ងន់ធ្ងរបង្កឡើងដោយវីរុស]] ដែលអាចកើតមានឡើងទៅលើមនុស្ស និងពពួកសត្វមួយចំនួន។<ref name=WHOfact2023>{{cite web |title=WHO Factsheet – Mpox (Monkeypox) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) |date=18 April 2023 |access-date=16 August 2024 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |url-status=live }}</ref> រោគសញ្ញានៃជំងឺនេះរួមមាន [[គ្រុន|គ្រុនក្តៅ]] [[ជំងឺ Lymphadenopathy|ហើមកូនកណ្តុរ]] និងស្នាមកន្ទួលៗដែលបង្កជា[[ពងបែក]] ហើយបន្ទាប់មកប្រែជាសំបកកន្ទួលក្រៀមលើស្បែក។<ref name=WHOfact2023/> ជំងឺនេះជាធម្មតាមានលក្ខណៈស្រាល ហើយអ្នកដែលឆ្លងជំងឺនេះភាគច្រើនអាចជាសះស្បើយវិញក្នុងរយៈពេលពីពីរទៅបីសប្តាហ៍ដោយមិនចាំបាច់ការព្យាបាល។<ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=24 May 2022 |title=Monkeypox |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518173849/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=18 May 2022 |access-date=16 August 2024 |website=GOV.UK}}</ref> [[រយៈពេលបង្ករោគ|រយៈវេលានៃរោគសញ្ញា]]នឹងចាប់ផ្តើមពីប្រាំទៅម្ភៃមួយថ្ងៃក្រោយការប៉ះពាល់ ហើយរោគសញ្ញាជាធម្មតាមានរយៈពេលពីរទៅបីសប្តាហ៍។<ref name="CDC_Sym">{{cite web |date=2 February 2023 |title=Mpox Symptoms |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |access-date=16 August 2024 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងបង្ការជំងឺ]]អាមេរិក (CDC) |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521160405/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |url-status=live }}</ref> តែទោះយ៉ាងណា ករណីឆ្លងអាចវិវត្តទៅសភាពធ្ងន់ធ្ងរបាន ជាពិសេសចំពោះកុមារ ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ឬអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធការពាររាងកាយខ្សោយ។<ref name="WHO_Q&A">{{Cite web |date=12 May 2023 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/monkeypox |access-date=16 August 2024 |website=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523095500/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/monkeypox |url-status=live }}</ref> ជំងឺ​នេះត្រូវបាន​បង្កឡើង​ដោយ [[វីរុសអុតស្វា]] ​ដែលជា​មេរោគ[[ហ្សូណូស]] នៅក្នុងពូជ ''[[មេរោគអ័រថូផក]]''។<ref name=ICTV>{{Cite web |title=Orthopoxvirus monkeypox |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202304771&taxon_name=Orthopoxvirus%20monkeypox |access-date=2024-08-22 |website=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> [[វីរុសវ៉ារីអូឡា]] ដែលជាភ្នាក់ងារបង្ក[[ជំងឺអុត]] ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រភេទជំងឺនេះដែរ។<ref name=WHOfact2023/> ការចម្លងពីមនុស្សទៅមនុស្សអាចកើតមានឡើងតាមរយៈការប៉ះពាល់ផ្ទាល់នឹងស្បែកដែលឆ្លង ឬវត្ថុវាវក្នុងរាងកាយណាមួយ ដោយរួមមានកត្តាទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទផងដែរ។<ref name=WHOfact2023/> រយៈពេលឆ្លងនៃជំងឺនេះនឹងអូសបន្លាយចាប់ពីកើតមានរោគសញ្ញារហូតដល់ពេលដែលស្នាមដំបៅនិងសង្វារទាំងអស់បានបាត់ទើបមានន័យថាជាសះស្បើយ។<ref name="WHO_Q&A" /> វីរុសនេះក៏អាចឆ្លងពីសត្វដែលផ្ទុកមេរោគតាមរយៈការប៉ះពាល់សាច់សត្វឆ្លង ឬតាមរយៈការខាំឬខ្វាចពីសត្វដែលឆ្លង។<ref name="WHO_Q&A" /> ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យអាចត្រូវបញ្ជាក់បានដោយការធ្វើតេស្តស្វ័យប្រវត្តិ PCR នៅលើស្នាមដំបៅដើម្បីរក អាដេអិន របស់វីរុស។<ref name=WHOfact2023/> អ្នកដែលងាយរងនឹងហានិភ័យខ្ពស់ត្រូវបានអ្នកជំនាញណែនាំឱ្យចាក់វ៉ាក់សាំងជាមុន។​<ref name=WHOfact2023/> មកទល់បច្ចុប្បន្ននេះ គ្មានវ៉ាក់សាំងណាដែលបានផលិតឡើងជាពិសេសសម្រាប់ប្រឆាំងនឹងអឹមផកនោះទេ ប៉ុន្តែវ៉ាក់សាំងបង្កាជំងឺអុតទូទៅត្រូវបានគេរកឃើញថាមានប្រសិទ្ធភាពធម្មតា។<ref>{{cite journal | vauthors = Christodoulidou MM, Mabbott NA | title = Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans | journal = Immunotherapy Advances | volume = 3 | issue = 1 | pages = ltad020 | date = 1 January 2023 | pmid = 37886620 | pmc = 10598838 | doi = 10.1093/immadv/ltad020 }}</ref> ជំងឺអឹមផកគឺមិនមានវិធីព្យាបាលជាក់លាក់ណាឡើយ ដូច្នេះគេមានតែវិធីគ្រប់គ្រងរោគសញ្ញា និងបង្កាកុំឱ្យវារើធ្ងន់ធ្ងរបន្ត។<ref name=WHOfact2023/><ref name="NIH_Mpox">{{Cite web |date=6 December 2022 |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |access-date=21 August 2024 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |url-status=live }}</ref> ថ្នាំប្រឆាំងវីរុសមួយចំនួនដូច [[តេកូវីរីម៉ាត]] អាចយកមកប្រើប្រាស់បានដើម្បីព្យាបាលជំងឺអឹមផក<ref name=WHOfact2023/> តែប្រសិទ្ធភាពរបស់ថ្នាំទាំងនោះមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់បង្ហាញត្រឹមត្រូវនោះទេ។<ref name="CSC_TPOXX">{{Cite web |date=28 November 2022 |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |access-date=21 August 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=24 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |url-status=live }}</ref> អឹមផកគឺជាជំងឺកំពុងរាតត្បាតនៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]​ និង[[អាហ្វ្រិកខាងលិច|ខាងលិច]] ដែលត្រូវជាជម្រកប្រភេទថនិកសត្វមួយចំនួនដែលគេសង្ស័យថាជាស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃវីរុសនេះ។<ref name="WHOfact2023" /> ករណីឆ្លងលើមនុស្សដំបូងត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ 1970 ក្នុងក្រុង[[បាសានគូស៊ូ]], [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]]។<ref name="Bunge2022">{{Cite journal|last=Bunge|first=Eveline M.|last2=Hoet|first2=Bernard|last3=Chen|first3=Liddy|last4=Lienert|first4=Florian|last5=Weidenthaler|first5=Heinz|last6=Baer|first6=Lorraine R.|last7=Steffen|first7=Robert|date=11 February 2022|title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|volume=16|issue=2|pages=e0010141|doi=10.1371/journal.pntd.0010141|pmc=8870502|pmid=35148313}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក​ ភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងញឹកញាប់នៃការរាតត្បាតជំងឺអឹមផកបានកើនឡើងជាលំដាប់ ដែលប្រហែលបណ្ដាលមកពីការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់មនុស្សនៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីការចាក់វ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺអុតជាប្រចាំលែងសូវបានអនុវត្តខ្ជាប់ខ្ខូន។<ref name="Bunge2022" /> ការផ្ទុះឡើងជាសកលនៃជំងឺប្រភេទក្លាត II នៅក្នុងឆ្នាំ 2022–2023 គឺជាករណីឆ្លងតាមសហគមន៍ដែលរីករាលដាលនៅក្រៅទ្វីបអាហ្រ្វិកជាលើកដំបូង។ នៅអំឡុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2022 [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានប្រកាសការផ្ទុះជំងឺនេះថាជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិ (PHEIC)។ មកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ 2023 អង្គការមួយនេះបានទម្លាក់សេចក្ដីប្រកាសអាសន្ននោះចោល ដោយហេតុថាការរីករាលដាលបានកំពុងស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង ដែលជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំង និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានសុខភាពសាធារណៈមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។<ref name="WHO2023-05">{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) Outbreak |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |access-date=22 August 2024 |website=www.who.int |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះឡើងនៃវ៉ារ្យ៉ង់ (ប្រភេទ) ថ្មីនៃ clade I mpox (ដែលគេស្គាល់ថា ក្លាត Ib) ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2023។ គិតត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ 2024 វាបានរីករាលដាលដល់ប្រទេសមួយចំនួនផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយបង្កើតជាក្ដីព្រួយបារម្ភថាប្រភេទមួយនេះអាចមានសមត្ថភាពចម្លងសាហាវជាងប្រភេទមុនៗ។<ref>{{Cite web |date=30 July 2024 |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=22 August 2024 |website=VaccinesWork {{!}} Gavi, the Vaccine Alliance }}</ref><ref name=":1" /> នៅថ្ងៃទី 14 ខែសីហា ឆ្នាំ 2024 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសករណីផ្ទុះថ្មីៗនោះថា PHEIC។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk?ocid=winp2fptaskbarent&cvid=5dcf205619284b6799a0b07848490901&ei=8 |access-date=22 August 2024 |website=www.msn.com}}</ref> == រោគសញ្ញា == [[File:Stages of monkeypox lesion development.jpg|thumb|ការវិវត្តនៃស្នាមដំបៅអឹមផកតាមដំណាក់កាលនីមួយៗ]] [[File:22-1374-F1.jpg|thumb|upright=1.3|ការវិវត្តនៃស្នាមដំបៅរលួយអឹមផកបន្ទាប់ពីការប៉ះម្ជុលលើពងខ្ទុះ។<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M | title = Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2516–2519 | date = December 2022 | pmid = 36252152 | pmc = 9707600 | doi = 10.3201/eid2812.221374 | s2cid = 252969061 }}</ref>]] រោគសញ្ញាដំបូងៗក្រោយឆ្លងជំងឺអឹមផករួមមាន គ្រុនក្តៅ ឈឺសាច់ដុំ និងឈឺបំពង់ក បន្ទាប់មកមានកើតកន្ទួលរមាស់ឬឈឺចាប់ ឈឺក្បាល ហើមកូនកណ្តុរ និងឆាប់អស់កម្លាំង។ តែគ្មានករណីណាដែលអ្នកជំងឺបានជួបគ្រប់រោគសញ្ញាទាំងអស់នោះទេ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="CDC_Sym" /> អ្នកជំងឺអឹមផកភាគច្រើននឹងមានកើតរោគសញ្ញាពី 4 ទៅ 11 ថ្ងៃក្រោយការឆ្លងវា តែយ៉ាងណា [[រយៈពេលភ្ញាស់]]ខ្លីបំផុតអាចមានពេលតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ការរាតត្បាតនៅរវាងឆ្នាំ 2022–2023 បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា រយៈពេលភ្ញាស់អាចកើតមានរហូតដល់ទៅ 4 សប្តាហ៍ ដោយ 5% នៃករណីទាំងអស់មានរយៈពេលភ្ញាស់យូរជាងការស្មាន់ 21 ថ្ងៃ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="McFarland2023">{{cite journal | vauthors = McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A | title = Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 | journal = Euro Surveillance | volume = 28 | issue = 27 | date = July 2023 | pmid = 37410383 | pmc = 10370040 | doi = 10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 }}</ref> កន្ទួលអឹមផកមានស្នាមដំបៅតូចៗ ដែលអាចលេចឡើងនៅលើបាតដៃ បាតជើង មុខ​ មាត់ ​បំពង់ក ប្រដាប់ភេទ និងទ្វារធំជាដើម។<ref name="WHOfact2023" /> កន្ទួលទាំងនោះដំបូងមានជាស្នាមរាបតូចៗ មុននឹងវិវត្តបន្តទៅជាដុំកន្ទួលតូចៗ ដែលក្រោយបន្តិចមកនឹងផ្ទុកដោយសារធាតុរាវ​ មុនពេលផ្ទុះបង្កើតជាស្នាមសង្វារ ការវិវត្តន៍នៃស្នាមកន្ទួលនេះជាធម្មតាប្រើរយៈពេលប្រហែលដប់ថ្ងៃ។<ref name="CDC_Sym" /> ក្នុងករណីកម្រ ដុំដំបៅនឹងប្រែជារលួយ ដែលនឹងតម្រូវឱ្យមានការវះកាត់នៅលើចំណុចនោះ។<ref>{{Cite journal |last1=Prasad |first1=Sonya |last2=Galvan Casas |first2=Cristina |last3=Strahan |first3=Alexis G. |last4=Fuller |first4=L. Claire |last5=Peebles |first5=Klint |last6=Carugno |first6=Andrea |last7=Leslie |first7=Kieron S. |last8=Harp |first8=Joanna L. |last9=Pumnea |first9=Teodora |last10=McMahon |first10=Devon E. |last11=Rosenbach |first11=Misha |last12=Lubov |first12=Janet E. |last13=Chen |first13=Geoffrey |last14=Fox |first14=Lindy P. |last15=McMillen |first15=Allen |date=March 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066–1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref><ref name=":4" /> អ្នកជំងឺមួយចំនូនអាចមានចំណុចដំបៅតែមួយប៉ុណ្ណោះនៅលើដងខ្លួន ឯខ្លះទៀតអាចមានរហូតដល់ទៅរាប់រយ។<ref name="WHOfact2023" /> បុគ្គលម្នាក់អាចឆ្លងវីរុសអុតស្វាហើយមិនកើតរោគសញ្ញាសម្បីតែមូយ។​<ref name="WHOfact2023" /> រោគសញ្ញាជាធម្មតាមានរយៈពេល 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍។<ref name="CDC_Sym" /><ref name="WHOfact2023" /> ===ដង្ហកធ្វើទុក្ខ=== ដង្ហកធ្វើទុក្ខដោយជំងឺអឹមផករួមមាន៖ ការឆ្លងទីពីរ រលាកសួត រោគចូលឈាម រលាកខួរក្បាល និងអាចប៉ះពាល់ដល់កញ្ចក់ភ្នែកដែលធ្វើឱ្យសមត្ថភាពនៃការមើលឃើញធ្លាក់ចុះ។<ref name=WHOfact2023/> ប្រសិនបើបុគ្គលណាដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ មិនថាដោយសារកត្តាសុខភាព ថ្នាំវេជ្ជសាស្ត្រ ឬជំងឺហ៊ីវទេ ពួកគេគឺមានភាគរយហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការកើតករណីធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="WHOfact2023" /> ប្រសិនស្ត្រីមានផ្ទៃពោះឆ្លងជំងឺអឹមផក នោះវាអាចបង្កឱ្យមានផលវិបាកក្នុងការសម្រាលកូន ហើយក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរវាអាចនាំឱ្យទារកស្លាប់ក្នុងផ្ទៃ ឬមុននឹងកើត។<ref name="WHO_Q&A" /> ===លទ្ធផល=== ក្នុងករណីមិនមានដង្ហកធ្វើទុក្ខនោះទេ ផលវិបាកក្រោយពេលជាសះស្បើយគីកម្រ តែស្នាមសន្លាក់ដែលបង្កដោយអុតស្វាអាចជាសភាពស្លេក មុនពេលប្រែជាស្នាមរាងក្រម៉ៅ។<ref name="Goldman20202">{{cite book | vauthors = Petersen BW, Damon IK |title=Goldman-Cecil Medicine |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-53266-2 | veditors = Goldman L, Schafer AI |edition=26th |volume=2 |location=Philadelphia |pages=2180–2183 |chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180 |access-date=28 May 2022 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180 |url-status=live }}</ref> ===ករណីមរណៈ=== តាំងពីដើមមក​ អត្រាករណីស្លាប់ (CFR) ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាស្ថិតនៅចន្លោះពី 1% ទៅ 10% នៃអ្នកឆ្លងសរុប ដោយប្រភេទក្លាត I ត្រូវបានចាត់ទុកថាធ្ងន់ធ្ងរជាងប្រភេទក្លាត II ។<ref name="Death_Rates">{{cite journal |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |url=https://www.cmaj.ca/content/194/31/E1097 |url-status=live |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |pages=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531173637/https://www.cmaj.ca/content/194/31/E1097 |archive-date=31 May 2023 |access-date=3 September 2024}}</ref><ref name="Gessain 2022">{{cite journal |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |date=November 2022 |title=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |volume=387 |issue=19 |pages=1783–1793 |doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=36286263 |doi-access=free}}</ref> អត្រាករណីស្លាប់កាលពី[[ការរីករាលដាលនៃជំងឺអឹមផកឆ្នាំ 2022–2023|ផ្ទុះជំងឺនេះនៅរវាងឆ្នាំ 2022–2023]] ដែលបង្កឡើងដោយប្រភេទក្លាត II​ គឺមានកម្រិតទាបខ្លាំង ដោយមានអត្រាប្រមាណតែ 0.16% ប៉ិណ្ណោះនៃចំនួនអ្នកឆ្លងសរុប ហើយករណីស្លាប់ភាគច្រើនគឺកើតលើបុគ្គលដែលប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់ពួកគេស្ទើរលែងដំណើរការ​ ឬអត់ដំណើរការតែម្តង។<ref>{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) – Prognosis |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |archive-date=31 May 2023 |access-date=3 September 2024 |website=BMJ Best Practice}}</ref>​ ផ្ទុយមកវិញ បើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ 2024 ការផ្ទុះឡើងនៃប្រភេទក្លាត I នៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានតម្លើងអត្រាករណីស្លាប់មក 4.9%។<ref name=":22">{{cite journal |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> ==ហេតុបង្ក== អឹមផកនៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស និងសត្វគឺបង្កឡើងដោយការឆ្លងនឹង ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' (''Orthopoxvirus monkeypox'') ដែលជាវីរុសអាដេអិនទ្វេខ្សែនៅក្នុងពួក[[អរថូផកវីរុស]]នៃគ្រួសារ[[ផកវីរីដេ]] ដែលនាំឱ្យជំងឺនេះមានទំនាក់ទំនងកៀកជិតគ្នានឹង ជំងឺអុត​ [[ជំងឺអុតគោ|អុតគោ]] និងពួក[[វីរុសវ៉ាក់ស៊ីន]]ជាដើម។<ref name="WHOfact2023" /> ជំងឺនេះបន្តបែងចែកទៅជាអនុប្រភេទធំៗចំនួនពីរគឺ៖ ក្លាត I និងក្លាត II។ នៅអំឡុងខែមេសា​ ឆ្នាំ 2024 បន្ទាប់ពីគេបានរកឃើញនូវវ៉ារ៉្យង់ (ប្រភេទ) ថ្មី គេក៏បានសម្រេចបែងចែកក្លាត I បន្តទៅអនុប្រភេទពីរទៀតគឺ Ia និង Ib។ ចំពោះក្លាត II វិញក៏គេបែងចែកស្រដៀងគ្នាដែរដោយមាន IIa និង IIb។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="UKHSA" >{{Cite web |date=19 August 2024 |title=Mpox: background information |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |access-date=5 September 2024 |website=UK Health Security Agency }}</ref><ref>{{Cite web |date=17 April 2024 |title=New mpox clade 1 lineage identified in DR Congo outbreak {{!}} CIDRAP |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |access-date=5 September 2024 |website=CIDRAP - Center for Infectious Disease Research & Policy Research and Innovation Office, University of Minnesota }}</ref> ក្លាត I ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថាអាច​បង្ក​ឱ្យ​កើតជា​ជំងឺ​ធ្ងន់ធ្ងរ​ និង​មានអត្រា​ស្លាប់​ខ្ពស់​ជាងក្លាត II។<ref>{{Cite web |date=6 December 2022 |title=Mpox (formerly Monkeypox) {{!}} NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |access-date=5 September 2024 |website=www.niaid.nih.gov |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |url-status=live }}</ref> [[File:Monkeypox viruses scale.png|thumb|ទម្រង់ និងទំហំវីរុសអុតស្វា]] វីរុស​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជាវីរុស​កំពុងរីករាលដាលនៅក្នុង​តំបន់​ព្រៃ​ត្រូពិច​នៃ​តំបន់អាហ្វ្រិក​កណ្តាល និង​ខាងលិច។<ref name="NIH_mpox">{{Citation | vauthors = Moore MJ, Rathish B, Zahra F |title=Mpox (Monkeypox) |date=30 November 2022 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |work=StatPearls |access-date=5 September 2024 |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033 |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីសត្វស្វា វីរុសនេះត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាមាននៅក្នុង[[សត្វកណ្ដុរយក្សកំប៊ី]] (Cricetomys gambianus), [[កណ្តុរស្រយង់]] (Graphiurus spp.) និងពពួកសត្វកំប្រុកអាហ្វ្រិក (Heliosciurus និង Funisciurus)។ ការចាប់ប្រមាញ់សត្វទាំងអស់នេះធ្វើជាអាហារអាចជាប្រភពចម្បងមួយនៃការចម្លងពីសត្វទៅមនុស្ស។<ref name="WHOfact2023" /> ==ការចម្លង== ថនិកសត្ចតូចៗនៅតំបន់ត្រូពិចនៃទ្វីបអាហ្វ្រិកអាចជាស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃអរថូផកវីរុសអុតស្វា។<ref name="NIH_mpox" />​ វីរុសនេះអាចឆ្លងពីសត្វទៅមនុស្សតាមរយៈការខាំឬខ្វាច ឬក្នុងអំឡុងពេលបរបាញ់ ពន្លះស្បែក ឬចម្អិនសត្វដែលផ្ទុកវីរុស។ វីរុសអឹមផកអាចចូលទៅក្នុងរាងកាយមនុស្សបានតាមរយៈស្បែកដែលខូច ឬផ្ទៃស្បែកស្តើងៗដូចមាត់ជាដើម ផ្លូវដង្ហើម ឬប្រដាប់ភេទ។<ref name="WHOfact2023" /> អឹមផកអាចឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈការប៉ះពាល់ជាមួយដំបៅឬសារធាតុរាវនៅលើស្បែក នៅក្នុងមាត់ឬនៅលើប្រដាប់បន្តពូជ នេះរួមបញ្ចូលទាំងសកម្មភាពប៉ះរាងកាយ ទំនាក់ទំនងផ្លូវកាយជិតស្និទ និងអំឡុងពេលរួមភេទ។ វាក៏អាចឆ្លងបានពីការនៅក្បែរអ្នកជម្ងឺក្នុងរយៈពេលយូរតាមរយៈដំណក់ផ្លូវដង្ហើមផងដែរ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="CDC_Transmission">{{Cite web |date=2 February 2023 |title=Mpox – How It Spreads |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |access-date=5 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |url-status=live }}</ref> កាលពីការផ្ទុះរីករាលដាលនៃប្រភេទក្លាត II នៅអំឡុងឆ្នាំ 2022–2023​ ការចម្លងរវាងមនុស្សនឹងមនុស្សស្ទើរទាំងស្រុងកើតតាមរយៈទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទ។<ref>{{Cite web |date=28 April 2023 |title=Safer Sex, Social Gatherings, and Mpox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/prevention/sexual-health.html |access-date=5 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529200408/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/prevention/sexual-health.html |url-status=live }}</ref> ការឆ្លងវីរុសអឹមផកតាមរយៈវត្ថុដែលធ្លាប់ប៉ះដោយអ្នកជម្ងឺដូចជាសម្លៀកបំពាក់ ឬពូកជាដើម គឺមានភាគរយ និងហានិភ័យតិចតួចណាស់​​ តែគួរយ៉ាងណាត្រូវបន្តរក្សាជំហរប្រុងប្រយ័ត្ន ជៀសវាងការប៉ះនឹងវត្ថុចម្លងទាំងនោះជាដាច់ខាត។<ref name="CDC_Transmission" /> ==រោគវិនិច្ល័យ== ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅដោយល្អិតល្អន់ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណវីរុសឱ្យបានច្បាស់លាស់​ និងចៀសវាងការភាន់ច្រឡំជាមួយប្រភេទជំងឺកន្ទួលផ្សេងៗទៀត ដូចជាជំងឺអុតស្វាយ កញ្ជ្រឹល ការឆ្លងបាក់តេរីលើស្បែក [[កមរមាស់]] [[រោគស្វាយ]] និងអាឡែស៊ីថ្នាំវេជ្ជសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យអាចត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់បញ្ជាក់ដោយការធ្វើតេស្ត ឬសំណាករកវីរុស។ ការធ្វើតេស្ត PCR តាមរយៈសំណាកពីដំបៅនៅលើស្បែកគឺជាជម្រើសធ្វើតេស្តដ៏ល្អបំផុត។<ref name="WHOfact2023" /> ==ការការពារ== ===វ៉ាក់សាំង=== ក្រោយពីការសង្កេតមើលអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមក គេរកឃើញថាវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអុតទូទៅអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃជំងឺអឹមផកបាន។ តំហយចុះនៃភាពស៊ាំទៅនឹងវីរុសអុជ​ ឬផកវីរុស​នៅក្នុងសហគមន៍គឺជាកត្តាមួយដែលនាំឱ្យកើនការចម្លងអឹមផកទៅលើមនុស្ស។ ក្នុងន័យនេះ គេបានសន្មតថា ភាពស៊ាំរបស់អ្នកដែលបានចាក់វ៉ាក់សាំងមុនឆ្នាំ 1980 អាចលែងសូវមានប្រសិទ្ធភាព​ ហើយម្យ៉ាងទៀត យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតត្រូវបានបិទបណ្ដើរៗនាអំឡុងពេលនោះ ដែលនាំឱ្យអ្នកកើតជំនាន់ថ្មីមិនបានទទួលវា។<ref name="Kantele, A. 2016">{{cite journal |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=August 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658–659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref> គិតត្រឹមខែសីហា​ ឆ្នាំ​ 2024 គេមានប្រភេទវ៉ាក់សាំងចំនួនបួនដែលប្រើប្រាស់ដើម្បីបង្ការការពារវីរុសអឹមផក តែវ៉ាក់សាំងទាំងនោះនៅមានចំនួនកំណត់ខ្លាំង។​ គួរបញ្ជាក់ដែរថាវ៉ាក់សាំងទាំងបួនប្រភេទត្រូវបានផលិតឡើងដំបូងដើម្បីប្រឆាំងនឹងជំងឺអុត។<ref>{{Cite news | vauthors = Rigby J |date=14 August 2024 |title=Mpox vaccines likely months away even as WHO, Africa CDC discuss emergency |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/mpox-vaccines-likely-months-away-even-who-africa-cdc-discuss-emergency-2024-08-14/ |work=Reuters}}</ref> * វ៉ាក់សាំង MVA-BN (ឈ្មោះតាមទីផ្សារហៅថា Jynneos, Imvammune ឬ Imvanex) ផលិតនៅប្រទេសដាណឺម៉ាកដោយក្រុមហ៊ុន Bavarian Nordic។ វាបានទទួលអាជ្ញាប័ណ្ណសម្រាប់ប្រើប្រាស់ប្រឆាំងនឹងអឹមផកនៅទ្វីបអឺរ៉ុប សហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា។<ref>{{Cite web | vauthors = Cornall J |date=25 July 2022 |title=Bavarian Nordic gets European monkeypox approval for smallpox vaccine |url=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |access-date=5 September 2024 |website=Labiotech.eu }}</ref> *​ LC16 ផលិតនៅប្រទេសជប៉ុនដោយក្រុមហ៊ុន KMB Biologics។ វាបានទទួលអាជ្ញាប័ណ្ណសម្រាប់ប្រើនៅប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{Cite web |title=Mpox – Prevention {{!}} BMJ Best Practice US |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |access-date=5 September 2024 |website=British Medical Journal }}</ref> * OrthopoxVac ផលិត​ និងទទួលបានអាជ្ញាប័ណ្ណប្រើប្រាស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវរដ្ឋនៃវិសាណូសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រវិចទ័រ]]។<ref>{{Cite web |date=26 September 2023 |title=The Vector center will soon commence the production of the smallpox vaccine |url=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |access-date=5 September 2024 |website=GxP News }}</ref> * ACAM2000​ ផលិត និងទទួលបានអាជ្ញាប័ណ្ណប្រើប្រាស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដោយក្រុមហ៊ុន Emergent BioSolutions។<ref name="FDA PR 20240830">{{cite press release | title=FDA Roundup: August 30, 2024 | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=30 August 2024 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-roundup-august-30-2024 | access-date=5 September 2024}}</ref><ref>{{cite press release | title=Emergent BioSolutions' ACAM2000, (Smallpox and Mpox (Vaccinia) Vaccine, Live) Receives U.S. FDA Approval for Mpox Indication; Public Health Mpox Outbreak Continues Across Africa & Other Regions | publisher=Emergent Biosolutions | via=GlobeNewswire | date=29 August 2024 | url=https://www.globenewswire.com/en/news-release/2024/08/29/2938196/33240/en/Emergent-BioSolutions-ACAM2000-Smallpox-and-Mpox-Vaccinia-Vaccine-Live-Receives-U-S-FDA-Approval-for-Mpox-Indication-Public-Health-Mpox-Outbreak-Continues-Across-Africa-Other-Regio.html | access-date=5 September 2024}}</ref> ===វិធីសាស្ត្រផ្សេងៗទៀត=== មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងជំងឺឆ្លងនៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការណែនាំលម្អិតៗបន្ថែមលើការប្រុងប្រយ័ត្នដើម្បីគ្រប់គ្រងការឆ្លងនៃវីរុសនេះ។ សេចក្ដីណែនាំនោះបានបង្គាប់ឱ្យគ្រូពេទ្យ និងរាល់បុគ្គលិកសុខភាពចូលពាក់សម្លៀកបំពាក់ការពារ ម៉ាស វ៉ែនតាការពារ និងឧបករណ៍ដង្ហើមចម្រោះផ្សេងៗ (ដូច N95) ហើយអ្នកជំងឺគួរតែត្រូវដាក់ឱ្យនៅដាច់ដោយឡែកក្នុងបន្ទប់ឯកជនមួយ ដើម្បីការពារអ្នកក្រៅពីការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកជំងឺ។<ref>{{Cite web |date=31 October 2022 |title=Infection Prevention and Control of Mpox in Healthcare Settings |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=6 September 2024 |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |url-status=live }}</ref> ចំពោះអ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសដែលកំពុងរងការឆ្លងរីករាលដាលអឹមផក ជាពិសេសក្នុងតំបន់កំណើតនៃជំងឺនេះ គួរតែជៀសវាងការទាក់ទង ឬប៉ះពាល់ជាមួយថនិកសត្វដែលអាចមានផ្ទុកវីរុសដូចជា សត្វកកេរ ថវិកសត្វ ពពួកវានរសត្វដែលមិនមានសណ្ឋានដូចមនុស្ស (ងាប់ ឬនៅរស់) ហើយគួរតែបដិសេធមិនបរិភោគ ឬប៉ះពាល់សាច់សត្វព្រៃជាដាច់ខាត។<ref>{{Cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries: Update |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |access-date=6 September 2024 |website=www.who.int |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |url-status=live }}</ref><ref name="WHO_Q&A" /> នៅអំឡុងការផ្ទុះជំងឺអឹមផកកាលពីឆ្នាំ 2022–2023 អាជ្ញាធរសុខាភិបាលសាធារណៈក្នុងប្រទេសជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយអប់រំជាសាធារណៈអំពីជំងឺនេះដើម្បីកាត់បន្ថយការរីករាលដាលតទៅមុខទៀត។<ref>{{Cite web |date=23 May 2023 |title=CDC's Mpox Toolkit for Event Organizers {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |access-date=6 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Monkeypox – Campaign details |url=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |access-date=6 September 2024 |website=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2022 |title=Mpox (Monkeypox) awareness campaign: Communications toolkit for stakeholders |url=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |access-date=6 September 2024 |website=Western Australia Department of Health |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |url-status=live }}</ref> ==ការព្យាបាល== ករណីឆ្លងអឹមផកភាគច្រើនមានរោគសញ្ញាស្រាល ហើយអ្នកជម្ងឺអាចជាសះស្បើយពេញលេញក្នុងរយៈពេលពី​ 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍។​<ref name="Gov.UK2022" /><ref name="WHO_Q&A" /> ចំពោះជំងឺអឹមផកគឺមិនមានវិធីព្យាបាលជាក់លាក់ណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែថ្នាំប្រឆាំងវីរុសខ្លះដូចជា [[តេកូវីរីម៉ាត]] ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាអាចមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលករណីអឹមផកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="CSC_TPOXX" /><ref>{{cite web |date=28 January 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 May 2022 |access-date=6 September 2024 |publisher=European Medicines Agency}}</ref><ref name="NIH_Mpox" /> អ្នកជំងឺដែលមានអាការធន់ស្រាលគួរតែនៅឱ្យដាច់ដោយឡែកក្នុងគេហដ្ឋាន រក្សាជាតិទឹក ទទួលទានអាហារឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ និងរក្សាសុខភាពផ្លូវចិត្តឱ្យបានល្អ។<ref name="WHOfact2023" /> អ្នកជំងឺដែលមានហានិភ័យខ្ពស់នឹងជំងឺនេះច្រើនតែជាកុមារ ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ មនុស្សចាស់ និងអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ។<ref>{{Cite web |date=25 October 2022 |title=Factsheet for health professionals on mpox (monkeypox) |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |access-date=6 September 2024 |website=European Centre for Disease Prevention and Control |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |url-status=live }}</ref> ចំពោះអ្នកជំងឺធ្ងន់ធ្ងរគួរតែចូលសម្រាកក្នុងមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលការត្រួតពិនិត្យរោគសញ្ញាបានទៀងទាត់។<ref name="BMJ_Best">{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |access-date=15 September 2024 |website=BMJ Best Practice |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |url-status=live }}</ref> ឆ្លងតាមការពិសោធន៍បច្ចេកទេសបានបញ្ជាក់ថាថ្នាំតេកូវីរីម៉ាតគឺមានសុវត្ថិភាពនិងមិនប៉ះពាល់អ្វីធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកជំងឺឡើយ<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R | title = Therapeutics for treating mpox in humans | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2023 | issue = 3 | pages = CD015769 | date = March 2023 | pmid = 36916727 | pmc = 10012405 | doi = 10.1002/14651858.CD015769 | collaboration = Cochrane Infectious Diseases Group }}</ref> តែការវិនិច្ឆ័យសាកល្បងថ្នាំប្រឆាំងវីរុសតេកូវីរីម៉ាតនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាវាមិនមានលទ្ធភាពកាត់បន្ថយរយៈពេលនៃវត្តមានដំបៅអឹមផកចំពោះអ្នកជំងឺប្រភេទក្លាត I នោះទេ។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=The antiviral tecovirimat is safe but did not improve clade I mpox resolution in Democratic Republic of the Congo |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |access-date=6 September 2024 |website=National Institutes of Health (NIH) }}</ref>​ តែទោះជាយ៉ាងណា អត្រាស្លាប់សរុបក្រោយការធ្វើតេស្តវិនិច្ឆ័យថ្នាំប្រឆាំងវីរុសលើអ្នកជម្ងឺមានតែ 1.7% ប៉ុណ្ណោះដែលជាអត្រាទាបគួរឱ្យកត់សម្គាល់បើប្រៀបនឹងអត្រាស្លាប់ទូទៅនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោដែលមាន 3.6%។<ref>{{Cite web |last=Mast |first=Jason |date=15 August 2024 |title=Antiviral used for mpox no better than placebo, NIH says |url=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |access-date=6 September 2024 |website=STAT }}</ref> ទាំងនេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា ការសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ និងក្រោមការមើលថែទាំដិតដោយពីអ្នកបច្ចេកទេស គឺជាវីធីសាស្ត្រព្យាបាលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតសម្រាប់អ្នកឆ្លងវីរុសអឹមផក។<ref>{{Cite web |last=Priyan |first=Vishnu |date=16 August 2024 |title=NIAID reports preliminary data from trial of SIGA's Mpox treatment |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/ |access-date=6 September 2024 |website=Clinical Trials Arena }}</ref> ==រោគូត្បាតសាស្ត្រ== {{Update|part=section|date=May 2023|reason=ត្រូវការព័ត៌មានថ្មីៗបន្ថែម}} [[File:Monkeypox By Country.svg|thumb|upright=1.5|ផែនទីពិភពលោកបង្ហាញពីការរីករាលដាលនៃ ''[[វីរុសអុតស្វា]]''។ {{legend|#8888ff|ករណីក្លាត I}}{{legend|#ff8888|ករណីក្លាត II}}{{legend|#aa44aa|មានករណីក្លាតទាំងពីរ}}{{legend|#aa0000|ក្លាត II ចាប់រាតត្បាតក្នុងឆ្នាំ 2022}}{{legend|#FFC6C6|ករណីសង្ស័យ}}]] ===ប្រវត្តិ=== អឹមផកត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាជំងឺដាច់ដោយឡែកពីប្រភេទជំងឺអុតផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ 1958 បន្ទាប់ពីបានរកឃើញវានៅលើសត្វស្វាក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍មួយកន្លែងនៅឯទីក្រុង[[កូពែនហាក]] ប្រទេសដាណឺម៉ាក។<ref>{{Cite journal|last=Parker|first=Scott|last2=Buller|first2=R. Mark|date=2013-02-01|title=A review of experimental and natural infections of animals with monkeypox virus between 1958 and 2012|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23626656/|journal=Future Virology|volume=8|issue=2|pages=129–157|doi=10.2217/fvl.12.130|issn=1746-0794|pmc=3635111|pmid=23626656}}</ref> នៅក្នុងអំឡុងយុទ្ធនាការកម្ចាត់ជំងឺអុតនៅក្នុងឆ្នាំ 1970 គេបានកត់ត្រាករណីអឹមផកឆ្លងលើមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើកុមារចំនួន​ 6 នាក់ ដែលពួកគេសុទ្ធតែមិនធ្លាប់បានចាក់វ៉ាក់់សាំងបង្ការជំងឺអុតពីមុនមក ដោយករណីឆ្លងដំបូងត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងក្មេងប្រុសអាយុ​ 9 ខែក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ។<ref name="Bunge2022" /><ref name="Cho1973">{{cite journal | vauthors = Cho CT, Wenner HA | title = Monkeypox virus | journal = Bacteriological Reviews | volume = 37 | issue = 1 | pages = 1–18 | date = March 1973 | pmid = 4349404 | pmc = 413801 | doi = 10.1128/br.37.1.1-18.1973 }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 1981 រហូតដល់ឆ្នាំ 1986 គេបានរកឃើញករណីអឹមផក​ជាង 300 ករណីនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដោយករណីឆ្លងស្ទើរទាំងអស់សុទ្ធតែធ្លាប់មានប្រវត្តិប៉ះពាល់ជាមួយសត្វព្រៃ។<ref name="Meyer2002">{{cite journal | vauthors = Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P | title = Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2002-08_40_8/page/2919 | journal = Journal of Clinical Microbiology | volume = 40 | issue = 8 | pages = 2919–2921 | date = August 2002 | pmid = 12149352 | pmc = 120683 | doi = 10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 }}</ref> វីរុសនេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសត្វ[[កណ្តុរយក្សកំប៊ី]] [[កណ្តុរស្រយោង]] និងពពួកសត្វកំប្រុកអាហ្វ្រិក ដោយសុទ្ធតែជាប្រភេទសត្ចដែលប្រជាជនកុងហ្គោ​ និងតំបន់ជុំវិញយកបរិភោគជាអាហារ។<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE | title = Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 9 | issue = 10 | pages = e0004130 | date = 30 October 2015 | pmid = 26517839 | pmc = 4627722 | doi = 10.1371/journal.pntd.0004130 | doi-access = free }}</ref><ref name="WHOfact2023" /> ករណីអឹមផកជាច្រើនទៀតត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកកណ្តាល និងខាងលិច ជាពិសេសនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដែលមានអ្នកឆ្លងជាង 2,000 ករណីរៀងរាល់ឆ្នាំនៅចន្លោះឆ្នាំ 2011 និងឆ្នាំ 2014។ ក៏ប៉ុន្តែ ទិន្នន័យដែលប្រមូលបាននោះភាគច្រើនមិនទាន់មានលក្ខណៈគ្រប់គ្រាន់ពេញលេញ និងមិនអាចបញ្ជាក់បានច្បាស់លាស់ទេ ដែលនាំឱ្យការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមនុស្សឆ្លងតាមរយៈកាលនីមូយៗមិនមានភាពប្រក្រតី។<ref name="Skle">{{cite journal | vauthors = Sklenovská N, Van Ranst M | title = Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans | journal = Frontiers in Public Health | volume = 6 | pages = 241 | date = September 2018 | pmid = 30234087 | pmc = 6131633 | doi = 10.3389/fpubh.2018.00241 | doi-access = free }}</ref> ដើមឡើយគេបានគិតថាវាកម្រនឹងឆ្លងទៅលើមនុស្សណាស់ ប៉ុន្តែចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 មក ករណីឆ្លងចំពោះមនុស្សបានហក់ស្ទុះឡើងយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់<ref name="Andrew2020">{{cite book | vauthors = James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-54753-6 |edition=13th |location=Edinburgh |page=389 |chapter=19. Viral diseases |chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389 |access-date=11 September 2024 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389 |url-status=live }}</ref><ref name="Bunge2022" /> ខណៈគេចោតមូលហេតុថាអាចបណ្ដាលមកពីការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការចាក់់វ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺអុតជាប្រចាំត្រូវបានថយចុះ​ និងលែងបន្ត។<ref name="Mc2014">{{cite journal | vauthors = McCollum AM, Damon IK | title = Human monkeypox | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 58 | issue = 2 | pages = 260–267 | date = January 2014 | pmid = 24158414 | doi = 10.1093/cid/cit703 | doi-access = }}</ref> ===ហានិភ័យនាពេលអនាគត=== ស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' (''Orthopoxvirus monkeypox'') មិនទាន់ត្រូវបានគេកំណត់ច្បាស់លាស់នោះទេ។ ពពួកសត្ចកកេរតូចៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបេក្ខភាពផ្ទុកវីរុសមួយនេះ។​ បើពុំមានយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងទ្រង់ទ្រាយធំទេនោះ ការផ្ទុះរីករាលដាលជំងឺអឹមផកនឹងនូវតែបន្ត​ ពិសេសក្នុងតំបន់ក្រហម ពោលគឺតំបន់រាតត្បាតនៅអាហ្វ្រិកកណ្ដាលនោះឯង ខណៈហានិភ័យឆ្លងទៅក្រៅតំបន់ក្រហមក៏អាចមានលទ្ធភាពទៅរួចដែរ។​ ភស្តុតាងថ្មីៗជាច្រើនដែលបញ្ជាក់ថាសមត្ថភាពចម្លងអឹមផកបានកំពុងវិវត្តសាហាវជាងមុន បានកំពុងធ្វើឱ្យអ្នកជំនាញ​ និងអ្នកឃ្លាំមើលកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងដោយខ្លាចថាវីរុសនេះនឹងទៅបង្កើតស្ពានចម្លងនៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ឬនាំឱ្យកើតការផ្ទុះរីករាលដាលជាសកលធំជាងមុន។<ref>{{cite journal | vauthors = Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R | title = Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox | journal = Lancet | volume = 400 | issue = 10359 | pages = 1191–1193 | date = October 2022 | pmid = 36152668 | pmc = 9534010 | doi = 10.1016/S0140-6736(22)01789-5 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Monkeypox cases waning, but global threat remains |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |access-date=11 September 2024 |website=Gavi, the Vaccine Alliance |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL | title = Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world | journal = Lancet | volume = 401 | issue = 10390 | pages = 1822–1824 | date = May 2023 | pmid = 37146622 | pmc = 10154003 | doi = 10.1016/S0140-6736(23)00588-3 | s2cid = 258441920 }}</ref><ref>{{Cite web |date=30 December 2022 |title=Mpox (monkeypox) and animals |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |access-date=11 September 2024 |website=Public Health Agency of Canada |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពីកើតការផ្ទុះរាលដាលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 2022–2023 វីរុសអឹមផក (ប្រភេទក្លាត IIb) នូវតែបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងចំនួនប្រជាជនរស់នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិកក្នុងកម្រិតទាបបំផុត។<ref>{{Cite journal | vauthors = Mathieu E, Spooner F, Dattani S, Ritchie H, Roser M |date=24 May 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |journal=Our World in Data |access-date=11 September 2024 |archive-date=3 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |url-status=live }}</ref> នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថា ករណីជំងឺអឹមផកប្រភេទក្លាត I បានកំពុងកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដោយមានករណីឆ្លងសរុបចំនួន 12,569 ករណីរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន និងករណីស្លាប់ចំនួន 651 ករណី។​ អំឡុងពេលរាលដាលថ្មីៗនេះ គេក៏បានរកឃើញករណីឆ្លងប្រភេទក្លាត I ដំបូងតាមរយៈទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=23 November 2023 |title=Mpox (monkeypox)- Democratic Republic of the Congo |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |access-date=11 September 2024 |website=World Health Organization |archive-date=24 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានដាក់បញ្ចូលវីរុសអុតស្វាទៅក្នុងបញ្ជីនៃ "ភ្នាក់ងារបង្ករោគជាអាទិភាព" ដែលអាចបង្កឱ្យកើតការរាតត្បាតជាសកលបាន។<ref>{{Cite journal | vauthors = Mallapaty S |date=2 August 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457 |bibcode=2024Natur.632..488M |access-date=11 September 2024 |archive-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ==ការរាលដាល== ខាងក្រោមនេះគឺជាបញ្ជីនៃការផ្ទុះរាលដាលនៃជំំងឺអឹមផក ដោយរួមបញ្ចូលទាំងការផ្ទុះរាលដាលធំៗនៅក្នុងតំបន់ក្រហមផងដែរ (ដូចជាប្រទេសកាណា កាបុង​ កាមេរូន សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ កូតឌីវ័រ នីហ្សេរីយ៉ា បេណាំង លីបេរីយ៉ា សៀរ៉ាលេអូន ស៊ូដង់ខាងត្បូង និងសាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល)។<ref>{{Cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |access-date=12 September 2024 |website=World Health Organization |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកច្រើនកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុងតំបន់ក្រហម ដោយសារតែកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខាភិបាល ហើយណាមួយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខាភិបាលដែលមានគឺមិនស្របតាមស្តង់ដាអន្តរជាតិ ដែលនាំឱ្យកំណត់ត្រានៃការផ្ទុះរាលដាលក្នុងទម្រង់តូចមានភាពរអាក់រអួល និងមិនច្បាស់លាស់។<ref>{{cite journal | vauthors = Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E | title = National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2435–2445 | date = December 2022 | pmid = 36328951 | pmc = 9707566 | doi = 10.3201/eid2812.220897 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kozlov M | title = WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa | journal = Nature | volume = 614 | issue = 7949 | pages = 600–601 | date = February 2023 | pmid = 36765257 | doi = 10.1038/d41586-023-00391-9 | url = https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 | access-date = 12 September 2024 | url-status = live | s2cid = 256764657 | bibcode = 2023Natur.614..600K | archive-url = https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 | archive-date = 16 May 2023 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title=In Central Africa, a deadly monkeypox variant is surging |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |access-date=12 September 2024 |website=National Geographic |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ការរាលដាលជំងឺ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' |- ! ឆ្នាំ ! ប្រទេស ! ប្រភេទ ! data-sort-type="number" | ករណីឆ្លង ! data-sort-type="number" | ករណីស្លាប់ ! data-sort-type="number" | [[អត្រាករណីស្លាប់]] ! សម្គាល់ |- | 1970 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 5 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1971 | {{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} | ក្លាត II | 2 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1981–1986 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 338 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1995–1996 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | >500 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 2001–2004 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 2,734 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' |- | 2003 | {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} | ក្លាត II | 71 | 0 | 0% | |- | 2015 | {{Flagicon image|Flag of the Central African Republic.svg}} [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|ស. អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]<ref>{{cite journal | vauthors = Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N | title = A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic | journal = Open Forum Infectious Diseases | volume = 4 | issue = 4 | pages = ofx168 | date = 2017 | pmid = 29732376 | pmc = 5920348 | doi = 10.1093/ofid/ofx168 }}</ref> | ក្លាត I | 10 | 2 | 20% | |- | 2017–2022 | {{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} | ក្លាត II | 558 | 8 | 1.4% | |- | 2020 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}}<ref>{{cite web |title=Monkeypox - Democratic Republic of the Congo October 2020 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |website=WHO |publisher=World Health Organization |access-date=12 September 2024 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |url-status=live }}</ref> | ក្លាត I | 4,600 | 171 | 3.7% | |- | 2022–2023 | [[ការរាលដាលជំងឺអឹមផកឆ្នាំ 2022–2023|ការរាលដាលសកល]] | ក្លាត IIb | 93,327 | 208 | 0.2% |*កំពុងកើត<ref name=":6" /> |- | 2023–2024* |{{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}}<br />{{Flagicon image|Flag of the Central African Republic.svg}} [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|ស. អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]<br />{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ}}<br />{{flag|កេនយ៉ា}}<br />{{flag|ប៊ូរុនឌី}} | ក្លាត I<br />ក្លាត Ib | >18,245 | >919 | ~5% | *កំពុងកើត<ref name="cohen" /> |-} |} ===ការរាលដាលសកលឆ្នាំ 2022–2023=== ការរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកដែលបង្កឡើងដោយក្លាត IIb ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងនៅក្នុងអំឡុងខែឧសភា​ ឆ្នាំ 2022។<ref name="WHO13">{{cite web |date=21 May 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-date=22 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក}}</ref> ករណីដំបូងរបស់វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍នៃចក្រភពអង់គ្លេសនៅថ្ងៃទី​ 6 ខែឧសភា នៅក្នុងអ្នកជំងឺម្នាក់ដែលធ្លាប់មានប្រវត្តិធ្វើដំណើរចេញពីប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]]ថ្មីៗ ដែលជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ក្រហម។<ref name="gov.uk">{{Cite web |date=6 September 2022 |title=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 May 2022 |access-date=15 September 2024 |website=GOV.UK }}</ref><ref name="WHO12">{{cite web |date=16 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក}}</ref> ករណីបន្ទាប់ៗនៃវីរុសប្រភេទ IIb នេះក៏ចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសក្នុងតំបន់ក្រហម និងប្រទេសក្បែរៗនោះ។{{refn|<ref name="arg">{{cite web|date=26 May 2022|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Viruela del mono: confirmaron el primer caso del virus en el país|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/viruela-del-mono-confirmaron-el-primer-caso-del-virus-en-el-pais-nid26052022/|access-date=15 September 2024|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624004100/https://www.lanacion.com.ar/sociedad/viruela-del-mono-confirmaron-el-primer-caso-del-virus-en-el-pais-nid26052022/|url-status=live}}</ref><ref name="alarabiya">{{cite web |title=UAE reports first case of monkeypox in the country |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/24/UAE-reports-first-case-of-monkeypox-in-the-country |website=Al Arabiya |date=24 May 2022 |access-date=5 September 2024 |archive-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524192332/https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/24/UAE-reports-first-case-of-monkeypox-in-the-country |url-status=live }}</ref><ref name="1stisrael">{{Cite news| vauthors = Efrati I |title=Israel Confirms First Case of Monkeypox Virus|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|access-date=15 September 2024 |archive-date=20 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520192033/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|url-status=live}}</ref><ref name="aus">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Monkeypox confirmed in Melbourne and Sydney |url=https://www.abc.net.au/news/2022-05-20/monkeypox-case-in-sydney-and-melbourne/101084864 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520071749/https://www.abc.net.au/news/2022-05-20/monkeypox-case-in-sydney-and-melbourne/101084864 |archive-date=20 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref name="moroc1st">{{cite web |title=Morocco Reports First Monkeypox Case |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/06/349441/morocco-reports-first-monkeypox-case |website=Morocco World News |access-date=15 September 2024 |archive-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621015327/https://www.moroccoworldnews.com/2022/06/349441/morocco-reports-first-monkeypox-case |url-status=live }}</ref><ref name="ghanafirstcase">{{cite web | vauthors = Christian Y |title=5 cases of monkeypox confirmed in Ghana |url=https://www.myjoyonline.com/5-cases-of-monkeypox-confirmed-in-ghana/ |website=MyJoyOnline.com |date=8 June 2022 |access-date=15 September 2024 |archive-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621191942/https://www.myjoyonline.com/5-cases-of-monkeypox-confirmed-in-ghana/ |url-status=live }}<!-- Reliable source? --></ref>}} នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ 2022 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសកំណត់ការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺនេះថាជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិ។​ មកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ 2023​ អង្គការសុខភាពពិភពលោកក៏បានទម្លាក់ស្ថានភាពអាសន្ននៃជំងឺនេះក្រោយពីមើ់លឃើញថាចំនួនករណីឆ្លងបានថយចុះជាខ្លាំងដោយសារតែប្រសិទ្ធភាពនៃយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងបង្ការ និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអប់រំ។​<ref name="kimball511">{{Cite web | vauthors = Kimball S |date=11 May 2023 |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |access-date=15 September 2024 |website=CNBC |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |url-status=live }}</ref> គិតមកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ 2024 ករណីអឹមផកប្រភេទក្លាត IIb នៅខាងក្រៅតំបន់ក្រហមនៃទ្វីបអាហ្វ្រិកនូវតែបន្តរកឃើញតែនៅក្នុងកម្រិតទាបបំផុត។<ref name=":6">{{Cite web |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024 |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=15 September 2024 |website=www.who.int }}</ref> ===ការរាលដាលឆ្នាំ 2023–2024=== ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ​ 2023 ការរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកប្រភេទ I​ នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានចម្លងមនុស្សប្រមាណចំនួន 14,626 នាក់​ ខណៈករណីស្លាប់បានហក់ឡើងដល់ 654 ករណីដែលធ្វើឱ្យអត្រាស្លាប់មាន 4.5%។ ការរាលដាលនៃប្រភេទ I​ នេះបានបន្តទៅក្នុងឆ្នាំ 2024 ដោយគេបានរកឃើញករណីសង្ស័យចំនូន 3,576 ករណី និងករណីស្លាប់ចំនួន 256 ករណីបន្ថែមនៅកំឡុងប្រាំបួនសប្តាហ៍ដំបូង ដែលនាំឱ្យអត្រាស្លាប់កើនឡើងដល់ 7.4%។<ref name="drcmpox">{{cite news | vauthors = Van Beusekom M |title=More than 600 dead in spreading DR Congo mpox outbreak as Republic of Congo reports its first cases |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |access-date=15 September 2024 |agency=CIDRAP |publisher=University of Minnesota |date=16 March 2024 |archive-date=19 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319082039/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះរាលដាលលើកនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញថា វីរុសអុតស្វាច្រើនឆ្លងតាមរយៈការទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទ និងទំនាក់ទំនងគ្រួសារ ខណៈករណីឆ្លងជាច្រើនទៀតបានលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្មានប្រវត្តិឆ្លងដូចជា [[គីវូខាងត្បូង]] និង[[គីនស្យាសា]]ជាដើម។ 64% នៃករណីឆ្លងទាំងអស់បូករួមទាំង 85% នៃករណីស្លាប់សរុបបានកើតឡើងនៅលើកុមារ។ ការរាលដាលនេះបានបង្កឡើងដោយអនុប្រភេទក្លាត I​ ពីរផ្សេងៗគ្នា ដោយក្នុងនោះមានអនុប្រភេទមួយដែលមានការវិវត្តន៍ថ្មីប្លែកពីអនុប្រភេទដទៃ ដែលនាំឱ្យវាមានលក្ខណៈពិបាកក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ។<ref name="drcmpox" /><ref>{{cite news | vauthors = Stawiska Z |title=Deadly Mpox Transmission in DR Congo Happening Under Radar; Most Victims are Children |url=https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |access-date=25 September 2024 |agency=Health Policy Watch |date=13 March 2024 |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030810/https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |url-status=live }}</ref> ក្រោយផ្ទុះឡើងនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ជំងឺអឹមផកក៏បានបន្តរាលដាលទៅដល់[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]ដែលត្រូវជាប្រទេសជិតខាង ដោយទទួលករណីឆ្លងចំនួន 43 ករណីនៅក្នុងខែមីនាឆ្នាំ 2024។<ref name="drcmpox" /> មកដល់ដើមខែសីហា ជំងឺអឹមផកបានរីករាលដាលបន្ថែមទៀតទៅកាន់តំបន់អាហ្រ្វិកកណ្តាល និងភាគខាងត្បូង ដែលសុទ្ធសឹងតែជាករណីនៃប្រភេទក្លាត I និងក្លាត II។<ref name="cohen">{{cite news | vauthors = Cohen J |title=Deadlier strain of mpox spreads to multiple African countries |url=https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |access-date=15 September 2024 |agency=Science |date=3 August 2024 |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030815/https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=5 August 2024 |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |access-date=15 September 2024 |website=University of Minnesota {{!}} CIDRAP |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |url-status=live }}</ref> អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសកំណត់ការផ្ទុះរាលដាលនេះជាគ្រោះអាសន្នសុខភាពសកលនៅថ្ងៃទី 14 ខែសីហា ឆ្នាំ 2024។<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak |work=The New York Times |access-date=15 September 2024 |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |url-status=live | vauthors = Mandavilli A |date=14 August 2024 }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាប្រទេសក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិកដំបូងគេដែលទទួលករណីអឹមផកប្រភេទក្លាត I។<ref name=":5">{{cite news |title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa |access-date=15 September 2024 |agency=Al Jazeera |date=15 August 2024}}</ref> មួយថ្ងៃបន្ទាប់ទៀតគឺនៅថ្ងៃទី 16 ខែសីហាឆ្នាំ 2024 ករណីអឹមផកមួយទៀតត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |title=Pakistan registers 1st case of mpox – DW – 08/16/2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=2024-09-15 |website=dw.com }}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|Monkeypox|ជំងឺអុតស្វា}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox WHO – Monkeypox Fact Sheet] * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240911125450/https://www.monkeypoxtracker.net/ |date=2024-09-11 }} – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240925123541/https://poxapp.stanford.edu/ |date=2024-09-25 }} – Assesses skin lesions and symptoms with [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត|artificial intelligence]] developed by [[:en:Stanford University|Stanford University]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺផក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺអុតស្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:លក្ខខណ្ឌស្បែកដែលទាក់ទងនឹងមេរោគ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺមេរោគសត្វ]] ak4mbvlcqe7snbw4quyoyu1cg3epmah 0 48064 339035 337468 2026-08-18T14:04:54Z Sreynaree1986 47227 ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា សម័យកាលលង្វែក 339035 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសត្ថាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៧៦-១៥៨៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៥៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះមហិន្ទ្ររាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះភរិយា''' | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]]<br/>[[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]]<br/>[[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]]<br/>[[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជមេលាវ]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] * [[ពញ្ញាតន់]] * [[ពញ្ញាញោម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៩៣ នៅវៀងច័ន្ទ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម <br/> សាសនាកាតុលិក |} '''ព្រះសត្ថាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Satha I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៩៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៧៦-១៥៨៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំជូត ព.សករាជ ២១២០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩៩ បរមនាម របស់ទ្រង់មិនត្រូវបានប្រើពាក្យ ព្រះរាជឱង្ការ នោះទេ ត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យ ព្រះបាទ ដូចនេះហើយ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា"''' នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្ដូរសាសនាធំៗចំនួនពីរចេញនោះគឺ សាសនាព្រហ្មញ្ញ បន្ទាប់មកគឺ ពុទ្ធសាសនា ហើយព្រះអង្គបានប្ដូរមកគោរពនូវ សាសនាកាតូលិក របស់ពួកអុឺរ៉ុបផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់ជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]] ទ្រង់បានសោយរាជបន្តពីបិតារបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ។ ហើយទ្រង់បានរៀបអភិសេក និង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសី]]នាម [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ភគវត្តីស្រីចក្រព័ត]] និង មានបុត្រចំនួនពីរអង្គ ទី១នាម [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] ទី២នាម [[ពញ្ញាតន់]] ហើយទ្រង់មាន[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|អ្នកម្នាង]]ជា[[ជនជាតិលាវ|ជនជាតិឡាវ]] នាម [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជ]] បានបុត្រទី៣ នាម [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] ។ រីឯព្រះអនុជ (ប្អូន) របស់ទ្រង់ ព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ មានឥទ្ធិពលមកលើការផ្ទេររាជបល្ល័ងទៅឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួនផងដែលនោះ ស្រីសុរិយោពណ៌ត្រូវបាន ព្រះសត្ថាទី១ បញ្ជារឱ្យលើកទ័ពទៅជួយនគរសៀមលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៣ នៃគ.សករាជ ដើម្បីបញ្ចៀសការជ្រើសរើសរាជសម្បត្តិពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដែលមានគំនិតចង់លើក ស្រីសុរិយោពណ៌ ឱ្យឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះសត្ថាផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == សន្ធិសញ្ញា ចងសម្ព័នមិត្ត == '''Treaty of Alliance''' ក្រោយពេលរាជាណាចក្រតងអ៊ូ មានជ័យជំនះ ទៅលើអាណាចក្រឡានឆាង នគរឡាវ ក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានមកគ្រប់គ្រងនៅអាយុធ្យាវិញ បន្ទាប់ពី ស្ដេចបាយិនណោង របស់ភូមាធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៧ នៃគ.សករាជ ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានផ្ដួចផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ជាមួយនិងនគរកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះសត្ថាទី១ ខ្លឹមសារនៃសន្ធិសញ្ញាមានសេចក្ដីថា បើប្រទេសជាសម្ព័នមិត្ត មានសង្គ្រាមឈ្លានពានពីនគរណាមួយ ប្រទេសដែលចុះសន្ធិសញ្ញាចងសម្ព័នមិត្ត ត្រូវមកជួយប្រទេសជាសម្ព័នមិត្តឱ្យអស់ពីហឫទ័យ ទាំងសងខាង ។ ការចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ស្ដេចសៀមបានរៀបចំព្រះរាជដង្វាយថ្វាយជាអង្ករ ៣០០ ហាប ស្មើនិង ៤៥០០ គីឡូ ត្រីងៀត ១០០០ ហាប ស្នើនិង ១៥០០០ គីឡូ ត្រីឆ្អើរ ១០០០ ក្រាស ដំរីសឹក ២០ សេះចម្បាំង ៥០ និង ស្វេតច្ឆ័ត្រស្យាមប្រទេសមួយ ពានព្រះស្រីមាសមួយ ទិកោទឹកមាសមួយ (ទិកោទឹក: វែកសម្លមាស) កន្ថោមាសមួយ ដាវស្រោមមាសមួយ ។ ចំណែកឯព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់តបព្រះរាជអំណោយ ទៅព្រះចៅក្រុងសៀមវិញមានដូចជា ផ្លែក្រវាញ ១០ ហាប (ផ្លែក្រវាញ: រុក្ខជាតិយកមកធ្វើជាឱសថថ្នាំ) ១៥០ គីឡូ កុយរមាសពីរក្បាល ព្រះខ័នដងខ្លីមួយ ដាវមាសមួយ លំពែងមាសមួយ អាវព្រះភូសាខេមរាប្រទេសពីរ សំពត់ហូល ១០ សំពត់ព្រែសូត្រ ១០កី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917</ref>​​ == ជួយសៀមលើកទី១ == '''Help Siam for the first time''' គ.សករាជ ១៥៨០ នៅពេលដែលសៀមប្រកាសឯករាជពីភូមា មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ភូមាបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨១ នៃគ.សករាជ ដោយមានស្ដេចសៀមថ្មី ព្រះនាម ព្រះនរេស្វារៈមហារាជ (Noresvara Maha Reach) បានចាត់រាជទូតមកស្នើសុំទ័ពជំនួយលង្វែក ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា យោងតាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់មេទ័ព នាម ស្រីសពេជ្រ (Srei Sorpich) (Thai-Pronoun: Si Sophan) ឱ្យលើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាទ័ពជើងទឹក ទៅជួយសៀម ។ ពេលកងទ័ពលង្វែកទៅដល់ ស្រីអាយុធ្យា មិនបានចូលរួមច្បាំងជាមួយសៀមនោះទេ គ្រាន់តែរងចាំសង្កេតមើលប៉ុនណោះ នៅពេលដែលក្បួនទ័ពស្ដេចសៀមត្រឡប់ពីធ្វើសង្គ្រាមនិងភូមាវិញ មេទ័ព ស្រីសពេជ្រ បានអង្គុយសំយុងជើងលើផែនក្ដារទូក មិនក្រាបឱនសំពះស្ដេចសៀមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្ដេចសៀម បញ្ជារឱ្យសេនាកាត់ក្បាលឈ្លើយសឹកភូមា ១៥នាក់ យកទៅដោត និង ក្បួនទូកចម្បាំងរបស់ ស្រីសពេជ្រ តាមការឌឺដងទៅវិញទៅមកនេះ ស្រីសពេជ្រ ក៏ដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ មកទូលព្រះសត្ថាតាមសេចក្ដីនេះ ។<ref> John Powell (2001) [https://books.google.com/books/about/Magill_s_Guide_to_Military_History_Peq_T.html?id=RBgZAQAAIAAJ Magill's Guide to Military History: Peq-Tri], Publisher: Salem Press, Original from the University of California p.1564 [[ISBN]]: 0893560189, 9780893560188 </ref> == ជួយសៀមលើកទី២ == '''Help Siam for the second time''' គ.សករាជ ១៥៨៣ ភូមាបានលើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ជាលើកទី២ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ មានទ័ពតែ ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ដោយមើលឃើញថា មិនអាចទប់ទល់និងទ័ពភូមាបាន ស្ដេចសៀម បានចាត់បេសកជន ថ្វាយសារលិខិត មកសុំជំនួយទ័ពខ្មែរ ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ព្រះសត្ថាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ (Srei Soriyoapor) លើកទ័ពលង្វែក ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) រទេះចម្បាំង ១៥០ ដំរីសឹក ១០០ សេះចម្បាំង ៨០០ ទៅជួយនគរសៀមជាលើកទី២ តាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តផង និង ដើម្បីបន្ថយសម្ពាធពីក្រុមមន្ត្រី ក្នុងការដាក់បន្ទុកព្រះអង្គ អំពីការផ្ទេររាជបល្ល័ង ទៅឱ្យស្រីសុយោពណ៌ផងដែរ ។ កងទ័ពលង្វែក បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅ បាងពោធិ៍ (Thai Pronoun: Bang Pa) ស្ដេចសៀមបានស្នើសុំឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដាក់ពង្រាយទ័ព ជាទ័ពខ្សែរត្រៀមទី២ បង្កប់នៅព្រៃផ្នែកខាងស្ដាំ ហើយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ស្ថិតក្នុងខ្សែរត្រៀមទី៣ បង្កប់នៅច្រកភ្នំផ្នែកខាងឆ្វេង ចំណែកឯខ្សែរត្រៀមទី១ ដែលជាទ័ពជួរមុខ ពេលច្បាំងត្រូវបញ្ឆោតឱ្យទ័ពភូមាដេញតាមមកដល់ច្រកកណ្ដាល នៃចន្លោះទ័ពបង្កប់ទាំងពីរ ពេលទ័ពភូមា វាយចូលមកដល់ កងទ័ពលង្វែកបានចូលវាយពីផ្នែកខាងស្ដាំ រីឯស្ដេចសៀមនរេស្វរៈ ចូលវាយពីផ្នែកខាងឆ្វេង កងទ័ពខ្មែរសៀម បានបន្តវាយរហូតដល់កងទ័ពភូមាចាញ់ និង បានដកថយត្រប់ទៅវិញ ស្ដេចសៀមក៏ទទួលបានជ័យជំនះ រីឯកងទ័ពលង្វែកស្លាប់ជាង ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ហើយ ស្រីសុរិយោពណ៌ នៅសល់ទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះពីពួកភូមា ស្ដេចសៀមប្រោសព្រះរាជទាន ជារង្វាន់ដល់សេនាទាហានខ្មែរតាមការគួរ ហើយស្ដេចសៀមបានថ្វាយព្រះពានមាសធំមួយ និងគ្រឿងប្រដាប់សំរាប់យសសក្ដិដល់សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជផងដែរ ។ ក្រោយចប់ពិធីតែងតាំង ទើប ស្រីសុរិយោពណ៌លើកទ័ពលង្វែក ត្រឡប់មកមាតុប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដំណើរចាកចេញរបស់ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មានរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៨៣ ដល់ឆ្នាំ ១៥៨៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ការបំពានសន្ធិសញ្ញា == '''Violation of treaties''' គ.សករាជ ១៥៨៤ ក្រោយពេលស្ដេចសៀមដឹងថា ព្រះសត្ថាទី១ ដាក់រាជសម្បត្តិទៅឱ្យបុត្រ ជ័យជេស្ឋាទី១ ដែលមានព្រះជន្មក្មេងវ័យទើបតែ ១១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) បានប្រកាសឱ្យប្រមូលកងទ័ព និងត្រៀមហ្វឹកហាត់កងទ័ព នៅស្រុកនគរនយក (Nakhon Nayok) និង បានលើកទ័ព ១១៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) ដំរីសឹក ៣០០ សេះចម្បាំង ៥,០០០ វាយយក បច្ចឹមបុរី នគររាជសីមា និង ចន្ទបុរី ការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាជាមុន ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាម និង ការបំពានសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ហៅឈ្មោះស្ដេចសៀមថា ស្ដេចរមិលគុណ ។ ស្ដេចសៀមបានចាត់ ឱ្យពញ្ញាពិជិតមារ លើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជុំរំទ័ពខ្មែរនៅ [[បាត់ដំបង]] ដែលមានទ័ពខ្មែរ ៨៤,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) នៅចាំការពារតំបន់នេះ សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមអស់រយៈពេល ៤ថ្ងៃ កងទ័ពខ្មែរបានច្បាំងឈ្នះទ័ពសៀម និងបាន សម្លាប់មេទ័ពសៀម ពញ្ញាពិជិតមារ ទ័ពសៀមបានបាក់ទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។ == សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀម គ.សករាជ ១៥៨៤ == '''Khmer-Siam War 1584 AD''' គ.សករាជ ១៥៨៤ មួយខែ ក្រោយពេលសៀមបរាជ័យនៅសមរភូមិបាត់ដំបង សៀមបានលើកទ័ពមកម្ដងទៀតមានចំនួន ១៧០,០០០ (១៧មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ នរេស្វរៈ បានបើកការវាយប្រហារយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ចំណែកកងទ័ពភាគីខាងកម្ពុជា មានចំនួនតែ ៨៨,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចេញទៅទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ដោយសារតែចំនួនទ័ពដ៏ច្រើន បូករួមទាំងសំភារៈសឹកដ៏ច្រើន របស់សៀម នៅទីបំផុតសៀមវាយបែកជំរុំកងទ័ពខ្មែរ នៅបាត់ដំបង ។ ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះនៅបាត់ដំបង សៀមបានរំកិលកងទ័ពមកដល់ [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ហើយបោះជំរុំទ័ពនៅទីនោះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) (Thai-Pronoun: Naresuan) បានបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជំរុំកងទ័ពខ្មែរនៅស្រុកបរិបូណ៍ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ដែលដឹកនាំដោយ មហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលមានទ័ពការពារបន្ទាយតែ ៣៤,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កងទ័ពសៀមវាយសម្រុកអស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ ស្រីសុរិយោពណ៌ក៏ដកថយបន្តទៀតទៅបន្ទាយក្រុងលង្វែក ។ នៅពេលដែល ស្រីសុរិយោពណ៌ ដឹងថាបើវាយទល់មុខមិនអាចឈ្នះសៀម ត្បិតសៀមមានចំនួនកងទ័ពច្រើន ទ្រង់ក៏ជំនុំអស់ក្រុមមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរាហិត ឱ្យធ្វើពិធីឡើងអ្នកតា ដើម្បីដាស់បារមីមេទ័ពទាំង១៣ ក្នុងនោះ មានបារមីឧកញ៉ាឃ្លាំងមឿងផងដែរ អោយមកជួយក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដែលធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងខែមាឃ ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋកម្ពុជា មាននូវកិច្ចពិធីឡើងអ្នកតា មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ មួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក កងទ័ពសៀមបានឆ្លងនូវជំងឺអាសន្នរោគ ពាសពេញជំរុំកងទ័ព ធ្វើឱ្យកងទ័ពសៀមស្លាប់ដោយសារជំងឺ ប្រមាណជា ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) សៀមនៅសល់កងទ័ពតែ ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ សូម្បីតែ នរេស្វរៈ ដែលជាស្ដេចសៀមផ្ទាល់ក៏ឈឺធ្ងន់ផងដែរ ។ ស្រីសុរយោពណ៌ លឺដំណឹងដូចនេះ បានដកទ័ពលង្វែក ៧៥,០០០ (ជាង៧មុឺននាក់) ចែកកងទ័ពជាបីច្រក វាយឡោមព័ទ្ធជំរុំកងទ័ពសៀមនៅ បរិបូរណ៍ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងខ្សោះខ្សោយកម្លាំង ទ្រាំតច្បាំងជាមួយទ័ពខ្មែរពុំបានក៏បរាជ័យ ដកថយទៅដែនអយុធ្យាវិញ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> <ref> Robert Cornevin, Jacques Serre, Académie des sciences d'outre-mer (1975) [https://www.worldcat.org/title/Hommes-et-destins-:-dictionnaire-biographique-d'outre-mer/oclc/2389015 Hommes et destins : dictionnaire biographique d'outre-mer], Publisher: Académie des sciences d'outre-mer, Harmattan, Paris, Original from the University of Virginia p.474 [[ISBN]]: 2900098084, 9782900098080 </ref> == ការលុបបំបាត់សាសនាព្រហ្មញ្ញ == '''Elimination of Hinduism''' ក្រោយពេលសៀមវាយលុកកម្ពុជាអស់រយៈពេល ៣ខែ ចាប់ពីខែបុស្ស ដល់ខែផល្គុន និង បានបរាជ័យដោយសារជំងឺអាសន្នរោគរាត្បាតផងដែរនោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ យល់ឃើញថា បើចង់ធ្វើឱ្យកម្ពុជាចុះខ្សោយដូចស្ដេចនាសម័យអង្គរ មានតែធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានជម្លោះសាសនាម្ដងទៀតប៉ុនណោះ នៅអំឡុងពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ១៥៨៤ ដដែល ស្ដេចសៀមបានបញ្ជូនចារកម្មពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះ "តិប្បញ្ញោ" និងម្នាក់ទៀតឈ្មោះ "សុប្បញ្ញោ" ឱ្យក្លែងខ្លួនជាព្រះសង្ឃនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា តាមរយៈការព្យាបាលជំងឺ និង ដោះវិជ្ជាខ្មៅងងឹត របស់ពួកសាសនាព្រហ្មញ្ញ ផ្សេងៗ ប្រជាប្រិយភាពរបស់សង្ឃទាំងពីរបានល្បីពីមួយតំបន់ ទៅមួយតំបន់ និងបានបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ធ្វើពិធីវាយរូបចម្លាក់ ទេពសាសនា ព្រហ្មញ្ញនៅតាមទីវត្តអារាម និងតំបន់មួយចំនួនផងដែរ ។ អំឡុងពេល ដែលសៀមលើកទ័ពមកវាយកលុកកម្ពុជា រយៈពេល ៣ខែ ព្រះសត្ថា ព្រះអង្គមានការភិតភ័យជាខ្លាំងក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ ទ្រង់បានកើតវិប្បលា (រោគឆ្គួត) ជាញឹកញាប់ ដូចនេះហើយ ភាពល្បីល្បាញ នៃព្រះសង្ឃសៀមទាំងពីរ ត្រូវបានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចូលមកព្យាបាលជំងឺដល់ព្រះអង្គ សង្ឃទាំងពីរបាននិយាយថា ព្រះអង្គផ្លាសសតិ ដោយសារពួកព្រហ្មញ្ញសាសនា ធ្វើពិធីដាក់មន្តអាគមន៍ដល់ព្រះអង្គ ដោយជឿតាមពាក្យញោះញុងរបស់សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរនេះ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកពួកគ្រូបព្ជាន់រូប គណៈមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរោហិត នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញ យកទៅសម្លាប់ ដោយសូម្បីតែ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ផ្ដល់ជាមតិយោបល់ហាមឃាត់យ៉ាងណាក៏មិនមានលទ្ធផលនោះដែរ ដោយការមិនពេញចិត្តនូវទង្វើរបស់ ព្រះសត្ថា ដែលជាព្រះរាមរបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោពណ៌ ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ចោលព្រះរាជកិច្ចក្នុងព្រះរាជវាំង ហើយលើកទ័ពមួយចំនួនចាកចេញពីបន្ទាយក្រុងលង្វែក ទៅបោះបន្ទាយថ្មី នៅក្រុងឧដុង្គមានជ័យ ។ === ការទទួលយក សាសនាកាតុលិក === '''Adoption of Catholicism''' អំឡុងពេលដែលពួកសៀម ជាប់ច្បាំងបង្ក្រាបពួកបះបោរនៅឈៀងម៉ៃ គ.សករាជ ១៥៨៥ ដើម្បីស្វែងរកការគាំពារពីមហាអំណាចអុឺរ៉ុបពីរ គឺពួកប៉ទុហ្គាល់ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ាឡាកា (បច្ចុប្បន្ន: [[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]]) និង ពួកអេស្ប៉ាញ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ។ ព្រះសត្ថាទី១ បានផ្តល់ការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅចំពោះលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដែលជាអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិ ប៉ទុហ្គាល់ (Portuguese) ដែលបានមកដល់ក្រុងលង្វែក ដើម្បីងាយស្រួលឱ្យកម្ពុជាភ្ជាប់ទំនាក់ទំនង ជាមួយពួកប៉ទុហ្គាល់ ព្រះអង្គក៏បានលើកប្អូនជីដូនមួយរបស់ខ្លួន ឱ្យរៀបការជាមួយ លោក បេឡូសូ ផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥៨៦ ការមកដល់របស់លោក ប្លាសរីស (Blas Ruiz) ជាបេសកជនសាសនាកាតុលីក ជនជាតិអេស្ប៉ាញ (Espana) ឬ (Spain) បានធ្វើឱ្យព្រះសត្ថា ទទួលយកសាសនាកាតុលិក ក្នុងពេលនោះ ដើម្បីស្វែងរកការ ការពារពីពួកអេស្ប៉ាញ ដូចនេះលោក ប្លាសរីស និង លោក បេឡូសូ មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់នេះ ទាំងមុខជំនួញក្នុងការដោះដូរទំនិញ ការផ្គត់ផ្គង់សម្ភាវុធ និង ការផ្ដល់ជំនួយកងទ័ព មកជួយការពារក្រុងលង្វែករបស់កម្ពុជា ។<ref> Cercle de culture et de recherches laotiennes (1980) [https://www.worldcat.org/title/Peninsule/oclc/9614504 Péninsule, Issues 42-43], Publisher: Cercle de culture et de recherches laotiennes, Paris, Original from the University of Michigan, ISSN: 0249-3047 </ref> == ការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រលង្វែក == '''The decline of the Longvek Kingdom''' នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៥៨៨ សៀមបានបង្កើតការវាយលុកយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជាបានជាបន្តបន្ទាប់ ដូចជា បុរីរម្យ គោកខ័ណ្ឌ ស្រះកែវ សុរិន្ទ និង ស្រីស្លាកែត រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ព ១៥ មុឺននាក់ វាយមកដល់រាជធានីលង្វែក ប៉ុន្តែ មិនអាចវាយបំបែករាជធានីបានឡើយ ត្បិតក្រុងលង្វែក មានរបងដើមឬស្សីកម្រាស ប្រមាណជា ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០ម៉ែត្រ ។ ដោយសារតែសៀមវាយលុកមកគៀករាជធានីលង្វែក ដូចនេះ ទើបព្រះសត្ថា សម្រេចផ្ដល់ភារៈកិច្ច គ្រប់គ្រងនគរ ទៅព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និងបានតែងតាំងទ្រង់ជា ឧភយោរាជ មានឋានៈ ជាអ្នកស្នងតំណែងព្រះមហាក្សត្រ ទោះជាយ៉ាងណាវាហាក់ដូចជាយឺតពេលទៅហើយ ពីព្រោះការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងការតទល់និង ទ័ពសៀមត្រូវប្រើពេលជាច្រើនឆ្នាំ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩១ ដដែល សៀមបានជួបចរចារ និង ពួកបះបោរចាម្ប៉ា ឱ្យលើកទ័ពវាយបិទកំពង់ផែផ្លូវទឹកកម្ពុជា ដើម្បីបិទច្រកសមុទ្រនៅដែនកម្ពុជាក្រោម ក្នុងការរារាំងមិនឱ្យឈ្មួញបរទេស នាំទំនិញមកផ្គត់ផ្គង់ដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ ដូចនេះ ក្រុងលង្វែក បានជួបវិបត្តិផ្ទួនៗដូចជា គ្រោះរាំងស្ងួត កង្វះស្បៀង និង ជំងឺឆ្លង ហើយកើតមានក្រុមចោរកម្មជាច្រើនផងដែរ នៅទីបំផុតសៀម បានលើកទ័ពជាង ៣សែននាក់ វាយដុតបំផ្លាញទីក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ហើយ ព្រះសត្ថាទី១ ដែលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅ ក្រុងវៀងច័ន្ទ នគរឡាវ បានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាធ្ងន់ហើយបានសោយទីវង្គត់នៅទីនោះ ។<ref> American Universities Field Staff (1968) [https://www.worldcat.org/title/Fieldstaff-reports.-Southeast-Asia-series/oclc/70735597 Fieldstaff Reports: Southeast Asia series, Volumes 16-20], Publisher: Fieldstaff reports. Southeast Asia series, Original from University of Minnesota </ref> <ref> American Universities Field Staff (1970) [https://www.worldcat.org/title/Southeast-Asia-series/oclc/1921902 Southeast Asia Series, Volume 18], Publisher: American Universities Field Staff., Original from Indiana University </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ * គួរបញ្ចាក់ថា នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិត ចងក្រងដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនមែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រា បៃឡុកបៃឡក្មេងលេង ឬ ប្រវត្តិសាស្ត្រសរសេរតាមរឿងភាគនិទាន សម្រាប់ប្អូនៗ User ចង់ធ្វើការកែប្រែតាមចិត្តនឹកឃើញនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥៩៣)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី២]]|title=[[សម័យកាលលង្វែក|អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៧៦-១៥៨៤'''|after=[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == p812h4n0m9osa5ri5j0g5d4pce8kwic 0 48129 339177 338171 2026-08-19T10:17:34Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339177 wikitext text/x-wiki '''ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–វៀតណាម''' ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទម្រង់នៃ[[លទ្ធិទ្វេភាគី|ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី]] រវាង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] និង [[វៀតណាម|សាធារណៈរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]] ។ ប្រទេសទាំងនេះបានចែករំលែកព្រំដែនដីសម្រាប់រយៈពេល១០០០ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ និងចែករំលែកតំណភ្ជាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗបន្ថែមទៀតតាមរយៈការជាផ្នែកមួយនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|អាណានិគមបារាំង]] ។ ប្រទេសទាំងពីរជាសមាជិកនៃ[[អាស៊ាន|សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន)។ {{Infobox bilateral relations|Cambodian - Vietnamese|2=កម្ពុជា|3=វៀតណាម|title=ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–វៀតណាម}} == ការប្រៀបធៀបប្រទេស == {| class="wikitable" !ឈ្មោះទូទៅ ![[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ![[វៀតណាម]] |- !ឈ្មោះផ្លូវការ !ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា !សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម |- |'''និមិត្តសញ្ញាជាតិ''' | style="text-align:center" |[[ឯកសារ:Royal_arms_of_Cambodia.svg|155x155ភីកសែល]] | style="text-align:center" |[[ឯកសារ:Emblem_of_Vietnam.svg|155x155ភីកសែល]] |- |'''ទង់ជាតិ''' | style="text-align:center" |{{Flagicon|Cambodia}} | style="text-align:center" |{{Flagicon|Vietnam}} |- |'''ប្រទេស''' |១៦,៧១៨,៩៧១<ref>{{Cite web |title=Population, total - Cambodia {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=KH |access-date=2022-01-10 |website=data.worldbank.org}}</ref> |៩៦,២០៨,៩៨៤{{Sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} |- |'''ផ្ទៃ''' |{{Convert|181035|km2|sqmi}} |{{Convert|331699|km2|sqmi}} |- |'''ដង់ស៊ីតេប្រជាជន''' |{{Convert|87|/km2}} |{{Convert|295|/km2}} |- |'''រាជធានី និង រដ្ឋធានី''' |[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] |[[ហាណូយ|រដ្ឋធានីហាណូយ]] |- |'''ទីក្រុងធំបំផុត''' |ភ្នំពេញ |[[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ហូជីមីញ]](ព្រៃនគរ) |- |'''រដ្ឋាភិបាល''' |របបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ |ឯកបក្ស ម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយមសង្គមនិយមបក្សតែមួយសាធារណរដ្ឋ |- |'''ប្រមុខរដ្ឋ''' |[[នរោត្តម សីហមុនី]] |[[ង្វៀន ស៊ួនហ្វុក]] |- |'''នាយករដ្ឋមន្ត្រី''' |[[ហ៊ុន សែន]] |[[ផាំ មិញជិញ]] |- |'''ភាសាផ្លូវការ''' |[[ភាសាខ្មែរ]]<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of the Kingdom of Cambodia |url=https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539 |access-date=26 September 2020 |website=Office of the Council of Ministers |publisher=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស |archivedate=14 ធ្នូ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221214171717/https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/ |url-status=dead }}</ref> |[[ភាសាវៀតណាម]] {{Small|(''[[de facto]]'')}}{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that [[Vietnamese language|Vietnamese]] is the "national language", rather than the "official language". However, Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings.<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=[[Vietnam News Agency]]|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|archivedate=1 ឧសភា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|url-status=dead}}</ref>|group="n"}} |- |'''GDP (nominal)''' |២៧លានដុល្លារ<ref name=":02">{{Cite web |title=World Economic Outlook Databases |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLs/world-economic-outlook-databases |access-date=2022-01-10 |website=IMF |language=en}}</ref> |៣៤០.៦០២លានដុល្លារ&nbsp;{{Sfn|International Monetary Fund}} |- |'''GDP (nominal) per capita''' |១,៦១៤ដុល្លារ<ref name=":02" /> |៣,៤៩៨{{Sfn|International Monetary Fund}} |- |'''GDP (PPP)''' |៧៧លានដុល្លារ<ref name=":02" /> |US$1.047&nbsp;trillion{{Sfn|International Monetary Fund}} |- |'''GDP (PPP) per capita''' |US$4,645<ref name=":02" /> |US$10,755{{Sfn|International Monetary Fund}} |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម === [[ឯកសារ:Mocbai2.jpg|រូបភាពតូច| លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] និងសមភាគីវៀតណាម លោក[[ង្វៀន តាន់យុង|ង្វៀន តាន់ដុង]] ក្នុងពិធីមួយនៅទីក្រុង[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]] កាលពីឆ្នាំ២០០៧។]] ទាំង[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិយួន]] និង[[ជនជាតិខ្មែរ]] មានដើមកំណើតមកពីប្រជាជន[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|និយាយភាសាអូទ្រីស]]បុរាណ ដែលបានតាំងលំនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងកើត និងភាគអាគ្នេយ៍នៃ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឥណ្ឌូចិន]] ។ សង្គមវៀតណាម ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|តំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម]] ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន ត្រូវបានស៊ីនិកយ៉ាងខ្លាំង ខណៈដែលសង្គមខ្មែរ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គក្រោម]] ត្រូវបានជនជាតិឥណ្ឌា ។ ក្នុងអំឡុងពេលដំបូងនេះ នយោបាយផ្សេងៗនៃសង្គមទាំងពីរមិនមានព្រំដែនរួមទេ។ <ref name="Vo">{{Cite book|title=Khmer-Viet relations and the third Indochina conflict|url=https://archive.org/details/khmervietrelatio00nguy|author=Thu-Hương Nguyễn-Võ|publisher=McFarland|year=1992|pages=[https://archive.org/details/khmervietrelatio00nguy/page/1 1]–2, 4–5, 9–15}}</ref> សិលាចារឹកខ្មែរចុះថ្ងៃទី៩៨៧ កត់ត្រាការមកដល់របស់ឈ្មួញ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] ឆ្លងកាត់ទន្លេអណ្ណាម កណ្ដៀងរ៉ា។ {{Sfn|Kiernan|2019}} ការពង្រីកទឹកដីជាយថាហេតុបាននាំឱ្យមានឥទ្ធិពល នៃអាណាចក្រ[[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] ដែលកំពុងរីកចម្រើន និង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដ៏ធំដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អត្រួតលើគ្នានៅសតវត្សទី១១ ដែលនាំឱ្យមានការកកិតនិងជម្លោះជាច្រើនសតវត្ស។ កាលប្បវត្តិប្រវិត្តសាស្ត្រយួនចែងថា ដំបូង អាណាចក្រខ្មែរបានបញ្ជូន"សួយសារអាករ" (ស្ថានទូត)ទៅដាយវៀត - តាមពិតប្រហែលជា ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយសន្តិវិធីបន្ថែមទៀត - នៅឆ្នាំ ១០១២ និង ១០១៤ {{Sfn|Kiernan|2019}} ១០៨៨និង [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|១០៩៥]] {{Sfn|Kiernan|2019}} {{Sfn|Kiernan|2019}} ចាប់ពីឆ្នាំំំ១១២៨ ដល់ឆ្នាំ១១៥០ ដាយវៀតបានវាយលុកដោយជោគជ័យនូវការឈ្លានពានជាច្រើនពីជនជាតិកម្ពុជា។ <ref name="Higham">Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref> [[ណាំ ទៀង|ការពង្រីកទឹកដីវៀតណាមភាគខាងត្បូងភាគច្រើន]] ចាប់ផ្តើមដោយពួកលី ហើយពង្រីកដោយស្តេចត្រឹង ចាប់ពីសតវត្សទី១៤ តទៅ[[ប្រវត្តិសង្គ្រាមចាម-វៀតណាម|មកដោយ]][[ចាម្ប៉ា|ចំណាប់ខ្មាំង]]នៃអាណាចក្រចាម្ប៉ាដែលបានក្លាយជានយោបាយបង្រួមកាន់តែខ្លាំង។ នៅសតវត្សទី១៧ រដ្ឋាភិបាលមេទ័ពវៀតណាម ស្តេចរាជវង្សង្វៀនបានលើកទឹកចិត្តអ្នកតាំងទីលំនៅឱ្យរុញចូលទៅក្នុងទឹកដីខ្មែរ ទីបំផុតដណ្តើមយកដីសណ្ដមេគង្គចេញពីទឹកដីកម្ពុជា។ <ref name="Vo"/> សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសកម្ពុជាមានព្រំដែនប្រវែង១ ១៣៧គីឡូម៉ែត្រជាមួយប្រទេសវៀតណាមនៅភាគខាងកើត និងភាគអាគ្នេយ៍។ <ref name="A">{{Cite web |date=18 January 2008 |title=Viet Nam-Cambodia trade set to increase 27% |url=http://www.vnbusinessnews.com/2008/01/viet-nam-cambodia-trade-set-to-increase.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123175914/http://www.vnbusinessnews.com/2008/01/viet-nam-cambodia-trade-set-to-increase.html |archive-date=23 January 2008 |access-date=11 June 2008 |publisher=Vietnam Business News |archivedate=23 មករា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123175914/http://www.vnbusinessnews.com/2008/01/viet-nam-cambodia-trade-set-to-increase.html }}</ref> បន្ទាប់ពី[[សង្រ្គាមកម្ពុជា-ហូឡង់]] ស្តេចខ្មែរព្រះពុទ្ធសាសនាមួយអង្គដែលបានប្តូរសាសនាឥស្លាមត្រូវបានបណ្តេញចេញ និងចាប់ខ្លួនដោយស្តេចរាជវង្ស [[ស្តេចង្វៀន|ង្វៀនវៀតណាម]] បន្ទាប់ពីបងប្អូនរបស់អ៊ីប្រាហ៊ីម(ពញាចន្ទ) ដែលនៅតែជាពុទ្ធសាសនិក បានស្នើសុំឱ្យយួនជួយស្ដារព្រះពុទ្ធសាសនាឡើងវិញដល់កម្ពុជាដោយដកព្រះអង្គចេញពីបល្ល័ង្ក។ <ref name="Kiernan2008 p158">{{Cite book|author=Ben Kiernan|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|url=https://books.google.com/books?id=R5p7cRyK748C&pg=PA158|year=2008|publisher=Melbourne Univ. Publishing|isbn=978-0-522-85477-0|pages=158–}}</ref> The 16th and 17th centuries marked the height of the [[ជនជាតិវៀតណាម|Kinh people]]'s (ethnic Vietnamese) penetration into the southern [[ដីសណ្តមេគង្គ|Mekong Delta]], displacing the Khmers.<ref name="Brinkley">{{Cite book|title=Cambodia's Curse: The Modern History of a Troubled Land|url=https://archive.org/details/cambodiascursemo0000brin_p3x7|first=Joel|last=Brinkley|publisher=PublicAffairs|year=2011|pages=[https://archive.org/details/cambodiascursemo0000brin_p3x7/page/22 22]–23, 25, 55–56}}</ref> Military campaigns by Nguyen Phuoc Yen opened up more Khmer land for Vietnamese settlement which was followed by Nguyen Phuoc Lam's consolidation of Vietnamese control over the Prey Nokor (later [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|Saigon]]) region in 1674. Both Mesa (modern [[ទីរួមខេត្តមេ-ស|Mỹ Tho]]) and Longhor (modern [[ទីរួមខេត្តលង់ហោរ|Vĩnh Long]]) fell to the Vietnamese by 1732. Nguyen Thien Chinh's and Nguyen Cu Trinh's armies in the 1750s took control of Mekong estuaries, cutting off Cambodia's riverine access to the sea.<ref name="Vo"/> The Vietnamese presence was bolstered following the Qing conquest of the Ming (1618-1683) when groups of [[រាជវង្សមិង|Ming]] loyalist refugees came to the region seeking the protection of the Nguyễn lords. Those led by [[ម៉ាក់ គូ|Mạc Cửu]] (1655-1735) helped settle Hà Tiên while others flocked to Bien Hoa and My Tho, pushing out the Khmers.<ref name="Vo" /> By 1775, the Cambodian court had ceded the areas of Praah-Trapeng ([[ខេត្តព្រះត្រពាំង|Trà Vinh]]), Srok Trang ([[ខេត្តឃ្លាំង|Sóc Trăng]]), and Meat Chruk ([[ខេត្តមាត់ជ្រូក|An Giang]]) to the Vietnamese without bloodshed.<ref name="Vo" /> === ការលុកលុយរបស់យួនមកកម្ពុជា ១៨១១-១៨៤៥ === ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃ[[រាជវង្សង្វៀន]] នៅដើមសតវត្សទី១៩ វៀតណាមភាគខាងត្បូងបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដ៏តឹងរ៉ឹងរបស់តុលាការ។ ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម [[មិញ ម៉ាង|មិញម៉ាង]] (១៨២០-១៨៤១) បានប្រកាន់យកទស្សនៈបែបបិណ្ឌបាតដែលថាខ្មែរដើរថយក្រោយ ហើយបានបញ្ជាឱ្យ[[ទ្រឿង មិញយ៉ាង|ឧត្តមសេនីយ ទ្រឿងមិញ យ៉ាង]] ឱ្យ "ស៊ីវីល័យ" ជនជាតិខ្មែរ "ព្រៃផ្សៃ" ។ កម្ពុជា​ខ្លួន​ឯង​ត្រូវ​បាន​យួន​ចូល​មក​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​ជាមួយ​នឹង​ការ​កាន់កាប់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។ លោកទ្រឿង បាន​រាយការណ៍​ថា​៖ «​យើង​បាន​សម្រេច​ថា​មន្ត្រី​កម្ពុជា​ដឹង​តែ​ពី​របៀប​សូកប៉ាន់​ហើយ​ត្រូវ​សូក។ ការិយាល័យត្រូវបានលក់។ គ្មាននរណាម្នាក់អនុវត្តការបញ្ជាទិញ; មនុស្សគ្រប់គ្នាធ្វើការសម្រាប់គណនីផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់" <ref name="Brinkley"/> គោលនយោបាយវប្បធម៍[[វៀតណាមភាវូបនីយកម្ម (ការបញ្ចូលវប្បធម៌)|វៀតណាមនីយកម្ម]] ("Nhat Thi Dong Nhan") ត្រូវបានដាក់ដោយបង្ខំឱ្យខ្មែរទទួលយកសំលៀកបំពាក់ [[ឈ្មោះវៀតណាម|នាមត្រកូល]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសា]] របស់វៀតណាម។ <ref name="Vo"/> ការតាំងទីលំនៅរបស់វៀតណាមដែលគាំទ្រដោយរដ្ឋនៅ [[ភ្នំពេញ]] ("Tran Tay") បានពន្លឿនហើយកងកម្លាំងកាន់កាប់របស់វៀតណាមបានជំរុញទឹកចិត្តមេដឹកនាំខ្មែរដើមដូចជា[[ក្សត្រីអង្គម៉ី|អង្គម៉ី]] ឱ្យទៅវៀតណាមក្នុងដី ដើម្បីកាត់បន្ថយការតស៊ូរបស់ខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោររបស់ខ្មែរនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាមពីឆ្នាំ 1840 ដល់ 1845 បានធ្វើឱ្យគោលនយោបាយគ្រប់គ្រងផ្ទាល់នេះមានការរអាក់រអួល និងមានតម្លៃថ្លៃសម្រាប់តុលាការវៀតណាម ដែលបានជ្រើសរើសរក្សាប្រទេសកម្ពុជាជា[[រដ្ឋដៃទន្លេ]] បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត់របស់ មិញ ម៉ាង។ <ref name="Vo" /> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម[[សង្គ្រាមសៀម-យួន|សៀម-យួន]] លើកទីមួយ[[សង្គ្រាមសៀម-វៀតណាម (១៨៣១-៣៤)|ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ1830]] ហើយបន្ទាប់មក[[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)|មួយទស្សវត្សរ៍ក្រោយមក]] ប្រទេសកម្ពុជាបានក្លាយទៅជារដ្ឋអាណា ធិបតេយ្យនៅក្រោមប្រទេសវៀតណាម និងសៀម ដោយប្រទេសនេះបានក្លាយទៅជាប្រទេសវប្បធម៍ និងរដ្ឋបាល។ នៅឆ្នាំ1863 ព្រះបាទ [[នរោត្តម|នរោត្តមនៃកម្ពុជា]] ដែលបានលើកពីប្រទេសថៃ (សោយរាជ្យ 1860-1904) បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយ[[អាណាចក្របារាំងទីពីរ|ចក្រភពបារាំង]] ដោយផ្តល់សិទ្ធិរុករករ៉ែចុងក្រោយប្រសិនបើប្រទេសនេះនឹងធានាប្រទេសប្រឆាំងនឹងការវាយប្រហាររបស់ថៃនិងវៀតណាម។ <ref name="Brinkley"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងសម័យអាណានិគម [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|បារាំងឥណ្ឌូចិន]] ដែលក្រោយមកនឹងរួមបញ្ចូលវៀតណាម អាជ្ញាធរបារាំងបាននាំចូលពលករវៀតណាមមកកម្ពុជា ជាកន្លែងដែល [[យួន|ជនជាតិភាគតិចដែលកំពុងកើនឡើង]] ចូលមកគ្រប់គ្រងអាជីវកម្ម និងធនធានទឹកនៅក្នុងប្រទេស។ ក្នុង [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្រ្គាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដើម្បីឯករាជ្យ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយចំនួន រួមទាំងព្រះបាទ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ]] បានប្រយុទ្ធនឹង [[វៀតមិញ|កងកម្លាំងវៀតមិញ]] ពីព្រោះពួកគេខ្លាចអាណានិគមត្រួតត្រារបស់វៀតណាម។ <ref name="Pouvatchy">{{Cite journal|last=Pouvatchy|first=Joseph R.|date=April 1986|title=Cambodian-Vietnamese Relations|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1986-04_26_4/page/440|journal=[[Asian Survey]]|volume=26|pages=440–451|doi=10.2307/2644157|jstor=2644157}}</ref> === សង្គ្រាមវៀតណាម === ក្រោយ​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា]] ​បាន​រក្សា​ទំនាក់ទំនង​ការទូត​ជាមួយ [[វៀតណាមខាងជើង|​វៀតណាម​ខាងជើង]] និង [[វៀតណាមខាងត្បូង|​វៀតណាម​ខាងត្បូង]] ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាម ទាំង [[វៀតកុង]] ភាគខាងត្បូង និង [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជនភាគខាងជើងវៀតណាម]] បានប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជាសម្រាប់ជាមូលដ្ឋាន និង [[ផ្លូវលំហូជីមិញ|ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់]] ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹង [[សង្គ្រាមវៀតណាម|សង្រ្គាមវៀតណាម]] បើទោះបីជាវៀតមិញ ធ្លាប់បានធានាអព្យាក្រឹតភាពកម្ពុជានៅក្នុង [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ 1954]] ក៏ដោយ។ រដ្ឋបាល[[ង៉ោ ឌិញ ឌិម|ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ភាគខាងត្បូងបានដេញតាមវៀតកុង សូម្បីតែចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ <ref name="Pouvatchy"/> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ រដ្ឋបាលក្រុងបាងកក លោកឌៀមបានគាំទ្រផែនការរបស់អ្នកនយោបាយ សម សារី សឺង ង៉ុកថាញ់ និង ដាប ឈួន ដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់សីហនុ ហើយជំនួសវាដោយរបបនិយមនិយមខាងត្បូង។ <ref>Kiernan, B. ''How Pol Pot Came to Power''</ref> ថ្វីត្បិតតែស៊ីណាហុកបានព្យាយាមនៅខាងល្អរបស់ហាណូយ និងបង្វែរភ្នែកមើលមូលដ្ឋានទ័ព ក.ប.វ.អិន នៅក្នុងប្រទេសរបស់គាត់ក៏ដោយ ក៏ក.ប.វ.ណ.ក៏បានប្រដាប់អាវុធ និងផ្តល់ជម្រកដល់ការបះបោរប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគេស្គាល់ថាជា [[ខ្មែរក្រហម]] ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦៨។ <ref>Frey, Rebecca Joyce (2009). Genocide and International Justice. Infobase Publishing. pp. 266–67. {{ISBN|978-0816073108}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1969 ទោះបីជាធ្លាប់បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអព្យាក្រឹតភាពរបស់កម្ពុជាក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[Lyndon B. Johnson]] ក៏ដោយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានសម្រេចចិត្តទម្លាក់គ្រាប់បែកលើកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុងនៅក្នុងព្រំដែនកម្ពុជាក្នុងអំឡុង ប្រតិបត្តិការបញ្ជី ខណៈដែល PAVN កំពុងប្រើប្រាស់វាជាមូលដ្ឋានដើម្បីវាយប្រហារវៀតណាមខាងត្បូង។ ទោះបីជាមានការព្យាយាមចរចាជាមួយ "ណាមួយ (រដ្ឋវៀតណាម) នឹងក្លាយជាសមហេតុផលបំផុតនៅក្នុង ... [កំណត់ព្រំដែន] ព្រំដែនរួមរបស់យើង" មេដឹកនាំកម្ពុជា [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] បានបរាជ័យក្នុងការទទួលបានសវនាការពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមអំពីជម្លោះទឹកដីមិនទាន់ឃើញច្បាស់នៅក្នុង [[កូសាំងស៊ីន]] និង ជាពិសេសកោះ [[កោះត្រល់|Phu Quốc]] ។ ព្រះសីហនុខ្លួនឯងត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទដាក់មូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយការរីករាលដាលនៃកុបកម្មប្រឆាំងវៀតណាមបានឈានដល់ទីបញ្ចប់នៅក្នុង [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|រដ្ឋសភាបោះឆ្នោតដើម្បីទម្លាក់សីហនុនៅខែមីនាឆ្នាំ 1970]] ។ ដោយ​សំដៅ​ទៅ​លើ​វៀតកុង​ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិការ​នៅ​តាម​តំបន់​ព្រំដែន ប្រធានាធិបតី​កម្ពុជា​ថ្មី [[លន់ នល់|លន់]] នល់ បាន​ប្រកាស​ថា កងទ័ព​វៀតណាម​ទាំងអស់​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវតែ​ចាកចេញ ដើម្បី​រក្សា​អព្យាក្រឹតភាព​របស់​ប្រទេស។ វៀតណាមខាងជើងបានឆ្លើយតបនឹងសំណើនេះ (ក៏ដូចជាការអំពាវនាវសុំជំនួយពីខ្មែរក្រហម) ដោយ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|ការឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា]] ដោយបានវាយដណ្តើមយកប្រទេសជាង 40% យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ពួកគេបានបន្តប្រគល់ទឹកដីភាគច្រើនដែលពួកគេបានទទួលបានទៅឱ្យខ្មែរក្រហម ហើយបានបង្កើនការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ពួកគេ។ ដោយ​សារ​ទាំង​ការ​នេះ និង​ការ​ឈ្លាន​ពាន ខ្មែរក្រហម​បាន​កើន​ឡើង​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ពី​យុទ្ធជន​ពីរ​បី​ពាន់​នាក់​ទៅ​រាប់​ម៉ឺន​នាក់​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ពីរ​ខែ។ <ref>"Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975." University Press of Kansas, May 2002 (original 1995). Translation by Merle L. Pribbenow. Pages 256-257.</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមបណ្តេញ ក.ប.វ.ណ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីក្នុងអំឡុង [[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ ទោះបីជាមានការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក៏ដោយ។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំបន្ទាប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជាបាន]] ផ្ទុះឡើងដោយមានវៀតណាមខាងជើង និងចិនគាំទ្រខ្មែរក្រហម ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលទើបប្រកាសថ្មីរបស់ លន់ នល់។ កងកម្លាំងក.ប.វ.ណ.នឹងចូលរួមជាមួយកងទ័ពសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ នៅតាមព្រំដែនកម្ពុជាជាច្រើនលើកទៀត ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមនេះ ដើម្បីគាំទ្រពួកខ្មែរក្រហម ដូចជានៅក្នុង [[ប្រតិបត្តិការចេនឡា II|ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២]] ។ គណបក្សប្រឆាំង [[ខ្មែរក្រហម]] បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ 1975 មិនយូរប៉ុន្មានមុនពេលការ [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន]] ទៅកាន់កងកម្លាំងភាគខាងជើង។ <ref name="Pouvatchy"/> មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមមានកម្រិតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ ជនជាតិយួនត្រូវបានកាប់សម្លាប់ និងបោះចោលក្នុងទន្លេមេគង្គក្រោមកណ្តាប់ដៃរបស់កងកម្លាំងប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត លន់ នល់។ <ref name="Kiernan2008">{{Cite book|author=Ben Kiernan|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|url=https://books.google.com/books?id=R5p7cRyK748C&pg=PA548|year=2008|publisher=Melbourne Univ. Publishing|isbn=978-0-522-85477-0|pages=548–}}</ref> ខ្មែរក្រហម ទោះបីមានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយវៀតណាមខាងជើងក៏ដោយ ក្រោយមកបានធ្វើតាមទង្វើរបស់ លន់ នល់។ <ref name="Kiernan2008 2">{{Cite book|author=Ben Kiernan|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|url=https://books.google.com/books?id=R5p7cRyK748C&pg=PA554|year=2008|publisher=Melbourne Univ. Publishing|isbn=978-0-522-85477-0|pages=554–}}</ref> === សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម === មាន​សង្គ្រាម​ជាច្រើន​រវាង​កម្ពុជា​និង​វៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ជាលទ្ធផលនៃ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] វៀតណាមបានផ្តួលរំលំខ្មែរក្រហម និងកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា។ ទាហាន និង​អ្នក​កាសែត​វៀតណាម​ដែល​កាន់កាប់​បាន​រក​ឃើញ​ភស្តុតាង​នៃ​ការ​រំលោភ​បំពាន​របស់​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ដូច​ជា​កន្លែង​ដាក់​គុក [[សារមន្ទីរទួលស្លែង|​ទួលស្លែង]] ហើយ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​ជា​សាធារណៈ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ។ ដំបូងឡើយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានសង្ស័យជនជាតិវៀតណាមថាបានក្លែងបន្លំភស្តុតាងនេះ ហើយបានព្រមានពួកគេកុំឱ្យបន្តការហែក្បួនរបស់កងទ័ពខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដើម្បីតាមរកការតស៊ូរបស់ខ្មែរក្រហម ដែលជនជាតិវៀតណាមមិនបានធ្វើ។ <ref name="Brinkley"/> ទិដ្ឋភាព​នៃ​សង្គ្រាម​កម្ពុជា​-​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក។ អ្នកខ្លះជឿថា អន្តរាគមន៍របស់វៀតណាមបានជួយកម្ពុជាឱ្យរួចផុតពីរបបប្រល័យពូជសាសន៍របស់ខ្មែរក្រហម ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតចាត់ទុកវាថាជាការឈ្លានពាន និងការកាន់កាប់ដែលបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជា។ <ref>{{Cite book|last1=Deth|first1=Sok Udom|url=https://www.researchgate.net/publication/322601285|title=Cambodia's Foreign Relations in Regional and Global Contexts|last2=Suon|first2=Sun|date=2018-01-18}}</ref> === ព្រឹត្តិការណ៍ថ្មីៗ === នៅឆ្នាំ ២០០៥ វៀតណាម និងកម្ពុជាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាបន្ថែមមួយចំពោះសន្ធិសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនជាតិឆ្នាំ ១៩៨៥ ដែលកម្ពុជាចាត់ទុកថាមិនអាចទទួលយកបាន។ ជាលទ្ធផល វៀតណាមបានធ្វើការទាមទារជាច្រើនដងមកលើទឹកដីកម្ពុជា ដោយផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាដែលបានលើកឡើងពីការទន្ទ្រានកាន់កាប់របស់វៀតណាម។ នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់រដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលនៃអតីតអាណានិគមឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង កម្ពុជានឹងត្រូវប្រគល់ភូមិចំនួនពីររបស់ខ្លួនទៅឱ្យប្រទេសវៀតណាមជាថ្នូរនឹងការរក្សាភូមិចំនួនពីរភូមិ ធ្លកត្រាច និង ភូមិអន្លង់ជ្រៃ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាទឹកដីកម្ពុជាតាមសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៨៥។ . គេ​មិន​ដឹង​ថា តើ​ភូមិ​ពីរ​ណា​ដែល​កម្ពុជា​ត្រូវ​បោះបង់។ ដើម្បីដោះស្រាយវិវាទនេះ ក្នុងឆ្នាំ២០១១ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានប្រកាសថា នឹងពន្លឿនដំណើរការបោះបង្គោលព្រំដែនជាមួយវៀតណាម។ <ref>{{Cite web |date=18 June 2012 |title=Cambodia to cede two villages to Vietnam |url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/2012061856859/National-news/kingdom-to-cede-two-villages-to-vn.html |access-date=27 June 2012 |publisher=The Phnom Penh Post |archivedate=6 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806142432/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2012061856859/National-news/kingdom-to-cede-two-villages-to-vn.html |url-status=dead }}</ref> កាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១២ វៀតណាម និងកម្ពុជា បានប្រារព្ធពិធីបោះបង្គោលព្រំដែនចុងក្រោយ លើបង្គោលព្រំដែនរួមគ្នា លេខ៣១៤។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[ង្វៀន តាន់យុង|ង្វៀន តានដុង]] នៃប្រទេសវៀតណាម និង [[ហ៊ុន សែន|លោក ហ៊ុន សែន]] នៃកម្ពុជាផ្ទាល់បានចូលរួមក្នុងពិធីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសញ្ញាសម្គាល់ថ្មី និងបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងមិត្តភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ។ <ref>{{Cite web |date=25 June 2012 |title=Key Viet Nam-Cambodia border marker inaugurated |url=http://vietnamnews.vnanet.vn/politics-laws/226555/key-viet-nam-cambodia-border-marker-inaugurated.html |access-date=27 June 2012 |publisher=Việt Nam News}}</ref> === បាតុកម្មប្រឆាំងវៀតណាមឆ្នាំ២០១៤ === ការ​តវ៉ា​ប្រឆាំង​នឹង​វៀតណាម​បាន​និង​កំពុង​បន្ត  តាំងពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤។ បាតុកម្មបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីស្ថានទូតវៀតណាមបញ្ជាក់ថា[[ដីសណ្តមេគង្គ|កម្ពុជាក្រោម (ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ)]] ជាផ្នែករបស់វៀតណាមយូរមកហើយ ហើយក្រុមអ្នកតវ៉ានិងសកម្មជនទាមទារឲ្យស្ថានទូតសុំទោស និងទទួលស្គាល់កម្ពុជាក្រោមជាអតីតទឹកដីរបស់កម្ពុជា។ កាលពីថ្ងៃទី៩ ខែកក្កដា ស្ថានទូតបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយអំពាវនាវឱ្យកម្ពុជាគោរពអធិបតេយ្យភាពរបស់វៀតណាម និងបដិសេធមិនសុំទោស។ បាតុករបានដុតទង់ជាតិវៀតណាម និងរូបិយប័ណ្ណ <ref>{{Cite news|date=15 August 2014|title=Cambodia Defends Flag Burning Protest as 'Freedom of Expression'|work=[[Radio Free Asia]]|url=http://www.rfa.org/english/news/cambodia/flag-08152014162722.html|access-date=7 October 2014|archive-date=28 កុម្ភៈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228233035/https://www.rfa.org/english/news/cambodia/flag-08152014162722.html|url-status=dead}}</ref> និងរួមបញ្ចូល{{Clarify|date=December 2018}} សហគមន៍[[ខ្មែរក្រោម]] និង [[ព្រះសង្ឃ]] . <ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Cambodia's ethnic Khmer Krom activists continue rally in front of Vietnamese Embassy |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/141005/cambodias-ethnic-khmer-krom-activists-continue-rally-front-v |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005194948/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/141005/cambodias-ethnic-khmer-krom-activists-continue-rally-front-v |archive-date=5 October 2014 |access-date=7 October 2014 |website=[[Global Post]] |archivedate=5 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141005194948/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/141005/cambodias-ethnic-khmer-krom-activists-continue-rally-front-v }}</ref> ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋរបស់លោក [[ហេង សំរិន|ហេង សំរិន ប្រធានរដ្ឋសភា]]ទៅវៀតណាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម លោក [[ង្វៀន តាន់យុង|ង្វៀន តានឌុង]] បានអំពាវនាវឱ្យកម្ពុជាចាត់វិធានការប្រឆាំងនឹងពួកជ្រុលនិយមចំពោះការដុតទង់ជាតិវៀតណាម។ <ref>{{Cite news|last=Mech|first=Dara|date=21 August 2014|title=Official Rejects Vietnam's Reports of Punishment for Flag Burners|work=[[The Cambodia Daily]]|url=http://www.cambodiadaily.com/news/official-rejects-vietnams-reports-of-punishment-for-flag-burners-66960/|access-date=7 October 2014|archive-date=28 កុម្ភៈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228233035/https://www.cambodiadaily.com/news/official-rejects-vietnams-reports-of-punishment-for-flag-burners-66960/|url-status=dead}}</ref> កាល​ពី​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០១៤ ក្រុម​បាតុករ​បាន​គំរាម​ដុត​ស្ថានទូត​ខ្លួន​ឯង។ លោក ថាច់ សេដ្ឋា ប្រធាន​ក្រុមបាតុករបានរារាំងបាតុករមិនឲ្យដុតទង់ជាតិ​វៀតណាម ដែល​នាំ​ឲ្យ​បាតុករ​ម្នាក់​ហៅ​លោក​ថា «គ្មាន​ប្រយោជន៍»។ <ref>{{Cite news|last=Mech|first=Dara|date=7 October 2014|title=Nationalists Renege on Threat to Burn Embassy|work=[[The Cambodia Daily]]|url=http://www.cambodiadaily.com/news/nationalists-renege-on-threat-to-burn-embassy-69225/|access-date=7 October 2014|archive-date=11 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411065604/https://www.cambodiadaily.com/news/nationalists-renege-on-threat-to-burn-embassy-69225/|url-status=dead}}</ref> ការកើនឡើងនៃមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមបានបណ្តាលឱ្យបុរសជនជាតិវៀតណាមម្នាក់ឈ្មោះត្រាន វ៉ាន់ជៀន ត្រូវបានហ្វូងមនុស្សវាយរហូតដល់ស្លាប់ ដែលនាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុន និងអ្នកវិនិយោគវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ <ref>{{Cite news|last=Prak Chan Thul|date=28 April 2014 <!-- 9:37 PM -->|title=Investors wary as anti-Vietnamese feeling grows in Cambodia|work=REUTERS|location=PHNOM PENH|url=https://news.yahoo.com/investors-wary-anti-vietnamese-feeling-grows-cambodia-013722565--sector.html}}</ref> <ref>{{Cite news|date=30 April 2014|title=Anti-Vietnamese sentiment grows in Cambodia|work=The Straits Times Asia report|location=PHNOM PENH|url=http://www.stasiareport.com/the-big-story/asia-report/cambodia/story/anti-vietnamese-sentiment-grows-cambodia-20140430|url-status=dead|access-date=9 September 2016|archive-url=https://archive.today/20140617042958/http://www.stasiareport.com/the-big-story/asia-report/cambodia/story/anti-vietnamese-sentiment-grows-cambodia-20140430|archive-date=17 June 2014}}</ref> អាជីវកម្មវៀតណាមត្រូវបានវាយឆ្មក់ និងប្លន់ដោយប្រជាជនកម្ពុជា កម្មកររបស់ពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួន <ref>{{Cite news|last=Wallace|first=Julia|last2=Vannarin|first2=Neou|date=24 January 2014 <!-- 09:31 GMT -->|title=Cambodia protests unmask anti-Vietnam views|work=Al Jazeera|location=Phnom Penh|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/01/cambodia-protests-unmask-anti-vietnam-views-2014122101345786547.html}}</ref> ហើយមានករណីបុរសវៀតណាមចំនួន ២ នាក់ទៀតត្រូវបានហ្វូងមនុស្សចោមរោមសម្លាប់។ <ref>{{Cite news|last=Oaten|first=James|date=10 July 2014 <!-- 2:48am -->|title=Cambodian opposition leader accused of touting anti-Vietnamese racism|work=Newsline|url=http://www.abc.net.au/news/2014-02-25/an-cambodian-oppn-leader-accused-of-touting-anti-vietnamese-rac/5281462}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Eang|first=Mengleng|last2=Blomberg|first2=Matt|date=18 February 2014|title=Killing Reflects Danger of Anti-Vietnamese Sentiment|work=The Cambodia Daily|url=http://www.cambodiadaily.com/archives/killing-reflects-danger-of-anti-vietnamese-sentiment-52457/|access-date=30 វិច្ឆិកា 2022|archive-date=4 កញ្ញា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904073114/https://www.cambodiadaily.com/archives/killing-reflects-danger-of-anti-vietnamese-sentiment-52457/|url-status=dead}}</ref> មនុស្សជាច្រើនបានមើលឃើញថា នេះគឺជាការវិលត្រឡប់ទៅកាន់កុបកម្មក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ដែលជាកន្លែងដែលមានការសម្លាប់ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមជាច្រើន។ <ref>{{Cite news|last=Seiff|first=Abby|last2=Vannarin|first2=Neou|date=10 January 2014|title=Anti-Vietnamese sentiment boils in Cambodia|location=Phnom Penh, Cambodia|url=http://www.ucanews.com/news/anti-vietnamese-sentiment-boils-in-cambodia/70049}}</ref> កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០១៥ ព្រះសង្ឃ​វៀតណាម​ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បណ្ដេញ​ចេញ​ពី​កោះ​ឆ្នេរ​កោះកុង។ <ref>{{Cite news|date=10 April 2015|title=Vietnamese monks evicted from Cambodia island, shrines burned|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/world/525063/vietnamese-monks-evicted-from-cambodia-island-shrines-burned}}</ref> === ហេតុផលនៅពីក្រោយមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាម === ការ​ប្រឆាំង​របស់​កម្ពុជា​ប្រឆាំង​នឹង​វៀតណាម​បាន​កើន​ឡើង​យ៉ាង​ខ្លាំង ជាពិសេស​បញ្ហា​ជម្លោះ​ព្រំដែន និង​ប្រឆាំង​នឹង​ជនអន្តោប្រវេសន៍​ខុស​ច្បាប់​វៀតណាម។ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមដែលកំពុងកើនឡើងនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] អាចបណ្តាលមកពីកត្តាជាច្រើន។ ការតវ៉ាប្រឆាំងយួននៅទីក្រុងភ្នំពេញនាពេលថ្មីៗនេះ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជានិន្នាការប្រវត្តិសាស្រ្តចុងក្រោយរបស់អ្នកនយោបាយដែលនាំឲ្យមានការយល់ឃើញរបស់ជនបរទេសដែលចោទថាបានរំលោភយកទឹកដីខ្មែរមកឲ្យប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានការគាំទ្រ។ <ref>{{Cite web |last=Chheang |first=Vannarith |date=16 October 2015 |title=How Cambodian nationalism is driving border disputes with Vietnam |url=http://www.eastasiaforum.org/2015/10/16/how-cambodian-nationalism-is-driving-border-disputes-with-vietnam/ |website=East Asia Forum}}</ref> ការតវ៉ានាពេលថ្មីៗនេះបានទាមទារឱ្យមានការសុំទោសពីវៀតណាម និងទទួលស្គាល់ថា[[កម្ពុជាក្រោម]] ជាអតីតទឹកដីរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ។ ផ្នែកធំនៃសង្គមកម្ពុជា កាត់តាមវណ្ណៈ និងក្រុមផ្សេងៗ ជាអរិភាពជាមួយវៀតណាម ហើយជឿថាបញ្ហានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺបណ្តាលមកពីវៀតណាម ក៏ដូចជាមនោសញ្ចេតនាដែលថាជនជាតិវៀតណាមមានចេតនាទុច្ចរិត និងមានសមត្ថភាពធ្វើអំពើព្រៃផ្សៃ។ អ្នក​ខ្លះ​ជឿ​ថា «ជនជាតិ​វៀតណាម​នឹង​ជួយ​វៀតណាម​ក្នុង​គម្រោង​បន្ត​ធ្វើ​អាណានិគម​លើ​កម្ពុជា»។ <ref>{{Cite journal|last=Berman|first=Jennifer S.|date=1996|title=No place like home: Anti-vietnamese discrimination and nationality in cambodia.|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1652&context=californialawreview|journal=California Law Review|volume=84|issue=3|pages=817–874|doi=10.2307/3480966|jstor=3480966|accessdate=2022-11-30|archive-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427223310/https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1652&context=californialawreview|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Frewer|first=Tim|date=6 September 2016|title=Cambodia's Anti-Vietnam Obsession|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2016/09/cambodias-anti-vietnam-obsession/}}</ref> ឧទាហរណ៍ពីមុននៃមនោសញ្ចេតនាកម្ពុជាប្រឆាំងវៀតណាម រួមមានកុប្បកម្មបន្ទាប់ពី [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០១៣]] ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថា "បែកបាក់ដោយភាពមិនប្រក្រតី ការបំភិតបំភ័យសមាជិក និងមេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង"។ <ref>{{Cite journal|last=Um|first=Khatharya|date=2014|title=Cambodia in 2013: The Winds of Change|journal=Southeast Asian Affairs|volume=2014|pages=97–116}}</ref> ក្រុមបាតុករមិនត្រឹមតែអះអាងថា ត្រូវបានគេ «ចាញ់បោក» នៅក្នុងការបោះឆ្នោតប៉ុណ្ណោះទេ ការចោទប្រកាន់ជនជាតិវៀតណាម ដែលត្រូវបាននាំមកពីប្រទេសវៀតណាម ដើម្បីបោះឆ្នោតជំនួសពួកគេ ត្រូវបានលើកឡើង។ ការចោទប្រកាន់លើការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិវៀតណាមនៅតែជារឿងធម្មតា ទោះបីជាមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ប៉ុណ្ណាក៏ដោយ។ កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០១៤ អ្នក​រិះគន់​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ​បាន​លើក​ឡើង​ថា គណបក្ស​នេះ​កំពុង​ប្រើ​ការ​មិន​ទុក​ចិត្ត​នេះ​ទៅ​លើ​ជនជាតិ​វៀតណាម ដើម្បី​ទទួល​បាន​ចំណុច​នយោបាយ។ ការ​ចោទ​ប្រកាន់​លោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] ប្រធាន​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ ពី​បទ​ប្រើ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ជា​មេ​ឈ្លើយ​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បញ្ហា​ជាតិ​របស់​កម្ពុជា។ “ខណៈដែល [[ហ៊ុន សែន|លោកហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] មានការស្និទ្ធស្នាលជាមួយយួនពេក ហើយដូច្នេះជាផ្នែកនៃបញ្ហា។” <ref>{{Cite web |last=Chea |first=Sotheacheath |last2=Woodley |first2=Dan |title=Vietnam: The view from Cambodia |url=http://www.phnompenhpost.com/national/vietnam-view-cambodia-3 |access-date=29 October 2014 |website=www.phnompenhpost.com |publisher=Phnom Penh Post}}</ref> ថ្វីបើមានការប្រឆាំងក៏ដោយ ក៏វាកម្រណាស់សម្រាប់ជនជាតិវៀតណាមក្នុងការតបស្នងនូវមនោសញ្ចេតនានេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប៉ុន្មានថ្ងៃមុនការបោះឆ្នោតជាតិរបស់កម្ពុជា លោក ង្វៀន ជីហ្ស៊ុង ប្រធានផ្នែកការពារពលរដ្ឋ និងកិច្ចការច្បាប់នៃផ្នែកកុងស៊ុលវៀតណាម ក៏បានរិះគន់លោកសម រង្ស៊ី ប្រធានគណបក្សប្រឆាំងផងដែរ ពីបទ “មូលធនលើបញ្ហាជនជាតិភាគតិច ដើម្បីផលប្រយោជន៍នយោបាយ។ "។ <ref>{{Cite web |last=Khy |first=Sovuthy |title=Vietnamese Embassy Official Criticizes CNRP's Racial Rhetoric |url=http://www.cambodiadaily.com/elections/vietnamese-embassy-official-criticizes-cnrps-racial-rhetoric-36951/ |access-date=29 October 2014 |website=www.cambodiadaily.com |publisher=The Cambodian Daily |archivedate=29 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029041137/http://www.cambodiadaily.com/elections/vietnamese-embassy-official-criticizes-cnrps-racial-rhetoric-36951/ |url-status=dead }}</ref> តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមយ៉ាងខ្លាំងក្លាបានកើតឡើងចំពោះ [[ណាំ ទៀង|ការដណ្តើមយកទឹកដីកម្ពុជាពីមុនរបស់]] វៀតណាម ការតាំងទីលំនៅរបស់វៀតណាមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងការដណ្តើមកាន់កាប់ដោយយោធារបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជា។ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមនេះត្រូវបានតម្រង់ទិសទាំងប្រឆាំងនឹងជនជាតិភាគតិចវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងប្រឆាំងនឹងប្រទេសវៀតណាមខ្លួនឯង ដែលនាំឱ្យមានមនោសញ្ចេតនាគាំទ្រចិនក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងក្រុមប្រឆាំងកម្ពុជា ជាពិសេសលើជម្លោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ <ref>{{Cite news|last=Greer|first=Tanner|date=5 January 2017|title=Cambodia Wants China as Its Neighborhood Bully|work=Foreign Policy|url=https://foreignpolicy.com/2017/01/05/cambodia-wants-china-as-its-neighborhood-bully/}}</ref> បញ្ហា​ទឹក​ដី[[កូសាំងស៊ីន|កម្ពុជាក្រោម]] ​ចាប់​តាំង​ពី​សម័យ​អាណានិគម​នៃ​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ; នៅឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលដែលបារាំងបានប្រគល់[[កូសាំងស៊ីន]] ទៅជារដ្ឋថ្មីរបស់វៀតណាម វាបានព្យាយាមដោះស្រាយវិវាទទឹកដីដើម្បីគាំទ្រ <ref>{{Cite news|last=Hutt|first=David|date=20 October 2016|title=The Truth About Anti-Vietnam Sentiment in Cambodia|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2016/10/the-truth-about-anti-vietnam-sentiment-in-cambodia/}}</ref> វៀតណាម <ref>{{Cite journal|last=McHale|first=Shawn|date=2013|title=Ethnicity, violence, and khmer-vietnamese relations: The significance of the lower mekong delta, 1757–1954|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2013-05_72_2/page/367|journal=The Journal of Asian Studies|volume=72|issue=2|page=367|doi=10.1017/s0021911813000016}}</ref> នេះ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រជាជន[[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] ​មួយ​ចំនួន​ធំ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ប្រទេស​វៀតណាម ជំនួស​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ កម្ពុជា​បាត់​បង់​៨៩.០០០​នាក់​&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ² នៃអ្វីដែលខ្លួនជឿថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ អ្នកប្រឆាំងជនជាតិ[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាមខ្មែរឥស្លាម]]ម្នាក់ លោក ហាស្សាន់ អេ កាសេម អតីតអ្នកបើកបរឧទ្ធម្ភាគចក្រយោធាដែលត្រូវបានធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងចាប់ដាក់គុកដោយខ្មែរក្រហម និងបានប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម បានបរិហារវៀតណាមថាកំពុងព្យាយាមដាក់ខ្លួនជាអ្នកសង្គ្រោះប្រទេសកម្ពុជាពីការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម។ គាត់បានសរសេរថា វៀតណាមបានបោកបញ្ឆោតលោកខាងលិចឱ្យគិតថាខ្លួនជា "អ្នករំដោះដ៏អស្ចារ្យ" កំឡុងពេលឈ្លានពានកម្ពុជា និងបណ្តេញខ្មែរក្រហម នៅពេលដែលការពិតវៀតណាមបានប្រើសង្រ្គាមដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដូចជាការកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិហិរញ្ញវត្ថុរបស់កម្ពុជា និងជាតិ។ ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិ ដោះស្រាយជម្លោះព្រំដែន ដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ព្យាយាមបំផ្លាញជាតិនិយមខ្មែរប្រឆាំងនឹងវៀតណាម ផលប្រយោជន៍ខ្មែរភាគច្រើនលើអំពើហឹង្សារបស់ខ្មែរក្រហម និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលអាយ៉ងកុម្មុយនិស្តផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាជាមួយមន្ត្រីវៀតណាម។ ក្លែងខ្លួនជាខ្មែរ។ <ref>{{Cite news|last=Kasem|first=Hassan A|date=9 October 2013|title=Vietnam's hidden hand in Cambodia's impasse|work=Asia Times|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/SEA-02-091013.html|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009142704/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/SEA-02-091013.html|archive-date=9 October 2013}}</ref> អត្ថបទ​របស់កាសេម ត្រូវ​បាន​ចុះ​ផ្សាយ​ឡើង​វិញ​នៅ​លើ​អង្គការ​សកម្មជន​ចាម «ការិយាល័យ​អន្តរជាតិ​នៃ​ប្រទេស​ចម្ប៉ា» គេហទំព័រ Cham Today។ <ref>{{Cite web |last=Kasem |first=Hassan A |title=Vietnam's hidden hand in Cambodia's impasse |url=http://www.chamtoday.com/index.php/91-news-world/139-vietnam-s-hidden-hand-in-cambodia-s-impasse |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630152708/http://www.chamtoday.com/index.php/91-news-world/139-vietnam-s-hidden-hand-in-cambodia-s-impasse |archive-date=30 June 2015 |access-date=9 February 2017 |website=IOC-Champa |archivedate=30 មិថុនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150630152708/http://www.chamtoday.com/index.php/91-news-world/139-vietnam-s-hidden-hand-in-cambodia-s-impasse }}</ref> ថៃ និង​ចិន​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​មើល​ឃើញ​អវិជ្ជមាន​តិច​ជាង​ជនជាតិ​វៀតណាម ដោយសារ​ចិន​ជា​អ្នក​វិនិយោគ​ធំ​ជាង​គេ​របស់​កម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |title=Cambodia - Vietnam Relations |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/cambodia/forrel-vn.htm |website=Global Security}}</ref> == ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច == ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមប្រសើរឡើង។ ទាំង​វៀតណាម និង​កម្ពុជា​គឺ​ជា​សមាជិក​នៃ​អង្គការ​តំបន់​ពហុភាគី​ដូច​ជា​អាស៊ាន និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការមេគង្គ-គង្គា|​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​មេគង្គ-គង្គា]] ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបើកនិងអភិវឌ្ឍពាណិជ្ជកម្មឆ្លងព្រំដែន ហើយបានព្យាយាមបន្ធូរបន្ថយបទប្បញ្ញត្តិទិដ្ឋាការដល់ទីបញ្ចប់នោះ។ <ref name="A"/> រដ្ឋាភិបាលទាំងពីរបានកំណត់គោលដៅផ្លូវការនៃការបង្កើនពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីចំនួន២៧% ដល់ ២.៣ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំ២០១០ និងដល់ ៦.៥ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំ២០១៥ ។ <ref name="A" /> <ref name="M">{{Cite web |date=21 January 2008 |title=Cambodia, Viet Nam target $2.3 billion in bilateral trade by 2010 |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=03BUS210108 |access-date=11 June 2008 |publisher=Vietnam News}}</ref> វៀតណាម​បាន​នាំ​ចេញ​ទំនិញ​តម្លៃ​១,២​ពាន់​លាន​ដុល្លារ​មក​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៧។ ខណៈដែលកម្ពុជាគ្រាន់តែជាប្រទេសនាំចូលទំនិញវៀតណាមធំជាងគេទី១៦ប៉ុណ្ណោះ វៀតណាមគឺជាទីផ្សារនាំចេញធំទីបីរបស់កម្ពុជា។ <ref name="A" /> == បេសកកម្មការទូត == [[ឯកសារ:Đại_Sứ_Quán_Việt_Nam_-_Phnôm_Penh.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅទីក្រុងភ្នំពេញ]] * កម្ពុជាមានស្ថានទូតនៅ[[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] និងស្ថានអគ្គកុងស៊ុលនៅ [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ។ * វៀតណាមមានស្ថានទូតនៅ[[ភ្នំពេញ]] និងអគ្គកុងស៊ុលនៅ[[ក្រុងបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] និង[[ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|ខេត្តព្រះសីហនុ]] ។ == ឯកសារយោង == <references /> gzy70ahkek3jk6mz4a7i7bjo2a4gygx 0 48536 339161 300937 2026-08-19T10:00:29Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339161 wikitext text/x-wiki {{Infobox bilateral relations|Cambodia–United States|Cambodia|USA|filetype=svg|envoy2=[[W. Patrick Murphy]]|envoytitle2=[[United States Ambassador to Cambodia|Ambassador]]|envoy1=Chum Sounry|envoytitle1=[[Cambodian Ambassador to the United States|Ambassador]]}} [[ឯកសារ:Barack_Obama_arrives_at_Peace_Palace_in_Phnom_Penh.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| [[បារ៉ាក់ អូបាម៉ា]] មកដល់វិមានសន្តិភាព រាជធានីភ្នំពេញ ឆ្នាំ២០១២]] [[ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី]] រវាង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ខណៈពេលដែលមានភាពតានតឹងពេញមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់|សង្រ្គាមត្រជាក់]] បានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសម័យទំនើបនេះ។ សហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាក្នុង[[ប្រឆាំងភេរវកម្ម|ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើភេរវកម្ម]] កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស ជំរុញការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ សម្រេចបាននូវគណនេយ្យភាពពេញលេញបំផុតសម្រាប់ជនជាតិអាមេរិកដែលបាត់ខ្លួនពីសម័យ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និងដើម្បីកាត់ទោសអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវធ្ងន់ធ្ងរបំផុត។ ការរំលោភលើច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ដែលប្រព្រឹត្តឡើងក្រោម [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របប]][[ខ្មែរក្រហម]] ។{{Citation needed|date=May 2014}} យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[Gallup (ក្រុមហ៊ុន)|Gallup]] ឆ្នាំ២០១១ ប្រជាជនកម្ពុជាចំនួន ៦៨% បានយល់ព្រមលើការអនុវត្តការងាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្រោម[[រដ្ឋបាលអូបាម៉ា|ការគ្រប់គ្រងរបស់អូបាម៉ា]] ដោយ ៧% មិនយល់ព្រម ដែលជាមតិអំណោយផលបំផុតសម្រាប់ប្រជាជាតិ[[អាស៊ី​ប៉ាស៊ី​ហ្វិ​ច|អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ដែលបានស្ទង់មតិណាមួយ។ <ref>[http://www.gallup.com/poll/150830/Leadership-Approval-Ratings-Top-China-Asia.aspx U.S. Leadership Approval Ratings Top China's in Asia] ''[[Gallup (company)|Gallup]]''</ref> នៅក្នុងការស្ទង់មតិGallup ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជនកម្ពុជាចំនួន ៦២% បានយល់ព្រមលើការដឹកនាំរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយ ៨% មិនយល់ព្រម។ <ref>[http://www.gallup.com/poll/158855/snapshot-leadership-unknown-myanmar.aspx Snapshot: U.S. Leadership Unknown in Myanmar] ''[[Gallup (company)|Gallup]]''</ref> ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​របស់​លោក​ប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក់ អូបាម៉ា]] មក[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ២០១២ បាន​បង្កើត​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជា​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​ដំបូង​របស់​ប្រធានាធិបតី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​មក​កម្ពុជា។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Eisenhower_and_Sihanouk_1959.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| លោកប្រធានាធិបតី [[Dwight D. Eisenhower|ដ្វាត ឌ.អាយសិញអូវឺ]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។]] រវាងឆ្នាំ១៩៥៥ និង ១៩៦៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចចំនួន ៤០៩.៦ លានដុល្លារ និងជំនួយផ្នែកយោធាចំនួន ៨៣.៧ លានដុល្លារ។{{Citation needed|date=May 2014}} បានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបណ្តាលមកពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] ដើម្បីជួយដល់កម្លាំងសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង និងសម្រាប់ការសាងសង់ផ្លូវគ្រប់អាកាសធាតុទៅកាន់កំពង់ផែសមុទ្រ[[ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|ខេត្តព្រះសីហនុ]] ដែលផ្តល់លទ្ធភាពឱ្យកម្ពុជាទៅកាន់សមុទ្រដោយផ្ទាល់ជាលើកដំបូង។ និងការចូលទៅកាន់តំបន់ភាគនិរតី។ ទំនាក់ទំនងកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺននៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ។ ទំនាក់ទំនងការទូតត្រូវបានបំបែកដោយប្រទេសកម្ពុជានៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៩ ។ ទំនាក់ទំនងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានបន្តបន្ទាប់ពីការបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] រហូតដល់[[ប្រតិបត្តិការ Eagle Pull|បេសកកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានជម្លៀស]] ក្នុងអំឡុងពេល[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ|ដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំំ១៩៧៥ ។ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមឆ្នាំ១៩៧០-៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកយោធាចំនួន ១.១៨ ពាន់លានដុល្លារដល់[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ]] ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[ខ្មែរក្រហម]] ព្រមទាំងជំនួយសេដ្ឋកិច្ចចំនួន ៥០៣ លានដុល្លារផងដែរ។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ថ្កោលទោស​ចរិត​ឃោរឃៅ​របស់[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ]] ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩។ ទំនាក់ទំនងកាន់តែអាក្រក់ឡើងបន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុ Mayaguez|ឧប្បត្តិហេតុ''ម៉ាយ៉ាហ្គេស'']] នៅពេលដែល [[កងទ័ពរំដោះជាតិកម្ពុជា។|កងទ័ពជើងទឹករំដោះកម្ពុជា]] ចាប់បាន ''[[SS Mayaguez|SS ម៉ាយ៉ាហ្គេស]]'' ហើយ [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]] បានឆ្លើយតបដោយការវាយឆ្មក់លើ[[កោះតាង]] ។ <ref>{{Cite web |title=American freighter ship Mayaguez seized by Cambodian navy |url=https://www.history.com/this-day-in-history/american-ship-mayaguez-seized |access-date=2021-09-13 |website=HISTORY |language=en}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការពិតដែលថារបបនេះត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] ដោយ[[វៀតណាម]] ដែលសហរដ្ឋអាមេរិកចាត់ទុកថាជាមហាអំណាចអរិភាព បាននាំឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកថ្កោលទោសចំពោះការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលស្គាល់[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (ដែលរួមបញ្ចូលខ្មែរក្រហម) ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់កម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |date=24 June 1986 |title=U.S. Aid to Anti-Communist Rebels: The "Reagan Doctrine" and Its Pitfalls |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html}}</ref> [[លោក Ben Kiernan|បេន គៀរណាន]] បាន​អះអាង​ថា សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ផ្តល់​ជំនួយ​ជា​សម្ភារៈ​ដល់​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​បន្ទាប់​ពី[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​វៀតណាម]] ។ <ref name="Kiernan 30">{{Citation|last=Kiernan|first=Ben|author-link=Ben Kiernan|date=April 2005|chapter=The Cambodian Genocide and Imperial Culture|chapter-url=http://www.yale.edu/cgp/KiernanCambodia30thAnniversaryEssay.doc|chapter-format=DOC|title=90 Years of Denial|publisher=Yale|pages=20–21|access-date=15 September 2012}}</ref> ប្រភពផ្សេងទៀតបានជំទាស់នឹងការអះអាងទាំងនេះ <ref>{{Cite news|date=April 22, 1998|title=Pol Pot's Evil Had Many Faces; China Acted Alone|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1998/04/22/opinion/l-pol-pot-s-evil-had-many-faces-china-acted-alone-605387.html}}</ref> ហើយបានពិពណ៌នាអំពីការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយរវាងកងកម្លាំងគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៃ[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ|រណសិរ្សរំដោះជាតិខ្មែរ]] និងខ្មែរក្រហម។ <ref>{{Cite journal|last=Thayer|first=Nate|date=Spring 1991|title=Cambodia: Misperceptions and Peace|url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_spring-1991_14_2/page/179|journal=The Washington Quarterly|volume=14|issue=2|pages=179–191|doi=10.1080/01636609109477687}}</ref> ស្របពេលជាមួយនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ [[អាស៊ាន]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដើម្បីសម្រេចបាននូវដំណោះស្រាយនយោបាយនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]] ដែលនឹងរួមបញ្ចូលខ្មែរក្រហមនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ នេះត្រូវបានសម្រេចនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេលដែល[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្និសីទទីក្រុងប៉ារីស]] បានកោះប្រជុំឡើងវិញដើម្បីចុះហត្ថលេខាលើដំណោះស្រាយទូលំទូលាយ។ បេសកកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកនៅ[[ភ្នំពេញ]] បានបើកនៅថ្ងៃទី១៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលដឹកនាំដោយអ្នកការទូតអាជីព [[Charles H. Twining|ឆាលស៍ ហ. ត្វីននីង ,ជរ.]] ដែលត្រូវបានតែងតាំងជាតំណាងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំ SNC ។ <ref>{{Cite web |title=List of U.S. Ambassadors to Cambodia |url=https://kh.usembassy.gov/our-relationship/policy-history/list-of-u-s-ambassadors-to-cambodia/}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកការហាមប្រាមរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងកម្ពុជា ដូច្នេះធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយប្រទេសនេះមានលក្ខណៈធម្មតា។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ក៏​បាន​បញ្ចប់​ការ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ផ្តល់​កម្ចី​ដល់​កម្ពុជា​ដោយ​ស្ថាប័ន​ហិរញ្ញវត្ថុ​អន្តរជាតិ។ នៅពេលដែលរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជាប់ឆ្នោតដោយសេរីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញភ្លាមៗ។ បេសកកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានដំឡើងឋានៈជាស្ថានទូតអាមេរិក ហើយនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ លោកត្វីនីង បានក្លាយជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិក។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នារវាងបក្សពួកក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងយន្តការផ្លូវច្បាប់របស់ [[ហ៊ុន សែន]] ដើម្បីទម្លាក់នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី១ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្អាកជំនួយទ្វេភាគីដល់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ ជាមួយគ្នានេះ ពលរដ្ឋអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងទៀតជាច្រើននាក់ ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីប្រទេសកម្ពុជា ហើយក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសប្តាហ៍ និងខែបន្តបន្ទាប់[[ជនភៀសខ្លួន]] កម្ពុជាជាង៤០,០០០នាក់ បានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសថៃ។ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៩៩៧ ក៏បានបន្សល់ទុកនូវបញ្ជីវែងឆ្ងាយនៃការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សដែលមិនមានការស៊ើបអង្កេត រួមទាំងការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការរាប់សិប។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧ រហូតមកដល់ពេលថ្មីៗនេះ ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដល់ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានផ្តល់ជាចម្បងតាមរយៈអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល ដែលរីកដុះដាលនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ == ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន == ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ មក ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពតានតឹងកាន់តែខ្លាំងឡើងក្រោមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យបញ្ឈប់នូវអ្វីដែលខ្លួននិយាយថាជា[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ថយក្រោយ|ការដើរថយក្រោយតាមលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] និងទំនាក់ទំនងយោធាកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយ[[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ <ref name=":0">{{Cite web |date=16 June 2021 |title=U.S. Relations With Cambodia: Bilateral Relations Fact Sheet |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-cambodia/ |website=United States Department of State}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក ការបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាលើអ្នកសារព័ត៌មាន[[អ្នកការពារសិទ្ធិមនុស្ស|សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្ស]] និង [[បក្សប្រឆាំង (នយោបាយ)|ក្រុមប្រឆាំងនយោបាយ]] បានប្រែក្លាយប្រទេសពី [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ|លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ]] រួមបញ្ចូល[[ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឯករាជ្យ]] ទៅជា " [[រដ្ឋឯកបក្ស|បក្សតែមួយ]] - និង[[របបផ្តាច់ការ|ផ្តាច់ការ]] កាន់តែខ្លាំងឡើង - រដ្ឋមិនអត់ឱនចំពោះការមិនយល់ស្រប។ " <ref name=":0" /> កាលពីចុងឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានហាមឃាត់[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] ដែលជាគណបក្សប្រឆាំងដ៏ធំបំផុតរបស់ប្រទេសនេះខ្វះ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨|ការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០១៨]] [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|ដោយ]]បានបើកផ្លូវឱ្យ[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សអំណាចខ្មែរ]] ( [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|CPP]] ) ដែលជំរុញឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក ដាក់[[ទណ្ឌកម្ម (ច្បាប់)|ទណ្ឌកម្ម]]​លើ​មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​កម្ពុជា​ក្នុង​ក្តី​សង្ឃឹម​ក្នុង​ការ​បង្វែរ​តំណពូជ​ជាក់ស្តែង​របស់​ជាតិ​ទៅ​ជា[[របបផ្តាច់ការ]] ។ <ref>{{Cite journal|last=Sothirak|first=Pou|date=26 May 2020|title=Into the 70th Anniversary of Cambodia-US Relations and Beyond: The Rebalancing Dilemma and New Era of Relations|url=https://www.kas.de/en/web/kambodscha/single-title/-/content/into-the-70th-anniversary-of-cambodia-us-relations-and-beyond-the-rebalancing-dilemma-and-new-era-of-6|journal=Diplomatic Briefing|publisher=[[Konrad Adenauer Foundation]]|volume=1|issue=1|pages=15}}</ref> ពីការព្រួយបារម្ភបន្ថែមទៀតចំពោះសហរដ្ឋអាមេរិក កម្ពុជាបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវភាពជាដៃគូយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងយោធារបស់ខ្លួនជាមួយប្រទេសចិន។ ក្នុង​ឆ្នាំ២០១៧ កម្ពុជា​បាន​ផ្អាក​រាល់​ប្រតិបត្តិការ​យោធា​រួម​ជាមួយ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ហើយ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ហ្វឹកហ្វឺន​ជាមួយ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|​កងទ័ព​រំដោះ​ប្រជាជន​ចិន]] ( [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|PLA]] )។ <ref name=":1">{{Cite news|last=Hutt|first=David|date=14 June 2022|title=Is China building a military base in Cambodia?|language=en-US|work=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/en/is-china-building-a-military-base-in-cambodia/a-62124251}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ''[[កាសែត Wall Street Journal]]'' បានបោះពុម្ពផ្សាយរបាយការណ៍ដែលរៀបរាប់លម្អិតអំពីកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់រវាង [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] និង [[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានទីតាំងកងទ័ព[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិន]] នៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹករាម]] ។ <ref>{{Cite news|last=Mandhana|first=Niharika|last2=Narin|first2=Sun|last3=Chung|first3=Han Wong|date=2022-06-08|title=China to Upgrade Ream Naval Base in Cambodia, Fueling U.S. Concerns|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/china-to-upgrade-ream-naval-base-in-cambodia-fueling-u-s-concerns-11654674382|access-date=2022-08-21|issn=0099-9660}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២០ កម្ពុជាបានកម្ទេចទីស្នាក់ការកលល្បិចរបស់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលផ្តល់មូលនិធិ និងសាងសង់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយបន្ទាប់ពីបានបើកការដ្ឋានសាងសង់[[មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹករាម]]ថ្មី ដែលផ្តល់មូលនិធិដោយទីក្រុងប៉េកាំង។ នៅក្នុងពិធីបើកការដ្ឋានសាងសង់ [[វ៉ាង វិនធាន|វ៉ាង វេនតៃន]] [[ឯកអគ្គរាជទូត|ឯកអគ្គរដ្ឋទូត]]ចិនប្រចាំកម្ពុជា បានប្រកាសថា គម្រោងនេះនឹងធ្វើឱ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅនូវ "ភាពជាដៃគូដែលធ្វើពីដែក" រវាងយោធានៃប្រទេសទាំងពីរ។ <ref name=":1" /> <ref>{{Cite news|last=Ali|first=Idrees|date=2 October 2020|title=Cambodia demolished U.S.-built facility on naval base: researchers|language=en-US|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/uk-usa-cambodia-military-idUKKBN26N39Q|access-date=2022-08-21}}</ref> ទំនាក់ទំនងយោធា និងនយោបាយដ៏ជូរចត់ជាមួយទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន និងការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវទំនាក់ទំនងជាមួយទីក្រុងប៉េកាំង បានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនសន្មត់ថាកម្ពុជាចាត់ទុកប្រទេសចិនជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធជាង។ <ref name=":1" /> <ref>{{Cite news|date=8 June 2022|title=Cambodia, China Revamp Naval Base, Stoking US fears|work=[[Voice of America]]|agency=Agnece France-Presse|url=https://www.voanews.com/a/cambodia-china-revamp-naval-base-stoking-us-fears/6608019.html}}</ref> == វិចិត្រសាល == <gallery> Cambodia-embassy2dc.jpg|ស្ថានទូតកម្ពុជានៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន។ US Embassy Phnom Penh.jpg|ស្ថានទូតសហរដ្ឋអាមេរិក នៅទីក្រុងភ្នំពេញ។ JFK and Prince Sihanouk in New York, 1961.jpg|លោកប្រធានាធិបតី [[John F. Kennedy]] ជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ [[Norodom Sihanouk|នរោត្តមសីហនុ]] នៅ [[New York City|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦១។ Jacqueline Kennedy, Sisowath Kossamak and Norodom Sihanouk in 1967.jpg|អតីតជំទាវទី១ [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Kennedy]] ជាមួយព្រះមហាក្សត្រី [[Sisowath Kossamak|ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ]] និងព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តមសីហនុក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ HM Norodom Sihanouk with U.S. President Reagan (1988).jpg|ព្រះអង្គម្ចាស់ [[Norodom Sihanouk|នរោត្តម សីហនុ]] និងប្រធានាធិបតី [[Ronald Reagan]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៨។ Jim Webb with Hun Sen.jpg|សមាជិកព្រឹទ្ធសភារដ្ឋ Virginia [[Jim Webb|លោក Jim Webb]] បានជួបជាមួយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០០៩ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ Hillary Rodham Clinton meets with Hor Namhong June 12, 2012.jpg|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស [[Hillary Clinton|ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]] ជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស [[Hor Namhong|ហោ ណាំហុង]] នៅក្រសួងការបរទេស វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី Hun Sen Clinton.jpg|លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[Hun Sen|ហ៊ុន សែន]] ចាប់ដៃជាមួយលោកស្រី ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន រដ្ឋលេខាធិការ មុនពេលកិច្ចប្រជុំរបស់ពួកគេនៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ថ្ងៃទី ១១ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ២០១២។ John Kerry meets with Cambodian Prime Minister Hun Sen.jpg|រដ្ឋលេខាធិការ [[John Kerry|ចន ឃែរី]] ជាមួយ​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៦ ខែ​មករា ឆ្នាំ​២០១៦។ Cambodian Ambassador Hem Heng and US President Barack Obama.jpg|ឯកអគ្គរដ្ឋទូត [[Hem Heng|ហែម ហេង]] បង្ហាញលិខិតសម្គាល់លោកប្រធានាធិបតី បារ៉ាក់ អូបាម៉ា នៅ [[White House|សេតវិមាន]] នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៩។ ឯកសារ:Secretary of Defense Leon E. Panetta, right, walks with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, left, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-565.jpg|[[Leon E. Panetta|លោក Leon E. Panetta]] រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិ ដើរជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[Tea Banh|ទៀ បាញ់]] ក្នុងជំនួបនៅខេត្តសៀមរាប ប្រទេសកម្ពុជា កាលពីឆ្នាំ ២០១២។ Hun Sen and Barack Obama (2012).jpg|លោក​ប្រធានាធិបតី បារ៉ាក់ អូបាម៉ា ត្រូវ​បាន​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី [[Hun Sen|ហ៊ុន សែន]] ទទួល​ស្វាគមន៍​នៅ​វិមាន​សន្តិភាព រាជធានី​ភ្នំពេញ កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​១៩ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០១២។ Obama greets American students.jpg|លោកប្រធានាធិបតី [[Barack Obama|បារ៉ាក់ អូបាម៉ា]] ធ្វើទស្សនកិច្ចនៅស្ថានទូតសហរដ្ឋអាមេរិក នៅទីក្រុងភ្នំពេញ។ US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|មន្ត្រី​កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​កម្ពុជា​សង្កេត​មើល​ជើង​ហោះ​ហើរ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល [[Military exercise|​សម​យុទ្ធ​ដែន​សមុទ្រ​កម្ពុជា-អាមេរិក​ឆ្នាំ​២០១១]] ។ The United States Delivers COVID-19 Vaccine Doses to Cambodia (51346267239).jpg|សហរដ្ឋអាមេរិកផ្តល់ [[Janssen COVID-19 vaccine|វ៉ាក់សាំង Janssen COVID-19]] ដល់កម្ពុជាជាផ្នែកនៃកម្មវិធី [[COVAX]] ក្នុងឆ្នាំ 2021 ឯកសារ:President Biden met with Prime Minister Hun Sen of Cambodia at the margins of 2022 ASEAN Summit.jpg|លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ជួប​ពិភាក្សា​ជាមួយ​លោក​ប្រធានាធិបតី [[Joe Biden]] ក្នុង​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល​អាស៊ាន នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ នៅ​ថ្ងៃ​ទី១២ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០២២។ </gallery> == មន្ត្រីសំខាន់ៗរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក == == បេសកកម្មការទូត == ស្ថានទូតអាមេរិកមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ ជិត [[វត្តភ្នំដូនពេញ|វត្តភ្នំ]] ។ វា​ជា​ស្ថានទូត​ធំ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ វាមានទីតាំងនៅលើទីតាំងអតីតរង្វង់កីឡា (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា ក្លឹបកីឡាខ្មែរ) ហើយបន្ទាប់ពីការដណ្តើមយកទីក្រុងភ្នំពេញដោយ[[ខ្មែរក្រហម]] នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ គឺជាកន្លែងនៃការប្រហារជីវិតមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនរបស់ខ្មែរ។ សាធារណរដ្ឋរួមមាន [[លន់ ណុន|លន់ នុន]] [[ឡុង បូរេ៉ត|ឡុង បូរ៉េត]] និង [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ]] ។ <ref>{{Cite web |date=9 August 2011 |title=Phnom Penh Le Cercle Sportif and other pools |url=http://phnompenhplaces.blogspot.com/2011/08/le-cercle-sportif-and-other-pools.html |access-date=20 November 2018 |publisher=Phnom Penh places}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Phnom Penh: A Cultural History|year=2008|isbn=9780199711734|page=131}}</ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == == ឯកសារយោង == haokd1kwi09sv6dlkcaxu9vdlkpwiqu 0 48604 339074 293220 2026-08-19T07:54:49Z InternetArchiveBot 32568 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339074 wikitext text/x-wiki {{អត្ថន័យដទៃទៀត}} [[ឯកសារ:Cropduster_spraying_pesticides.jpg|រូបភាពតូច| បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] បច្ចេកវិទ្យាកសិកម្មដែលបានអនុវត្តថ្មី រួមទាំងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត និងជី ព្រមទាំងពូជថ្មីនៃដំណាំដែលមានទិន្នផលខ្ពស់ បានបង្កើនផលិតកម្មស្បៀងយ៉ាងច្រើននៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃសកលលោកខាងត្បូង។]] '''បដិវត្តន៍បៃតង''' ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''បដិវត្តន៍កសិកម្មទីបី''' គឺជារយៈពេលនៃការផ្តួចផ្តើម[[ការផ្ទេរបច្ចេកវិទ្យា|ផ្ទេរបច្ចេកវិទ្យា]] ដែលមើលឃើញការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវទិន្នផលដំណាំ និងផលិតកម្មកសិកម្ម។ <ref>{{Cite journal|last=Eliazer Nelson|first=Ann Raeboline Lincy|last2=Ravichandran|first2=Kavitha|last3=Antony|first3=Usha|date=2019-10-01|title=The impact of the Green Revolution on indigenous crops of India|url=https://doi.org/10.1186/s42779-019-0011-9|journal=Journal of Ethnic Foods|volume=6|issue=1|pages=8|doi=10.1186/s42779-019-0011-9|issn=2352-6181}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Yields vs. Land Use: How the Green Revolution enabled us to feed a growing population |url=https://ourworldindata.org/yields-vs-land-use-how-has-the-world-produced-enough-food-for-a-growing-population |access-date=2022-11-28 |website=Our World in Data}}</ref> ការផ្លាស់ប្តូរក្នុងវិស័យកសិកម្មទាំងនេះបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ហើយបានរីករាលដាលទូទាំងពិភពលោករហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=frNfVx-KZOcC&pg=PA1|title=The Asian Green Revolution|year=2009}}</ref> នៅចុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ កសិករបានចាប់ផ្តើមបញ្ចូលបច្ចេកវិទ្យាថ្មីដូចជា [[ពូជដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់។|ពូជធញ្ញជាតិដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់]] ជាពិសេស [[ស្រូវសាលីតឿ]] និង [[ស្រូវ]] ហើយការប្រើប្រាស់ [[ជីគីមី]] យ៉ាងទូលំទូលាយ (ដើម្បីទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់ គ្រាប់ពូជថ្មីត្រូវការជីច្រើនជាងពូជបុរាណ <ref name="agbio">{{Cite web |last=Gaud |first=William S. |date=8 March 1968 |title=The Green Revolution: Accomplishments and Apprehensions |url=http://www.agbioworld.org/biotech-info/topics/borlaug/borlaug-green.html |access-date=8 August 2011 |publisher=AgBioWorld}}</ref> ) [[ថ្នាំសំលាប់សត្វល្អិត]] និង [[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]] ដែលគ្រប់គ្រង។ កសិកម្ម​ក៏​បាន​មើល​ឃើញ​ពី​ការ​ទទួល​យក​នូវ​វិធីសាស្ត្រ​ថ្មី​នៃ​ការ​ដាំដុះ​រួម​ទាំង[[យន្តការ|គ្រឿងយន្ត]]ផងដែរ។ ការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះជារឿយៗត្រូវបានអនុវត្តជាកញ្ចប់នៃការអនុវត្តដែលសំដៅជំនួសបច្ចេកវិទ្យាកសិកម្មបែបប្រពៃណី។ <ref>{{Cite journal|last=Farmer|first=B. H.|year=1986|title=Perspectives on the 'Green Revolution'in South Asia|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1986-02_20_1/page/175|journal=Modern Asian Studies|volume=20|pages=175–99|doi=10.1017/s0026749x00013627}}</ref> បច្ចេកវិទ្យាដែលមានតម្លៃថ្លៃទាំងនេះជារឿយៗត្រូវបានផ្តល់ជូនដោយភ្ជាប់ជាមួយប្រាក់កម្ចីដែលមានលក្ខខណ្ឌលើការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលទទួលយកវា ដូចជាការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មការផលិត និងការចែកចាយជីដែលពីមុនបានធ្វើតាមរយៈបណ្តាញសាធារណៈ។ <ref name="agbio">{{cite web |url=http://www.agbioworld.org/biotech-info/topics/borlaug/borlaug-green.html |title=The Green Revolution: Accomplishments and Apprehensions |last1= Gaud |first1=William S. |date=8 March 1968 |publisher=AgBioWorld |access-date=8 August 2011}}</ref> ទាំងមូលនិធិហ្វដ និង [[មូលនិធិ Rockefeller|មូលនិធិរូឆេហ្វេលឡឺ]] ត្រូវបានចូលរួមយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ដំបូងរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក។ <ref>Wright, Angus, "Downslope and North: How Soil Degradation and Synthetic Pesticides Drove the Trajectory of Mexican Agriculture through the Twentieth Century" in Christopher R. Boyer, ''A Land Between Waters: Environmental Histories of Modern Mexico''. Tucson: University of Arizona Press 2012, pp. 22-49.</ref> <ref>Gary Toenniessen et al. "Building an alliance for a green revolution in Africa." ''Annals of the New York academy of sciences'' 1136.1 (2008): 233–42. [http://www.un.org/chinese/millenniumgoals/pdf/NYAS%20Building%20AGRA%20Off-print.pdf online]</ref> អ្នកដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់គឺអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកសិកម្ម [[លោក Norman Borlaug|ន័រម៉ាន់ ប៊រឡូក]] ដែលជា "បិតានៃបដិវត្តន៍បៃតង" ដែលបានទទួល [[ពាន​រង្វាន់​ណូបែល​សន្តិភាព|រង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០។ លោកត្រូវបានគេជឿថាជួយសង្រ្គោះមនុស្សជាងមួយពាន់លាននាក់ពីការអត់ឃ្លាន។ តួលេខវិទ្យាសាស្ត្រសំខាន់មួយទៀតគឺ [[យាន ឡុងភីង|យ័ន ឡុងពីង]] ដែលការងារលើពូជស្រូវកូនកាត់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់។ <ref>{{Cite news|last=Bradsher|first=Keith|last2=Buckley|first2=Chris|date=2021-05-23|title=Yuan Longping, Plant Scientist Who Helped Curb Famine, Dies at 90|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/05/23/world/asia/yuan-longping-dead.html|access-date=2023-02-15|issn=0362-4331}}</ref> វិធីសាស្រ្តជាមូលដ្ឋានគឺការអភិវឌ្ឍន៍ពូជធញ្ញជាតិដែលផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ ការពង្រីកហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត ទំនើបកម្មនៃបច្ចេកទេសគ្រប់គ្រង ការចែកចាយ [[កូនកាត់ (ជីវវិទ្យា)|គ្រាប់ពូជកូនកាត់]] ជីសំយោគ និង [[ថ្នាំសំលាប់សត្វល្អិត|ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត]] ដល់កសិករ។ នៅពេលដែលដំណាំចាប់ផ្តើមឈានដល់ការកែលម្អអតិបរមាដែលអាចធ្វើទៅបានតាមរយៈ [[ការជ្រើសរើសពូជ|ការបង្កាត់ពូជជ្រើសរើស]] បច្ចេកវិទ្យា [[សារពាង្គកាយកែប្រែហ្សែន|កែប្រែហ្សែន]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានការខិតខំប្រឹងប្រែងបន្ត។ <ref>Hurt, ''The Green Revolution in the Global South'', p.161</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/122928103|title=The gene revolution : GM crops and unequal development|date=2007|isbn=978-1-84977-303-4|location=London}}</ref> ការសិក្សាបង្ហាញថា បដិវត្តន៍បៃតងបានរួមចំណែកដល់ការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រយ៉ាងទូលំទូលាយ កាត់បន្ថយភាពអត់ឃ្លានសម្រាប់មនុស្សរាប់លាននាក់ បង្កើនប្រាក់ចំណូល កាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ដីសម្រាប់កសិកម្ម និងរួមចំណែកដល់ការថយចុះអត្រាមរណភាពទារក។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pingali|first=Prabhu L.|date=2012-07-31|title=Green Revolution: Impacts, limits, and the path ahead|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-07-31_109_31/page/12302|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=31|pages=12302–12308|bibcode=2012PNAS..10912302P|doi=10.1073/pnas.0912953109|pmc=3411969|pmid=22826253|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Gollin|first=Douglas|last2=Hansen|first2=Casper Worm|last3=Wingender|first3=Asger Mose|date=2021|title=Two Blades of Grass: The Impact of the Green Revolution|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/714444|journal=Journal of Political Economy|volume=129|issue=8|pages=2344–2384|doi=10.1086/714444|issn=0022-3808}}</ref> <ref name=":3">{{Cite journal|last=von Der Goltz|first=Jan|last2=Dar|first2=Aaditya|last3=Fishman|first3=Ram|last4=Mueller|first4=Nathaniel D.|last5=Barnwal|first5=Prabhat|last6=McCord|first6=Gordon C.|date=2020|title=Health Impacts of the Green Revolution: Evidence from 600,000 births across the Developing World|journal=Journal of Health Economics|language=en|volume=74|page=102373|doi=10.1016/j.jhealeco.2020.102373|issn=0167-6296|pmc=7695682|pmid=33002797}}</ref> <ref name=":4">{{Cite journal|last=Bharadwaj|first=Prashant|last2=Fenske|first2=James|last3=Kala|first3=Namrata|last4=Mirza|first4=Rinchan Ali|date=2020|title=The Green revolution and infant mortality in India|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167629618307574|journal=Journal of Health Economics|language=en|volume=71|page=102314|doi=10.1016/j.jhealeco.2020.102314|issn=0167-6296|pmid=32259718}}</ref> <ref name=":5">{{Cite journal|last=Stevenson|first=J. R.|last2=Villoria|first2=N.|last3=Byerlee|first3=D.|last4=Kelley|first4=T.|last5=Maredia|first5=M.|date=2013-05-13|title=Green Revolution research saved an estimated 18 to 27 million hectares from being brought into agricultural production|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-05-21_110_21/page/8363|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=21|pages=8363–68|bibcode=2013PNAS..110.8363S|doi=10.1073/pnas.1208065110|pmc=3666715|pmid=23671086|doi-access=free}}</ref> == ឯកសារយោង == 0vs4h8f543nueaakpypbpptfrsh8o18 0 48891 339141 338017 2026-08-19T09:35:18Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339141 wikitext text/x-wiki {{RoughTranslation}}  <templatestyles src="Hlist/styles.css" /> [[ឯកសារ:World_population_growth_(lin-log_scale).png|រូបភាពតូច| ចំនួនប្រជាជនពិភពលោក 10,000 BCE – 2,000 CE (មាត្រដ្ឋានប្រជាជនបញ្ឈរគឺលោការីត) ]] '''ប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ''' ឬ '''ប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក''' គឺជារឿងរ៉ាវនៃអតីតកាល [[មនុស្ស|របស់មនុស្សជាតិ។]] ការណ៍នេះត្រូវ​បានគេធ្វើការសិក្សាស្វែងយល់តាម​រយៈ [[បុរាណវិទ្យា|​បុរាណវិទ្យា]] [[មនុស្សសាស្រ្ត|នរវិទ្យា]] [[ពន្ធុវិទ្យា]] និង [[ភាសាសាស្ត្រ|​ភាសាវិទ្យា]] ដោយរាប់ចាប់​តាំង​ពី​ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ការ​សរសេរទាំងប្រភពដើមនិងប្រភពចម្លង។ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់មនុស្សជាតិបានកើតមានតាំងពី[[កាលសម័យបុរេប្រវត្តិ|សម័យបុរេប្រវត្តិ]] ដោយចាប់ផ្តើមពី យុគសម័យ ថ្មចាស់ ("យុគថ្មចាស់") មកដល់ យុគថ្មថ្មី ("យុគថ្មថ្មី")។ យុគថ្មរំលីងបានកត់សម្គាល់ឃើញមានការបដិវត្តន៍កសិកម្ម ចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះ 10,000 និង 5000 មុនគ.ស. នៅក្នុងតំបន់ អឌ្ឍចន្ទដ៍មានជីជាតិ[[អាស៊ីខាងលិច|នៅជិតអាស៊ីបូព៌ា]] ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ មនុស្សបានចាប់ផ្តើមការ [[កសិកម្ម|ចិញ្ចឹម]]សត្វនិងការដាំដុះ។ {{Sfn|Tudge|1998|pages=30–31}} នៅពេលដែលវិស័យកសិកម្មមានការរីកចម្រើន មនុស្សភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរពី ការរស់នៅបែបពនេចរ ទៅជារបៀបរស់នៅបែបកសិករក្នុង ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ ។ សន្តិសុខដែលទាក់ទង និងបង្កើនផលិតភាពដែលផ្តល់ដោយការធ្វើកសិកម្មបានពង្រីកការរស់នៅទៅជាសហគមប្រមូលផ្ដុំធំជាងមុន ដែលជំរុញដោយភាពជឿនលឿននៃ ការដឹកជញ្ជូន ។ មិន​ថា​នៅ​សម័យ​បុរេ​ប្រវត្តិ​ឬ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទេ មនុស្ស​តែងតែ​ត្រូវ​ការ​នៅ​ជិត​ប្រភព ​ទឹក ដើម្បីអាស្រ័យក្នុងការរស់នៅ​។ ការតាំងទីលំនៅបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 4,000 មុនគ.ស. ក្នុង ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់, <ref>{{Cite book|last=Muscarella|first=Oscar White|date=2013-01-01|title=Archaeology, Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East|pages=485–522|doi=10.1163/9789004236691_016}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Muscarella, Oscar White.|title=Archaeology, artifacts and antiquities of the ancient Near East : sites, cultures, and proveniences|date=2013}}</ref> <ref>Maǧīdzāda, Y. (2003). </ref> នៅ Mesopotamia, {{Sfn|McNeill|1999|pages=13–15}} នៅក្នុង ជ្រលងទន្លេ Indus នៅលើឧបទ្វីបឥណ្ឌា, {{Sfn|Chakrabarti|2004}} នៅលើច្រាំងទន្លេនៃ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ' ទន្លេនីល, {{Sfn|Baines|Malek|2000}} {{Sfn|Bard|2000|pages=64–65}} និងតាមបណ្តោយ ទន្លេរបស់ប្រទេសចិន ។ {{Sfn|Lee|2002|pages=15–42}} {{Sfn|Teeple|2006|pages=14–20}} នៅពេលដែលការធ្វើកសិកម្មបានរីកចម្រើន កសិកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិ កាន់តែទំនើប ហើយបានជំរុញឱ្យមាន ការបែងចែកកម្លាំងពលកម្ម ដើម្បីស្តុកទុកអាហារនៅចន្លោះរដូវដាំដុះ។ ការបែងចែកការងារបាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃ វណ្ណៈខ្ពស់ដែល សម្រាកលំហែ និងការអភិវឌ្ឍន៍ ទីក្រុង ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការកកើតអរិយធម៌ ។ ភាពស្មុគស្មាញកាន់តែច្រើនឡើងនៃសង្គមមនុស្ស ត្រូវការប្រព័ន្ធ គណនេយ្យ និង [[ការសរសេរ]] ។ [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូបាន]] បង្កើតឡើងនៅចុង យុគសម័យសំរិទ្ធ នៅលើ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ យុគសម័យអ័ក្សបានបង្ហាញឱ្យឃើញភស្តុតាងនាំការកកើតឡើងនូវសាសនាដូចជា [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] សាសនាតាវ លទ្ធិខុងជឺ និង សាសនាជេន។ ជាមួយនឹងអរិយធម៌មានការរីកចំរើន ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (រួមទាំង យុគសម័យបុរាណ និង យុគមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា, {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} រហូតដល់ប្រហែល 500 គ.ស. {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} )គេបានសង្កេតឃើញការកើនឡើង និងការដួលរលំនៃអាណាចក្រ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយបុរាណ ( "យុគសម័យមជ្ឈឹម " គ.ស 500-1500 គ.ស។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} ) គេបានមើលឃើញពីការកើនឡើងនៃ [[គ្រិស្តសាសនា|គ្រីស្ទសាសនា]] យុគសម័យមាននៃអ៊ីស្លាមសាសនា (គ.ស 750-1258 គ.ស) និង Timurid និងបុនសម័យនៃអ៊ីតាលី(ប្រហែល​ឆ្នាំ ១៣០០ គ.ស.)។ <u>នេះជាសេចក្តីណែនាំពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 15 ចលនប្រភេទ បោះពុម្ព នៅអឺរ៉ុប {{Sfn|Hart-Davis|2012}} បដិវត្ត [[ទំនាក់ទំនង|ការទំនាក់ទំនង]] និងការសម្របសម្រួលការផ្សព្វផ្សាយដែលមិនធ្លាប់ទូលំទូលាយនៃ ព, ពន្លឿនចុងបញ្ចប់នៃមជ្ឈឹមវ័យនិងចាប់ផ្តើមនៅក្នុងការ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ។ {{Sfn|Grant|2006}} សម័យដើមសម័យទំនើប ដែលជួនកាលគេហៅថា "យុគសម័យអឺរ៉ុប និង យុគសម័យនៃកាំភ្លើងឥស្លាម ", {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} ពីប្រហែល 1500 ដល់ 1800, {{Sfn|Bentley|Ziegler|2008}} រួមបញ្ចូល យុគសម័យនៃការរកឃើញ និង យុគនៃការត្រាស់ដឹង ។ នៅសតវត្សទី 18 ការប្រមូលផ្តុំនៃ ចំណេះដឹង និង [[បច្ចេកវិទ្យា]] បានឈានដល់កម្រិត ដ៏សំខាន់ ដែលនាំមកនូវ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} ហើយបានចាប់ផ្តើម សម័យទំនើបចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1800 និងបានបន្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001}}</u> គ្រោងការណ៍នៃ សម័យកាល ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ (បែងចែកប្រវត្តិសាស្រ្តទៅជាសម័យបុរាណ សម័យក្រោយបុរាណ សម័យដើម សម័យទំនើប និងចុងសម័យទំនើប) ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ និងអនុវត្តបានល្អបំផុតចំពោះប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ ពិភពលោកចាស់ ជាពិសេសអឺរ៉ុប និងមេឌីទែរ៉ាណេ។ នៅខាងក្រៅតំបន់នេះ រួមទាំង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ប្រទេសចិន]] បុរាណ និង ឥណ្ឌាបុរាណ ពេលវេលាប្រវត្តិសាស្ត្របានលាតត្រដាងខុសៗគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅសតវត្សទី 18 ដោយសារតែ [[ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ|ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ទូលំទូលាយ និង អាណានិគម ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអរិយធម៌ភាគច្រើនបានក្លាយទៅជាការជាប់ទាក់ទងគ្នាយ៉ាងខ្លាំង ដែលជាដំណើរការដែលគេស្គាល់ថាជា សកលភាវូបនីយកម្ម ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃសហសវត្សរ៍ អត្រានៃ [[ការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោក|កំណើនប្រជាជន]] ចំណេះដឹង បច្ចេកវិទ្យា ទំនាក់ទំនង ពាណិជ្ជកម្ម ការបំផ្លិចបំផ្លាញអាវុធ និងការបំផ្លាញបរិស្ថានបានបង្កើនល្បឿនយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតឱកាស និងគ្រោះថ្នាក់ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ដែលឥឡូវនេះប្រឈមមុខនឹងសហគមន៍មនុស្សរបស់ភពផែនដី។ {{Sfn|Baten|2016|pp=1–13}} == បុរេប្រវត្តិ c. 3.3 c. 5000 ឆ្នាំមកហើយ) == === មនុស្សដំបូង === ការវាស់វែងហ្សែន បង្ហាញថាពូជសត្វស្វាដែលនឹងនាំទៅរក ''Homo sapiens បាន'' បង្វែរចេញពីពូជពង្សដែលនឹងនាំទៅដល់ សត្វស្វា និង bonobos ដែលជាសាច់ញាតិរស់នៅជិតបំផុតរបស់មនុស្សសម័យទំនើបប្រហែល 4.6 ទៅ 6.2 លានឆ្នាំមុន។ {{Sfn|Chen|Li|2001}} មនុស្សសម័យទំនើបតាមកាយវិភាគវិទ្យាបាន កើតឡើងនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកប្រហែល 300.000 ឆ្នាំមុន ហើយសម្រេចបាននូវ ភាពទំនើបនៃអាកប្បកិរិយា ប្រហែល 50.000 ឆ្នាំមុន។ <ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Richard G.|date=June 1995|title=Anatomy, Behavior, and Modern Human Origins|journal=Journal of World Prehistory|volume=9|issue=2|pages=167–98|doi=10.1007/BF02221838|issn=0892-7537}}</ref> [[ឯកសារ:Lascaux2.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផ្ទាំងគំនូរល្អាង Lascaux ប្រទេសបារាំង គ. ១៥.០០០ មុនគ.ស]] [[ឯកសារ:Venus_von_Willendorf_01.jpg|រូបភាពតូច| " Venus of Willendorf ", អូទ្រីស, គ។ ២៦.៥០០ មុនគ.ស]] សម័យកាល Paleolithic បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការមកដល់នៃការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ hominid ។ <ref>{{Cite book|author=Christian|title=Big History: Between Nothing and Everything|year=2014|url=https://archive.org/details/bighistorybetwee0000chri|publisher=McGraw Hill Education}}</ref> Hominids ដូចជា ''Homo erectus'' បានប្រើឧបករណ៍ឈើ និងថ្មសាមញ្ញៗជាច្រើន ពាន់ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលពេលវេលាកាន់តែរីកចម្រើន ឧបករណ៍កាន់តែមានភាពច្នៃប្រឌិតនិងស្មុគស្មាញ។ <ref>{{Cite journal|last=Johnston|first=William|date=March 1922|title=The Evolution of Tools and Implements|url=https://www.jstor.org/stable/2993010|journal=[[The American Midland Naturalist]]|volume=8|issue=2|pages=49–60|doi=10.2307/2993010|jstor=2993010|accessdate=}}</ref> ប្រហែលជានៅដើម 1.8 លានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តឱ្យប្រាកដមែនទែនគឺត្រឹម 500,000 ឆ្នាំមុន មនុស្ស បានចាប់ផ្តើមប្រើភ្លើង សម្រាប់កំដៅ និងចម្អិនអាហារ។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} Paleolithic ក៏បានឃើញមនុស្ស បង្កើតភាសា, {{Sfn|Hart-Davis|2012}} ក៏ដូចជា repertoire គំនិតដែលរួមបញ្ចូលទាំងការបញ្ចុះសពជាប្រព័ន្ធនៃអ្នកស្លាប់ និងការតុបតែងនៃអ្នករស់នៅ។ សញ្ញានៃការបញ្ចេញមតិសិល្បៈដំបូងអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់នៃ គំនូរគុហា និង រូបចម្លាក់ ធ្វើពីភ្លុក ថ្ម និងឆ្អឹង ដែលបង្កប់ន័យអំពីទម្រង់នៃវិញ្ញាណ។ ជាទូទៅត្រូវបានបកស្រាយថាជា animism ឬ shamanism ។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} មនុស្សលោក Paleolithic រស់នៅជា អ្នកបរបាញ់ ហើយជាទូទៅ ជាមនុស្សពនេចរ ។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} ទិន្នន័យបុរាណវត្ថុវិទ្យា និងហ្សែនណែនាំថា ប្រជាជនប្រភពនៃអ្នកប្រមាញ់ Paleolithic រស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃឈើតិចៗ ហើយបែកខ្ញែកតាមតំបន់ដែលមាន ផលិតកម្មបឋម ខ្ពស់ ខណៈពេលដែលជៀសវាងគម្របព្រៃឈើក្រាស់។ មនុស្សសម័យទំនើបបាន រីករាលដាល យ៉ាងឆាប់រហ័សពីទ្វីបអាហ្រ្វិកចូលទៅក្នុងតំបន់គ្មានទឹកកកនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីប្រហែល 60,000 ឆ្នាំមុន។ <ref name="Stringer2012">{{Cite journal|last=Stringer|first=C.|year=2012|title=Evolution: What Makes a Modern Human|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/33|journal=Nature|volume=485|issue=7396|pages=33–35|bibcode=2012Natur.485...33S|doi=10.1038/485033a|pmid=22552077|doi-access=free}}</ref> ការពង្រីកយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃមនុស្សជាតិទៅកាន់អាមេរិកខាងជើង និងអូសេអានីបានកើតឡើងនៅកម្រិតកំពូលនៃ យុគសម័យទឹកកក ថ្មីៗនេះ ។ នៅ​ពេល​នោះ តំបន់​ដែល​មាន​អាកាសធាតុ​សព្វ​ថ្ងៃ​គឺ​មិន​អាច​ទទួល​យក​បាន​យ៉ាង​ខ្លាំង។ យ៉ាងណាក៏ដោយ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យទឹកកក ប្រហែលជា 12,000 ឆ្នាំមុន មនុស្សបានធ្វើអាណានិគមស្ទើរតែគ្រប់ផ្នែកដែលមិនមានទឹកកកនៃពិភពលោក។ {{Sfn|Hart-Davis|2012|pages=24–29}} === លំយោលនៃអរិយធម៌ === ចាប់ផ្តើមនៅប្រហែល 10,000 មុនគ.ស. បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង បានកត់សម្គាល់ពីការអភិវឌ្ឍន៍ [[កសិកម្ម]] ដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៃជីវិតរបស់មនុស្ស។ ដំណាំធញ្ញជាតិ ដាំដុះនិង សត្វផ្សាំង បានកើតឡើងនៅក្នុង មជ្ឈឹមភាគខាងកើត ដោយមានយ៉ាងហោចណាស់ 8500 មុនគក្នុងសំណុំបែបបទនៃការ ស្រូវសាលី, ស្រូវ, ចៀម និង ពពែ ។ {{Sfn|McNeill|1999|p=11}} នៅ ជ្រលងភ្នំ Indus ដំណាំត្រូវបានដាំដុះ ហើយ គោក្របី ត្រូវបានចិញ្ចឹមដោយ 6000 មុនគ.ស.។ [[ទន្លេហួង|ជ្រលងទន្លេលឿង]] ក្នុងប្រទេសចិនបានដាំដុះ ស្រូវសាលី និងដំណាំធញ្ញជាតិផ្សេងទៀតនៅប្រហែល 7000 មុនគ.ស.។ ជ្រលងភ្នំ Yangtze បាន [[ស្រូវ|ផលិតអង្ករ]] ក្នុងស្រុកមុននេះ យ៉ាងហោចណាស់ 8000 មុនគ.ស.។ នៅទ្វីបអាមេរិក ផ្កាឈូករ័ត្ន ត្រូវបានដាំដុះនៅប្រហែល 4000 មុនគ.ស. ហើយ ពោត និង សណ្តែក ត្រូវបានដាំដុះនៅអាមេរិកកណ្តាលនៅឆ្នាំ 3500 មុនគ.ស.។ ដំឡូង ត្រូវបានដាំដុះជាលើកដំបូងនៅភ្នំ Andes នៃអាមេរិកខាងត្បូង ជាកន្លែងដែល llama ត្រូវបានគេចិញ្ចឹមផងដែរ។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} លោហធាតុ ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងក្នុងការបង្កើត ឧបករណ៍ស្ពាន់ និងគ្រឿងតុបតែងលម្អប្រហែលឆ្នាំ 6000 មុនគ.ស.។ [[មាស|មិនយូរប៉ុន្មាន មាស]] បានធ្វើតាម ជាចម្បងសម្រាប់ប្រើក្នុងលម្អ។ តម្រូវការរ៉ែដែកបានជំរុញឱ្យមានការជួញដូរ ដោយសារតំបន់ជាច្រើននៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សសម័យដើមខ្វះរ៉ែចាំបាច់។ សញ្ញាដំបូងនៃ លង្ហិន ដែលជាលោហធាតុនៃទង់ដែង និង សំណប៉ាហាំង មានអាយុកាលប្រហែលឆ្នាំ 2500 មុនគ.ស. ប៉ុន្តែយ៉ាន់ស្ព័រមិនត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយរហូតដល់ច្រើនក្រោយមក។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} កសិកម្មបានបង្កើតអតិរេកស្បៀងអាហារ ដែលអាចគាំទ្រមនុស្សមិនចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងផលិតកម្មស្បៀង {{Sfn|Roberts|Westad|2013|pp=34–35}} អនុញ្ញាតឱ្យមានប្រជាជនក្រាស់ឆ្ងាយ និងការបង្កើត ទីក្រុង និង [[រដ្ឋ]] ដំបូង។ ទីក្រុងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ ពាណិជ្ជកម្ម ផលិតកម្ម និង អំណាចនយោបាយ ។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} ទីក្រុងបានបង្កើតឡើងនូវភាព ស៊ីសង្វាក់គ្នា ជាមួយនឹងតំបន់ជនបទ ជុំវិញរបស់ពួកគេ ដោយស្រូបយកផលិតផលកសិកម្ម និងការផ្តល់ជាថ្នូរនឹងការផលិតទំនិញ និងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការគ្រប់គ្រង និងការការពារយោធា។ ទីក្រុងប្រូតូ ដំបូងបានបង្ហាញខ្លួននៅ Jericho និង Çatalhöyük ប្រហែល 6000 មុនគ.ស.។ {{Sfn|McNeill|1999}} [[ឯកសារ:Sumerian_26th_c_Adab.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក Cuneiform ដ៏ មហិមា, Sumer, Mesopotamia, សតវត្សទី 26 មុនគ.ស.]] ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងគឺមានន័យដូចនឹងការកើនឡើងនៃ អរិយធម៌ ។ {{Efn|The very word "[[civilization]]" comes from the [[Latin]] ''civilis'', meaning "civil," related to ''civis'' ("citizen") and ''civitas'' ("city" or "city-state").{{sfn|Sullivan|2009|p=73}}}} អរិយធម៌ដំបូងបានកើតឡើងដំបូងនៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទាប (៣០០០ មុនគ.ស.) {{Sfn|Stearns|Langer|2001|p=21}} {{Sfn|Hart-Davis|2012}} {{Sfn|Roberts|Westad|2013|p=53}} បន្តដោយ អរិយធម៌អេហ្ស៊ីប តាមដងទន្លេ នីល (៣០០០ មុនគ.ស.) {{Sfn|Bard|2000}} {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} អរិយធម៌ហារ៉ាប៉ាន នៅ ជ្រលងទន្លេ Indus (នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន និងប៉ាគីស្ថាន; 2500 មុនគ.ស.), {{Sfn|Chakrabarti|2004}} {{Sfn|Allchin|Allchin|1997}} និង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|អរិយធម៌ចិន]] តាមដងទន្លេលឿង និងយ៉ង់សេ (២២០០ មុនគ.ស.)។ {{Sfn|Lee|2002}} {{Sfn|Teeple|2006}} [[ឯកសារ:Unas_Pyramidentexte_det1.jpg|រូបភាពតូច| អត្ថបទពីរ៉ាមីត, ពីរ៉ាមីតនៃ Unas, Saqqara, អេហ្ស៊ីប, សតវត្សទី 24 មុនគ.ស.]] សង្គមទាំងនេះបានបង្កើតនូវលក្ខណៈបង្រួបបង្រួមមួយចំនួន រួមទាំងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល សេដ្ឋកិច្ច និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមដ៏ស្មុគស្មាញ ប្រព័ន្ធភាសា និងការសរសេរដ៏ទំនើប និងវប្បធម៌ និងសាសនាផ្សេងគ្នា។ វប្បធម៌ទាំងនេះបានបង្កើត [[កង់(wheel)|កង់]] {{Sfn|Hart-Davis|2012|page=44}} [[គណិតវិទ្យា]], {{Sfn|Roberts|Westad|2013|page=59}} ការងារសំរិទ្ធ ទូកក្ដោង កង់ជាងស្មូន ក្រណាត់ត្បាញ ការសាងសង់សំណង់វិមាន {{Sfn|McNeill|1999|page=16}} និង [[ការសរសេរ]] ។ {{Sfn|McNeill|1999|page=18}} ការសរសេរបានជួយសម្រួលដល់ការគ្រប់គ្រងទីក្រុង ការបញ្ចេញមតិ និងការរក្សាទុកព័ត៌មាន។ {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} ឥឡូវនេះ អ្នកប្រាជ្ញទទួលស្គាល់ថាការសរសេរប្រហែលជាត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយឯករាជ្យនៅក្នុងយ៉ាងហោចណាស់អរិយធម៌បុរាណចំនួនបួន៖ មេសូប៉ូតាមៀ (រវាង 3400 និង 3100 មុនគ.ស.), អេហ្ស៊ីប (ប្រហែល 3250 មុនគ.ស.), <ref>[[Wengrow, David]]. </ref> ប្រទេសចិន (2000 មុនគ.ស.), <ref>James Legge, D.D., translator, "The Shoo King, or the Book of Historical Documents, Volume III, Part I, page 12]. </ref> និងតំបន់ទំនាប Mesoamerica (ត្រឹមឆ្នាំ ៦៥០ មុនគ.ស.)។ <ref name="FaganBeck1996">{{Cite book|title=The Oxford Companion to Archaeology|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_m4i0|publisher=Oxford University Press|year=1996|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_m4i0/page/762 762]}}</ref> ធម្មតានៃយុគថ្មរំលីងនេះគឺជានិន្នាការដើម្បីថ្វាយបង្គំ anthropomorphized ព្រះអាទិទេព ។ ធាតុដូចជាព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ ផែនដី មេឃ និងសមុទ្រ ជារឿយៗត្រូវបានបន្សល់ទុក។ {{Sfn|Mercer|1949}} សក្ការៈបូជាបាន អភិវឌ្ឍ ដែលវិវឌ្ឍន៍ទៅ ជាសំណង់ប្រាសាទ បំពេញដោយឋានានុក្រមដ៏ស្មុគស្មាញនៃ [[បូជាចារ្យ|សង្ឃ និងបូជាចារ្យ]] និងមុខងារផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងចំណោមគម្ពីរសាសនាដែលនៅរស់រានមានជីវិតដំបូងបំផុតគឺ ''អត្ថបទពីរ៉ាមីត'' អេហ្ស៊ីប ដែលជាគម្ពីរចាស់ជាងគេដែលមានអាយុកាលចន្លោះឆ្នាំ 2400 និង 2300 មុនគ.ស.។ {{Sfn|Allen|2007}} == ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (៣០០០ មុនគ.ស. ដល់ ៥០០ គ.ស.) == {| class="sidebar nomobile nowraplinks" ! class="sidebar-title" style="background:#f8eaba;font-size:175%;font-weight:normal;" |[[Ancient history]] |- | class="sidebar-above" style="border:1px solid #ccc;background:#efefef;font-weight:normal;" | Preceded by [[prehistory]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Ancient Near East|Near East]] |- | class="sidebar-content" | [[Sumer]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Kish civilization|Kish]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ancient Egypt|Egypt]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Elam]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ebla]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Akkadian Empire|Akkad]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Canaan]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Assyria]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Babylonia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Qatna]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Yamhad]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Mitanni]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Hittites]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Sea Peoples]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of Anatolia|Anatolia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of ancient Israel and Judah|Israel and Judah]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Pre-Islamic Arabia|Arabia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Berbers]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Phoenicia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of Iran|Persia]] |- ! class="sidebar-heading" | [[History of Europe#Ancient Europe|Europe]] |- | class="sidebar-content" | [[Minoan civilization|Minoans]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ancient Greece|Greece]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Illyrians]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Argaric culture|Argaric]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Nuragic civilization|Nuragic]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Tartessos]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[List of the Pre-Roman peoples of the Iberian Peninsula|Iberia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Celts]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Germanic peoples|Germanics]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Etruscan civilization|Etruscans]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ancient Rome|Rome]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Early Slavs|Slavs]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[List of ancient Daco-Thracian peoples and tribes|Daco-Thracians]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Horn of Africa]] |- | class="sidebar-content" | [[Land of Punt]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Opone]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Macrobia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Dʿmt|Kingdom of Dʿmt]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Axumite Empire]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Mosylon]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Sarapion]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Eurasian Steppe]] |- | class="sidebar-content" | [[Proto-Indo-Europeans]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Afanasievo culture|Afanasievo]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Indo-Iranians]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Scythian cultures|Scythia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Tocharians]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Huns]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Xionites]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Turkic migration|Turks]] |- ! class="sidebar-heading" | [[History of East Asia|East Asia]] |- | class="sidebar-content" | [[History of China#Ancient China|China]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of Japan#Prehistoric and ancient Japan|Japan]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of Korea#Prehistoric and Antiquity period|Korea]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[History of Mongolia#Ancient period|Mongolia]] |- ! class="sidebar-heading" | [[History of India|South Asia]] |- | class="sidebar-content" | [[Indus Valley Civilisation]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Vedic period]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Mahajanapadas]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Nanda Empire]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Maurya Empire]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Satavahana dynasty]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Sangam period]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Middle kingdoms of India|Middle Kingdoms]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Mound Builders|Mississippi]] and [[Oasisamerica]] |- | class="sidebar-content" | [[Adena culture|Adena]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Hopewell tradition|Hopewell]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Mississippian culture|Mississippian]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Puebloans]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Mesoamerican chronology|Mesoamerica]] |- | class="sidebar-content" | [[Olmecs]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Epi-Olmec culture|Epi-Olmec]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Zapotec civilization|Zapotec]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Mixtec]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Maya civilization|Maya]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Teotihuacan]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Toltec Empire]] |- ! class="sidebar-heading" | [[Periodization of pre-Columbian Peru|Andes]] |- | class="sidebar-content" | [[Norte Chico civilization|Norte Chico]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Casma–Sechin culture|Sechin]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Chavín culture|Chavín]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Paracas culture|Paracas]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Nazca culture|Nazca]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Moche culture|Moche]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Lima culture|Lima]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Tiwanaku empire|Tiwanaku]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Wari Empire|Wari]] |- ! class="sidebar-heading" | [[History of West Africa|West Africa]] |- | class="sidebar-content" | [[Dhar Tichitt]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Oualata]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Nok culture|Nok]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Senegambian stone circles|Senegambia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Djenné-Djenno]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Bantu expansion|Bantu]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ghana Empire]] |- ! class="sidebar-heading" | [[History of Southeast Asia|Southeast Asia]] and [[History of Oceania|Oceania]] |- | class="sidebar-content" | [[History of Vietnam|Vietnam]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Austronesian peoples|Austronesians]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Prehistory of Australia|Australia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Polynesia]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Funan]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Tarumanagara]] |- ! class="sidebar-heading" | See also |- | class="sidebar-content" | [[Human history]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ancient maritime history]] [[Protohistory]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Axial Age]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Iron Age]] [[Historiography]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Ancient literature]] [[Ancient warfare]]&nbsp;'''&#xB7;'''&#x20;[[Cradle of civilization]] <div class="hlist hlist-separated"> * [[File:Symbol_category_class.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|class=noviewer|16x16ភីកសែល|Category]] [[:Category:Ancient history|Category]] </div> |- | class="sidebar-below" style="border:1px solid #ccc;background:#efefef;font-weight:normal;" | Followed by [[Post-classical history]] |- | class="sidebar-navbar" |<templatestyles src="Module:Navbar/styles.css"></templatestyles> |}   [[ឯកសារ:All_Gizah_Pyramids.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ពីរ៉ាមីតដ៏អស្ចារ្យនៃ Giza ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] យុគសម័យសំរិទ្ធគឺជាផ្នែកមួយនៃ ប្រព័ន្ធអាយុបី ( យុគថ្ម យុគ សំរិទ្ធ យុគ ដែក ) ដែលជាប្រព័ន្ធដែលពិពណ៌នាយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពអំពីប្រវត្តិដំបូងនៃ អរិយធម៌ សម្រាប់ផ្នែកខ្លះនៃពិភពលោក។ យុគសម័យសំរិទ្ធបានឃើញការអភិវឌ្ឍន៍នៃ រដ្ឋទីក្រុង ក៏ដូចជាការលេចឡើងនៃ អរិយធម៌ដំបូង ។ ការតាំងទីលំនៅទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ៖ ទីគ្រីស និងអឺប្រាត នៅ មេសូប៉ូតាមៀ ទន្លេនីល ក្នុង [[អេស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] {{Sfn|Buchanan|1979}} ឥណ្ឌូ ក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា, {{Sfn|Chakrabarti|2004|pp=10–13}} និង ទន្លេយ៉ាងសេ និង [[ទន្លេហួង|ទន្លេលឿង]] ក្នុងប្រទេសចិន។ Sumer ដែលមានទីតាំងនៅ Mesopotamia គឺជាអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញដែលគេស្គាល់ដំបូងគេ ដោយបានបង្កើតរដ្ឋ ទីក្រុង ដំបូងគេនៅសហវត្សទី 4 មុនគ.ស.។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} វាគឺនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនេះដែលទម្រង់នៃការសរសេរដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុត អក្សរ cuneiform បានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 3000 មុនគ.ស.។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} ការសរសេរ Cuneiform បានចាប់ផ្តើមជាប្រព័ន្ធនៃ រូបភាព ដែលតំណាងរូបភាពរបស់វានៅទីបំផុតបានក្លាយទៅជាសាមញ្ញ និងអរូបីបន្ថែមទៀត។ {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} អត្ថបទ Cuneiform ត្រូវបានសរសេរដោយប្រើ ដើមត្រែង blunt ជា ស្ទីល ដើម្បីគូរ [[និមិត្តសញ្ញា]] នៅលើ បន្ទះដីឥដ្ឋ ។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} ការ​សរសេរ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ការ​គ្រប់គ្រង​រដ្ឋ​ដ៏​ធំ​ងាយ​ស្រួល​ជាង។ ការដឹកជញ្ជូនត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយផ្លូវទឹក-តាមទន្លេ និងសមុទ្រ។ [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] នៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីបទាំងបី បានជំរុញការព្យាករណ៍នៃអំណាចយោធា និងការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ គំនិត និងការច្នៃប្រឌិត។ សម័យនេះក៏បានឃើញបច្ចេកវិទ្យាដីថ្មីផងដែរ ដូចជាទ័ពសេះ និងរទេះសេះ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពផ្លាស់ទីបានលឿន។ ការ​វិវឌ្ឍ​ទាំង​នេះ​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​រដ្ឋ​ដែនដី និង ​អាណាចក្រ ។ នៅ Mesopotamia មាន​ការ​ត្រួតត្រា​គំរូ​នៃ​រដ្ឋ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​សង្រ្គាម​ឯករាជ្យ និង​នៃ​អនុត្តរភាព​រលុង​ដែល​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី​ទីក្រុង​មួយ​ទៅ​ទីក្រុង​មួយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ទីមួយមានការបែងចែកពីរទៅជា អេហ្ស៊ីបខាងលើ និងខាងក្រោម ដែលត្រូវបានបន្តដោយការបង្រួបបង្រួមនៃជ្រលងភ្នំទាំងអស់នៅជុំវិញឆ្នាំ 3100 មុនគ.ស. បន្ទាប់មកដោយការបង្រួបបង្រួមជាអចិន្ត្រៃយ៍។ {{Sfn|Bard|2000}} នៅប្រទេសក្រេត អរិយធម៌ Minoan បានចូលដល់យុគសម័យសំរិទ្ធត្រឹមឆ្នាំ 2700 មុនគ.ស ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអរិយធម៌ដំបូងគេនៅអឺរ៉ុប។ {{Sfn|Hart-Davis|2012}} ក្នុងរយៈពេលមួយសហវត្សបន្ទាប់ ជ្រលងទន្លេផ្សេងទៀតបានឃើញអាណាចក្ររាជាធិបតេយ្យឡើងកាន់អំណាច។ នៅសតវត្សទី 25 - 21 មុនគ.ស. អាណាចក្រនៃ Akkad និង Sumer បាន កើតឡើងនៅ Mesopotamia ។ {{Sfn|McNeill|1999}} ក្នុងរយៈពេលរាប់សហស្សវត្សរ៍បន្ទាប់ អរិយធម៌បានរីកចម្រើនពាសពេញពិភពលោក។ ពាណិជ្ជកម្ម កាន់តែខ្លាំងឡើងបានក្លាយជាប្រភពនៃអំណាច ខណៈដែលរដ្ឋដែលមានលទ្ធភាពទទួលបានធនធានសំខាន់ៗ ឬការគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗបានកើនឡើងដល់ការគ្រប់គ្រង។ នៅឆ្នាំ 1600 មុនគ.ស. ក្រិក Mycenaean បានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ {{Sfn|Price|Thonemann|2010}} ហើយបានបញ្ចប់ដោយការ ដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ដែលចាប់ផ្តើមប៉ះពាល់ដល់អរិយធម៌មេឌីទែរ៉ាណេជាច្រើននៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1150 មុនគ.ស.។ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា សម័យនេះគឺជាសម័យ Vedic (1750-600 BCE) ដែលបានចាក់គ្រឹះនៃ [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] និងទិដ្ឋភាពវប្បធម៌ផ្សេងទៀតនៃសង្គមឥណ្ឌាដំបូង ហើយបានបញ្ចប់នៅសតវត្សទី 6 មុនគ.ស។ {{Sfn|Roberts|Westad|2013}} ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 550 មុនគ.ស. នគរឯករាជ្យ និងសាធារណរដ្ឋជាច្រើនដែលគេស្គាល់ថាជា Mahajanapadas ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទូទាំងអនុទ្វីប។ {{Sfn|Singh|2008}} នៅពេលដែលអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញបានកើតឡើងនៅអឌ្ឍគោលខាងកើត សង្គមជនជាតិដើមភាគតិចនៅ [[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] នៅតែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ ហើយត្រូវបានបែងចែកទៅជាវប្បធម៌ក្នុងតំបន់ចម្រុះ។ ក្នុងអំឡុងពេល នៃដំណាក់កាលបង្កើត នៅ Mesoamerica (ប្រហែល 1500 BCE ដល់ 500 CE) អារ្យធម៌កាន់តែស្មុគស្មាញ និងកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ ដែលភាគច្រើននៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងប៉េរូ។ ពួកគេបានរួមបញ្ចូលអរិយធម៌ដូចជា Olmecs, Maya, Zapotecs, Moche និង Nazca ។ ពួកគេ​បាន​អភិវឌ្ឍ​វិស័យ​កសិកម្ម ដាំ ​ពោត ម្ទេស កាកាវ ប៉េងប៉ោះ និង ​ដំឡូង ដំណាំ​ពិសេស​សម្រាប់​ទ្វីប​អាមេរិក ហើយ​បង្កើត​វប្បធម៌ និង​សាសនា​ផ្សេង​ៗ។ សង្គមជនជាតិដើមភាគតិចបុរាណទាំងនេះនឹងរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំង សម្រាប់ការល្អ និងជំងឺ ដោយការទាក់ទងនៅអឺរ៉ុបក្នុងកំឡុងសម័យដើមសម័យទំនើប។ === អាយុអ័ក្ស === [[ឯកសារ:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| [[ព្រះពុទ្ធ]]]] [[ឯកសារ:Socrates_Louvre.jpg|រូបភាពតូច| [[សូក្រាត]]]] ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 8 មុនគ.ស. " យុគសម័យអ័ក្ស " បានឃើញការវិវឌ្ឍន៍នៃបណ្តុំនៃការផ្លាស់ប្តូរគំនិតទស្សនវិជ្ជា និងសាសនា ដែលភាគច្រើនដោយឯករាជ្យ នៅកន្លែងផ្សេងៗគ្នា។ <ref>{{Cite journal|last=Baumard|first=Nicolas|last2=Hyafil|first2=Alexandre|last3=Boyer|first3=Pascal|date=25 September 2015|title=What changed during the axial age: Cognitive styles or reward systems?|journal=Communicative & Integrative Biology|publisher=[[United States National Library of Medicine]]|volume=8|issue=5|pages=e1046657|doi=10.1080/19420889.2015.1046657|pmc=4802742|pmid=27066164|quote=}}</ref> លទ្ធិខុងជឺ របស់ចិន [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ឥណ្ឌា និង សាសនាចេ ន និង សាសនាជ្វីហ្វ monotheism ត្រូវបានអះអាងដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនថាបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី 6 មុនគ.ស។ ( ទ្រឹស្ដី Axial-Age របស់ Karl Jaspers រួមបញ្ចូលផងដែរនូវលទ្ធិ Zoroastrianism របស់ [[អ៊ីរ៉ង់|Persian]] ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតជំទាស់នឹងការកំណត់ពេលវេលារបស់គាត់សម្រាប់ Zoroastrianism ។ ) នៅ​សតវត្ស​ទី​៥ មុន​គ.ស. [[សូក្រាត]] និង [[ផ្លាតូ|​ផ្លាតូ]] ​បាន​ធ្វើ​ការ​ជឿនលឿន​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ ​ទស្សនវិជ្ជា​ក្រិក​បុរាណ ។ នៅបូព៌ា សាលាគំនិតចំនួនបីនឹងគ្របដណ្ដប់លើការគិតរបស់ចិនយ៉ាងល្អនៅក្នុងសតវត្សទី 20 ។ ទាំងនេះគឺជា សាសនាតាវ លទ្ធិច្បាប់ និង លទ្ធិខុងជឺ ។ ទំនៀមទំលាប់ខុងជឺ ដែលនឹងក្លាយទៅជាពិសេសនោះ បានស្វែងរក សីលធម៍ [[នយោបាយ]] មិនមែនសម្រាប់អំណាចនៃច្បាប់នោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាច និងគំរូនៃ ប្រពៃណី ។ ក្រោយមកលទ្ធិខុងជឺនឹងរីករាលដាលដល់ [[កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េ]] និងឆ្ពោះទៅ [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] ។ នៅភាគខាងលិច ប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជា ក្រិក [[សូក្រាត|តំណាងដោយសូក្រាត]] [[ផ្លាតូ|ប្លាតុង]] [[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូត]] និងទស្សនវិទូដទៃទៀត {{Sfn|Stearns|Langer|2001|p=63}} រួមជាមួយនឹងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌បង្គរបានសាយភាយពេញ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] អេហ្ស៊ីប [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុង សតវត្សទី 4 មុនគ.ស. បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យរបស់ [[អេឡិចសាន់ដឺ ដឹ ហ្គារ៉ែត|Alexander the Great]] of Macedon ។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} === អាណាចក្រក្នុងតំបន់ === សហស្សវត្សរ៍ពី 500 មុនគ.ស. ដល់ 500 គ.ស. បានឃើញស៊េរីនៃចក្រភពដែលមានទំហំមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ កងទ័ពដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលយ៉ាងល្អ មនោគមវិជ្ជាបង្រួបបង្រួម និងការិយាធិបតេយ្យកម្រិតខ្ពស់បានបង្កើតនូវលទ្ធភាពសម្រាប់អធិរាជដើម្បីគ្រប់គ្រងលើដែនធំៗដែលចំនួនប្រជាជនអាចទទួលបានចំនួនរហូតដល់រាប់សិបលាននាក់នៃមុខវិជ្ជា។ ចក្រភព ដ៏អស្ចារ្យពឹងផ្អែកលើ ការ បញ្ចូល ទឹកដីយោធា និងលើការបង្កើតការតាំងទីលំនៅដែលត្រូវបានការពារ ដើម្បីក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលកសិកម្ម។ សន្តិភាពដែលទាក់ទងគ្នាដែលចក្រភពបាននាំមកនូវការលើកទឹកចិត្តដល់ [[ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ]] ជាពិសេសផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំនៅក្នុង [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង ផ្លូវសូត្រ ។ នៅទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងត្បូង ក្រិក (និងក្រោយមកទៀតគឺ [[ទីក្រុងរ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ) ក្នុងសម័យមួយដែលគេស្គាល់ថាជា " បុរាណវត្ថុបុរាណ " បានបង្កើតវប្បធម៌ដែលការអនុវត្ត ច្បាប់ និងទំនៀមទម្លាប់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ វប្បធម៌លោកខាងលិច សហសម័យ។ [[ឯកសារ:Persepolis_The_Persian_Soldiers.jpg|រូបភាពតូច| Persepolis, អាណាចក្រ Achaemenid, សតវត្សទី 6 មុនគ]] [[ឯកសារ:The_Parthenon_in_Athens.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| The Parthenon, Athens]] [[ឯកសារ:Ashoka_pillar_at_Vaishali,_Bihar,_India.jpg|រូបភាពតូច| សសរស្តម្ភត្រូវបានសាងសង់ដោយព្រះចៅអធិរាជ Maurya Ashoka របស់ប្រទេសឥណ្ឌា]] [[ឯកសារ:Roma-colonna_di_trainao.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ជួរឈរ Trajan [[ទីក្រុងរ៉ូម]]]] [[ឯកសារ:Terrakottaarmén.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| Terracotta Army [[ចិន|ប្រទេសចិន]] គ. ២១០ មុនគ.ស]] [[ឯកសារ:Stela_aksum.jpg|រូបភាពតូច| Obelisk of Axum [[អេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]]]] មានអាណាចក្រក្នុងតំបន់ជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ រាជាណាចក្រ ​មេឌី ​បាន​ជួយ​បំផ្លាញ ​អាណាចក្រ​អាសស៊ើរ ​ស្រប​ជាមួយ​នឹង​ពួក ​ស៊ីធៀន​ដែល​ពោរ​ពេញ​ដោយ​ពូជពង្ស និង ​បាប៊ីឡូន ។ នីនីវេ ជា​រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​អាស្ស៊ីរី ត្រូវ​បាន​ពួក​មេឌី​បណ្តេញ​ចេញ​នៅ​ឆ្នាំ ៦១២ មុន​គ.ស.។ {{Sfn|Roberts|Westad|2013|p=110}} ចក្រភពមេឌៀន បានផ្ដល់ផ្លូវទៅកាន់ ចក្រភពអ៊ីរ៉ង់ ជាបន្តបន្ទាប់ រួមទាំង ចក្រភព Achaemenid (550–330 មុនគ.ស.) ចក្រភព Parthian (247 BCE–224 គ.ស.) និង ចក្រភព Sasanian (224–651 គ.ស.)។ ចក្រភពជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសក្រិកសម័យទំនើប។ ដំបូងគឺ Delian League បាន (ពី 477 គ) {{Sfn|Martin|2000|pages=106–107}} និងជោគជ័យ ចក្រភព Athenian (454-404 មុនគ) កណ្តាលសម័យបច្ចុប្បន្ន [[ក្រិក|ប្រទេសក្រិច]] ។ ក្រោយមក [[អេឡិចសាន់ដឺ ដឹ ហ្គារ៉ែត|អាឡិចសាន់ឌឺ ដ៏អស្ចារ្យ]] (៣៥៦–៣២៣ មុនគ.ស.) នៃ ម៉ាសេដូន បាន បង្កើតអាណាចក្រនៃការសញ្ជ័យ ដោយលាតសន្ធឹងពីក្រិចសម័យបច្ចុប្បន្នរហូតដល់ប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន។ {{Sfn|Golden|2011}} ចក្រភពបានបែងចែកមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលនៃ អ្នកស្នងតំណែង Hellenistic របស់គាត់បានបង្កើតឡើងសម្រាប់រយៈពេល Hellenistic ដែល បានពង្រីក (323-31 មុនគ.ស.) នៅទូទាំងតំបន់។ នៅអាស៊ី ចក្រភព Maurya (322–185 មុនគ.ស.) មាននៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា បច្ចុប្បន្ន។ នៅសតវត្សទី 3 មុនគ.ស. ភាគច្រើននៃ [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ត្រូវបានរួបរួមគ្នាជាចក្រភព Maury ដោយ Chandragupta Maurya ហើយបានរីកចម្រើននៅក្រោម Ashoka the Great ។ ចាប់ពីសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. រាជវង្ស Gupta បានគ្រប់គ្រងសម័យកាលដែលហៅថាយុគសម័យមាសរបស់ឥណ្ឌាបុរាណ។ ពី​សតវត្ស​ទី​៤​ដល់​ទី​៦ ភាគ​ខាងជើង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ ​ចក្រភព Gupta ។ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា នគរ Dravidian ដ៏លេចធ្លោចំនួនបីបានលេចចេញឡើង៖ ឆេរ៉ាស, [[រាជវង្សចោឡា|កូឡា]], និង ផេនដាយ៉ា ។ ស្ថេរភាពជាបន្តបន្ទាប់បានរួមចំណែកដល់ការប្រកាសនៅក្នុងយុគសម័យមាសនៃ វប្បធម៌ហិណ្ឌូ នៅសតវត្សទី 4 និងទី 5 ។ នៅទ្វីបអ៊ឺរ៉ុប ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ដែលស្ថិតនៅកណ្តាល [[អ៊ីតាលី|ប្រទេសអ៊ីតាលី]] បច្ចុប្បន្ន បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 7 មុនគ.ស។ {{Sfn|Hart-Davis|2012|pages=106–107}} នៅសតវត្សទី 3 មុនគ.ស. សាធារណរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតាមរយៈការសញ្ជ័យ និងសម្ព័ន្ធភាព។ {{Sfn|Kelly|2007|pages=4–6}} នៅសម័យ [[អូហ្គុសទុស|Augustus]] (63 មុនគ.ស. - 14 គ.ស.) ដែលជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំងទីមួយ រ៉ូមបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងលើសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគច្រើនរួចហើយ។ ចក្រភពនឹងបន្តរីកចម្រើន ដោយគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគច្រើនពី [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] រហូតដល់ មេសូប៉ូតាមៀ ដោយឈានដល់វិសាលភាពដ៏ធំបំផុតរបស់ខ្លួនក្រោមអធិរាជ [[ត្រាហ្សាន|Trajan]] (សុគតនៅឆ្នាំ 117 គ.ស.)។ នៅសតវត្សរ៍ទី 3 នៃគ.ស. ចក្រភពបានបំបែកទៅជាតំបន់ភាគខាងលិច និងខាងកើតដោយមាន (ជាធម្មតា) អធិរាជដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ចក្រភពលោកខាងលិចនឹង ដួលរលំ នៅឆ្នាំ 476 នៃគ.ស. ដើម្បីឥទ្ធិពលរបស់អាល្លឺម៉ង់ក្រោម Odoacer ។ ចក្រភពខាងកើត ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជា ចក្រភព Byzantine ដែលមានរាជធានីនៅ Constantinople នឹងបន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំទៀត រហូតដល់ Constantinople ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ក្នុងឆ្នាំ 1453។ [[ឯកសារ:Chichén_Itzá_Mayan_observatory.jpg|រូបភាពតូច| កន្លែងសង្កេតការណ៍ Maya, Chichen Itza, [[ម៉ិកស៊ិក]]]] នៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ព្រះរាជាណាចក្រ Aksum ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសអេត្យូពីបច្ចុប្បន្ន បានបង្កើតដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នៅសតវត្សទី 1 នៃគ.ស. ជាអាណាចក្រពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ ដោយបានត្រួតត្រាប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅអា រ៉ាប៊ីសាអូឌីត និង Kush និងគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម សមុទ្រក្រហម។ វា minted រូបិយប័ណ្ណរបស់ខ្លួននិងឆ្លាក់ថ្មធំសម្បើម សិលាចារិក ដូចជា Obelisk នៃ Axum ដើម្បីសម្គាល់ផ្នូរស្ដេចរបស់ពួកគេ "។ អាណាចក្រក្នុងតំបន់ជោគជ័យក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ [[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] ផងដែរ ដែលកើតចេញពីវប្បធម៌ដែលបានបង្កើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 2500 មុនគ.ស.។ {{Sfn|Fagan|2005}} នៅ Mesoamerica សង្គមមុនសម័យកូឡុំប៊ីដ៏ធំត្រូវបានសាងសង់ឡើង ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតគឺ ចក្រភព Zapotec (700 BCE – 1521 គ.ស.) និង អរិយធម៌ Maya ដែលបានឈានដល់ស្ថានភាពអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់បំផុតក្នុងកំឡុងសម័យ Mesoamerican Classic ( គ. 250–900 គ.ស.), {{Sfn|Coe|2011|p=91}} ប៉ុន្តែបានបន្តពេញមួយសម័យក្រោយបុរាណ រហូតដល់ការមកដល់នៃជនជាតិអេស្ប៉ាញក្នុងសតវត្សទី 16 នៃគ.ស.។ អរិយធម៌ Maya បានកើតឡើងនៅពេលដែល វប្បធម៌មាតា Olmec បានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ។ រដ្ឋនៃទីក្រុង ម៉ាយ៉ានដ៏អស្ចារ្យបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៅក្នុងចំនួននិងភាពល្បីល្បាញ ហើយវប្បធម៌ Maya បានរីករាលដាលពាសពេញ Yucatán និងតំបន់ជុំវិញ។ អាណាចក្រ Aztecs ក្រោយមកត្រូវបានសាងសង់នៅលើវប្បធម៌ជិតខាង ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រជាជនដែលបានសញ្ជ័យដូចជា Toltecs ជាដើម។ តំបន់ខ្លះបានជួបប្រទះនឹងភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យាយឺត ប៉ុន្តែមានស្ថិរភាព ជាមួយនឹងការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដូចជា រង្គសាល និង បន្ទះផ្សិតដែល មកដល់រៀងរាល់ពីរបីសតវត្ស។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅតាមតំបន់ខ្លះ មានដំណាក់កាលនៃវឌ្ឍនភាពបច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ សំខាន់បំផុត ប្រហែលជា សម័យ Hellenistic នៅក្នុងតំបន់នៃ [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ក្នុងអំឡុងពេលដែលបច្ចេកវិទ្យារាប់រយត្រូវបានបង្កើត។ សម័យកាលបែបនេះត្រូវបានបន្តដោយរយៈពេលនៃការពុកផុយផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា ដូចជាអំឡុងពេល [[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូមបាន]] ធ្លាក់ចុះ និង ដួលរលំ និង យុគសម័យមជ្ឈិមសម័យដើម ។ === ការធ្លាក់ចុះ ការដួលរលំ និងការរស់ឡើងវិញ === ចក្រភពបុរាណបានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទូទៅដែលទាក់ទងនឹងការរក្សាកងទ័ពដ៏ធំ និងការគាំទ្រការិយាធិបតេយ្យកណ្តាល។ ការ​ចំណាយ​ទាំង​នេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​ខ្លាំង​លើ ​កសិករ ខណៈ​ដែល​មហាសេដ្ឋី ​ដែល​មាន​ដី​កាន់​តែ​គេច​ពី​ការ​គ្រប់​គ្រង​មជ្ឈិម​និង​ការ​ចំណាយ​របស់​វា។ សម្ពាធដ៏ព្រៃផ្សៃ លើព្រំដែនបានពន្លឿនការរំលាយផ្ទៃក្នុង។ [[រាជវង្សហាន]] របស់ [[ចិន|ប្រទេសចិន]] បានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង [[សង្គ្រាមស៊ីវិល|សង្រ្គាមស៊ីវិល]] នៅឆ្នាំ 220 នៃគ.ស. ដែលចាប់ផ្តើម [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរទាំងបី]] ខណៈពេលដែល [[ចក្រភព រ៉ូម|សមភាគីរ៉ូម៉ាំង]] របស់ខ្លួនកាន់តែមានវិមជ្ឈការ និងបែងចែកពេលវេលាដូចគ្នានៅក្នុងអ្វីដែលហៅថា វិបត្តិនៃសតវត្សទីបី ។ ចក្រភពដ៏អស្ចារ្យនៃអឺរ៉ាស៊ី ទាំងអស់មានទីតាំងនៅលើវាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រត្រូពិច និងត្រូពិច។ ពី [[អាស៊ីកណ្ដាល|វាលទំនាបអាស៊ីកណ្តាល]] ពួកអ្នកជិះសេះដែលភាគច្រើនជាជនជាតិម៉ុងហ្គោល និងតួក បានគ្រប់គ្រងផ្នែកធំនៃទ្វីបនេះ។ ការអភិវឌ្ឍន៍នៃការបញ្ឆេះ និងការបង្កាត់ពូជសេះខ្លាំងល្មមអាចកាន់អាវុធបានពេញទំហឹងបានធ្វើឱ្យពួកត្រកូលមានការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរចំពោះអរិយធម៌ដែលបានតាំងទីលំនៅកាន់តែច្រើន។ [[ឯកសារ:Pantheon_Rome_04_2016_6460.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| Pantheon នៅទីក្រុងរ៉ូម ប្រទេសអ៊ីតាលី ដើមឡើយជាប្រាសាទរ៉ូម៉ាំង ឥឡូវនេះជាព្រះវិហារកាតូលិក]] ការបែកបាក់បន្តិចម្តងៗនៃ [[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម]] ដែលលាតសន្ធឹងជាច្រើនសតវត្សបន្ទាប់ពីសតវត្សទី 2 នៃគ.ស. ស្របពេលជាមួយនឹងការរីករាលដាលនៃ [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រឹស្ត]] ទៅខាងក្រៅពីមជ្ឈិមបូព៌ា។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001|pp=95, 99}} ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រានៃ កុលសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ នៅសតវត្សទី 5 {{Sfn|Collins|1999|pp=80–99}} ហើយ នយោបាយ ទាំងនេះបានអភិវឌ្ឍបន្តិចម្តងៗទៅជារដ្ឋសង្រ្គាមមួយចំនួន ដែលទាំងអស់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ក្នុងមធ្យោបាយមួយ ឬមួយផ្សេងទៀតជាមួយ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|ព្រះវិហារកាតូលិក]] ។ {{Sfn|Collins|1999|pp=100–115}} ផ្នែកដែលនៅសេសសល់នៃចក្រភពរ៉ូម នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគខាងកើត បានបន្តដូចអ្វីដែលបានមកហៅថា ចក្រភពប៊ីហ្សេនទីន ។ {{Sfn|Stearns|Langer|2001|pp=97, 103}} ជាច្រើនសតវត្សក្រោយមក ការរួបរួមមានកម្រិតមួយនឹងត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅអឺរ៉ុបខាងលិចតាមរយៈការបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 962 នៃ "ចក្រភពរ៉ូម" ដែលបានរស់ឡើងវិញ {{Sfn|Collins|1999}} ក្រោយមកហៅថា ចក្រភពរ៉ូមបរិសុទ្ធ, {{Sfn|Loyn|1991|pp=122–123}} រួមមានរដ្ឋមួយចំនួននៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះ។ អាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស ស្វីស សាធារណរដ្ឋឆេក បែលហ្ស៊ិក អ៊ីតាលី និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសបារាំង។ {{Sfn|Johnson|1996}} នៅក្នុងប្រទេសចិន រាជវង្ស នឹងកើនឡើង និងធ្លាក់ចុះ ប៉ុន្តែផ្ទុយស្រឡះពីពិភពមេឌីទែរ៉ាណេ-អឺរ៉ុប ឯកភាពរាជវង្សនឹងត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ [[រាជវង្សហាន|រាជវង្សហានខាងកើត]] និងការដួលរលំនៃនគរទាំងបី កុលសម្ព័ន្ធពនេចរ ពីភាគខាងជើងបានចាប់ផ្តើមចូលលុកលុយនៅសតវត្សទី 4 ទីបំផុតបានដណ្តើមយកតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន និងបង្កើតនគរតូចៗជាច្រើន។ [[រាជវង្សស៊ុយ]] បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនទាំងមូលឡើងវិញដោយជោគជ័យ {{Sfn|Gascoigne|2003}} នៅឆ្នាំ 581, {{Sfn|Gernet|1996}} ហើយបានចាក់គ្រឹះសម្រាប់យុគសម័យមាសរបស់ចិននៅក្រោម [[រាជវង្សថាង]] (618-907) ។ == ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយសម័យបុរាណ (500 គ.ស. ដល់ 1500 គ.ស.) == [[ឯកសារ:Sankore_Moske_Timboektoe.JPG|រូបភាពតូច| សាកលវិទ្យាល័យ Timbuktu ប្រទេសម៉ាលី]] ពាក្យថា "យុគសម័យក្រោយបុរាណ" ទោះបីជាបានមកពីឈ្មោះ Eurocentric នៃយុគសម័យនៃ " បុរាណវត្ថុបុរាណ " ក៏ដោយ ក៏ត្រូវប្រើភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយដែរ។ យុគសម័យនេះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទជាទូទៅពីការ ដួលរលំនៃសតវត្សទី 5 នៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច ដែលបានបែងចែកទៅជានគរដាច់ដោយឡែកជាច្រើន ដែលក្រោយមកខ្លះនឹងត្រូវបានបង្រួបបង្រួមនៅក្រោម ចក្រភពរ៉ូមបរិសុទ្ធ ។ ចក្រភព Byzantine បាន រស់រានមានជីវិតរហូតដល់ចុងសម័យក្រោយបុរាណ ឬមជ្ឈិមសម័យ។ សម័យក្រោយបុរាណក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវ ការសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង យុគសម័យមាសនៃឥស្លាម ជាបន្តបន្ទាប់ និងការចាប់ផ្តើម និងការពង្រីក ពាណិជ្ជកម្មទាសករអារ៉ាប់ បន្តដោយ ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង អឺរ៉ុបខាងកើត និងការបង្កើតនៅជុំវិញឆ្នាំ 1280 ។ នៃ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ។ {{Sfn|Shaw|1976}} [[អាស៊ីខាងត្បូង]] បានឃើញជាបន្តបន្ទាប់នៃ នគរកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា បន្តដោយការបង្កើត អាណាចក្រអ៊ីស្លាមនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ។ នៅទ្វីបអាហ្វ្រិកខាងលិច ចក្រភពម៉ាលី និង ចក្រភពសុងហៃបាន អភិវឌ្ឍ។ នៅឆ្នេរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍នៃទ្វីបអាហ្រ្វិក កំពង់ផែអារ៉ាប់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលជាកន្លែងដែល [[មាស]] គ្រឿងទេស និងទំនិញផ្សេងទៀតត្រូវបានជួញដូរ។ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យទ្វីបអាហ្រ្វិកចូលរួមក្នុង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|ប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដោយនាំវាទំនាក់ទំនងជាមួយអាស៊ី។ នេះ រួមជាមួយនឹងវប្បធម៌មូស្លីម បណ្តាលឱ្យមាន វប្បធម៌ Swahili ។ [[ចិន|ប្រទេស​ចិន​បាន]] ​ជួប​ប្រទះ​នឹង [[រាជវង្សស៊ុយ|​រាជវង្ស Sui]], [[រាជវង្សថាង|Tang]], [[រាជវង្សសុង|Song]], [[រាជវង្សយួន|Yuan]] និង​ដើម​រាជវង្ស [[រាជវង្សមិង|Ming ។]] ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មមជ្ឈិមបូព៌ាតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង ផ្លូវសូត្រ តាមរយៈវាលខ្សាច់ Gobi បានផ្តល់ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌មានកម្រិតរវាងអរិយធម៌អាស៊ី និងអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ អរិយធម៌នៅ [[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] ដូចជា វប្បធម៌ Mississipian បុព្វបុរស Puebloans វ៉ារី និង អ៊ីនកា ម៉ាយ៉ា និង អា ហ្សេតស៊ី បានឈានដល់ចំណុចកំពូលរបស់ពួកគេ។ ទាំងអស់នឹងត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយបន្ទាប់មកបានសញ្ជ័យបន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងជាមួយ អាណានិគមអឺរ៉ុប នៅដើម សម័យទំនើប ។ === មជ្ឈិមបូព៌ា === មុនពេលការមកដល់នៃ [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] នៅសតវត្សទី 7 [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភព Byzantine និង ចក្រភព Sasanian ដែលតែងតែប្រយុទ្ធគ្នាទៅវិញទៅមកដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ជម្លោះជាច្រើន។ នេះក៏ជាសមរភូមិវប្បធម៌ផងដែរ ដោយវប្បធម៌គ្រិស្តសាសនា Byzantine ប្រកួតប្រជែងនឹងទំនៀមទម្លាប់ Persian Zoroastrian ។ កំណើតនៃ សាសនាឥស្លាមបាន បង្កើតគូប្រជែងថ្មីមួយដែលវ៉ាដាច់ចក្រភពទាំងពីរនេះយ៉ាងលឿន។ សាសនាថ្មីបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង យោធា នៃ ពិភពលោកចាស់ ជាពិសេសមជ្ឈិមបូព៌ា។ [[ឯកសារ:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_vue_d'ensemble.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| Great Mosque of Kairouan ប្រទេសទុយនេស៊ី បានបង្កើតនៅឆ្នាំ ៦៧០ គ.ស]] ពីចំណុចកណ្តាលរបស់ពួកគេនៅលើ ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ប្រជាជនម៉ូស្លីមបានចាប់ផ្តើមពង្រីករបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងសម័យក្រោយបុរាណ។ នៅឆ្នាំ 750 នៃគ.ស. ពួកគេបានចូលមកដណ្តើមយកភាគច្រើននៃតំបន់ជិតបូព៌ា អាហ្រ្វិកខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុងយុគសម័យនៃការរៀនសូត្រ វិទ្យាសាស្រ្ត និងការច្នៃប្រឌិតដែលគេស្គាល់ថាជា យុគសម័យមាសរបស់អ៊ីស្លាម ។ ចំណេះដឹង និងជំនាញនៃបូព៌ាជិតបូព៌ា ក្រិក និងពែរ្សត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងយុគសម័យ Postclassical ដោយជនមូស្លីម ដែលបានបន្ថែមការច្នៃប្រឌិតថ្មី និងសំខាន់ៗពីខាងក្រៅ ដូចជាការផលិតក្រដាសពីប្រទេសចិន និងលេខខ្ទង់ទសភាគពីប្រទេសឥណ្ឌា។ ភាគច្រើននៃការសិក្សា និងការអភិវឌ្ឍន៍នេះអាចត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងភូមិសាស្ត្រ។ សូម្បីតែមុនពេលមានវត្តមានរបស់សាសនាឥស្លាម ទីក្រុង Mecca បានបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងប្រទេសអារ៉ាប់ ហើយព្យាការីអ៊ីស្លាម Muhammad ខ្លួនឯងគឺជាអ្នកជំនួញ។ ជាមួយនឹងប្រពៃណីឥស្លាមថ្មីនៃពិធីបុណ្យ ''Hajj'' ការធ្វើធម្មយាត្រាទៅកាន់ទីក្រុង Mecca ទីក្រុងកាន់តែក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ និងគំនិត។ ឥទ្ធិពលដែលកាន់កាប់ដោយឈ្មួញមូស្លីមលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាហ្រ្វិក-អារ៉ាប់ និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត - អាស៊ីគឺធំធេងណាស់។ ជាលទ្ធផល អរិយធម៌ឥស្លាមបានរីកចម្រើន និងពង្រីកដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃសេដ្ឋកិច្ចពាណិជ្ជកររបស់ខ្លួន ផ្ទុយពីជនជាតិអឺរ៉ុប ឥណ្ឌា និងចិន ដែលផ្អែកលើសង្គមរបស់ពួកគេលើភាពខ្ពង់ខ្ពស់កាន់កាប់ដីកសិកម្ម។ ឈ្មួញបាននាំយកទំនិញ និងជំនឿអ៊ីស្លាមរបស់ពួកគេទៅកាន់ ប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងព្រះរាជាណាចក្រនៃ ទ្វីបអាហ្រ្វិក ខាងលិច ហើយបានត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងការរកឃើញ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីៗ។ [[ឯកសារ:Crac_des_chevaliers_syria.jpeg|រូបភាពតូច| បូជនីយកិច្ច ''Krak des Chevaliers'' [[ស៊ីរី|ប្រទេសស៊ីរី]]]] ចលនា Crusading ដំបូងឡើយបានបង្កើតការលើកទឹកចិត្តខាងសាសនា និងការពង្រីកអឺរ៉ុប ដើម្បីរំកិលទឹកដីមូស្លីមមកវិញ និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងទឹកដី បរិសុទ្ធឡើងវិញ ។ ទីបំផុតវាមិនជោគជ័យទេ ហើយបានបម្រើបន្ថែមទៀតដើម្បីធ្វើឱ្យអាណាចក្រ Byzantine ចុះខ្សោយ ជាពិសេសជាមួយនឹង 1204 Sack of Constantinople ។ ចក្រភព Byzantine បានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ទឹកដីកាន់តែច្រើនឡើងទៅឱ្យ Ottoman Turks ។ ការត្រួតត្រារបស់អារ៉ាប់នៃតំបន់នេះបានបញ្ចប់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 11 ជាមួយនឹងការមកដល់នៃពួក Seljuq Turks ដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតទួគីនៅអាស៊ីកណ្តាល។ នៅដើមសតវត្សទី 13 រលកថ្មីនៃការឈ្លានពាន ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានបោកបក់ពាសពេញតំបន់ ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតត្រូវបានរលំដោយពួកទួគី និងការបង្កើត [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] [[តួកគី|នៅក្នុងប្រទេសទួរគី]] សម័យទំនើប ប្រហែលឆ្នាំ 1280។ {{Sfn|Shaw|1976}} អាហ្រ្វិកខាងជើង បានឃើញការកើនឡើងនៃនយោបាយដែលបង្កើតឡើងដោយពួក Berbers ដូចជា រាជវង្ស Marinid នៅ ម៉ារ៉ុក រាជវង្ស Zayyanid នៅ [[អាល់ហ្សេរី]] និង រាជវង្ស Hafsid នៅ ទុយនីស៊ី ។ តំបន់ឆ្នេរត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឆ្នេរ Barbary ។ ចោរសមុទ្រដែលមានមូលដ្ឋាននៅកំពង់ផែអាហ្រ្វិកខាងជើងបានធ្វើប្រតិបត្តិការដែលរួមមានការចាប់យកកប៉ាល់ឈ្មួញ និងការវាយឆ្មក់ការតាំងទីលំនៅនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ ឈ្លើយ​អឺរ៉ុប​ជា​ច្រើន​នាក់​ត្រូវ​បាន​លក់​នៅ​ទីផ្សារ​អាហ្រ្វិក​ខាង​ជើង ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​ជំនួញ​ទាសករ Barbary ។ ចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង [[រាជវង្សស៊ុយ]] (581-618) ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុង [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ភាគខាងកើត ហើយបានប្រឈមមុខនឹង ពួកត្រកូល Turkic ដែលកំពុងក្លាយជាក្រុមជនជាតិភាគតិចបំផុតនៅអាស៊ីកណ្តាល។ {{Sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|page=113}} {{Sfn|Xue|1992}} ដើមឡើយទំនាក់ទំនងមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ 630 [[រាជវង្សថាង]] បានចាប់ផ្តើមការវាយលុកប្រឆាំងនឹងពួកទួគី {{Sfn|Xue|1992}} ចាប់យកតំបន់នៃវាលខ្សាច់អ័រដូសម៉ុងហ្គោលី។ នៅសតវត្សទី 8 សាសនាឥស្លាមបានចាប់ផ្តើមចូលទៅក្នុងតំបន់ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានក្លាយជាជំនឿតែមួយគត់របស់ប្រជាជនភាគច្រើន ទោះបីជាព្រះពុទ្ធសាសនានៅតែរឹងមាំនៅភាគខាងកើតក៏ដោយ។ ពូជពង្សវាលខ្សាច់នៃ ប្រទេសអារ៉ាប់ អាចផ្គូផ្គងផ្នែកយោធាជាមួយពួកត្រកូលនៃវាលស្មៅ ហើយ ចក្រភពអារ៉ាប់ ដំបូងបានគ្រប់គ្រងលើផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីកណ្តាល។ {{Sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|page=113}} ពួក ហេប ថាលីតគឺជាក្រុមដែលមានអំណាចបំផុតក្នុងសតវត្សទី 6 និងទី 7 ហើយបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ នៅសតវត្សរ៍ទី 9 ដល់ទី 13 តំបន់ត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមរដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលមួយចំនួន រួមទាំង ចក្រភព Samanid, <ref>{{Cite journal|last=Tor|first=Deborah|date=2009|title=The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World|url=https://www.jstor.org/stable/40379005|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=72|issue=2|pages=279–299|doi=10.1017/S0041977X09000524|jstor=40379005|accessdate=17 September 2021|quote=}}</ref> ចក្រភព Seljuk, {{Sfn|Ṭabīb|Faḍlallāh|Nishapuri|Nīšāpūrī|2001|page=9}} និង ចក្រភព Khwarezmid ។ ចក្រភពដ៏ធំបំផុតដែលងើបចេញពីអាស៊ីកណ្តាលបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែល [[ជេនហ្គិស ខាន់|Genghis Khan]] បង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលី។ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបាន សាយភាយទៅគ្រប់តំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងចិន ព្រមទាំងផ្នែកធំនៃប្រទេសរុស្ស៊ី និងមជ្ឈិមបូព៌ា។ } បន្ទាប់ពី Genghis Khan បានស្លាប់នៅឆ្នាំ 1227 {{Sfn|Stearns|Langer|2001|page=153}} ភាគច្រើននៃអាស៊ីកណ្តាលបានបន្តត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋស្នងរាជ្យ Chagatai Khanate ។ នៅឆ្នាំ 1369 Timur ដែលជាមេដឹកនាំទួគីនៅក្នុងប្រពៃណីយោធាម៉ុងហ្គោលបានដណ្តើមយកតំបន់ភាគច្រើនហើយបានបង្កើត អាណាចក្រ Timurid ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ចក្រភពដ៏ធំរបស់ Timur បានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់គាត់។ បន្ទាប់មកតំបន់នេះត្រូវបានបែងចែកទៅជា khanates តូចៗដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Uzbeks រួមទាំង Khanate of Bukhara និង Khanate of Khiva ។ បន្ទាប់ពី សង្រ្គាម Byzantine-Sasanian ជនជាតិ Caucasus បាន មើលឃើញថា [[អាមេនី]] និង [[ចចជី|ហ្សកហ្ស៊ី]] រីកចំរើនជាអាណាចក្រឯករាជ្យ ដែលរួចផុតពីអធិបតេយ្យភាពបរទេស។ នៅពេលដែល Byzantines និង Sasanians អស់កំលាំងនៃសង្រ្គាមជាបន្តបន្ទាប់នោះ Rashidun Caliphate បានប្រើឱកាសដើម្បីពង្រីកទៅ Caucasus ក្នុងអំឡុងពេលការ សញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូង ។ នៅសតវត្សទី 13 ការមកដល់នៃម៉ុងហ្គោលបានឃើញតំបន់នេះឈ្លានពានម្តងទៀត។ === អឺរ៉ុប === [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|ទ្វីបអ៊ឺរ៉ុប]] ក្នុងកំឡុង យុគសម័យដើមដំបូង ត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការបង្អត់ប្រជាជន និរន្តរភាព និង ការឈ្លានពានព្រៃផ្សៃ ដែលទាំងអស់នេះបានចាប់ផ្តើមតាំងពី បុរាណកាលចុង ។ ពួក​អ្នក​ឈ្លានពាន​ព្រៃផ្សៃ​បាន​បង្កើត​នគរ​ថ្មី​របស់​ខ្លួន​នៅ​អដ្ឋិធាតុ​នៃ ​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាង​លិច ។ នៅសតវត្សទី 7 អាហ្វ្រិកខាងជើង និងមជ្ឈិមបូព៌ា ដែលធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃ ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ Caliphate បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យដោយអ្នកស្នងតំណែងរបស់ Muhammad ។ ទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងច្រើននៅក្នុងសង្គម និងរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយក៏ដោយ នគរថ្មីភាគច្រើនបានបញ្ចូលស្ថាប័នរ៉ូម៉ាំងដែលមានស្រាប់ជាច្រើនតាមដែលអាចធ្វើបាន។ សាសនាគ្រឹស្តបានពង្រីកនៅអឺរ៉ុបខាងលិច ហើយវត្តអារាមនានាត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅសតវត្សទី 7 និងទី 8 Franks នៅក្រោម រាជវង្ស Carolingian បាន បង្កើតអាណាចក្រមួយដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុបខាងលិច។ វាបានអូសបន្លាយរហូតដល់សតវត្សទី 9 នៅពេលដែលវាបានចុះចាញ់នឹងសម្ពាធពីអ្នកឈ្លានពានថ្មី—ពួក Vikings, Magyars និង Saracens ។ [[ឯកសារ:Saint_Peter's_Basilica_facade,_Rome,_Italy.jpg|រូបភាពតូច| វិហារ St. Peter's Basilica [[វ៉ាទីកង់|ទីក្រុងវ៉ាទីកង់]]]] ក្នុងកំឡុង យុគសម័យកណ្តាលខ្ពស់ ដែលបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1000 ចំនួនប្រជាជននៅអឺរ៉ុបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការច្នៃប្រឌិតផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងកសិកម្មបានអនុញ្ញាតឱ្យពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើន និងទិន្នផលដំណាំកើនឡើង។ Manorialism គឺជាការរៀបចំរបស់កសិករចូលទៅក្នុងភូមិដែលជំពាក់ថ្លៃជួល និងសេវាការងារដល់ពួកអភិជន និង សក្តិភូមិ ដែលជារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដែល ពួកឧទ្ទាម និងពួកអភិជនដែលមានឋានៈទាបជំពាក់ការបម្រើយោធាដល់ចៅហ្វាយនាយរបស់ពួកគេជាថ្នូរនឹងសិទ្ធិជួលដី និង មេផ្ទះ គឺមានពីរ។ នៃវិធីនៃការរៀបចំសង្គមមជ្ឈិមសម័យដែលបានអភិវឌ្ឍក្នុងយុគសម័យកណ្តាលខ្ពស់។ រាជាណាចក្រ​បាន​ក្លាយ​ជា​មជ្ឈ​មណ្ឌល​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ឥទ្ធិពល​វិមជ្ឈការ​នៃ​ការ​បំបែក ​ចក្រភព​ខារ៉ូលីងៀន ។ ចលនា Crusading បានព្យាយាមដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងរបស់ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] នៃដែនដីបរិសុទ្ធ ពី ប្រជាជនម៉ូស្លីម ហើយបានទទួលជោគជ័យយូរល្មមដើម្បីបង្កើតរដ្ឋគ្រិស្តបរិស័ទមួយចំនួននៅតំបន់ជិតបូព៌ា។ ឈ្មួញ​អ៊ីតាលី​បាន​នាំចូល​ទាសករ​មក​ធ្វើ​ការ​ក្នុង​គ្រួសារ ឬ​ក្នុង​ការ​កែច្នៃ ​ស្ករ។ ជីវិតបញ្ញាត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ការសិក្សា និងការបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យ ខណៈដែលការកសាង ព្រះវិហារ និងព្រះវិហារហ្គោធិក គឺជាស្នាដៃសិល្បៈដ៏ឆ្នើមមួយក្នុងសម័យកាល។ យុគសម័យកណ្តាលចុង ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការលំបាក និងគ្រោះមហន្តរាយ។ ទុរ្ភិក្ស គ្រោះកាច និងសង្រ្គាមបានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រជាជននៅអឺរ៉ុបខាងលិច។ ការ ស្លាប់ខ្មៅ តែម្នាក់ឯងបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែលពី 75 ទៅ 200 លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1347 និង 1350 ។ <ref>{{Cite news|last=Dunham|first=Will|date=29 January 2008|title=Black death 'discriminated' between victims|work=ABC Science|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|url-status=live|access-date=24 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|archive-date=20 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|date=3 October 2001|title=De-coding the Black Death|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|url-status=live|access-date=24 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|archive-date=7 July 2017}}</ref> វាគឺជាជំងឺរាតត្បាតដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ ចាប់ផ្តើមនៅអាស៊ី ជំងឺនេះបានឈានដល់តំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ និងអឺរ៉ុបខាងលិចក្នុងកំឡុងចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1340 ហើយបានសម្លាប់ជនជាតិអឺរ៉ុបរាប់សិបលាននាក់ក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ រវាងមួយភាគបីនិងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនបានស្លាប់។ West and it lasted until the early days of the modern era in the 16th century ☃☃ Marked by the rise of nation states, ☃☃ The division of [[គ្រិស្តសាសនា|Western]] Religion in Development, ☃☃ The rise of humanity in Italian Renaissance, ☃☃ and the beginning of expansion abroad of Europe that allows colombia to change.The Middle Ages witnessed the early sustainable nationality of Northern Europe and នៅ អឺរ៉ុប កណ្តាល និងខាងកើត នៅឆ្នាំ 1386 ព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ និង ហ្គ្រេនឌុចនៃលីទុយអានី (ក្រោយមកទៀតរួមមានទឹកដីនៃ [[បេឡារុស|ប្រទេសបេឡារុស្ស]] និង [[អ៊ុយក្រែន]] សម័យទំនើប) ប្រឈមមុខនឹងការបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះដោយ បទបញ្ជា Teutonic ហើយក្រោយមកក៏មានការគំរាមកំហែងពី Muscovy, Crimean Tatars និង [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ចក្រភពអូតូម៉ង់ បាន]] បង្កើត សហជីពផ្ទាល់ខ្លួន តាមរយៈការរៀបអភិសេករបស់ម្ចាស់ក្សត្រី Jadwiga របស់ប្រទេសប៉ូឡូញជាមួយ Grand Duke Jogaila របស់ Lithuanian ដែលបានក្លាយជាស្តេច Władysław II Jagiełło នៃប្រទេសប៉ូឡូញ។ សម្រាប់រយៈពេល 4 សតវត្សបន្ទាប់ រហូតមកដល់សតវត្សទី 18 នៃផ្នែកនៃ Commonwealth ប៉ូឡូញ-លីទុយអានី ដោយ Prussia [[រុស្ស៊ី]] និង [[អូទ្រីស]] នយោបាយទាំងពីរបានដំណើរការ ខុនដូ សហព័ន្ធ ដែលជារដ្ឋដ៏ធំបំផុតរបស់អឺរ៉ុបដ៏វែង ដែលស្វាគមន៍ជនជាតិ និងសាសនាចម្រុះ រួមទាំងភាគច្រើននៃ ជនជាតិយូដា របស់ពិភពលោកបានបន្ថែមគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រ (ឧ ទ្រឹស្ដី heliocentric របស់ Nicolaus Copernicus )។ === អនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្វ្រិក === [[ឯកសារ:Head_of_an_Oba_MET_DP231468.jpg|រូបភាពតូច| លង្ហិន " Benin Bronze " មកពី [[នីហ្សេរីយ៉ា|ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា]]]] អនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្រ្វិក មជ្ឈិមសម័យ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន។ ព្រះរាជាណាចក្រ Aksum បានធ្លាក់ចុះនៅក្នុងសតវត្សទី 7 ដោយសារសាសនាអ៊ីស្លាមបានកាត់វាចេញពីសម្ព័ន្ធមិត្តគ្រីស្ទានរបស់ខ្លួន ហើយប្រជាជនរបស់ខ្លួនបានផ្លាស់ប្តូរបន្ថែមទៀតទៅកាន់ តំបន់ខ្ពង់រាបអេត្យូពី ដើម្បីការពារ។ នៅទីបំផុតពួកគេបានផ្តល់ផ្លូវដល់ រាជវង្ស Zagwe ដែលល្បីល្បាញខាងស្ថាបត្យកម្មថ្មរបស់ពួកគេនៅ Lalibela ។ បន្ទាប់មក Zagwe នឹងធ្លាក់ទៅ រាជវង្សសាឡូម៉ូនិក ដែលបានទាមទារតំណពូជពីអធិរាជ Aksumite <ref>{{Cite journal|last=Heldman|first=Marylin|author-link=|last2=Haile|first2=Getatchew|date=1987|title=WHO IS WHO IN ETHIOPIA'S PAST, PART III: Founders of Ethiopia's Solomonic Dynasty|url=https://www.jstor.org/stable/43661131|journal=Northeast African Studies|publisher=[[Michigan State University Press]]|volume=9|issue=1|pages=1–11|jstor=43661131}}</ref> ហើយនឹងគ្រប់គ្រងប្រទេសបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងសតវត្សទី 20 ។ នៅតំបន់ Sahel អាហ្វ្រិកខាងលិច ចក្រភពឥស្លាមជាច្រើនបានងើបឡើង ដូចជា ចក្រភពហ្គាណា ចក្រភព ម៉ាលី ចក្រភព សុងហៃ និង ចក្រភព Kanem-Bornu ។ ពួកគេបានគ្រប់គ្រង ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងសាហារ៉ាជា មាស ភ្លុក អំបិល និងទាសករ។ ភាគខាងត្បូងនៃ Sahel អរិយធម៌បានកើនឡើងនៅក្នុងព្រៃឆ្នេរសមុទ្រ។ ទាំងនេះរួមមានទីក្រុង Yoruba នៃ Ifẹ ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់សិល្បៈរបស់វា <ref>{{Cite journal|last=Blier|first=Suzanne Preston|year=2012|title=Art in Ancient Ife, Birthplace of the Yoruba|url=http://scholar.harvard.edu/files/blier/files/blier.pdf|journal=African Arts|volume=45|issue=4|pages=70–85|doi=10.1162/afar_a_00029|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329114114/http://scholar.harvard.edu/files/blier/files/blier.pdf|archive-date=29 March 2017|accessdate=24 November 2016}}</ref> និង ចក្រភព Oyo ព្រះរាជាណាចក្របេនីន នៃ ប្រជាជន Edo ដែល ស្ថិតនៅកណ្តាល ទីក្រុង Benin ព្រះរាជាណាចក្រ Igbo នៃ Nri ដែលផលិតសិល្បៈសំរិទ្ធកម្រិតខ្ពស់នៅ Igbo-Ukwu និង Akan ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ស្ថាបត្យកម្មស្មុគស្មាញរបស់ពួកគេ។ អាហ្វ្រិកកណ្តាល បានឃើញការបង្កើតរដ្ឋជាច្រើន រួមទាំង ព្រះរាជាណាចក្រកុងហ្គោ ។ នៅក្នុងអ្វីដែលបច្ចុប្បន្នជា អាហ្វ្រិកខាងត្បូង សម័យទំនើប ជនជាតិដើមអាហ្រ្វិកបានបង្កើតនគរផ្សេងៗដូចជា ព្រះរាជាណាចក្រ Mutapa ជាដើម។ ពួកគេបានរីកចម្រើនតាមរយៈពាណិជ្ជកម្មជាមួយ ប្រជាជន Swahili នៅលើឆ្នេរសមុទ្រអាហ្វ្រិកខាងកើត។ ពួកគេបានសាងសង់សំណង់ថ្មការពារដ៏ធំដោយគ្មានបាយអ ដូចជា Great Zimbabwe រដ្ឋធានីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រ Zimbabwe Khami រាជធានីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រ Butua និង Danangombe (Dhlo-Dhlo) រាជធានីនៃ ចក្រភព Rozvi ។ ប្រជាជន Swahili ខ្លួនឯងគឺជាអ្នករស់នៅឆ្នេរសមុទ្រអាហ្រ្វិកខាងកើតពីប្រទេសកេនយ៉ាទៅប្រទេស Mozambique ដែលបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយជាមួយជនជាតិអាស៊ី និងអារ៉ាប់ ដែលបានណែនាំពួកគេទៅកាន់សាសនាអ៊ីស្លាម។ ពួកគេបានសាងសង់ទីក្រុងកំពង់ផែជាច្រើនដូចជា Mombasa, Zanzibar និង Kilwa ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដោយនាវិកចិននៅក្រោម Zheng He និងអ្នកភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្លាម។ === អាស៊ីខាងត្បូង === [[ឯកសារ:Hoysala_emblem.JPG|រូបភាពតូច| ប្រាសាទ Chennakesava ទីក្រុង Belur [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]]] The north of India after the collapse (550 B.C.) of the Gota empire is divided into complex and liquid networks in small floors. The early Muslim incursions began in the West in 712 B.C.E. When the Arabs Umayyad Caliphate has included most of Pakistan today. Arab military divisions were heavily stopped at that point, but Muslimism continues to spread in India Largely because of the influency of Arab traders along the west coast. សតវត្សទីប្រាំបួនបានឃើញការ តស៊ូត្រីភាគី ដើម្បីគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងចំណោម ចក្រភព Pratihara ចក្រភព Pala និង ចក្រភព Rashtrakuta ។ រដ្ឋសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលបានលេចឡើងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌានៅពេលនេះរួមមាន Bahmani Sultanate និង ចក្រភព Vijayanagara ។ រាជវង្សក្រោយបុរាណនៅឥណ្ឌាខាងត្បូងរួមមាន រាជវង្ស Chalukyas, Hoysalas, [[រាជវង្សចោឡា|Cholas]], Mughals, Marathas និង Mysores ។ វិទ្យាសាស្ត្រ វិស្វកម្ម សិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ តារាសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជាបានរីកចម្រើនក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ស្តេចទាំងនេះ។ === អាស៊ីឦសាន === បន្ទាប់ពីមួយរយៈពេលនៃភាពមិនចុះសម្រុងគ្នា [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ប្រទេសចិន]] ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញដោយ [[រាជវង្សស៊ុយ]] នៅឆ្នាំ 589 ហើយនៅក្រោម [[រាជវង្សថាង]] បន្តបន្ទាប់ (618-907) ប្រទេសចិនបានឈានចូល យុគសម័យមាស ។ {{Sfn|Lewis|2009|p=1}} ចក្រភពថាងបានប្រកួតប្រជែងជាមួយ ចក្រភពទីបេ (618-842) សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតំបន់នៅអាស៊ីខាងក្នុង និងកណ្តាល។ {{Sfn|Whitfield|2004|p=193}} ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សថាងបានបែកបាក់ជាយថាហេតុ ហើយបន្ទាប់ពី [[សម័យ​ 5 រាជវង្ស 10 នគរ|ពាក់កណ្តាលសតវត្សនៃភាពចលាចល]] រាជវង្សសុងបាន បង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។  នៅពេលដែលវាកើតឡើង យោងទៅតាម លោក William McNeill ដែលជា "ប្រទេសអ្នកមានបំផុត ជំនាញបំផុត និងមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅលើផែនដី"។ {{Sfn|McNeill|1982|p=50}} សម្ពាធពីអាណាចក្រពនេចរទៅភាគខាងជើងបានក្លាយជាបន្ទាន់កាន់តែខ្លាំងឡើង។ នៅឆ្នាំ 1142 ប្រទេសចិនខាងជើងបានបាត់បង់ទៅឱ្យ ពួក Jurchens ក្នុង សង្រ្គាម Jin-Song ហើយ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានសញ្ជ័យប្រទេសចិនទាំងអស់ នៅឆ្នាំ 1279 រួមជាមួយនឹងផ្ទៃដីស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអឺរ៉ាស៊ី។ [[រាជវង្សយួន|បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស]] Mongol Yuan ប្រហែលមួយសតវត្ស ជនជាតិចិនបានអះអាងការគ្រប់គ្រងឡើងវិញជាមួយនឹងការបង្កើត [[រាជវង្សមិង|រាជវង្ស Ming]] (1368)។ [[ឯកសារ:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| សមរភូមិក្នុងអំឡុងពេល 1281 ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលរបស់ជប៉ុន]] នៅ ប្រទេសជប៉ុន ត្រកូលអធិរាជត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលនេះ ហើយក្នុងកំឡុង សម័យ Asuka (538-710) ខេត្ត Yamato បាន អភិវឌ្ឍទៅជារដ្ឋកណ្តាលយ៉ាងច្បាស់។ <ref name="HOJ">{{Cite book|title=A History of Japan|year=1997|url=https://archive.org/details/historyofjapan0000maso|publisher=Tuttle Publishing|author=Mason}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានណែនាំ ហើយមានការសង្កត់ធ្ងន់លើការទទួលយកធាតុនៃវប្បធម៌ចិន និង លទ្ធិខុងជឺ ។ សម័យណារ៉ា នៃសតវត្សទី 8 <ref>{{Cite book|title=Japan: A Country Study|year=1992|url=https://archive.org/details/japancountrystud0000unse|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|chapter=Nara and Heian Periods, A.D. 710–1185}}</ref> បានសម្គាល់ការលេចឡើងនៃរដ្ឋជប៉ុនដ៏រឹងមាំមួយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាយុគសម័យមាស។  ក្នុងអំឡុងពេលនេះ រដ្ឋាភិបាលចក្រពត្តិបានធ្វើកិច្ចការសាធារណៈដ៏អស្ចារ្យ រួមទាំងការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល ប្រាសាទ ផ្លូវថ្នល់ និងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត។  នេះ រយៈពេល Heian (794 ទៅ 1185) ឃើញកំពូលនៃអំណាចអធិរាជ, តាមពីក្រោយដោយការកើនឡើងនៃត្រកូល militarized និងការចាប់ផ្តើមនៃ សក្ដិភូមិជប៉ុន ។ សម័យសក្តិភូមិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រជប៉ុន ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចក្នុងតំបន់ដ៏មានអំណាច ( daimyos ) និងការគ្រប់គ្រងយោធារបស់ពួកអ្នកចម្បាំង ( Shogun ) ដូចជា Ashikaga shogunate និង Tokugawa shogunate លាតសន្ធឹងពីឆ្នាំ 1185 ដល់ឆ្នាំ 1868 ។ អធិរាជ​នៅ​តែ​មាន ប៉ុន្តែ​ភាគច្រើន​ជា​តួ​អង្គ ហើយ​អំណាច​របស់​ឈ្មួញ​ខ្សោយ។ Postclassical Korea បានឃើញការបញ្ចប់នៃ យុគសម័យនគរទាំងបី ដែលនគរទាំង បីគឺ Goguryeo, Baekje និង Silla ។ Silla បានសញ្ជ័យ Baekje នៅឆ្នាំ 660 និង Goguryeo នៅឆ្នាំ 668 ជាការកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃ សម័យកាលនៃរដ្ឋភាគខាងជើង និងខាងត្បូង (남북국시대) ជាមួយនឹង Unified Silla នៅភាគខាងត្បូង និង Balhae ដែលជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់ Goguryeo នៅភាគខាងជើង។ នៅឆ្នាំ 892 នៃគ.ស ការរៀបចំនេះបានត្រលប់ទៅ នគរទាំងបីនៅពេលក្រោយ ដោយ Goguryeo (បន្ទាប់មកហៅថា Taebong និងនៅទីបំផុតដាក់ឈ្មោះថា Goryeo ) បានលេចចេញជាអាណាចក្រដែលលេចធ្លោដោយបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបទាំងមូលនៅឆ្នាំ 936 ។ <ref name="kta p113">{{Cite book|last=The Association of Korean History Teachers|title=Korea through the ages; Volume One: Ancient|date=2005}}</ref> រាជវង្ស Goryeo ដែលបង្កើតបានគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ 1392 បន្តដោយ រាជវង្ស Joseon ដែលគ្រប់គ្រងប្រហែល 500 ឆ្នាំ។ === អាស៊ី​អា​គ្នេ​យ៏ === [[ឯកសារ:Angkor_wat_temple.jpg|រូបភាពតូច| [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ដើមសតវត្សទី១២]] ការចាប់ផ្តើមនៃយុគសម័យកណ្តាលនៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] បានឃើញការដួលរលំ (គ.ស.៥៥០) [[ហ៊្វូណន|នៃនគរវ្នំ]] ដល់ [[ចេនឡា|អាណាចក្រចេនឡា]] ដែលពេលនោះត្រូវបានជំនួសដោយ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] (៨០២ គ.ស.)។ រាជធានីរបស់ [[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ប្រជាជនខ្មែរ]] [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] គឺជាទីក្រុងធំជាងគេលើពិភពលោកមុនយុគសម័យឧស្សាហកម្ម និងមានប្រាសាទជាងមួយពាន់ ដែលល្បីល្បាញជាងគេគឺ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] ។ [[អាណាចក្រសុខោទ័យ|នគរសុខោទ័យ]] (១២៣៨ គ.ស.) និង [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] (១៣៥១ គ.ស.) ជាអាណាចក្រធំៗរបស់ [[ជនជាតិថៃ|ប្រជាជនថៃ]] ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីខ្មែរ។ ចាប់​ពី​សតវត្ស​ទី​៩​មក [[អាណាចក្របាកាន|អាណាចក្រ​ប៉ាហ្គាន]] ​បាន​រីក​ចម្រើន​ឡើង​ក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា]] ​ទំនើប។ ការដួលរលំរបស់វាបាននាំមកនូវការបែកបាក់ផ្នែកនយោបាយដែលបានបញ្ចប់ដោយការងើបឡើងនៃ [[តោង៑ងូក្សេត្រ|អាណាចក្រតុងហ្គោ]] ក្នុងសតវត្សទី 16 ។ រាជាណាចក្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផ្សេងទៀតនៃសម័យនោះរួមមាន [[អាណាចក្រស្រីវិជ័យ|អាណាចក្រ Srivijayan]] និង នគរ Lavo (ទាំងពីរបានលេចចេញជារូបរាងនៅសតវត្សទី 7) [[ចាម្ប៉ា]] និង Hariphunchai (ទាំងពីរប្រហែល 750), [[អណ្ណាម|Đại Việt]] (968), [[អាណាចក្រឡានណា|Lan Na]] (សតវត្សទី 13) ។ Majapahit (1293), [[ឡានសាង|Lan Xang]] (1354), និង ព្រះរាជាណាចក្រ Ava (1364) ។ សម័យកាលនេះបានឃើញការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាមដល់ឥណ្ឌូណេស៊ីបច្ចុប្បន្ន (ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 13) និងការលេចឡើងនៃ រដ្ឋម៉ាឡេ រួមទាំង ម៉ាឡាកាស៊ុលតង់ និង ចក្រភពប្រ៊ុយណេ ។ នៅក្នុង ប្រទេសហ្វីលីពីន នយោបាយជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងដូចជា Rajahnate of Maynila, Rajahnate of Cebu និង Rajahnate of Butuan ។ === អូសេអានី === [[ឯកសារ:Ahu_Tongariki,_15_moais.JPG|រូបភាពតូច| Moai, Rapa Nui (កោះ Easter)]] នៅប្រទេស អូសេអានី ចក្រភពទុយអាយតុងហ្គា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី 10 នៃគ.ស. ហើយបានពង្រីកនៅចន្លោះឆ្នាំ 1200 និង 1500 ។ វប្បធម៌តុងហ្កា ភាសា និងអនុត្តរភាពបានរីករាលដាលយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំង Eastern Melanesia, Micronesia និង Central Polynesia ក្នុងអំឡុងពេលនេះ <ref>{{Cite book|last=Kirch|first=Patrick Vinton|title=Hawaiki, ancestral Polynesia: an essay in historical anthropology|url=https://archive.org/details/hawaikiancestral0000kirc|date=2001}}</ref> មានឥទ្ធិពលលើ East 'Uvea, Rotuma, Futuna, Samoa, និង Niue ក៏ដូចជាកោះជាក់លាក់ និងផ្នែកខ្លះនៃមីក្រូណេស៊ី (គីរីបាទី ទីក្រុង Pohnpei និងតំបន់ក្រៅផ្សេងៗ) វ៉ានូអាទូ និងកាលីដូនៀ (ជាពិសេស កោះភក្ដីភាព ដោយកោះសំខាន់ត្រូវបានប្រជាជនភាគច្រើនលើសលុបដោយប្រជាជន Melanesian Kanak និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ)។ <ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Paul|title=Language contact and change in the Austronesian world|date=1994|volume=77|pages=236–39}}</ref> នៅភាគខាងជើងនៃ [[អូស្ត្រាលី|ប្រទេសអូស្ត្រាលី]] មានភស្តុតាងដែលថា ក្រុមជនជាតិដើមមួយចំនួន បានជួញដូរ ជាទៀងទាត់ជាមួយ អ្នកនេសាទ Makassarese ពីប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីមុនពេលការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុប។ {{Sfn|MacKnight|1986|pages=69–75}} {{Sfn|Pascoe|2015}} ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ thalassocracy ដ៏មានឥទ្ធិពលមួយបានលេចឡើងនៅប៉ូលីណេស៊ីភាគខាងកើត ដែលផ្តោតលើ កោះសង្គម ជាពិសេសនៅលើ Taputapuatea marae ដ៏ពិសិដ្ឋ ដែលបានទាក់ទាញអ្នកអាណានិគមប៉ូលីណេស៊ីខាងកើតពីកន្លែងឆ្ងាយដូចជាហាវ៉ៃ នូវែលសេឡង់ ( ''Aotearoa'' ) និង Tuamotu ។ កោះសម្រាប់ហេតុផលនយោបាយ ស្មារតី និងសេដ្ឋកិច្ច រហូតដល់ការដួលរលំដែលមិនអាចពន្យល់បាននៃការធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយជាទៀងទាត់នៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើតពីរបីសតវត្ស មុនពេលដែលជនជាតិអឺរ៉ុបចាប់ផ្តើមរុករកតំបន់នោះ។ កំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់ជនជាតិដើមពីសម័យកាលនេះ គឺស្ទើរតែមិនមាននៅឡើយ ព្រោះវាហាក់បីដូចជាអ្នកកោះប៉ាស៊ីហ្វិកទាំងអស់ លើកលែងតែ Rapa Nui ដ៏អាថ៌កំបាំង និងអក្សរ Rongorongo ដែលមិនអាចបកស្រាយបាន នាពេលបច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេ មិនមានប្រព័ន្ធសរសេរណាមួយឡើយ រហូតដល់បន្ទាប់ពីការណែនាំរបស់ពួកគេដោយពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បុរេប្រវត្តិរបស់ជនជាតិដើមមួយចំនួនអាចត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន និងសាងសង់ឡើងវិញដោយសិក្សាតាមរយៈការវិភាគដោយប្រុងប្រយ័ត្ន និងត្រឹមត្រូវនៃប្រពៃណីផ្ទាល់មាត់ ជនជាតិភាគតិចអាណានិគម បុរាណវិទ្យា នរវិទ្យារូបវន្ត និងការស្រាវជ្រាវភាសាវិទ្យា។ === អាមេរិក === [[ឯកសារ:Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|រូបភាពតូច| [[ម៉ាជូ ពីជូ|Machu Picchu]] ចក្រភព Inca ប្រទេសប៉េរូ]] នៅ [[អាមេរិកខាងជើង]] សម័យនេះបានឃើញការកើនឡើងនៃ វប្បធម៌ Mississipian [[សហរដ្ឋអាមេរិក|នៅសហរដ្ឋអាមេរិក]] សម័យទំនើប គ. 800 គ.ស. ដែលសម្គាល់ដោយអគារទីក្រុងដ៏ទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 12 នៅ Cahokia ។ បុព្វបុរស Puebloans និងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ពួកគេ (សតវត្សទី 9 ដល់ទី 13) បានសាងសង់ការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍យ៉ាងទូលំទូលាយរួមទាំងសំណង់ថ្មដែលនឹងនៅតែជាអាគារធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។ {{Sfn|Fagan|2005}} នៅ Mesoamerica អរិយធម៌ Teotihuacan បានធ្លាក់ចុះ ហើយការ ដួលរលំនៃ Maya បុរាណ បានកើតឡើង។ ចក្រភព Aztec បានចូលកាន់កាប់ភាគច្រើននៃ Mesoamerica នៅសតវត្សទី 14 និងទី 15 ។ នៅ អាមេរិកខាងត្បូង សតវត្សទី 14 និង 15 បានឃើញការកើនឡើងនៃ Inca ។ អាណាចក្រ Inca នៃ Tawantinsuyu ដែលមានរាជធានីនៅ Cusco បាន លាតសន្ធឹងលើ Andes ទាំងមូល ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអរិយធម៌ មុនសម័យកូឡុំប៊ីយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុត។ Inca មានភាពរីកចម្រើន និងជឿនលឿន ដែលគេស្គាល់ថាជា ប្រព័ន្ធផ្លូវ ដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងការសាងសង់កំរាលឥដ្ឋដែល មិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន។ == ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើប (1500 ដល់បច្ចុប្បន្ន) == [[ឯកសារ:Gutenburg_bible.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| Gutenberg Bible, CA ។ 1450 ផលិតដោយប្រើ ប្រភេទចល័ត]] នៅក្នុងវិធីលីនេអ៊ែរ សកល វិធី សាស្រ្តប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រវត្តិសា '''ស្រ្តសម័យទំនើប''' ( "សម័យបច្ចុប្បន្ន" "សម័យទំនើប" "សម័យទំនើប") គឺជាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសម័យកាលបន្ទាប់ពី ប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយបុរាណ (នៅអឺរ៉ុបគេស្គាល់ថាជា " យុគសម័យកណ្តាល " ។ ) ដែលលាតសន្ធឹងពីប្រហែល 1500 ដល់បច្ចុប្បន្ន។ " ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ " រួមបញ្ចូលទាំងព្រឹត្តិការណ៍ប្រហែល 1945 ដល់បច្ចុប្បន្ន។ (និយមន័យនៃពាក្យទាំងពីរ "ប្រវត្តិសាស្រ្តទំនើប" និង "ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ" បានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា ដោយសារប្រវត្តិសាស្រ្តកាន់តែច្រើនបានកើតឡើង ហើយដូច្នេះមានកាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើមរបស់វា។ ) <ref>Intrinsic to the [[English language]], "modern" denotes (in reference to history) a period that is opposed to either ancient or medieval; modern history is the history of the world since the end of the Middle Ages.</ref> ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើបអាចត្រូវបានបំបែកបន្ថែមទៀតទៅជាសម័យ: * សម័យ​ទំនើប​ដំបូង ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ 1500 និង​បាន​បញ្ចប់​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1815 ។ ព្រឹត្ដិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានការបន្ត ក្រុមហ៊ុន Renaissance អឺរ៉ុប (ដែលការចាប់ផ្តើមត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទផ្សេងៗគ្នារវាង 1200 និង 1401), យុគសម័យនៃការរកឃើញ, អាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម, កំណែទម្រង់, <ref>{{Cite book|title=Larousse Encyclopedia of Modern History, From 1500 to the Present Day|year=1964|url=https://archive.org/details/larousseencyclop00duna|author=Dunan|publisher=Harper & Row}}</ref> និង បដិវត្តន៍អាមេរិច ។ ជាមួយនឹង បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ព័ត៌មានថ្មីអំពីពិភពលោកត្រូវបានរកឃើញតាមរយៈ ការស្រាវជ្រាវជាក់ស្តែង <ref>Baird, F.E., & Kaufmann, W.A. (2008). </ref> និង [[ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្ត្រ|វិធីសាស្រ្តវិទ្យាសាស្ត្រ]] ផ្ទុយពីការសង្កត់ធ្ងន់ពីមុនលើ ហេតុផល និង " ចំណេះដឹងពីកំណើត " ។ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្របានទទួលកម្លាំងរុញច្រានពី [[ច្យូហានេស គូទេនបឺគ|ការណែនាំរបស់ Johannes Gutenberg]] ទៅកាន់អឺរ៉ុបនៃ ការបោះពុម្ព ដោយប្រើ ប្រភេទដែលអាចចល័តបាន និងពីការបង្កើត កែវយឺត និង មីក្រូទស្សន៍ ។ សកលភាវូបនីយកម្ម ត្រូវបានជំរុញដោយពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និង អាណានិគម ។ * សម័យទំនើបចុង បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ 1750-1815 នៅពេលដែលអឺរ៉ុបបានជួបប្រទះ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម និងភាពចលាចលនយោបាយយោធានៃ បដិវត្តន៍បារាំង និង [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុង]] ដែលត្រូវបានបន្តដោយ ''Pax Britannica'' ។ សម័យចុងក្រោយនៃសម័យទំនើបនៅតែបន្តរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] ក្នុងឆ្នាំ 1945 ឬរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ព្រឹត្តិការណ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​ផ្សេង​ទៀត​រួម​មាន Great Divergence និង ​បដិវត្តន៍​រុស្ស៊ី ។ * ប្រវត្តិសាស្រ្តសហសម័យ (សម័យមួយក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pax Americana'' នៅក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ) រួមបញ្ចូលព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រចាប់ពីឆ្នាំ 1945 ដែលពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងពេលបច្ចុប្បន្ន។ ការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗរួមមាន [[សង្គ្រាមត្រជាក់|សង្រ្គាមត្រជាក់ សង្រ្គាម]] ក្តៅជាបន្តបន្ទាប់ និង សង្រ្គាម ប្រូកស៊ី យុគសម័យ Jet Age បដិវត្តន៍ [[ឌីអិនអេ|DNA]] បដិវត្តបៃតង ផ្កាយរណបសិប្បនិមិត្ត {{Efn|However, the [[Green Revolution]] has brought unintended consequences: "[[India]] originally possessed some 110,000 [[landrace]]s of [[rice]] with diverse and valuable properties. These include enrichment in vital nutrients and the ability to withstand flood, drought, salinity or pest infestations. The Green Revolution covered fields with a few high-yielding varieties, so that roughly 90 percent of the landraces vanished from farmers' collections. High-yielding varieties require expensive inputs. They perform abysmally on marginal farms or in adverse environmental conditions, forcing poor farmers into debt."<ref>Debal Deb, "Restoring Rice Biodiversity", ''[[Scientific American]]'', vol. 321, no. 4 (October 2019), pp. 54–61. (p. 54.)</ref>}} និង ប្រព័ន្ធកំណត់ទីតាំងសកល (GPS) ការអភិវឌ្ឍន៍នៃ [[សហភាពអឺរ៉ុប]] supranational, យុគសម័យព័ត៌មាន ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] និង [[ចិន]] ការកើនឡើងនៃ អំពើភេរវកម្ម និងបញ្ហាដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចនៃ វិបត្តិអេកូឡូស៊ីពិភពលោក ដែល ដឹកនាំដោយការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមាននៃ ការឡើងកំដៅផែនដីដែលកំពុង រត់គេចខ្លួន។ លក្ខណៈកំណត់នៃយុគសម័យទំនើបត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងលើសលប់នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយដូច្នេះ ពេលខ្លះការបន្តវេនផ្សេងៗត្រូវបានអនុវត្តទៅផ្នែកផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក។ នៅពេលដែលសម័យអឺរ៉ុបត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកល នេះច្រើនតែស្ថិតក្នុងបរិបទនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌អឺរ៉ុបក្នុងយុគសម័យនៃការរកឃើញ។ ក្នុង​ផ្នែក​មនុស្សសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម បទដ្ឋាន អាកប្បកិរិយា និង​ការអនុវត្ត​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ទំនើបកម្ម ។ ពាក្យដែលត្រូវគ្នាសម្រាប់វប្បធម៌ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] គឺក្រោយសម័យទំនើប ឬ ទំនើបចុងក្រោយ ។ === សម័យដើមសម័យទំនើប (1500 ដល់ 1800) === "ការ រយៈពេលទំនើបដើម " {{Efn|"Early Modern," historically speaking, refers to Western European history from 1501 (after the widely accepted end of the [[Late Middle Ages]]; the transition period was the 15th century) to either 1750 or c. 1790–1800, by whichever [[Epoch (reference date)|epoch]] is favoured by a school of scholars defining the period—which, in many cases of [[periodization]], differs as well within a discipline such as art, philosophy or history.}} គឺរយៈពេលរវាងមជ្ឈឹមវ័យនិងការ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម -roughly 1500 ទៅ 1800 {{Sfn|Bentley|Ziegler|2008|page=595}} កំឡុងពេលសម័យទំនើបដើមត្រូវបានកំណត់ដោយការកើនឡើងនៃវិទ្យាសាស្ដ្រនិងដោយយ៉ាងឆាប់រហ័សកាន់តែខ្លាំងឡើង ការរីកចម្រើនបច្ចេកវិទ្យា [[នយោបាយ]] ពលរដ្ឋ និយម និង រដ្ឋជាតិ ។ សេដ្ឋកិច្ច​មូលធននិយម ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មាន​ការ​កើន​ឡើង​ដំបូង​នៅ​ក្នុង ​សាធារណរដ្ឋ [[អ៊ីតាលី|​អ៊ីតាលី]] ​ភាគ​ខាង​ជើង​ដូច​ជា Genoa ជាដើម។ យុគសម័យដើមសម័យទំនើបបានឃើញការកើនឡើង និងឥទ្ធិពលនៃ ទ្រឹស្ដីសេដ្ឋកិច្ចពាណិជ្ជករ និងការធ្លាក់ចុះ និងការបាត់ខ្លួនជាយថាហេតុ នៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃទ្វីបអឺរ៉ុប នៃ សក្តិភូមិនិយម serfdom និងអំណាចនៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាចក្រកាតូលិក]] ។ អំឡុងពេលនោះរួមមាន កំណែទម្រង់ សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ ដ៏មហន្តរាយ យុគសម័យនៃការរកឃើញ ការពង្រីកអាណានិគម អឺរ៉ុប កំពូលនៃ ការបរបាញ់មេធ្មប់ អឺរ៉ុប បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ និង យុគនៃការត្រាស់ដឹង ។ {{Efn|The Age of Enlightenment has also been referred to as the [[Age of Enlightenment|Age of Reason]]. Historians also include the late 17th century, which is typically known as the Age of Reason or [[Age of Rationalism]], as part of the Enlightenment; however, contemporary historians have considered the Age of Reason distinct to the ideas developed in the Enlightenment. The use of the term here includes both Ages under a single all-inclusive time-frame.}} ==== ក្រុមហ៊ុន Renaissance ==== [[ឯកសារ:Da_Vinci_Vitruve_Luc_Viatour_(cropped).jpg|រូបភាពតូច| ''Vitruvian Man'' របស់ [[លេអូណាដូ ដា វីនស៊ី|Leonardo da Vinci]] (c. 1490), Renaissance [[អ៊ីតាលី|Italy]]]] ក្រុមហ៊ុន Renaissance របស់ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] - "ការកើតឡើងវិញ" នៃវប្បធម៌បុរាណ ដែលចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 14 និងពង្រីកដល់ទី 16 - រួមមានការរកឃើញឡើងវិញនៃសមិទ្ធិផលវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្រ្ត និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ពិភពលោក បុរាណ និងការកើនឡើងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្រុមហ៊ុន Renaissance បានបង្កើតនូវវប្បធម៌នៃការ ចង់ដឹងចង់ឃើញ ដែលនៅទីបំផុតនាំទៅដល់ មនុស្សជាតិ {{Sfn|Hart-Davis|2012|pages=250–253}} និង បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រ ។ {{Sfn|Roberts|Westad|2013|pages=683–685}} សម័យកាលនេះ ដែលបានមើលឃើញពីភាពចលាចលក្នុងសង្គម និងនយោបាយ និងបដិវត្តន៍ក្នុង ការស្វែងរកបញ្ញា ជាច្រើន ក៏ត្រូវបានប្រារព្ធសម្រាប់ ការអភិវឌ្ឍន៍សិល្បៈ និងការសម្រេចបាននូវ ពហុមាត្រ ដូចជា [[លេអូណាដូ ដា វីនស៊ី|Leonardo da Vinci]] និង [[ម៉ីហ្គេលាំងជេល៉ូ|Michelangelo]] ដែលបានបំផុសគំនិតពាក្យថា " បុរសក្រុមហ៊ុន Renaissance ." ==== ការពង្រីកអឺរ៉ុប ==== ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ មហា​អំណាច​អឺរ៉ុប​បាន​ចូល​មក​គ្រប់​គ្រង​ភាគ​ច្រើន​នៃ​ពិភពលោក។ ទោះបីជាតំបន់អភិវឌ្ឍន៍បំផុតនៃអរិយធ៌មបុរាណអ៊ឺរ៉ុបមានទីក្រុងច្រើនជាងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោកក៏ដោយ ក៏អរិយធម៌អឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរនៃការធ្លាក់ចុះ និងការដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ ក្នុងកំឡុងសម័យដើមសម័យទំនើប អឺរ៉ុបអាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញបាន; អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តនៅតែជជែកវែកញែកអំពីមូលហេតុ។ ជោគជ័យ​របស់​អឺរ៉ុប​នៅ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​គឺ​ផ្ទុយ​ពី​តំបន់​ផ្សេង​ទៀត។ ជាឧទាហរណ៍ អរិយធម៌ជឿនលឿនបំផុតមួយនៃយុគសម័យកណ្តាលគឺប្រទេសចិន។ វាបានអភិវឌ្ឍ សេដ្ឋកិច្ចរូបិយវត្ថុ ជឿនលឿននៅត្រឹមឆ្នាំ 1000 គ.ស.។ ប្រទេសចិនមាន កសិករ ដោយឥតគិតថ្លៃដែលលែងជាកសិករចិញ្ចឹមជីវិត ហើយអាចលក់ផលិតផលរបស់ពួកគេ និងចូលរួមយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងទីផ្សារ។ យោងតាម លោក Adam Smith បាន សរសេរនៅសតវត្សទី 18 ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានបំផុត មានជីជាតិបំផុត ដាំដុះល្អបំផុត ឧស្សាហ៍ព្យាយាមបំផុត នគរូបនីយកម្មបំផុត និងប្រទេសដែលរីកចម្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ វាទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងមានការផ្តាច់មុខក្នុងការផលិត ដែក វណ្ណះ បំពង់បូម ការសាងសង់ ស្ពានព្យួរ ការ បោះពុម្ព និង ត្រីវិស័យ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ វាហាក់បីដូចជាបានឈប់ដំណើរការយូរមកហើយ។ Marco Polo ដែលបានទៅទស្សនាប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី 13 ពិពណ៌នាអំពីការដាំដុះ ឧស្សាហកម្ម និងចំនួនប្រជាជនរបស់ខ្លួនស្ទើរតែដូចគ្នាទៅនឹងអ្នកធ្វើដំណើរក្នុងសតវត្សទី 18 ។ ទ្រឹស្ដីមួយនៃការងើបឡើងរបស់អឺរ៉ុបបានចាត់ទុកថា [[ភូមិសាស្ត្រ]] របស់អឺរ៉ុបបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងភាពជោគជ័យរបស់ខ្លួន។ មជ្ឈិមបូព៌ា ឥណ្ឌា និងចិន សុទ្ធតែត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និងមហាសមុទ្រ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលឆ្លងកាត់របាំងខាងក្រៅទាំងនេះ គឺស្ទើរតែរាបស្មើ។ ផ្ទុយទៅវិញ Pyrenees, Alps, Apennines, Carpathians និងជួរភ្នំផ្សេងទៀតរត់កាត់ទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយទ្វីបនេះក៏ត្រូវបានបែងចែកដោយសមុទ្រជាច្រើនផងដែរ។ នេះបានផ្តល់ឱ្យអឺរ៉ុបនូវកម្រិតមួយនៃការការពារពីគ្រោះថ្នាក់នៃការឈ្លានពានអាស៊ីកណ្តាល។ នៅមុនសម័យនៃអាវុធ ពូជពង្សទាំងនេះមានលក្ខណៈយោធាខ្លាំងជាងរដ្ឋកសិកម្មនៅបរិវេណនៃទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី ហើយនៅពេលដែលពួកគេបានវាយលុកចូលទៅក្នុងវាលទំនាបនៃភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ឬជ្រលងភ្នំនៃប្រទេសចិន គឺសុទ្ធតែមិនអាចបញ្ឈប់បាន។ ការលុកលុយទាំងនេះច្រើនតែបំផ្លិចបំផ្លាញ។ យុគមាសនៃសាសនាឥស្លាម ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ បាវម៉ុងហ្គោល នៃទីក្រុងបាកដាដ ក្នុងឆ្នាំ 1258 ។ ឥណ្ឌា និងចិនត្រូវទទួលរង ការឈ្លានពាន តាមកាលកំណត់ ហើយរុស្ស៊ីបានចំណាយពេលពីរបីសតវត្សក្រោមនឹម ម៉ុងហ្គោល-តាតា។ អឺរ៉ុបកណ្តាល និងខាងលិច ដែលផ្នែកភស្តុភារកាន់តែឆ្ងាយពីតំបន់បេះដូងអាស៊ីកណ្តាល បង្ហាញថាមិនសូវងាយរងគ្រោះចំពោះការគំរាមកំហែងទាំងនេះ។ ភូមិសាស្ត្របានរួមចំណែកដល់ភាពខុសគ្នានៃ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយសំខាន់ៗ។ សម្រាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនរបស់ពួកគេ ប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និងមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាក្រោមអំណាចផ្តាច់មុខតែមួយ ដែលបានពង្រីករហូតដល់វាទៅដល់ភ្នំ និងវាលខ្សាច់ជុំវិញ។  នៅឆ្នាំ 1600 [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ចក្រភពអូតូម៉ង់បាន]] គ្រប់គ្រងស្ទើរតែគ្រប់មជ្ឈិមបូព៌ា {{Sfn|Imber|2002}} [[រាជវង្សមិង|រាជវង្ស Ming]] បានគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន {{Sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006}} {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} ហើយ ចក្រភព Mughal បានកាន់កាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ផ្ទុយទៅវិញ អឺរ៉ុបស្ទើរតែតែងតែត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋសង្រ្គាមមួយចំនួន។ អាណាចក្រ Pan-European លើកលែងតែ [[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងដែល]] គួរឱ្យកត់សម្គាល់ មានទំនោរដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីពួកគេបានក្រោកឡើង។ កត្តាភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយទៀតដែលមិនគួរឱ្យសង្ស័យក្នុងការកើនឡើងនៃទ្វីបអឺរ៉ុបគឺសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដែលរាប់សហស្សវត្សរ៍បានដំណើរការជាផ្លូវមហាសមុទ្រដែលជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ មនុស្ស គំនិត និងការច្នៃប្រឌិត។ ស្ទើរតែគ្រប់អរិយធម៌កសិកម្មទាំងអស់ត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំងដោយ បរិស្ថាន របស់ពួកគេ។ ផលិតភាពនៅតែមានកម្រិតទាប ហើយ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ បានបង្ក ជាវដ្តនៃការរីកដុះដាល យ៉ាងងាយស្រួលដែលនាំមកនូវការកើនឡើង និងការធ្លាក់ចុះនៃអរិយធម៌។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅប្រហែល 1500 មានការផ្លាស់ប្តូរគុណភាពនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក។ ភាពជឿនលឿននៃ [[បច្ចេកវិទ្យា]] និងទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលបង្កើតដោយ ពាណិជ្ជកម្ម បន្តិចម្តងៗ បាននាំមកនូវលទ្ធភាពកាន់តែទូលំទូលាយ។ [[ឯកសារ:OrteliusWorldMap.jpeg|រូបភាពតូច| ផែនទីពិភពលោកឆ្នាំ 1570 បង្ហាញពីការរកឃើញរបស់អឺរ៉ុប]] មនុស្សជាច្រើនបានអះអាងផងដែរថាស្ថាប័នរបស់អឺរ៉ុបអនុញ្ញាតឱ្យពង្រីក, ដែល កម្មសិទ្ធិ និង ទីផ្សារសេរី សេដ្ឋកិច្ចខ្លាំងជាងនៅកន្លែងដទៃដោយសារការល្អនៃ សេរីភាព បារម្ភទៅអឺរ៉ុប។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ អ្នកប្រាជ្ញដូចជា Kenneth Pomeranz បានជំទាស់នឹងទស្សនៈនេះ។ ការពង្រីកដែនសមុទ្ររបស់អឺរ៉ុបដែលមិនគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល - បានផ្តល់ឱ្យភូមិសាស្ត្រនៃទ្វីប - ភាគច្រើនជាការងាររបស់រដ្ឋអាត្លង់ទិករបស់វា: ព័រទុយហ្គាល់អេស្ប៉ាញអង់គ្លេសបារាំងនិងហូឡង់។ ដំបូងឡើយ ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់ និង អេស្បាញ គឺជាអ្នកច្បាំងឈ្នះលើសលុប និងប្រភពនៃឥទ្ធិពល ហើយការរួបរួមរបស់ពួកគេបានបណ្តាលឱ្យ សហភាព Iberian ដែលជាចក្រភពសកលលោកដំបូងបង្អស់ដែល " ព្រះអាទិត្យមិនដែលលិច " ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អង់គ្លេសខាងជើងកាន់តែច្រើន បារាំង និងហូឡង់បានចាប់ផ្តើមត្រួតត្រាអាត្លង់ទិក។ នៅក្នុងសង្រ្គាមជាបន្តបន្ទាប់នៅសតវត្សទី 17 និង 18 ដែលបញ្ចប់ដោយ [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|សង្រ្គាមណាប៉ូឡេអុង]] ចក្រភពអង់គ្លេស បានលេចចេញជាមហាអំណាចពិភពលោកថ្មី។ === ការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងតំបន់ === ==== មជ្ឈិមបូព៌ា ==== [[ឯកសារ:Hagia_Sophia_(Holy_Wisdom)_-_the_epitome_of_Byzantine_architecture_-_panoramio.jpg|រូបភាពតូច| Hagia Sophia ទីក្រុង Istanbul (អតីត Constantinople ) [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]]]] [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] បន្ទាប់ពី ដណ្តើមបានទីក្រុង Constantinople ក្នុងឆ្នាំ 1453 បានក្លាយជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អាណាចក្រ Safavid ក្នុងឆ្នាំ 1501 បានទទួលជោគជ័យដោយ ចក្រភព Afsharid ក្នុងឆ្នាំ 1736 ចក្រភព Zand ក្នុងឆ្នាំ 1751 និង ចក្រភព Qajar ក្នុងឆ្នាំ 1794 ។ នៅ អាហ្រ្វិកខាងជើង Wattasid Sultanate, Zayyanid Sultanate, និង Hafsid Sultanate នៅតែជា រដ្ឋ Berber ឯករាជ្យរហូតដល់សតវត្សទី 16 ។ តំបន់នៅភាគខាងជើង និងខាងកើតនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ Uzbeks និង Pashtuns ។ នៅដើមសតវត្សទី 19 [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]] បានចាប់ផ្តើមការ សញ្ជ័យ របស់ខ្លួននៃ Caucasus ។ ==== អឺរ៉ុប ==== នៅ ប្រទេសរុស្ស៊ី Ivan the Terrible ត្រូវបានគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ 1547 ជា Tsar ទីមួយនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយដោយការបញ្ចូលអាណាចក្រទួគីកនៅភាគខាងកើត បានប្រែក្លាយប្រទេសរុស្ស៊ីទៅជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់។ បណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិច ខណៈពេលដែលកំពុងពង្រីកយ៉ាងខ្លាំងក្លាតាមរយៈការរីកចម្រើនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា និងការសញ្ជ័យអាណានិគម បានប្រកួតប្រជែងគ្នាផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធានៅក្នុងស្ថានភាពនៃ សង្រ្គាម ស្ទើរតែឥតឈប់ឈរ។ ជាញឹកញាប់សង្រ្គាមមាន វិមាត្រខាងសាសនា ទាំងកាតូលិកធៀបនឹងប្រូតេស្តង់ ឬ (ជាចម្បងនៅអឺរ៉ុបខាងកើត) គ្រីស្ទានធៀបនឹងមូស្លីម។ សង្គ្រាមដែលកំណត់ចំណាំពិសេសរួមមាន ស ង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ សង្រ្គា មនៃការបន្តពូជសាសន៍អេស្ប៉ាញ សង្រ្គា ម ប្រាំពីរឆ្នាំ និងសង្រ្គាម បដិវត្តន៍បារាំង ។ [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូឡេអុង]] បានឡើងកាន់អំណាច នៅប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ 1799 ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលបង្ហាញពីសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអុងនៅដើមសតវត្សទី 19 ។ ==== Sub-Saharan Africa ==== នៅ ទ្វីបអាហ្រ្វិក សម័យកាលនេះឃើញមានការថយចុះនៃអរិយធម៌ជាច្រើន និងការរីកចម្រើនក្នុងវិស័យផ្សេងៗ។ ឆ្នេរ Swahili បាន​ធ្លាក់​ចុះ​បន្ទាប់​ពី​ចូល​មក​ក្រោម ​អាណាចក្រ​ព័រទុយហ្គាល់ និង​ក្រោយ​មក ​ចក្រភព Omani ។ នៅ អាហ្រ្វិកខាងលិច ចក្រភព Songhai បានធ្លាក់ទៅជនជាតិម៉ារ៉ុកនៅឆ្នាំ 1591 នៅពេលដែលពួកគេបានលុកលុយដោយកាំភ្លើង។ នេះ រដ្ឋ Bono បាន ដែលបានផ្តល់កំណើតឱ្យជាច្រើន Akan រដ្ឋដែលស្វែងរកមេដាយមាសដូចជា Akwamu, Akyem, Fante, Adansi ល <ref>{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva L. R.|url=https://books.google.com/books?id=F3lyAAAAMAAJ|title=The Early History of the Akan States of Ghana|date=1975|publisher=Red Candle Press|isbn=978-0-608-39035-2|language=en}}</ref> រាជាណាចក្រ​អាហ្វ្រិក​ខាង​ត្បូង ​នៃ​ប្រទេស​ហ្ស៊ីមបាវ៉េ ​បាន​ផ្តល់​ផ្លូវ​ដល់​នគរ​តូចៗ​ដូចជា Mutapa, Butua, និង Rozvi ។ [[អេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]] បានរងការឈ្លានពាននៅឆ្នាំ 1531 ពីប្រទេសជិតខាងមូស្លីម Adal Sultanate ហើយនៅឆ្នាំ 1769 បានចូលទៅក្នុង Zemene Mesafint (Age of Princes) កំឡុងពេលដែលអធិរាជបានក្លាយជាឥស្សរជន ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកមេទ័ព ទោះបីជាខ្សែរាជវង្សក្រោយមកនឹងងើបឡើងវិញនៅក្រោមអធិរាជ Tewodros II ក៏ដោយ។ . Ajuran Sultanate នៅ Horn of Africa បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះនៅសតវត្សទី 17 ដែលបានទទួលជោគជ័យដោយ Geledi Sultanate ។ អរិយធម៌ផ្សេងទៀតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកបានរីកចម្រើនក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ ចក្រភពអូយ៉ូបាន ឆ្លងកាត់យុគសម័យមាស ក៏ដូចជា ព្រះរាជាណាចក្របេនីន ដែរ។ ចក្រភព Ashanti បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងសម័យទំនើប ហ្គាណា នៅឆ្នាំ 1670 ។ រាជាណាចក្រកុងហ្គោ ក៏រីកចម្រើនផងដែរក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ ==== អាស៊ីខាងត្បូង ==== [[ឯកសារ:Taj_Mahal_in_March_2004.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| [[តាចម៉ាហាល់|Taj Mahal]] ចក្រភព Mughal [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]]] នៅ ឧបទ្វីប ឥណ្ឌា ស៊ុលតង់ដេលី និង ស៊ុលតង់ដេកា នឹងផ្តល់ផ្លូវ ចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 16 ទៅកាន់ ចក្រភព Mughal ។{{Citation needed|date=May 2017}} ចាប់ផ្តើមនៅភាគពាយព្យ ចក្រភព Mughal នឹងនៅចុងសតវត្សទី 17 មកគ្រប់គ្រងទ្វីបទាំងមូល លើកលែងតែខេត្តភាគខាងត្បូងបំផុតរបស់ឥណ្ឌា ដែលនៅតែឯករាជ្យ។ ប្រឆាំងនឹងចក្រភពមូស្លីម Mughal ចក្រភពហិណ្ឌូ ម៉ារ៉ាថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចក្នុងឆ្នាំ 1674 ដោយទទួលបានទឹកដីបន្តិចម្តងៗ - ភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន - ពីពួក Mughals ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ជាពិសេសនៅក្នុងសង្គ្រាម Mughal-Maratha (1681-1701) ។ . ចក្រភព Maratha នឹងធ្លាក់នៅឆ្នាំ 1818 នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុន British East India Company ជាមួយនឹងអតីតអាជ្ញាធរ Maratha និង Mughal ទាំងអស់ដែលបានផ្ទេរនៅឆ្នាំ 1858 ទៅ British Raj ។ ==== អាស៊ីឦសាន ==== [[ឯកសារ:Chemin_de_ronde_muraille_long.JPG|រូបភាពតូច| ផ្នែក [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] មហាកំផែងនៃប្រទេសចិន]] នៅក្នុង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ប្រទេស]] [[រាជវង្សមិង|ចិន ស្តេច Ming]] បានប្រគល់ផ្លូវនៅឆ្នាំ 1644 ដល់ [[រាជវង្សឈីង|Qing]] ដែលជារាជវង្សអធិរាជចុងក្រោយរបស់ចិន ដែលនឹងគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ 1912 ។ ប្រទេសជប៉ុនបាន ឆ្លងកាត់ សម័យ Azuchi-Momoyama (1568-1603) បន្ទាប់មកដោយ សម័យ Edo (1603-1868) ។ រាជវង្ស Joseon កូរ៉េ (1392-1910) បានគ្រប់គ្រងពេញមួយសម័យកាលនេះ ដោយជោគជ័យក្នុងការវាយលុកការឈ្លានពាននៅសតវត្សទី 16 និង 17 ពីប្រទេសជប៉ុន និងប្រទេសចិន។ ការពង្រីកពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រជាមួយអឺរ៉ុបបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រទេសចិន និងជប៉ុនក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជាពិសេសដោយជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ដែលមានវត្តមាននៅ [[ម៉ាកាវ]] និង ណាហ្គាសាគី ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចិន និងជប៉ុន ក្រោយមកនឹងបន្តគោលនយោបាយឯកោនិយម ដែលបង្កើតឡើងដើម្បីលុបបំបាត់ឥទ្ធិពលបរទេស។ ==== អាស៊ី​អា​គ្នេ​យ៏ ==== នៅឆ្នាំ 1511 ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានផ្តួលរំលំ ម៉ាឡាកាស៊ុលតង់ នៅម៉ាឡេស៊ីបច្ចុប្បន្ននិង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា|ស៊ូម៉ាត្រា]] ឥណ្ឌូនេស៊ី។ ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានកាន់កាប់ទឹកដីពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់នេះ (និងច្រកសមុទ្រនាវាចរណ៍ដ៏មានតម្លៃដែលពាក់ព័ន្ធ) រហូតដល់ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ 1641។ ស្តេចស៊ុលតង់ Johor ដែលផ្តោតលើចុងភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ បានក្លាយជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។ អាណានិគមអឺរ៉ុប បានពង្រីកជាមួយហូឡង់នៅ ឥណ្ឌូនេស៊ី ព័រទុយហ្គាល់នៅ ទីម័រខាងកើត និងអេស្ប៉ាញនៅ ហ្វីលីពីន ។ ចូល​ដល់​សតវត្ស​ទី 19 ការ​ពង្រីក​អឺរ៉ុប​នឹង​ជះឥទ្ធិពល​ដល់​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ទាំងមូល ដោយ​មាន​អង់គ្លេស​នៅ ​មីយ៉ាន់ម៉ា និង ​ម៉ាឡេស៊ី និង​បារាំង​នៅ [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|​ឥណ្ឌូចិន]] ។ មានតែ [[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ប្រទេសថៃទេដែល]] អាចទប់ទល់នឹងអាណានិគមបានដោយជោគជ័យ។ ==== អូសេអានី ==== កោះប៉ាស៊ីហ្វិកនៃ អូសេអានី ក៏នឹងរងផលប៉ះពាល់ដោយការទាក់ទងរបស់អឺរ៉ុបផងដែរដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់របស់ [[ហ្វឺឌីណាន់ដ៏ ម៉ាហ្សេឡង់|Ferdinand Magellan]] ដែលបានចុះចតនៅលើ កោះ Marianas និងកោះដទៃទៀតក្នុងឆ្នាំ 1521 ។ គួរកត់សម្គាល់ផងដែរគឺការធ្វើដំណើរ (1642–44) របស់ Abel Tasman ទៅកាន់ ប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ និងកោះក្បែរៗបច្ចុប្បន្ន និងការធ្វើដំណើរ (1768–1779) របស់ប្រធានក្រុម James Cook ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងអឺរ៉ុបដំបូងដែលបានកត់ត្រាជាមួយ កោះហាវ៉ៃ ។ អង់គ្លេសនឹងរកឃើញ អាណានិគមដំបូង របស់ខ្លួនលើអូស្ត្រាលីនៅឆ្នាំ 1788 ។ ==== អាមេរិក ==== នៅ ទ្វីបអាមេរិក មហាអំណាចនៅអឺរ៉ុបខាងលិច បានធ្វើអាណានិគមយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើទ្វីបដែលទើបរកឃើញថ្មី ធ្វើឱ្យ ប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិច ផ្លាស់ទីលំនៅភាគច្រើន និងបំផ្លាញអរិយធម៌ជឿនលឿននៃពួក Aztecs និង Incas ។ អេស្បាញ ព័រទុយហ្គាល់ អង់គ្លេស និងបារាំងសុទ្ធតែបានធ្វើការទាមទារទឹកដីយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយបានធ្វើការដោះស្រាយទ្រង់ទ្រាយធំ រួមទាំងការនាំចូល ទាសករ អាហ្វ្រិកមួយចំនួនធំផងដែរ។ ព័រទុយហ្គាល់បានទាមទារ ប្រេស៊ីល ។ អេស្បាញបានទាមទារនៅសល់នៃ អាមេរិកខាងត្បូង Mesoamerica និង អាមេរិកខាងជើង ខាងត្បូង។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើអាណានិគមលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតនៃអាមេរិកខាងជើង ហើយប្រទេសបារាំងបានធ្វើអាណានិគមលើតំបន់កណ្តាលនៃអាមេរិកខាងជើង។ រុស្សីបានធ្វើការលុកលុយលើឆ្នេរសមុទ្រភាគពាយ័ព្យនៃអាមេរិកខាងជើង ដោយមានអាណានិគមដំបូងនៅ អាឡាស្កា បច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ 1784 និង បន្ទាយ Fort Ross នៅរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា នាពេលបច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ 1812។ នៅឆ្នាំ 1762 នៅចំកណ្តាលនៃស ង្រ្គាមប្រាំពីរឆ្នាំ ប្រទេសបារាំងបានប្រគល់ការទាមទារភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើងរបស់ខ្លួនដោយសម្ងាត់ទៅឱ្យអេស្ប៉ាញនៅក្នុង សន្ធិសញ្ញា Fontainebleau ។ អាណានិគមអង់គ្លេសចំនួនដប់បីបានប្រកាសឯករាជ្យជា សហរដ្ឋអាមេរិក នៅឆ្នាំ 1776 បានផ្តល់សច្ចាប័នដោយ សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស នៅឆ្នាំ 1783 បញ្ចប់ សង្រ្គាមបដិវត្តន៍អាមេរិច ។ [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូឡេអុង បូណាផាត]] បានឈ្នះការទាមទាររបស់បារាំងមកវិញពីអេស្បាញក្នុង [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអុង]] ក្នុងឆ្នាំ 1800 ប៉ុន្តែបានលក់វាទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ 1803 ជាការ ទិញនៅរដ្ឋ Louisiana ។ === សម័យទំនើបចុង (១៨០០ ដល់បច្ចុប្បន្ន) === ==== សតវត្សរ៍​ទី 19 ==== [[ឯកសារ:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| ម៉ាស៊ីនចំហាយទឹក របស់ វ៉ាត់បាន ដំណើរការ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ។]] បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្របាន ផ្លាស់ប្តូរការយល់ដឹងរបស់មនុស្សជាតិអំពីពិភពលោក ហើយនាំទៅដល់ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ដែលជាការផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ បដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្ត្រនៅសតវត្សទី 17 មានឥទ្ធិពលតិចតួចលើ [[បច្ចេកវិទ្យា]] ឧស្សាហកម្ម។ មានតែនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 18 ប៉ុណ្ណោះដែលការជឿនលឿនខាងវិទ្យាសាស្ត្របានចាប់ផ្តើមត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងសំខាន់ចំពោះការ ច្នៃប្រឌិត ជាក់ស្តែង។ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មបានចាប់ផ្តើមនៅ ចក្រភពអង់គ្លេស ហើយបានប្រើរបៀបផលិតកម្មថ្មី ដូចជា រោងចក្រ ផលិតកម្មដ៏ធំ និង យន្តការ - ដើម្បីផលិតទំនិញជាច្រើនមុខលឿនជាងមុន និងប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មតិចជាងតម្រូវការពីមុន។ យុគសម័យនៃការត្រាស់ដឹង ក៏នាំទៅដល់ការចាប់ផ្តើមនៃ [[ប្រជាធិបតេយ្យ|លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] ទំនើបនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ បដិវត្តន៍ អាមេរិក និងបារាំង។ [[ប្រជាធិបតេយ្យ|លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] និង របបសាធារណៈរដ្ឋ នឹងរីកចម្រើន មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក និងលើ គុណភាពនៃជីវិត ។ [[ឯកសារ:World_1898_empires_colonies_territory.png|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល| អាណាចក្រ នៃពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ 1898]] [[ឯកសារ:Wright_First_Flight_1903Dec17_(full_restore_115).jpg|រូបភាពតូច| យន្តហោះទីមួយគឺ ''Wright Flyer'' បានហោះនៅឆ្នាំ ១៩០៣។]] បន្ទាប់ពីពួកអឺរ៉ុបបានទទួលឥទ្ធិពល និងការគ្រប់គ្រងលើទ្វីបអាមេរិក សកម្មភាពចក្រពត្តិ បានងាកទៅរកទឹកដីអាស៊ី និងអូសេអានី។ នៅសតវត្សទី 19 រដ្ឋអ៊ឺរ៉ុបមានអត្ថប្រយោជន៍ខាងសង្គមនិងបច្ចេកវិទ្យាលើទឹកដីភាគខាងកើត។{{Citation needed|date=May 2017}} ចក្រភពអង់គ្លេសបានទទួលការគ្រប់គ្រងពីឧបទ្វីបឥណ្ឌា អេហ្ស៊ីប និង ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ; បារាំងបានកាន់កាប់ឥណ្ឌូចិន ; ខណៈ​ដែល​ហូឡង់​បាន​ពង្រឹង​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ពួក​គេ​លើ ​ជនជាតិ​ហូឡង់​បូព៌ា ។ អង់គ្លេសក៏បានធ្វើអាណានិគមលើប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ជាមួយនឹងពួកអាណានិគមអង់គ្លេសមួយចំនួនធំដែលធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់អាណានិគមទាំងនេះ។ រុស្សីធ្វើអាណានិគមលើតំបន់មុនកសិកម្មធំៗនៃស៊ីបេរី។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី​១៩ មហា​អំណាច​អឺរ៉ុប ​បាន​បែង​ចែក​តំបន់​ដែល​នៅ​សេសសល់​នៃ​ទ្វីប​អាហ្រ្វិក ។ នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប បញ្ហាប្រឈមផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាបានបង្កើតប្រព័ន្ធនៃ រដ្ឋប្រជាជាតិមួយ ហើយក្រុមជនជាតិភាគតិចភាសាបានចាប់ផ្តើមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាប្រទេសប្លែកៗជាមួយនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាសម្រាប់ស្វ័យភាពវប្បធម៌ និងនយោបាយ។ ជាតិនិយម នេះនឹងក្លាយទៅជាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រជាជននៅទូទាំងពិភពលោកក្នុងសតវត្សទី 20 ។ ក្នុងកំឡុង បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មទីពីរ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបានពឹងផ្អែកលើ ធ្យូងថ្ម ជាឥន្ធនៈ ដោយសារមធ្យោបាយ ដឹកជញ្ជូនថ្មីៗ ដូចជា ផ្លូវដែក និង នាវាចំហុយ បានធ្វើឱ្យពិភពលោកធ្លាក់ចុះយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការបំពុល ឧស្សាហកម្ម និង ការខូចខាតបរិស្ថាន ដែលមានវត្តមានចាប់តាំងពីការរកឃើញនៃភ្លើង និងការចាប់ផ្តើមនៃអរិយធម៌ បានបង្កើនល្បឿនយ៉ាងខ្លាំង។ គុណសម្បត្តិដែលអឺរ៉ុបបានអភិវឌ្ឍនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 18 មានពីរ៖ វប្បធម៌ សហគ្រិន និងទ្រព្យសម្បត្តិដែលបង្កើតឡើងដោយពាណិជ្ជកម្មអាត្លង់ទិក (រួមទាំង ពាណិជ្ជកម្មទាសករអាហ្វ្រិក )។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី 16 ប្រាក់ ​ពី​ទ្វីប​អាមេរិក​បាន​ចាត់​ទុក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ចក្រភព​អេស្ប៉ាញ។  ប្រាក់ចំណេញនៃ ពាណិជ្ជកម្មទាសករ និង ចម្ការរបស់ឥណ្ឌាខាងលិច មានចំនួន 5% នៃ សេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេស នៅពេល បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ។ ខណៈពេលដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនបានសន្និដ្ឋានថា នៅឆ្នាំ 1750 ផលិតភាពការងារ នៅក្នុងតំបន់អភិវឌ្ឍន៍បំផុតនៃប្រទេសចិនគឺនៅតែស្មើគ្នាជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចអាត្លង់ទិករបស់អឺរ៉ុប ប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀតដូចជា Angus Maddison ប្រកាន់ថាផលិតភាពក្នុងមនុស្សម្នាក់នៃអឺរ៉ុបខាងលិចមាន។ នៅចុង យុគសម័យកណ្តាល លើសតំបន់ផ្សេងទៀតទាំងអស់។ ==== សតវត្សទី 20 ==== [[ឯកសារ:Royal_Irish_Rifles_ration_party_Somme_July_1916.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទី 1 សង្រ្គាម]] លេណដ្ឋាន]] សតវត្សទី 20 បានបើកជាមួយអឺរ៉ុបនៅកំពូលនៃទ្រព្យសម្បត្តិ និងអំណាច ហើយជាមួយនឹងពិភពលោកជាច្រើននៅក្រោម ការគ្រប់គ្រងអាណានិគម ដោយផ្ទាល់ ឬការគ្រប់គ្រងដោយប្រយោល។ ភាគច្រើននៃពិភពលោកផ្សេងទៀតត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបយ៉ាងខ្លាំង៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែលសតវត្សបានលាតត្រដាងមក ប្រព័ន្ធសកលលោកដែលគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចគូប្រជែងត្រូវទទួលរងនូវភាពតានតឹងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយទីបំផុតបានធ្វើឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធកាន់តែរឹងមាំនៃបណ្តាប្រទេសឯករាជ្យដែលរៀបចំឡើងតាមគំរូលោកខាងលិច។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះត្រូវបានជំរុញដោយសង្រ្គាមនៃវិសាលភាពដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ។ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយបាន]] នាំទៅដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពចំនួនបួន - [[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|អូទ្រីស-ហុងគ្រី]] [[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ចក្រភព]] [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]] និង [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ហើយបានធ្វើឱ្យ [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង [[បារាំង]] ចុះខ្សោយ។ នៅ​ក្រោយ​សង្គ្រាម មនោគមវិជ្ជា​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​បាន​លេច​ចេញ​ជា​រូបរាង។ បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី ឆ្នាំ 1917 បានបង្កើត [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] ដំបូង ខណៈដែលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 បានឃើញ របបផ្តាច់ការហ្វាស៊ីសនិយម យោធានិយម ទទួលបានការគ្រប់គ្រងនៅក្នុង ប្រទេសអ៊ីតាលី [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]] អេស្ប៉ាញ និងកន្លែងផ្សេងទៀត។ [[ឯកសារ:Nagasakibomb.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ការ ទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូ៖ ហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា ណាហ្គាសាគី ឆ្នាំ ១៩៤៥]] ការប្រកួតប្រជែងថ្នាក់ជាតិដែលកំពុងបន្ត ធ្វើឱ្យកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងដោយវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៃ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធំ បានជួយឱ្យ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 កើតឡើង]] ។ របបផ្តាច់ការ យោធានិយម នៃទ្វីបអឺរ៉ុប និងជប៉ុនបានបន្តដំណើរឆ្ពោះទៅរកទីបញ្ចប់នៃ ការពង្រីក ចក្រពត្តិនិយម ក្នុងដំណើរដែល [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ|អាដុល ហ៊ីត្លែរ បាន]] រៀបចំការ ប្រល័យពូជសាសន៍ សាសន៍យូដា ប្រាំមួយលាននាក់នៅក្នុង របបផ្តាច់ការ ខណៈដែល អធិរាជជប៉ុនបាន សម្លាប់ [[ជនជាតិចិន]] រាប់លាននាក់។ ការបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 នៃ [[មហាអំណាច អាប់ស៊ីស|មហាអំណាចអ័ក្ស]] ដោយ មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត បានបើកផ្លូវសម្រាប់ការឈានទៅមុខនៃ [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]] ចូលទៅក្នុង ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ខាងកើត ប៉ូឡូញ ឆេកូស្លូវ៉ាគី ហុងគ្រី [[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]] អាល់បានី ប៊ុលហ្គារី [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|រូម៉ានី]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងជើង]] និង [[វៀតណាមខាងជើង]] ។ [[ឯកសារ:My_Lai_massacre_woman_and_children.jpg|រូបភាពតូច| ជនស៊ីវិល (នៅទីនេះ Mỹ Lai [[វៀតណាម]] ឆ្នាំ 1968) បានរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមសតវត្សទី 20 ។]] នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្រ្គាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1945 [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងក្តីសង្ឃឹមក្នុងការទប់ស្កាត់សង្រ្គាមនាពេលអនាគត ដោយសារ សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទី 1]] ។ <ref>{{Cite news|title=League of Nations {{!}} Definition & Purpose|language=en|work=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/League-of-Nations|url-status=live|access-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708104629/https://www.britannica.com/topic/League-of-Nations|archive-date=8 July 2017}}</ref> សង្គ្រាម​បាន​បន្សល់​ទុក​ប្រទេស​ពីរ​គឺ [[សហរដ្ឋអាមេរិក|​សហរដ្ឋ​អាមេរិក]] ​និង [[សហភាពសូវៀត|​សហភាព​សូវៀត]] ​ដែល​មាន​អំណាច​ចម្បង​ដើម្បី​មាន​ឥទ្ធិពល​លើ ​កិច្ចការ​អន្តរជាតិ ​។ <ref>{{Cite book|last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States|url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_n2r6|date=2003}}</ref> នីមួយគឺគួរឱ្យសង្ស័យនៃការផ្សេងទៀតនិងការភ័យខ្លាចជាសកលនៃការរីករាលដាលរបស់ផ្សេងទៀត, រៀង មូលធន និង [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|កុម្មុយនិស្ត]], គំរូនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ច។ នេះបាននាំទៅដល់ [[សង្គ្រាមត្រជាក់|សង្រ្គាមត្រជាក់]] ដែលជាការឈប់ឈររយៈពេលសែសិបប្រាំឆ្នាំ និង ការប្រណាំងសព្វាវុធ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅម្ខាង ហើយសហភាពសូវៀត និងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅម្ខាងទៀត។ {{Sfn|Allison|2018}} ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍ អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 និងជាមួយនឹងការ រីកសាយភាយ ជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សជាតិទាំងអស់ត្រូវប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃ សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ រវាងប្រទេសមហាអំណាចទាំងពីរ ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ ឧប្បត្តិហេតុជាច្រើន ដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា ខែតុលា ឆ្នាំ 1962 ។ សង្រ្គាមបែបនេះ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនអាចអនុវត្តបាន មហាអំណាចជំនួសវិញបានធ្វើ សង្រ្គាមប្រូកស៊ី នៅក្នុងបណ្តាប្រទេស ពិភពលោកទីបី ដែលមិនមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ {{Sfn|Allison|2018}} <ref>Tom Stevenson, "In the Grey Zone" (review of Eli Berman and David A. Lake, ''Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents'', Cornell, 2019, {{ISBN|978-1-5017-3306-2}}; Tyrone L. Groh, ''Proxy War: The Least Bad Option'', Stanford, 2019, {{ISBN|978-1-5036-0818-4}}; Andreas Krieg and Jean–Marc Rickli, ''Surrogate Warfare: The Transformation of War in the 21st Century'', Georgetown, 2019, {{ISBN|978-1-62616-678-3}}), ''[[ការពិនិត្យឡើងវិញនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៃសៀវភៅ|London Review of Books]]'', vol. 42, no. 20 (22 October 2020), pp. 41–43.</ref> នៅក្នុងប្រទេសចិន [[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ សេទុង បាន]] អនុវត្ត កំណែទម្រង់ឧស្សាហូបនីយកម្ម និង សមូហភាព ដែលជាផ្នែកមួយនៃការ បោះជំហានទៅមុខដ៏អស្ចារ្យ (1958-1962) ដែលនាំឱ្យមានការ ស្លាប់ដោយអត់អាហារ (1959-1961) នៃមនុស្សរាប់សិបលាននាក់។ នៅចន្លោះឆ្នាំ 1969 និង 1972 ជាផ្នែកមួយនៃការ ប្រណាំងអវកាស សង្រ្គាមត្រជាក់ អវកាសយានិក ចំនួន 12 នាក់បានចុះចត នៅលើ [[ព្រះច័ន្ទ|ឋានព្រះច័ន្ទ]] ហើយបានវិលត្រឡប់មក [[ផែនដី]] វិញដោយសុវត្ថិភាព។ {{Efn|[[James Gleick]] writes in ''[[The New York Review of Books]]'': "'If we can put a man on the moon, why can's we...?' became a [[cliché]] even before [[Apollo program|Apollo]] succeeded.... Now... the missing predicate is the urgent one: why can't we stop [[Climate change|destroying the climate]] of our own planet?... I say leave it [the moon] alone for a while."<ref>[[James Gleick]], "Moon Fever" [review of [[Oliver Morton]], ''The Moon: A History of the Future''; ''Apollo's Muse: The Moon in the Age of Photography'', an exhibition at the [[Metropolitan Museum of Art]], [[New York City]], 3 July – 22 September 2019; [[Douglas Brinkley]],''American Moonshot: John F. Kennedy and the Great Space Race; [[Brandon R. Brown]], ''The Apollo Chronicles: Engineering America's First Moon Missions''; [[Roger D. Launius]], ''Reaching for the Moon: A Short History of the Space Race; ''Apollo 11'', a documentary film directed by [[Todd Douglas Miller]]; and [[Michael Collins (astronaut)|Michael Collins]], ''Carrying the Fire: An Astronaut's Journeys (50th Anniversary Edition)''], ''[[The New York Review of Books]]'', vol. LXVI, no. 13 (15 August 2019), pp. 54–58. (pp. 57–58.)</ref>}} សង្គ្រាមត្រជាក់បានបញ្ចប់ដោយសន្តិវិធីក្នុងឆ្នាំ 1991 បន្ទាប់ពី Picnic Pan-European ការដួលរលំជាបន្តបន្ទាប់នៃ [[វាំងននដែក]] និង [[ជញ្ជាំង ប៊ែរឡាំង|ជញ្ជាំងប៊ែរឡាំង]] និងការដួលរលំនៃ ប្លុកខាងកើត និង [[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី|កិច្ចព្រមព្រៀងវ៉ារស្សាវ៉ា]] ។ សហភាពសូវៀតដួលរលំ មួយផ្នែកដោយសារតែអសមត្ថភាពក្នុងការប្រកួតប្រជែងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុបខាងលិច។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមបង្ហាញសញ្ញានៃភាពរអិលនៅក្នុងឥទ្ធិពលភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់ខ្លួន {{Sfn|McCormick|1995}} {{Efn|"In the aftermath of the disintegration of the Soviet Union..." writes [[Graham Allison]], "Americans were... caught up in a surge of triumphalism." [[Francis Fukuyama]], in a 1992 best-selling book, proclaimed ''[[The End of History and the Last Man|The End of History]]'', the victory of [[free-market economics]], and the permanent ascendancy of Western [[liberal democracy]]. But it soon became evident, writes Allison, that "the end of the [[Cold War]] [had] produced a unipolar moment, not a unipolar era. [T]he U.S. economy, which [had] accounted for half of the world's [[GDP]] after World War II, had fallen to less than a quarter of global GDP by the end of the Cold War and stands at just one-seventh today. For a nation whose core strategy has been to overwhelm challenges with resources, this decline calls into question the terms of U.S. leadership.{{sfn|Allison|2018|p=129–131}}}} ទោះបីជាវិស័យឯកជន របស់ខ្លួនឥឡូវនេះត្រូវបានរារាំងដោយការទាមទាររបស់ វិស័យសាធារណៈ កាន់តែខ្លាំងឡើង ស្វែងរកផលប្រយោជន៍ឯកជនកាន់តែខ្លាំងចំពោះការប្រកាន់ពូជសាសន៍។ នៃ ទ្រព្យសម្បត្តិ សាធារណៈ។ {{Efn|"In the advanced economies of the West, from 1945 to around 1975," writes Robin Varghese in ''[[Foreign Affairs]]'', "voters showed how [[politics]] could tame [[Market economy|markets]], putting officials in power who pursued a range of [[social democratic]] policies without damaging the economy. This period... saw a historically unique combination of high growth, increasing productivity, rising real wages, technological innovation, and expanding systems of [[social insurance]] in [[Western Europe]], [[North America]], and [[Japan]].... Since the 1970s, businesses across the developed world have been cutting their [[wage]] bills not only through labor-saving [[Technological change|technological innovations]] but also by pushing for regulatory changes and developing new forms of employment. These include just-in-time contracts, which shift risks to workers; [[noncompete clause]]s, which reduce bargaining power; and [[freelance]] arrangements, which exempt businesses from providing employees with benefits such as [[health insurance]]. The result has been that since the beginning of the twenty-first century, labor's share of [[GDP]] has fallen steadily in many developed economies.... The challenge today is to identify... a [[mixed economy]] that can successfully deliver what the [1945–75] golden age did, this time with greater [[gender equality|gender]] and [[racial equality]] to boot."{{sfn|Varghese|2018|pp=36–42}}}} {{Efn|Historian [[Christopher R. Browning]] writes: "In the first three postwar decades, workers and management effectively shared the increased wealth produced by the growth in [[productivity]]. Since the 1970s that [[social contract]] has collapsed, [[trade union|union]] membership and influence have declined, wage growth has stagnated, and inequality in wealth has grown sharply."{{sfn|Browning|2018|p=16}}}} {{Efn|[[Nobel Prize in Economics|Economics Nobel laureate]] [[Joseph E. Stiglitz]] writes in ''[[Scientific American]]'', in part: "[T]he U.S. has the highest level of [[economic inequality]] among developed countries.... Since the mid-1970s the rules of the economic game have been rewritten... globally and nationally [to] advantage the rich... in a [[political system]] that is itself rigged through [[gerrymandering]], [[voter suppression]] and the influence of money.... [Enforcement of] [[antitrust laws]], first enacted [in 1890] in the U.S. to prevent the agglomeration of [[market power]], has weakened... [[Technological change]]s have concentrated market power in the hands of a few global players... part[ly] because of "[[network effects]]"... [E]stablished firms with deep [[war chest]]s have enormous power to crush competitors and ultimately raise prices.... A concerted attack on [[labor union|unions]] has almost halved the fraction of unionized workers in the [U.S.], to about 11 percent.... U.S. investment treaties such as [[NAFTA]] protect investors against a tightening of [[environmental regulations|environmental]] and health regulations abroad. [Such] provisions... enhance the credibility of a company's threat to move abroad if workers do not temper their demands.... [I]t is hard to imagine meaningful change without a concerted effort to take [[money]] out of [[politics]]..."<ref>[[Joseph E. Stiglitz]], "A Rigged Economy: And what we can do about it" (The Science of Inequality), ''[[Scientific American]]'', vol. 319, no. 5 (November 2018), pp. 57–61.</ref>}} នៅដើមទសវត្សរ៍ក្រោយសង្គ្រាម អាណានិគមនៅអាស៊ី និងអាហ្រ្វិកនៃបែលហ្ស៊ិក អង់គ្លេស ហូឡង់ បារាំង និងចក្រភពអឺរ៉ុបខាងលិចផ្សេងទៀតបានទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការរបស់ពួកគេ។ {{Sfn|Abernethy|2000|p=133}} ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសដែលទើបនឹងឯករាជ្យថ្មីទាំងនេះតែងតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាក្នុងទម្រង់នៃ លទ្ធិអាណានិគមនិយម ភាពច្របូកច្របល់សង្គមនយោបាយ ភាពក្រីក្រ អនក្ខរភាព និង ជំងឺ ត្រូពិចឆ្លង ។ {{Efn|The president of the [[World Bank]], [[Jim Yong Kim]], urges the governments of both [[developed country|developed]] and [[developing country|developing countries]] to [[investment|invest]] more in [[human capital]], "which is the sum total of a population's [[health]], skills, knowledge, experience, and habits." Increased levels of quality [[education]] increase a person's income. "Socioemotional skills, such as [[Grit (personality trait)|grit]] and [[conscientiousness]], often have equally large economic returns.... [[Health]] also matters. [I]n [[Kenya]], [administration of inexpensive] [[deworming|deworming drugs]] in childhood [has] reduced school absences and raised wages in adulthood by... 20 percent... Proper [[nutrition]] and stimulation ''[[Uterus|in utero]]'' and during early childhood improve physical and mental [[well-being]] later in life. [F]ocusing on human capital during the first 1,000 days of a child's life is one of the most cost-effective [[investment]]s governments can make.... [[Human capital]] doesn't materialize on its own; it must be nurtured by the state."{{sfn|Kim|2018|pp=92–96}}}} បណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច និងអឺរ៉ុបកណ្តាលភាគច្រើនបានបង្កើតជាបណ្តើរៗនូវសហគមន៍នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច [[សហភាពអឺរ៉ុប]] ដែលបានពង្រីកទៅខាងកើតដើម្បីរួមបញ្ចូល រដ្ឋរណប អតីតសូវៀត។ ប្រសិទ្ធភាពរបស់សហភាពអឺរ៉ុបត្រូវបានពិការដោយសារភាពមិនពេញវ័យនៃស្ថាប័នសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរួមរបស់ខ្លួន {{Efn|James McAuley writes in ''[[The New York Review of Books]]'', 15 August 2019, pp. 47–48: "There was never a single moment that marked the definitive establishment of the [[European Union]], which... has continued to define itself since [[World War II]]. [T]he major turning points have all been quiet steps on the way to further [[economic integration]] while preserving [[national sovereignty]]. Today there is only an incomplete [[monetary union]] without a real political contract to manage it... [Nevertheless, the Union's] various peoples have grown remarkably closer... The European Union now has open borders, a single market from Portugal to the Baltics, and more or less monthly meetings of member state leaders [the [[European Council]]]. What's more, those member states are now closer to each other than they are to the [[United States]]... [T]his transformation has occurred informally and organically... [R]obust supranational politics are taking root in Europe... [[Luuk van Middelaar]] writes: '[W]hat unites us as Europeans on this continent is bigger and stronger than anything that divides us.'"<ref>James McAuley, "A More Perfect Union?" (review of [[Luuk van Middelaar]], ''Alarums and Excursions: Improving Politics on the European Stage'', translated from the Dutch by Liz Waters, Agenda, 2019, 301 pp.; and Stéphanie Hennette, [[Thomas Piketty]], Guillaume Sacriste, and Antoine Vauchez, ''How to Democratize Europe'', translated from the French by Paul Dermine, Marc LePain, and Patrick Camiller, Harvard University Press, 2019, 209 pp.), ''[[The New York Review of Books]]'', vol. LXVI, no. 13 (15 August 2019), pp. 46–48.</ref>}} ប្រៀបធៀបទៅនឹងភាពមិនគ្រប់គ្រាន់នៃស្ថាប័នសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោម មាត្រានៃសហព័ន្ធ មុនពេលអនុម័ត រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានចូលមកដល់។ ចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ១៧៨៩។ បណ្តាប្រទេសអាស៊ី អាហ្រ្វិក និងអាមេរិកខាងត្បូងបានធ្វើតាម ហើយចាប់ផ្តើមបោះជំហានបណ្តោះអាសន្នឆ្ពោះទៅរកការបង្កើត សមាគមទ្វីប រៀងៗខ្លួន។ [[ឯកសារ:Apollo_17_Cernan_on_moon.jpg|រូបភាពតូច| ការចុះចតព្រះច័ន្ទចុងក្រោយ៖ អាប៉ូឡូ ១៧ (១៩៧២)]] ការរៀបចំសង្រ្គាមត្រជាក់ ដើម្បីរារាំង ឬប្រយុទ្ធនឹងសង្រ្គាមលោកលើកទីបី បានបង្កើនល្បឿននៃវឌ្ឍនភាពនៃ [[បច្ចេកវិទ្យា]] ដែលទោះបីជាមានគំនិតមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានអនុវត្តសម្រាប់បុព្វហេតុនៃសង្រ្គាមនោះ ដូចជា យន្តហោះ យន្តហោះ គ្រាប់ រ៉ុក្កែត និង [[កុំព្យូទ័រ]] ។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ភាពជឿនលឿនទាំងនេះនាំទៅដល់ការធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះ ផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដែល មានកម្មវិធីរាប់មិនអស់ រួមទាំង ប្រព័ន្ធកំណត់ទីតាំងសកល (GPS) និង [[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]] ។ ការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានធ្វើបដិវត្តចលនារបស់មនុស្ស គំនិត និងព័ត៌មាន។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមែនគ្រប់ការរីកចំរើនផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 20 ទាមទារឱ្យមានកម្លាំងយោធាដំបូងឡើយ។ សម័យនោះក៏បានឃើញការវិវឌ្ឍដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ ដូចជាការរកឃើញរចនាសម្ព័ន្ធនៃ [[ឌីអិនអេ|DNA]] {{Sfn|Pääbo|2003|p=95}} និង DNA sequencing ការបន្តបន្ទាប់គ្នានៃ ហ្សែនរបស់មនុស្ស ( The Human Genome Project ) ការ លុបបំបាត់ជំងឺអុតស្វាយ ទូទាំងពិភពលោក ការរកឃើញ កោសិកាដើម ។ ការណែនាំនៃ ទូរស័ព្ទដៃចល័ត ការរកឃើញនៃ បន្ទះ tectonics ការរុករកអវកាស និង uncrewed និង uncrewed ផ្នែកមិនអាចចូលដំណើរការបាននៃ [[ផែនដី]] ពីមុន និងការរកឃើញជាមូលដ្ឋាននៅក្នុង [[រូបវិទ្យា|បាតុភូតរូបវិទ្យា]] ចាប់ពីអង្គភាពតូចបំផុត ( រូបវិទ្យាភាគល្អិត ) ដល់អង្គភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត ( រូបវិទ្យារូបវិទ្យា ) ===== សតវត្សទី 21 ===== [[ឯកសារ:Pudong_Shanghai_November_2017_panorama.jpg|រូបភាពតូច| [[ចិន|ប្រទេស​ចិន​បាន​ក្លាយ​ជា]] ​ទីក្រុង ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ក្នុង​សតវត្ស​ទី 21 ( [[ស៊ាងហៃ|រូបភាព​ទីក្រុង​សៀងហៃ]] )។]] សតវត្សទី 21 ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការរីកលូតលាស់ នៃសកលភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងសមាហរណកម្ម ជាមួយនឹងការកើនឡើងហានិភ័យចំពោះសេដ្ឋកិច្ចដែលជាប់ទាក់ទងគ្នា ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏អស្ចារ្យ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010។ <ref>Bob Davis, "What's a Global Recession?"</ref> អំឡុងពេលនេះក៏បានឃើញការពង្រីកទំនាក់ទំនងជាមួយ ទូរសព្ទដៃ និង [[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]] ដែលបណ្តាលឱ្យ [[សង្គម|មានការផ្លាស់ប្តូរសង្គម]] ជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងអាជីវកម្ម នយោបាយ និងជីវិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ។ ការប្រកួតប្រជែងទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់ ធនធានធម្មជាតិ បានកើនឡើងដោយសារតែការកើនឡើងចំនួនប្រជាជន និងឧស្សាហូបនីយកម្ម ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ចិន និងប្រេស៊ីល។ ការ​កើន​ឡើង​នៃ​តម្រូវ​ការ​គឺ​រួម​ចំណែក​ដល់​ការ​កើន​ឡើង ​នៃ​ការ​ខូច​ខាត​បរិស្ថាន និង​ការ ​ប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុ ។ នៅឆ្នាំ 2020 [[ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាត COVID-19]] បានក្លាយជាជំងឺរាតត្បាតដំបូងគេក្នុងសតវត្សទី 21 ដែលរំខានយ៉ាងខ្លាំងដល់ការជួញដូរពិភពលោក និងបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ <ref>Asare, Prince, and Richard Barfi. </ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == {{div col|colwidth=22em}} * ''[[Andrew Marr's History of the World]]'' (2012 BBC series) * [[Cultural history]] * [[Economic history of the world]] * [[Globalization]] * [[Historic recurrence]] * [[Historiography]] * [[History of science]] * [[History of technology]] * [[List of archaeological periods]] * [[List of decades, centuries, and millennia]] * [[List of time periods]] * [[Political history of the world]] * [[Timeline of geopolitical changes (1900−present)]] * [[Timeline of national independence]] * [[Western culture]] {{div col end}} == កំណត់ចំណាំពន្យល់ ==  {{notelist|30em}}{{notelist|30em}}{{notelist|30em}}{{notelist|30em}}{{notelist|30em}} == ការអានបន្ថែម == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] rnheqg98cves99qztq8q3eoq22wsa2v 0 48996 339170 310338 2026-08-19T10:10:34Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339170 wikitext text/x-wiki '''ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន''' (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''នាគអាស៊ីបួន''' ឬ '''នាគតូចបួន''' នៅក្នុង [[ភាសាចិន]] និង [[ភាសាកូរ៉េ|កូរ៉េ]] ) គឺជាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ីបូព៌ាដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍នៃ [[សេដ្ឋកិច្ចហុងកុង|ទីក្រុងហុងកុង]] [[សេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] [[សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[សេដ្ឋកិច្ចតៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] ។ នៅចន្លោះដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងឆ្នាំ១៩៩០ ពួកគេបានឆ្លងកាត់ឧស្សាហូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងរក្សាបាននូវអត្រាកំណើនខ្ពស់ពិសេសជាង ៧ ភាគរយក្នុងមួយឆ្នាំ។ នៅដើមសតវត្សទី២១ សេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានអភិវឌ្ឍទៅជា[[ធនាគារពិភពលោកដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់។|សេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់]] ដែលមានឯកទេសលើផ្នែកដែលមានអត្ថប្រយោជន៍ប្រកួតប្រជែង។ ហុងកុង និងសិង្ហបុរីបានក្លាយជា[[មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុ]] អន្តរជាតិឈានមុខគេ ចំណែកកូរ៉េខាងត្បូង និងតៃវ៉ាន់គឺជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការផលិតគ្រឿងបន្លាស់ និងឧបករណ៍[[អេឡិចត្រូនិច|អេឡិចត្រូនិក]] ។ ស្ថាប័នធំៗបានជំរុញឱ្យមានពួកគេធ្វើជាគំរូសម្រាប់[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ|ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍]] ជាច្រើន ជាពិសេសក្រុមហ៊ុន[[Tiger Cub Economies|សេដ្ឋកិច្ចកូនខ្លា]] នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref> {{Cite web |date=24 November 2008 |title=Can Africa really learn from Korea? |url=http://www.afrol.com/articles/22953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216151452/http://www.afrol.com/articles/22953 |archive-date=16 December 2008 |access-date=16 February 2009 |publisher=Afrol News}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2008|title=Korea role model for Latin America: Envoy|publisher=Korean Culture and Information Service|url=http://www.korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20080301004&part=103|url-status=dead|access-date=16 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422054358/http://www.korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20080301004&part=103|archive-date=22 April 2009}}</ref> <ref> {{Cite journal|last=Leea|first=Jinyong|last2=LaPlacab, Peter|last3=Rassekh, Farhad|date=2 September 2008|title=Korean economic growth and marketing practice progress: A role model for economic growth of developing countries|url=https://archive.org/details/sim_industrial-marketing-management_2008-10_37_7/page/753|journal=Industrial Marketing Management|volume=37|issue=7|pages=753–757|doi=10.1016/j.indmarman.2008.09.002}}</ref> [[ឯកសារ:Four Asian Tigers with flags.svg|រូបភាពតូច|រដ្ឋខ្លាអាស៊ីទាំងបួនដែលមានទង់ប្រទេស។]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ របាយការណ៍របស់[[ធនាគារពិភពលោក]] ''The East Asian Miracle'' បានផ្តល់កិត្តិយសដល់គោលនយោបាយ [[លទ្ធិនិយមនិយម|លទ្ធិនិយមសេរីថ្មី]] ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃសេដ្ឋកិច្ច រួមទាំងការថែរក្សា [[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ|គោលនយោបាយតម្រង់ទិសនាំចេញ]] ពន្ធទាប និង [[រដ្ឋសុខុមាលភាព|រដ្ឋដែលមានសុខុមាលភាព]]តិចតួច។ ការវិភាគតាមស្ថាប័នបានរកឃើញថា កម្រិតខ្លះនៃ[[អន្តរកម្មសេដ្ឋកិច្ច|អន្តរាគមន៍របស់រដ្ឋ]]ត្រូវបានចូលរួម។ <ref name="Dictionary human geography"> {{Cite book|title=The Dictionary of Human Geography|url=https://archive.org/details/dictionaryhumang00greg|url-access=limited|year=2009|location=Malden, MA|isbn=978-1-4051-3287-9|page=[https://archive.org/details/dictionaryhumang00greg/page/n56 38]}}</ref> អ្នកវិភាគមួយចំនួនបានអះអាងថា គោលនយោបាយឧស្សាហកម្ម និងអន្តរាគមន៍របស់រដ្ឋមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងរបាយការណ៍របស់ធនាគារពិភពលោកដែលបានស្នើ។ <ref name=":1">{{Cite journal|last=Rodrik|first=Dani|date=1 April 1997|title=The 'paradoxes' of the successful state|url=https://archive.org/details/sim_european-economic-review_1997-04_41_3-5/page/411|journal=European Economic Review|language=en|volume=41|issue=3–5|pages=411–442|doi=10.1016/S0014-2921(97)00012-3|issn=0014-2921}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nSqXpDiQ4ggC|title=The East Asian Development Experience|isbn=9781842771419|year=2006|archive-date=11 April 2023}}</ref> == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ឯកសារ:Four_Tigers_GDP_per_capita.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| កំណើនជីឌីភី សម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចខ្លារវាងឆ្នាំ១៩៦០ និង២០១៤ <ref>Data for "Real GDP at Constant National Prices" and "Population" from [https://fred.stlouisfed.org/ Economic Research at the Federal Reserve Bank of St. Louis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003094020/https://fred.stlouisfed.org/|date=3 October 2019}}.</ref>]] មុន [[វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចឆ្នាំ ១៩៩៧|វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុអាស៊ីឆ្នាំ១៩៩៧]] ការរីកចម្រើននៃសេដ្ឋកិច្ចខ្លាអាស៊ីទាំងបួន (ជាទូទៅគេហៅថា "អព្ភូតហេតុអាស៊ី") ត្រូវបានសន្មតថាជាគោលនយោបាយតម្រង់ទិសនាំចេញ និងគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ខ្លាំង។ លក្ខណៈពិសេសសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះគឺកំណើនយ៉ាងឆាប់រហ័សប្រកបដោយនិរន្តរភាព និងកម្រិតខ្ពស់នៃការចែកចាយប្រាក់ចំណូលស្មើៗគ្នា។ របាយការណ៍របស់ធនាគារពិភពលោកបង្ហាញអំពីគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ចំនួនពីរក្នុងចំណោមប្រភពផ្សេងទៀតសម្រាប់អព្ភូតហេតុអាស៊ី៖ ការប្រមូលផ្តុំកត្តា និងការគ្រប់គ្រងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច។ <ref name="Page 1994">{{Cite book|given=John|surname=Page|chapter=The East Asian Miracle: Four Lessons for Development Policy|chapter-url=http://www.nber.org/chapters/c11011|pages=219–269|doi=10.1086/654251|title=NBER Macroeconomics Annual 1994, Volume 9|journal=NBER Macroeconomics Annual|volume=9|editor1-given=Stanley|editor1-surname=Fischer|editor2-given=Julio J.|editor2-surname=Rotemberg|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=MIT Press|year=1994|isbn=978-0-262-06172-8|url=https://www.nber.org/books/fisc94-1|archive-date=2 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202071659/https://www.nber.org/books/fisc94-1 |date=2 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចហុងកុងគឺជាប្រទេសដំបូងគេក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបួនដែលឆ្លងកាត់ឧស្សាហូបនីយកម្មជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មវាយនភ័ណ្ឌក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ ។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ការផលិតនៅក្នុងអាណានិគមអង់គ្លេសបានពង្រីក និងធ្វើពិពិធកម្មដើម្បីរួមបញ្ចូលសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិក និងប្លាស្ទិកសម្រាប់[[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ|ការតម្រង់ទិសនាំចេញ]] ។ <ref>[http://eh.net/encyclopedia/economic-history-of-hong-kong/ "Economic History of Hong Kong"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417050303/http://eh.net/encyclopedia/economic-history-of-hong-kong/|date=17 April 2015}}, Schenk, Catherine. ''EH.net'' 16 March 2008.</ref> បន្ទាប់ពីការឯករាជ្យរបស់ប្រទេសសិង្ហបុរីពី [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] បានបង្កើត និងអនុវត្តយុទ្ធសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ចជាតិដើម្បីលើកកម្ពស់វិស័យផលិតកម្មរបស់ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |title=Singapore Infomap – Coming of Age |url=http://www.sg/explore/history_coming.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713023054/http://www.sg/explore/history_coming.htm |archive-date=13 July 2006 |access-date=17 July 2006 |publisher=Ministry of Information, Communications and the Arts |archivedate=13 កក្កដា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060713023054/http://www.sg/explore/history_coming.htm }}</ref> [[ឧស្សាហកម្ម​អចលនទ្រព្យ|រោងចក្រឧស្សាហកម្ម]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយការវិនិយោគពីបរទេសត្រូវបានទាក់ទាញមកប្រទេសជាមួយនឹងការលើកទឹកចិត្តផ្នែកពន្ធ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយមានការចូលរួមពីរដ្ឋាភិបាលយ៉ាងខ្លាំង រួមទាំងគំនិតផ្តួចផ្តើម និងគោលនយោបាយ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្តឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញដូចនៅហុងកុង និងសិង្ហបុរី។ <ref name="Hunt2003">{{Cite book|title=The World Transformed: 1945 to the Present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt|url-access=registration|date=10 November 2003|isbn=978-0-312-24583-2|page=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt/page/352 352]}}</ref> ប្រទេសទាំងបួនត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយជោគជ័យជាក់ស្តែងរបស់ប្រទេសជប៉ុន ហើយពួកគេបានបន្តគោលដៅដូចគ្នាដោយការវិនិយោគលើប្រភេទដូចគ្នា៖ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការអប់រំ។ ពួកគេក៏ទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីអត្ថប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មបរទេសដែលកំណត់ពួកគេខុសពីប្រទេសផ្សេងទៀត ដែលភាគច្រើនបំផុតគឺការគាំទ្រផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ផ្នែកមួយនៃការនេះត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងការរីកសាយនៃផលិតផលអេឡិចត្រូនិករបស់អាមេរិកនៅក្នុងគ្រួសារទូទៅនៃ ខ្លាទាំងបួន។{{Citation needed|date=October 2022}} នៅចុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ កម្រិតនៃ [[មូលធនមនុស្ស|ធនធានរូបវន្ត និងធនធានមនុស្ស]] នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចទាំង ៤ បានលើសពីប្រទេសដទៃទៀតក្នុងកម្រិតនៃការអភិវឌ្ឍន៍ស្រដៀងគ្នា។ ជាបន្តបន្ទាប់នេះនាំឱ្យមានកំណើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃកម្រិតប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់។ ខណៈពេលដែលការវិនិយោគខ្ពស់មានសារៈសំខាន់ចំពោះកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេ តួនាទីនៃមូលធនមនុស្សក៏សំខាន់ផងដែរ។ ជាពិសេសការអប់រំត្រូវបានលើកឡើងថាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងអព្ភូតហេតុសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី។ កម្រិតនៃការចុះឈ្មោះចូលរៀននៅក្នុងក្រុមខ្លាអាស៊ីទាំងបួនគឺខ្ពស់ជាងការព្យាករណ៍ដោយសារកម្រិតនៃប្រាក់ចំណូលរបស់ពួកគេ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសទាំងបួនបានទទួលការអប់រំបឋមសិក្សាជាសកល។ <ref name="Page 1994"/> ជាពិសេសប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានសម្រេចអត្រាចុះឈ្មោះចូលរៀនមធ្យមសិក្សាចំនួន៨៨% ត្រឹមឆ្នាំ១៩៨៧។ <ref name="Page 1994" /> វាក៏មានការថយចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងគម្លាតរវាងការចុះឈ្មោះជាបុរស និងស្ត្រីក្នុងអំឡុងពេលអព្ភូតហេតុអាស៊ី។ សរុបមក ភាពជឿនលឿនក្នុងវិស័យអប់រំទាំងនេះ បានអនុញ្ញាតឱ្យមានកម្រិតអក្ខរកម្ម និងជំនាញយល់ដឹងខ្ពស់។ ការបង្កើតបរិយាកាស [[ម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច]] ដែលមានស្ថិរភាពគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដែលអព្ភូតហេតុអាស៊ីត្រូវបានបង្កើតឡើង។ រដ្ឋនីមួយៗនៃក្រុមខ្លាអាស៊ីទាំងបួនបានគ្រប់គ្រងដល់កម្រិតផ្សេងៗនៃភាពជោគជ័យ អថេរចំនួនបីនៅក្នុង៖ [[ឱនភាពថវិកា]] [[បំណុលខាងក្រៅ]] និង [[អត្រា​ប្តូ​រ​ប្រាក់|អត្រាប្តូរប្រាក់]] ។ ឱនភាពថវិការបស់ប្រទេសខ្លានីមួយៗត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងដែនកំណត់នៃដែនកំណត់ហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេ ដើម្បីមិនធ្វើឱ្យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចមានអស្ថិរភាព។ ជាពិសេសកូរ៉េខាងត្បូងមានឱនភាពទាបជាងមធ្យមភាគ [[អង្គការ OECD|អូអ៊ីស៊ីដេ]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។ បំណុលខាងក្រៅគឺមិនមានសម្រាប់ហុងកុង សិង្ហបុរី និងតៃវ៉ាន់ទេ ដោយសារពួកគេមិនខ្ចីពីបរទេស។ <ref name="Page 1994"/> ទោះបីជាប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងជាករណីលើកលែងចំពោះបញ្ហានេះក៏ដោយ - សមាមាត្របំណុលរបស់ខ្លួនចំពោះ ជីអេនភី គឺខ្ពស់ណាស់ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៩៨០-១៩៨៥ វាត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយកម្រិតខ្ពស់នៃការនាំចេញរបស់ប្រទេស។ អត្រាប្តូរប្រាក់នៅក្នុងប្រទេសខ្លាអាស៊ីទាំងបួនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីរបបអត្រាថេររយៈពេលវែងទៅជារបបអត្រាថេរប៉ុន្តែអាចកែតម្រូវបានជាមួយនឹងការវាយតំលៃយ៉ាងខ្លាំងម្តងម្កាលនៃរបបអត្រាអណ្តែតទឹកដែលបានគ្រប់គ្រង។ <ref name="Page 1994" /> ការគ្រប់គ្រងអត្រាប្តូរប្រាក់សកម្មនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យសេដ្ឋកិច្ចខ្លាទាំងបួនជៀសវាងការឡើងថ្លៃនៃអត្រាប្តូរប្រាក់ និងរក្សាបាននូវស្ថិរភាពអត្រាប្តូរប្រាក់ពិតប្រាកដ។ គោលនយោបាយនាំចេញគឺជាហេតុផលជាក់ស្តែងសម្រាប់ការកើនឡើងនៃសេដ្ឋកិច្ចខ្លាអាស៊ីទាំងបួននេះ។ វិធីសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងមានភាពខុសគ្នាក្នុងចំណោមប្រជាជាតិទាំងបួន។ ហុងកុង និងសឹង្ហបុរីបានណែនាំរបបពាណិជ្ជកម្មដែលមានលក្ខណៈលទ្ធិនិយមសេរីថ្មី និងលើកទឹកចិត្តឱ្យមានពាណិជ្ជកម្មសេរី ខណៈពេលដែលកូរ៉េខាងត្បូង និងតៃវ៉ាន់បានទទួលយករបបចម្រុះដែលសម្រួលដល់ឧស្សាហកម្មនាំចេញរបស់ខ្លួន។ នៅហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយសារទីផ្សារក្នុងស្រុកតិចតួច តម្លៃក្នុងស្រុកត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងតម្លៃអន្តរជាតិ។ កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង និង​តៃវ៉ាន់​បាន​ដាក់​ចេញ​នូវ​ការ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ការ​នាំ​ចេញ​សម្រាប់​វិស័យ​ពាណិជ្ជកម្ម​ទំនិញ។ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសសិង្ហបុរី កូរ៉េខាងត្បូង និងតៃវ៉ាន់ក៏បានធ្វើការដើម្បីលើកកម្ពស់ឧស្សាហកម្មនាំចេញជាក់លាក់ ដែលត្រូវបានគេហៅថាជាយុទ្ធសាស្ត្រជំរុញការនាំចេញ។ គោលនយោបាយទាំងអស់នេះបានជួយប្រទេសទាំងបួននេះឱ្យសម្រេចបាននូវកំណើនជាមធ្យម ៧.៥% ក្នុងមួយឆ្នាំសម្រាប់រយៈពេល ៣ទសវត្សរ៍ ហើយពួកគេសម្រេចបាននូវឋានៈជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ|ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ។ <ref name="Economist 2009">{{Cite news|last=Anonymous|year=2009|title=Troubled Tigers|volume=390|pages=75–77|work=The Economist|issue=8616|url=https://www.economist.com/briefing/2009/01/29/troubled-tigers|url-status=live|access-date=6 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122141754/https://www.economist.com/briefing/2009/01/29/troubled-tigers|archive-date=22 November 2018}}</ref> ដានី រ៉ូឌ្រីក សេដ្ឋវិទូនៅសាលារដ្ឋាភិបាលចញ អេសកេណឺឌី នៅសកលវិទ្យាល័យហាវ៉ាដ មានការសិក្សាជាច្រើនបានអះអាងថា អន្តរាគមន៍របស់រដ្ឋមានសារៈសំខាន់នៅក្នុងអព្ភូតហេតុកំណើនអាស៊ីបូព៌ា។ <ref>{{Cite journal|last=Rodrik|first=Dani|last2=Grossman|first2=Gene|last3=Norman|first3=Victor|date=1995|title=Getting Interventions Right: How South Korea and Taiwan Grew Rich|url=http://www.nber.org/papers/w4964.pdf|journal=Economic Policy|volume=10|issue=20|pages=55–107|doi=10.2307/1344538|jstor=1344538|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602114911/http://www.nber.org/papers/w4964.pdf|archive-date=2 June 2018|accessdate=27 August 2019}}</ref> <ref name=":1"/> លោកបានប្រកែកថា "វាមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការយល់ពីអព្ភូតហេតុនៃកំណើនអាស៊ីបូព៌ាដោយមិនពេញចិត្តចំពោះតួនាទីសំខាន់ដែលគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលបានដើរតួក្នុងការជំរុញការវិនិយោគឯកជន" ។ <ref name=":1" /> == ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) == [[ឯកសារ:Worlds_regions_by_total_wealth(in_trillions_USD),_2018.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| តំបន់ពិភពលោកដោយទ្រព្យសម្បត្តិសរុប (គិតជាពាន់ពាន់លានដុល្លារ) ឆ្នាំ២០១៨]] [[ឯកសារ:Maddison_GDP_per_capita_Four_Asian_Tigers_1950-2018.svg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ចង្វាក់ផលិតកម្មជីឌីភី សម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៃខ្លាអាស៊ីទាំងបួនពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ។]] ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ សេដ្ឋកិច្ចរួមបញ្ចូលគ្នានៃខ្លាអាស៊ីទាំងបួនបង្កើតបាន ៣.៤៦% នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកជាមួយនឹងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ជីឌីភី) សរុប ២៩៣២ ។&nbsp;ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ជីឌីភី នៅហុងកុង សិង្ហបុរី កូរ៉េខាងត្បូង និងតៃវ៉ាន់ មានតម្លៃ ៣៦៣.០៣&nbsp;ពាន់លាន, ៣៦១.១&nbsp;ពាន់លាន ១៦១៩.៤២&nbsp;ពាន់លាន និង ៥៨៩.៣៩&nbsp;ពាន់លានដុល្លារអាមេរិករៀងៗខ្លួនក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ដែលតំណាងឱ្យ ០.៤២៨%, ០.៤២៦%, ១.៩១១% និង០.៦៩៦% នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ ជាមួយគ្នានេះ សេដ្ឋកិច្ចរួមបញ្ចូលគ្នារបស់ពួកគេបានលើស ជីឌីភី របស់ចក្រភពអង់គ្លេសចំនួន ៣.៣៤% នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០១០ ។ នៅឆ្នាំ២០២១ ជីឌីភីរបស់ខ្លាអាស៊ីទាំងបួនក្នុងមនុស្សម្នាក់ (បន្ទាប់បន្សំ) លើសពី $៣០,០០០ យោងតាមការប៉ាន់ប្រមាណរបស់ IMF ។ == ការអប់រំ និងបច្ចេកវិទ្យា == ប្រទេសទាំងបួននេះបានផ្តោតលើការវិនិយោគយ៉ាងច្រើននៅក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាការអប់រំ ដើម្បីផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ប្រទេសរបស់ពួកគេតាមរយៈកម្មករជំនាញ និងការងារកម្រិតខ្ពស់ដូចជាវិស្វករ និងវេជ្ជបណ្ឌិត។ គោលនយោបាយនេះបានទទួលជោគជ័យជាទូទៅ និងបានជួយអភិវឌ្ឍប្រទេសឱ្យទៅជា [[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ|ប្រទេស]] អភិវឌ្ឍន៍ដែល [[សេដ្ឋកិច្ចចំណូលខ្ពស់។|មានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់]] [[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ|និង]] រីកចម្រើន។ ជាឧទាហរណ៍ ប្រទេសទាំងបួនបានក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំសកលជាមួយនឹងប្រទេសសិង្ហបុរី តៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងសិស្សវិទ្យាល័យហុងកុងដែលដាក់ពិន្ទុបានល្អលើការប្រឡងគណិតវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រ ដូចជា [[កម្មវិធីសម្រាប់ការវាយតម្លៃនិស្សិតអន្តរជាតិ|ការប្រឡងកម្មវិធីសម្រាប់ការវាយតម្លៃនិស្សិតអន្តរជាតិ]] ជាដើម។{{Citation needed|date=December 2021}} និងជាមួយសិស្សតៃវ៉ាន់ឈ្នះមេដាយជាច្រើនក្នុងការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិកអន្តរជាតិ។ <ref>{{Cite news|last=Ya-chen|first=Tai|last2=Chang|first2=S.C.|date=6 August 2017|title=Taiwan team wins gold at International Linguistic Olympiad|work=Focus Taiwan|publisher=The Central News Agency|url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201708060014.aspx|url-status=live|access-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807070553/http://focustaiwan.tw/news/aedu/201708060014.aspx|archive-date=7 August 2017}}</ref> ទាក់ទងទៅនឹងការអប់រំកម្រិតខ្ពស់ មានមហាវិទ្យាល័យល្បី ៗ ជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ភាគច្រើន។ នៅក្នុង [[ចំណាត់ថ្នាក់សាកលវិទ្យាល័យ QS World|ចំណាត់ថ្នាក់សាកលវិទ្យាល័យឃ្យូសអេស]] ឆ្នាំ២០២៣ សាកលវិទ្យាល័យកំពូលទាំង១០០ នៅលើពិភពលោករួមមាន ៥សាកលវិទ្យាល័យមកពីហុងកុង ៦ សាកលវិទ្យាល័យមកពីកូរ៉េខាងត្បូង ២ ពីសិង្ហបុរី និង ១ពីតៃវ៉ាន់។ ថ្វីបើមានចំនួនប្រជាជនតិចតួច និងប្រវត្តិសាស្រ្តខ្លីនៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងប្រទេសទាំងបួនក៏ដោយ ក៏ពួកគេរួមគ្នាមានចំនួនមួយភាគបួននៃសាកលវិទ្យាល័យកំពូលទាំង១០០ដែលមានទីតាំងនៅក្រៅ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ឬ [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ។ សាលាល្បីៗរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យជាតិតៃវ៉ាន់]] [[សាកលវិទ្យាល័យចិនហុងកុង]] [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាហុងកុង]] [[សាកលវិទ្យាល័យជាតិសេអ៊ូល។|សាកលវិទ្យាល័យជាតិសេអ៊ូល]] [[សាកលវិទ្យាល័យជាតិសិង្ហបុរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង]] និង [[សាកលវិទ្យាល័យហុងកុង]] ។ ទីក្រុងហុងកុង សិង្ហបូរី និងសេអ៊ូល គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏លេចធ្លោក្នុងការអប់រំឧត្តមសិក្សា == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង|30em}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 5say7q691i25iqkd1ikhwcar7c2e7xw 0 49153 339143 336261 2026-08-19T09:37:59Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339143 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ឈូងសមុទ្រពែរ្ស | image = PersianGulf vue satellite du golfe persique.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[អាស៊ីខាងលិច]] |coords = {{Coord|26|N|52|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = ឈូងសមុទ្រ | inflow = [[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] | outflow = | catchment = | basin_countries = [[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] ([[មូសង់ដាម (អាណាភិបាល)|បរិពន្ធភូមិមូសង់ដាម]]) និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | length = ៩៨៩ គម | area = ២៥១,០០០ គម^២ | depth = ៥០ ម | max-depth = ៩០ ម }} [[ឯកសារ:ISS-63_Persian_Gulf_at_night.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពឈូងសមុទ្រពែរ្សនាពេលរាត្រី ថតពី[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០២០។]] '''ឈូងសមុទ្រពែរ្ស''' ([[ភាសាពែរ្ស]]៖ خلیج فارس) ឬអាចហៅបានថា '''ឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់''' គឺជា[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ (សាគរវិទ្យា)|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ សមុទ្រមួយនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ដែលស្ថិតនៅចន្លោះប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] និង[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]]។<ref name="unstats.un.org">United Nations Group of Experts on Geographical Names [http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/23-gegn/wp/gegn23wp61.pdf Working Paper No. 61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003154349/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/23-gegn/wp/gegn23wp61.pdf|date=2012-10-03}}, 23rd Session, Vienna, 28 March – 4 April 2006. accessed October 9, 2010</ref> វាត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅ[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]]តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ លើសពីនេះ [[ដីសណ្ដទន្លេ]][[ឆាតអែលអារ៉ាប់]]ដ៏សំខាន់មានទីតាំងស្ថិតនៅច្រាំងភាគពាយ័ព្យនៃសមុទ្រនេះ។ ឈូងសមុទ្រពែរ្សមានទីកន្លែងនេសាទច្រើន ថ្មប៉ប្រះទឹកយ៉ាងទូលំទូលាយ (ភាគច្រើនជាថ្មរឹង ប៉ុន្តែក៏មានផ្កាថ្មដែរ) និង[[អយស្ទ័រគុជខ្យង]]ដ៏សម្បូរបែប តែសមុទ្រនេះក៏បានទទួលរងនូវការបំពុលផ្នែកបរិស្ថានផងដែរដោយសារតែកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មក្នុងតំបន់ និងការកំពប់រ៉ែប្រេងកាតចូលក្នុងសមុទ្រជាដើម។ ឈូងសមុទ្រពែរ្សនេះស្ថិតនៅក្នុង[[អាងឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]ដែលមានដើមកំណើតតាំងពីស័ក[[កន្យសត្ត|សេណូសូអ៊ិក]] និងមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងការធ្លាក់ចុះនៃ[[ផ្លាកអារ៉ាប់]]នៅក្រោម[[ភ្នំហ្សាក្រូស]]។<ref>A Brief Tectonic History of the Arabian basin. Retrieved from the website: http://www.sepmstrata.org/page.aspx?pageid=133 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917004218/http://www.sepmstrata.org/page.aspx?pageid=133|date=2018-09-17}}</ref> ដំណើរទឹកហូរបច្ចុប្បន្ននៃអាងទឹកនេះបានចាប់ផ្តើមកាលពី ១៥,០០០ ឆ្នាំមុនដោយសារតែកំណើនកម្រិតទឹកសមុទ្រកើតចេញពីការរំលាយផ្ទាំងទឹកកកនៅជំនាន់[[សព្វេកន្យ|ហូឡូសែន]]។<ref>{{Cite news|title=A hot survivor|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/news/science-and-technology/21696486-newly-found-species-algae-might-help-corals-survive-warm-water-hot|url-status=live|access-date=2023-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413090551/http://www.economist.com/news/science-and-technology/21696486-newly-found-species-algae-might-help-corals-survive-warm-water-hot|archive-date=2016-04-13|issn=0013-0613}}</ref> == ឈ្មោះ == មុនពេលត្រូវបានទទួលឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់វា ឈូងសមុទ្រពែរ្ស ត្រូវបានគេហៅតាមឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា។  នៅក្នុងឯកសាររបស់[[បាប៊ីឡូន]] សមុទ្រមួយនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា "សមុទ្រខាងលើ[[អាកកាដ]]" ខណៈដែលពួក[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាស៊ីរី]]បានហៅវាថា "សមុទ្រជូរ"។<ref>{{cite journal |last1=Bagg |first1=Ariel M. |title=The unconquerable country: the Babylonian marshes in the Neo-Assyrian sources |journal=Water History |date=1 March 2020 |volume=12 |issue=1 |pages=57–73 |doi=10.1007/s12685-020-00245-5|s2cid=216032694 |doi-access=free }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៥០ មុន គ.ស. [[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍]]បានបង្កើតអាណាចក្របុរាណដំបូងមួយនៅតំបន់[[ពែរស៊ីស]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីនៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref>{{cite journal|author=Touraj Daryaee |title=The Persian Gulf Trade in Late Antiquity |journal=Journal of World History |volume=14 |issue=1 |year=2003 |url=http://www.historycooperative.org/journals/jwh/14.1/daryaee.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805010657/http://www.historycooperative.org/journals/jwh/14.1/daryaee.html |archive-date=August 5, 2013}}</ref> ក្រោយមកទៀតដោយយោងតាមប្រភពពីក្រិក សមុទ្រមួយនេះក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា "ឈូងសមុទ្រពែរ្ស"។<ref>{{cite web| url = https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034| title = Documents on the Persian Gulf's name the eternal heritage ancient time by Dr.Mohammad Ajam<!-- -->}}</ref> === ជម្លោះទាក់ទងនឹងឈ្មោះ === ដែនសមុទ្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអន្តរជាតិថា ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។<ref>{{cite web|author=Central Intelligence Agency (CIA)|title=The World Fact Book|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|access-date=2023-05-14|archivedate=2024-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240505102855/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=nationsonline.org|title=Political Map of Iran|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/map/iran_map.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101127182747/http://nationsonline.org/oneworld/map/iran_map.htm|archive-date=2010-11-27|access-date=2023-05-14|archivedate=2010-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127182747/http://nationsonline.org/oneworld/map/iran_map.htm}}</ref><ref>{{cite web|author=United Nations|title=United Nations Cartographic Section (Middle East Map)|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/htmain.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630232206/http://www.un.org/Depts/Cartographic/english/htmain.htm|archive-date=2017-06-30|access-date=2023-05-14}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអារ៉ាប់តែងហៅវាថា ឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់ ឬ "ឈូងសមុទ្រ" ទទេ<ref name="LINK2">Niusha Boghrati, [http://www.worldpress.org/Mideast/2616.cfm ''Omission of 'Persian Gulf' Name Angers Iran''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070109185735/http://www.worldpress.org/Mideast/2616.cfm|date=2007-01-09}}, World Press.com, December 28, 2006</ref> ហើយប្រទេស និងអង្គការផ្សេងទៀតក៏បានចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់ឈ្មោះថាឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់តាម។<ref>{{cite news |last1=Zraick |first1=Karen |title=Persian (or Arabian) Gulf Is Caught in the Middle of Regional Rivalries |url=https://www.nytimes.com/2016/01/13/world/middleeast/persian-gulf-arabian-gulf-iran-saudi-arabia.html |access-date=May 14, 2023 |work=The New York Times |date=January 12, 2016}}</ref> ឈ្មោះ '''ឈូងសមុទ្រអ៊ីរ៉ង់''' ត្រូវបាន[[អង្គការធារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ]]ប្រើប្រាស់សម្រាប់សម្ដៅលើឈូងសមុទ្រពែរ្ស។<ref name="IHO2">{{cite web|year=1953|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 October 2011|access-date=14 May 2023|publisher=International Hydrographic Organization|page=21}}</ref> ជម្លោះ​ជុំវិញនឹងឈ្មោះ​សមុទ្រនេះបាន​កើត​មានឡើង​ ជា​ពិសេស​ចាប់​តាំង​ពី​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៦០ មក។<ref>{{cite journal |title=Security Considerations in the Persian Gulf |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-1980_5_2/page/79 |journal=International Security |date=Fall 1980 |last=Eilts |first=Hermann |author-link=Hermann Eilts |volume=5 |issue=2 |pages=79–113 |doi=10.2307/2538446 |jstor=2538446 |s2cid=154527123 }}</ref> ការប្រជែងគ្នារវាងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងប្រជាជាតិអារ៉ាប់មួយចំនួន រួមជាមួយនឹងកំណើននៃលទ្ធិអារ៉ាប់តែមួយ និង[[ជាតិនិយមអារ៉ាប់]] បាននាំឱ្យឈ្មោះ "ឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់" កើនមានប្រជាប្រិយភាពកាន់តែខ្លាំងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន។<ref>{{cite news |last=Abedin |first=Mahan |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html |title=All at Sea over 'the Gulf' |work=Asia Times Online |date=December 4, 2004 |url-status=unfit |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160521084254/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html |archive-date=2016-05-21 }}</ref><ref>{{cite book|author=Bosworth, C. Edmund |year=1980 |chapter=The Nomenclature of the Persian Gulf |pages=xvii–xxxvi |editor=Cottrell, Alvin J. |title=The Persian Gulf States: A General Survey |location=Baltimore, Maryland |publisher=Johns Hopkins University Press }}</ref> == ប្រវត្តិ == === បុរាណកាល === [[ឯកសារ:Map_of_the_Achaemenid_Empire.jpg|រូបភាពតូច|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍|ចក្រភពពែរ្សអាឆេមីនីដ្ស៍]] ដែលមានទីតាំងនៅជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។]] [[File:Ras Al Khaimah by Charles Hamilton Smith.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃ[[យុទ្ធនាការឈូងសមុទ្រពែរ្សឆ្នាំ១៨០៩|កងកម្លាំងបេសកកម្មប្រឺតាញ]]នៅខាងច្រាំង[[រ៉ាសអាល់កីយម៉ា (អេមីរ៉ាត)|រ៉ាសអាល់កីយម៉ា]]ក្នុងឆ្នាំ១៨០៩។]] វត្តមានរបស់មនុស្សដំបូងនៅលើប្រជុំកោះនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សត្រូវបានគេកំណត់ថាមានតាំងពីពាក់កណ្តាលសម័យ[[ប៉ាឡេអូលីទិក]]មកម៉្លេះ ដោយមានឧបករណ៍ថ្មដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើ[[កោះកេឃ្សឹម]]ជាភស្តុតាង។<ref>{{Cite news|url=https://www.tasnimnews.com/en/news/2016/06/14/1104478/iranian-archaeologists-uncover-paleolithic-stone-tools-on-qeshm-island|title=Iranian Archaeologists Uncover Paleolithic Stone Tools on Qeshm Island – Tasnim News Agency|work=Tasnim News Agency|access-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153726/https://www.tasnimnews.com/en/news/2016/06/14/1104478/iranian-archaeologists-uncover-paleolithic-stone-tools-on-qeshm-island|archive-date=2018-07-09|url-status=live}}</ref> អរិយធម៌ដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក ([[ស៊ូមែរ]]) បានវិវត្តឡើងនៅតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងប៉ែកភាគខាងត្បូងមេសូប៉ូតាមី។ កាលនៅសម័យដើម កុលសម្ព័ន្ធពនេចរជាបន្តបន្ទាប់បាននាំគ្នាមកតាំងទីលំនៅនៅច្រាំងភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ នៅចុងសហវត្សទី៤ មុន គ.ស. តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សត្រូវបានស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអរិយធម៌[[ឌីលម៉ុន]]។ នៅសតវត្សរ៍ទី២ ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធឡាហ៊ុម ដែលមានទីលំនៅនៅលើទឹកដីប្រទេសយេម៉ែនសព្វថ្ងៃ បានធ្វើចំណាកស្រុកសម្ដៅទៅភាគខាងជើង ហើយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាក់មីដ|រាជាណាចក្រឡាក់មីដ]]នៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរភាគខាងត្បូង។ សមរភូមិសង្គ្រាមបុរាណជាម្តងម្កាលបានកើតឡើងនៅតាមឆ្នេរនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សរវាង[[ចក្រភពសាស្សានីដ|ចក្រភពពែរ្សសាស្សានីដ]] និងរាជាណាចក្រឡាក់មីដ ហើយយុទ្ធនាការយោធាដ៏ធំបំផុតគឺការឈ្លានពានដែលដឹកនាំដោយស្ដេចពែរ្សព្រះនាម[[ឆាពួរទី២]] ដែលបាននាំឱ្យអាណាចក្រឡាក់មីដដួលរលំខ្ទិចខ្ទាំ និងបើកផ្លូវឱ្យនគរព្រះអង្គពង្រីកទឹកដីចូលទៅក្នុងតំបន់អារ៉ាប់តាមខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរខាងត្បូង។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA179|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam 1913–1936 |author=M. Th. Houtsma|access-date=2023-05-15|isbn=978-90-04-09796-4|year=1993}}</ref> នៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំពីរ ចក្រភពសាស្សានីដបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីជុំវិញឈូងសមុទ្រពែរ្សបានទាំងមូល រួមទាំងច្រាំងភាគខាងត្បូង និងជើង។ នៅចន្លោះឆ្នាំ ៦២៥ មុន គ.ស. និងឆ្នាំ ២២៦ នៃ គ.ស. ប៉ែងខាងជើងនៃសមុទ្រនេះត្រូវបានត្រួតត្រាដោយអាណាចក្រ និងរាជវង្សពែរ្សតៗគ្នា ដូចជា ចក្រភព[[មេដេស]] [[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍|អាឆេមីនីដ្ស៍]] [[ចក្រភពសេលូស៊ីដ|សេលូស៊ីដ]] និង[[ចក្រភពប៉ារត៍|ប៉ារត៍]]ជាដើម។ នៅក្នុងរជ្ជកាលដឹកនាំរបស់ស្តេចអាឆេមីនីដ្ស៍ ព្រះចៅ[[ដារីយូសទី១]] នាវារបស់ពែរ្សបានចាប់ផ្តើមធ្វើនាវាចរណ៍នៅលើផ្ទៃឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ កងកម្លាំងទ័ពជើងទឹកពែរ្សបាននាំឱ្យមានវត្តមាននាវាពែរ្សកាន់តែច្រើននៅក្នុងឈូងសមុទ្រនេះ ហើយក៏បានបន្តមានរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ នៅពេលដែល[[ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត]]របស់អង់គ្លេស និង[[កងរាជនាវា]]របស់ខ្លួនបានចូលមកដល់។<ref name=navy>{{cite book|title=Shadows in the desert: ancient Persia at war|author=Kaveh Farrokh|publisher=Osprey Publishing|year=2007|page=68 |url=https://books.google.com/books?id=p7kltwf9yrwC&pg=PA68|isbn=978-1-84603-108-3}}</ref> កងនាវាពែរ្សមិនត្រឹមតែឈរជើងនៅតាមបណ្ដាកោះនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងចេញល្បាតតាមដងទន្លេផ្សេងៗនៅក្នុងចក្រភពផងដែរ រួមមាន[[ឆាតអែលអារ៉ាប់]] [[ទីក្រឺ (ទន្លេ)|ទីក្រឺ]] និង[[ទន្លេនីល]]នៅភាគខាងលិច ព្រមទាំងផ្លូវទឹកស៊ីនដ៍ទៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។<ref name=navy/> កងបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលអាឆេមីនីដ្ស៍បានបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកសំខាន់ៗ ដែលមានទីតាំងនៅតាមដងទន្លេឆាតអែលអារ៉ាប់ បារ៉ែន អូម៉ង់ និងយេម៉ែន។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងនាវាពែរ្សមិនត្រឹមត្រូវបានប្រើសម្រាប់គោលបំណងរក្សាសន្តិភាពនៅតាមបណ្តោយឆាតអែលអារ៉ាប់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ដើម្បីបើកទ្វារធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាតាមរយៈឈូងសមុទ្រនេះផងដែរ។<ref name=navy/><ref>{{cite book|title=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|author=Pierre Briant|publisher=Eisenbrauns|year=2006|page=761|url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA761|isbn=978-1-57506-120-7}}</ref> ក្រោយពីការដួលរលំនៃចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍ និងចក្រភពប៉ារត៍ អាណាចក្រថ្មីមួយទៀតហៅ[[ចក្រភពសាស្សានីដ|សាស្សានីដ]]ក៏បានលេចឡើង។ ឈូងសមុទ្រពែរ្ស និង[[ផ្លូវសូត្រ]] គឺជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មពីរដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ចក្រភពសាស្សានីដ។ កំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មជាច្រើននៃចក្រភពពែរ្សតែងមានទីតាំងស្ថិតនៅ ឬជុំវិញឈូងសមុទ្រមួយនេះ។ ស៊ីរ៉ាហ្វជាកំពង់ផែសាស្សានីដបុរាណដែលស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងជើងនៃឈូងសមុទ្រពែរ្ស មានទីតាំងនៅខេត្ត[[ប៊ូស៊ែរ]]របស់អ៊ីរ៉ង់បច្ចុប្បន្ន គឺជាគំរូដ៏ល្អសម្រាប់កំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មនៅសម័យនោះ។ ស៊ីរ៉ាហ្វមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងព្រោះដោយសារតែវាជាកំពង់ផែដែលតភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសចិននៅក្នុងសតវត្សទី៤ ដោយបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយពាណិជ្ជករចុងបូព៌ាដំបូងនៅឆ្នាំ១៨៥ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite web|url=http://www.bips.ac.uk/sites/siraf|title=Siraf|author=British Institute of Persian Studies|access-date=29 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111330/http://www.bips.ac.uk/sites/siraf|archive-date=2011-07-16|url-status=live}}</ref> === សម័យអាណានិគម === ព័រទុយហ្កាល់បានបន្សាយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅឈូងសមុទ្រពែរ្សអស់រយៈពេល ២៥០ ឆ្នាំ<ref>{{Cite book|title=The Mission of the Portuguese Augustinians to Persia and Beyond (1602-1747) Por John M. Flannery|isbn = 978-9004243828|url=https://books.google.com/books?id=Nz5TO9BNFH8C&q=Portuguese+kong+persian+Gulf+1730&pg=PA108|last1 = Flannery|first1 = John M.|year = 2013}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីដើមសតវត្សទី១៦ មក អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ព័រទុយហ្កាល់<ref>{{Cite web|title=THE AGE OF COLONIALISM Persian Gulf States Table of Contents|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/11.htm}}</ref> បានប៉ះទង្គិចជាមួយមហាអំណាចក្នុងតំបន់ និងក៏ដូចជាចក្រភពអូតូម៉ង់ផង។ បន្ទាប់ពីអង់គ្លេស និងហុល្លង់បានចូលមកដល់នៅសតវត្សទី១៧ ចក្រភពសេហ្វេវីដក៏បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងអ្នកចំណូលថ្មីដើម្បីប្រជែងនឹងអំណាចព័រទុយហ្កាល់នៅឯនាយសមុទ្រ។<ref>{{Cite book|title=The Baloch and Balochistan: A Historical Account from the Beginning to the fall of Baloch state Por Naseer Dashti|isbn = 9781466958968|url=https://books.google.com/books?id=xIjyLNpusbAC&q=Persian+gulf+portuguese+dominance&pg=PA154|last1 = Dashti|first1 = Naseer|date = October 2012}}</ref> [[File:Hormuz fort-Correia.png|thumb|left|គំនូរបង្ហាញពីបន្ទាយព័រទុយហ្កាល់មួយនៅលើកោះហ័រមូហ្ស៍ (១៥៥៦)។]] ជាលទ្ធផលនៃការប៉ុនប៉ងពង្រីកឥទ្ធិពលចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅដើមសតវត្សទី១៦ ព័រទុយហ្កាល់ក៏ត្រូវប្រឈមនឹងជម្លោះយោធាជាមួយរដ្ឋអំណាចអូតូម៉ង់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ នៅឆ្នាំ១៥២១ មេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងព័រទុយហ្កាល់ លោក[[អង់តូនីញ៉ូ កូរ៉េយ៉ា]]បានលើកទ័ពមកឈ្លានពានកោះបារ៉ែនដើម្បីគ្រប់គ្រងលើឧស្សាហកម្មគុជខ្យងនៅទីនោះ។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៦០២ ព្រះចៅអធិរាជពែរ្សនៃចក្រភពសេហ្វេវីដព្រះនាម[[អាបបាសទី១|អាបបាស]]បានដឹកនាំទ័ពវាយបណ្តេញជនជាតិព័រទុយហ្កាល់ចេញពីបារ៉ែន។<ref name="j163353">{{cite journal|author=Juan R. I. Cole|title=Rival Empires of Trade and Imami Shiism in Eastern Arabia, 1300–1800|jstor=163353|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=19|issue= 2 |year=1987|pages= 177–203 [186]|doi=10.1017/s0020743800031834|s2cid=162702326 }}</ref> ដោយមានការគាំទ្រពីកងនាវាអង់គ្លេស នៅឆ្នាំ១៦២២ ព្រះចៅអាបបាសក៏បានវាយដណ្ដើមយក[[កោះហ័រមូហ្ស៍]]ពីជនជាតិព័រទុយហ្កាល់ ហើយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនក៏ត្រូវបានបង្វែរទៅរកទីក្រុង[[បង់ដារអាបបាស]]របស់ចក្រភពពែរ្ស។ ក្រោយពីពេលនោះ ឈូងសមុទ្រពែរ្សក៏ត្រូវបានបើកឱ្យមានជំនួញជួញដូរពាណិជ្ជកម្មគ្រប់ប្រភេទជាមួយពាណិជ្ជករមកពីព័រទុយហ្កាល់ ហុល្លង់ បារាំង អេស្ប៉ាញ និងអង់គ្លេសក្រោមសិទ្ធិពិសេសដែលប្រគល់ដោយចក្រភពពែរ្ស។ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧១ ចក្រភព​អូតូម៉ង់​បាន​ចូលមកត្រួតត្រាតំបន់​អារ៉ាប់​បូព៌ា​​ជាថ្មី។<ref>Rahman 1979, pp. 138–139</ref> ជាលទ្ធផលនៃសម្ពាធនយោបាយ និងយោធា កុលសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យអូតូម៉ង់ចូលត្រួតត្រាទឹកដីអារ៉ាប់ដោយសន្តិវិធី។<ref name="Rogan1199">{{cite journal |last1=Rogan|first1=Eugene|date=November 1999|title=Review of The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudi Arabia and Qatar by Frederick F. Anscombe; The Blood-Red Arab Flag: An Investigation into Qasimi Piracy, 1797–1820 by Charles E. Davies; The Politics of Regional Trade in Iraq, Arabia and the Gulf, 1745–1900 by Hala Fattah |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |volume=26 |issue=2|pages=339–342|jstor=195948 |doi=10.1080/13530199908705688 |last2=Murphey |first2=Rhoads |last3=Masalha |first3=Nur |last4=Durac |first4=Vincent |last5=Hinnebusch |first5=Raymond}}</ref> រដ្ឋអូតូម៉ង់ត្រូវបង្ខំដកអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនចេញពីតំបន់នេះក្រោយការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] និងតម្រូវការកងទ័ពនៅតាមតំបន់ព្រំដែនផ្សេងទៀត។<ref name="diwan">{{cite web|url=https://www.diwan.gov.qa/about-qatar/qatars-rulers/sheikh-abdullah-bin-jassim-al-thani?sc_lang=en|title=Shaikh Abdullah Bin Jassim Al Thani – Amiri Diwan|publisher=Amiri Diwan|access-date=7 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214352/https://www.diwan.gov.qa/about-qatar/qatars-rulers/sheikh-abdullah-bin-jassim-al-thani?sc_lang=en|archive-date=2018-03-07|url-status=live}}</ref> នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] [[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធភាពលោកខាងលិច]]បានប្រើប្រាស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ជាផ្លូវសម្រាប់បញ្ជូនសម្ភារៈយោធា និងការផ្គត់ផ្គង់ឧស្សាហកម្មទៅកាន់សហភាពសូវៀត ដោយគេតែងសម្ដៅលើផ្លូវនោះថា"[[ច្រកផ្លូវពែរ្ស]]"។<ref>{{cite book|title=Command Decisions|author1=Martin Blumenson |author2=Robert W. Coakley |author3=Stetson Conn |author4=Byron Fairchild |author5=Richard M. Leighton |author6=Charles V.P. von Luttichau |author7=Martin Blumenson |author8=Robert W. Coakley |author9=Stetson Conn |author10=Byron Fairchild |author11=Richard M. Leighton |author12=Charles V.P. von Luttichau |author13=Charles B. MacDonald |author14=Sidney T. Mathews |author15=Maurice Matloff |author16=Ralph S. Mavrogordato |author17=Leo J. Meyer |author18=John Miller, Jr. |author19=Louis Morton |author20=Forrest C. Pogue |author21=Roland G. Ruppenthal |author22=Robert Ross Smith |author23=Earl F. Ziemke |publisher=Government Printing Office |page=225 |url=https://books.google.com/books?id=XIxWWhu9ARoC&pg=PA225|year=1960 }}</ref> ដូចហេតុនេះទើបឈូងសមុទ្រពែរ្សបានក្លាយជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយ តាមរយៈការដែលសម្ព័ន្ធមិត្តបានដឹកជញ្ជូនឧបករណ៍ជំនួយផ្សេងៗទៅកាន់សហភាពសូវៀតដើម្បីប្រឆាំងនឹង[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ការឈ្លានពាន]]របស់ពួក[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|ណាស៊ី]]។<ref>{{cite book|title=The Persian Corridor and aid to Russia, Volume 7, Part 1|author=T. H. Vail Motter|publisher=Office of the Chief of Military History, Dept. of the Army |year=1952 |url=https://books.google.com/books?id=t3QGAQAAIAAJ}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៧៦៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧១ ចក្រភពអង់គ្លេសគឺជាមហាអំណាចគ្រប់គ្រងលើបណ្ដារដ្ឋមួយចំនួននៅជុំវិញឈូងសមុទ្រពែរ្ស រួមទាំង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ផង។ === សម័យទំនើប === [[File:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|thumb|[[:en:Operation Ernest Will|ប្រតិបត្តិការអឺណែស្តវីល]], តុលា ១៩៨៧]] ឈូងសមុទ្រពែរ្សនេះបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធក្នុង[[សង្រ្គាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]]ឆ្នាំ១៩៨០–១៩៨៨ ដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមានការវាយប្រហារនាវាដឹកប្រេងរបស់ភាគីទាំងសងខាង។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៩១ [[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃការឈ្លានពានរបស់[[អ៊ីរ៉ាក់]]មកលើប្រទេស[[គុយវ៉ែត]] ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឡូកចូលបន្តិចម្តងៗ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ|title=The Persian Gulf in History|last=Potter|first=L.|date=2009-01-05|publisher=Springer|isbn=9780230618459}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ យន្តហោះ ''Iran Air Flight 655'' ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយកងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលភាន់ច្រឡំយន្តហោះនេះថាជាយន្តហោះចម្បាំងរបស់អ៊ីរ៉ង់) ខណៈដែលវាកំពុងហោះហើរពីលើឈូងសមុទ្រពែរ្ស ដោយបានសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់នៅលើយន្តហោះចំនួន ២៩០ នាក់។<ref>{{Cite web|url=https://www.aviation-safety.net/database/record.php?id=19880703-0|title=ASN Aircraft accident Airbus A300B2-203 EP-IBU Qeshm Island|last=Ranter|first=Harro|website=www.aviation-safety.net|access-date=2022-06-07|archivedate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112225941/https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19880703-0|url-status=dead}}</ref> == ភូមិសាស្ត្រ == [[អង្គការជលផលអន្តរជាតិ]]បានកំណត់ដែនភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សថាជា "ដែនកំណត់ភាគពាយ័ព្យនៃឈូងសមុទ្រអូម៉ង់"។​​​​​​​ដែនកំណត់នេះត្រូវបានគេកំណត់ថាជា "បន្ទាត់ភ្ជាប់​រ៉ាសលីម៉ា ​(​Ràs Limah) (25°57'N) នៅលើឆ្នេរសមុទ្រនៃតំបន់[[ឧទ្វីបអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] និង រ៉ាសាអាល់គុ ​(Ràs al Kuh) (25°48'N) នៅលើឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ (ពែរ្ស)"។)<ref name="IHO">{{cite web|year=1953|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 October 2011|access-date=15 June 2023|publisher=International Hydrographic Organization}}</ref> សមុទ្រដែលមានទំហំប្រមាណ ២៥១,០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡានេះដែរ ត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅ[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]]នៅភាគខាងកើតដោយ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ ចំណែកឯប៉ែកខាងលិចរបស់វាវិញត្រូវបានសម្គាល់ដោយដីសណ្ដទន្លេដ៏សំខាន់មួយគឺ [[ឆាតអែលអារ៉ាប់]] ដែលមានទន្លេសំខាន់ៗពីរដូចជា [[អឺប្រាត]] និង[[ទីក្រឺ]]។ នៅប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ គេតែងហៅវាថា "ទន្លេរហ័ស"។ ប្រវែងរបស់វាគឺ ៩៨៩ គីឡូម៉ែត្រ ដោយមានប្រទេសអ៊ីរ៉ង់គ្របដណ្តប់ភាគច្រើនលើឆ្នេរប៉ែកខាងជើង ខណៈដែល[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]នៅឆ្នេរភាគខាងត្បូង។ និយាយពីជម្រៅទឹកវិញ ឈូងសមុទ្រពែរ្សមិនមានជម្រៅទឹកជ្រៅប៉ុន្មាននោះទេ ដោយមានជម្រៅអតិបរមា ៩០ ម៉ែត្រ និងជម្រៅជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ។ ប្រទេសដែលមានឆ្នេរជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សមាន (រាប់តាមទ្រនិចនាឡិកាពីខាងជើងមក)៖ អ៊ីរ៉ង់ [[អូម៉ង់]] [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[កាតា]] [[បារ៉ែន]] [[គុយវ៉ែត]] និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]។ កោះតូចៗជាច្រើនក៏ស្ថិតនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្សផងដែរ ដែលខ្លះជាកម្មវត្ថុនៃជម្លោះទឹកដីរវាងបណ្ដារដ្ឋនៅក្នុងតំបន់។ === តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ === [[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]នៅឈូងសមុទ្រពែរ្សរួមមាន៖<ref>{{Cite web|title=EEZ|url=http://www.seaaroundus.org/data/#/eez|access-date=2023-07-07|website=www.seaaroundus.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Catches by Taxon in the waters of Oman (Musandam)|url=http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/911?chart=catch-chart&dimension=taxon&measure=tonnage&limit=10|access-date=2023-07-07|website=www.seaaroundus.org}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:100%" |- !width=75|ល.រ !width=250|ប្រទេស !width=100|តំបន់ (គម^២) |- | align=center|១ || '''{{IRN}}''' || align=center|៩៧,៨៦០ |- | align=center|២ || '''{{UAE}}''' || align=center|៥២,៤៥៥ |- | align=center|៣ || '''{{flagcountry|SAU}}''' || align=center|៣៣,៧៩២ |- | align=center|៤ || '''{{QAT}}''' || align=center|៣១,៨១៩ |- | align=center|៥ || '''{{flagcountry|KUW}}''' || align=center|១១,៧៨៦ |- | align=center|៦ || '''{{BHR}}''' || align=center|៨,៨២៦ |- | align=center|៧ || '''{{flagcountry|OMA}}''' || align=center|៣,៦៧៨ |- | align=center|៨ || '''{{IRQ}}''' || align=center|៥៤០ |- style="background:#9acdff;" !សរុប |'''ឈូងសមុទ្រពែរ្ស''' || align=center|'''២៤០,៧៥៦''' |} === ឆ្នេរសមុទ្រ === [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ប្រវែងឆ្នេរ]]ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សតាមប្រទេសនីមួយៗ៖ {| class="wikitable" style="font-size:100%" |- !width=75|ល.រ !width=250|ប្រទេស !width=100|ប្រវែង |- | align=center|១ || '''{{IRN}}''' || align=center|១,៥៣៦ |- | align=center|២ || '''{{flagcountry|SAU}}''' || align=center|១,៣០០ |- | align=center|៣ || '''{{UAE}}''' || align=center|៩០០ |- | align=center|៤ || '''{{QAT}}''' || align=center|៥៦៣ |- | align=center|៥ || '''{{flagcountry|KUW}}''' || align=center|៤៩៩ |- | align=center|៦ || '''{{BHR}}''' || align=center|១៦១ |- | align=center|៧ || '''{{flagcountry|OMA}}''' || align=center|១០០ |- | align=center|៨ || '''{{IRQ}}''' || align=center|៥៨ |- style="background:#9acdff;" !សរុប |'''ឈូងសមុទ្រពែរ្ស''' || align=center|'''៥,១១៧''' |} === កោះ === កោះដ៏ធំជាងគេនៅឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺ [[កោះកេឃ្សឹម]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] និងជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ កោះសំខាន់ៗផ្សេងទៀតនៅក្នុងឈូងសមុទ្រមួយនេះរួមមាន៖ [[កោះទូនបេធំនិងតូច]] និងកោះ[[គីស្ស]]របស់អ៊ីរ៉ង់ កោះ[[ប៊ូប៊ីយ៉ាន]]របស់គុយវ៉ែត [[កោះតារោត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និង[[ដាល់ម៉ា (កោះ)|ដាល់ម៉ា]]នៅអារ៉ាប់រួម។ នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កោះសិប្បនិមិត្តបន្ថែមត្រូវបានសាងឡើងដើម្បីទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍ ដូចជា [[ដឹវើលដ៍អាយស្លែនស៍]] នៅទីក្រុង[[ឌូបៃ]] និង [[ដឹភើល-កាតា]] នៅ[[ដូហា]]។ បណ្ដាកោះនៅឈូងសមុទ្រពែរ្សក៏មានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ ដោយពួកវាត្រូវបានមហាអំណាចអាណានិគមប្រើប្រាស់កាលពីអតីតកាលដូចជា ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់ និងអង់គ្លេសសម្រាប់វិស័យពាណិជ្ជកម្មរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite web|last=Ramerini|first=Marco|title=Portuguese in the Arabia and the Persian Gulf|url=http://www.colonialvoyage.com/eng/asia/persian_gulf/index.html|url-status=dead|access-date=2023-07-07|archivedate=2015-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911015234/http://www.colonialvoyage.com/portuguese-persian-gulf-arabian-peninsula/}}</ref> == ទីក្រុង និងប្រជាជន == ប្រជាជាតិសរុបចំនួន ៨ មានដែនឆ្នេរជាប់នឹងឈូងសមុទ្រពែរ្ស៖ [[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។ ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៃឈូងសមុទ្រពែរ្សបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីកន្លែងដ៏ល្អសម្រាប់ដំណើរអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ បច្ចុប្បន្ននេះ ទីក្រុងធំៗជាច្រើននៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ។ {| |<gallery mode="packed"> File:سواحل کیش در روز طبیعت1400011322240458522511884.jpg|[[កោះគីស្ស]], [[អ៊ីរ៉ង់]] File:Murthadha.80.jpg|[[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]], [[គុយវ៉ែត]] File:Abu dhabi skylines 2014.jpg|[[អាប៊ូដាប៊ី]], [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] File:Dubai skyline unsplash.jpg|[[ឌូបៃ]], អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម File:Bandarabbashomahotel.jpg|[[បង់ដារអាបបាស]], អ៊ីរ៉ង់ File:Dhow in the fjords of Khasab, Oman - panoramio.jpg|[[ខាសាប]], [[មូសង់ដាម (អាណាភិបាល)|មូសង់ដាម]], [[អូម៉ង់]] File:Khobar At night.jpg|[[ខូបារ]], [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] File:West Bay district of Doha seen from the corniche at night.jpg|[[ដូហា]], [[កាតា]] File:Manama Night (59168542).jpeg|[[ម៉ាណាម៉ា]], [[បារ៉ែន]] File:Basrah faw shat alarab.jpg|[[អាល់ហ្វាវ]], [[អ៊ីរ៉ាក់]] </gallery> |} == ប្រេង និងឧស្ម័ន == [[File:Oil and Gas Infrastructure Persian Gulf (large).gif|thumb|វាល និងបំពង់បង្ហូរប្រេង និងឧស្ម័ន]] == មើលផងដែរ == * [[អារ៉ាប់ខាងកើត]] * [[ឧបទ្វីបមូសង់ដាម]] == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិសាស្ត្រអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមុទ្រនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមុទ្រនៃអ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមុទ្របន្ទាប់បន្សំនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិកខាងលិច]] sfomxvfa1rz4g9iw3pwjgj03ele2cu3 0 49714 339089 337957 2026-08-19T08:22:25Z InternetArchiveBot 32568 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339089 wikitext text/x-wiki {{질병 정보 (신규)|이름=공황장애|그림=File:Panic attack.jpg}}'''ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ''' ( 영어 : panin disorder, 한국 : 공황장애 ) គឺជាប្រភេទជំងឺ ថប់បារម្ភ ដែលបណ្តាលឱ្យ មានការភ័យស្លន់ស្លោ ម្តងហើយម្តងទៀត និងមិនអាចទាយទុកជាមុនបាន។ <ref name="NIH2016">{{Cite web |date=March 2016 |title=Anxiety Disorders |url=https://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929085938/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders/index.shtml |archive-date=29 September 2016 |access-date=1 October 2016 |website=NIMH}}</ref> ការវាយប្រហារដោយការភ័យស្លន់ស្លោគឺជាវគ្គនៃការភ័យខ្លាចខ្លាំង និងការថប់បារម្ភភ្លាមៗដោយមិនមានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ ឬហេតុផលណាមួយ ហើយអាចត្រូវបានអមដោយ ការញ័រ ទ្រូង បែកញើស ញ័រ ពិបាកដកដង្ហើម ខ្វិន និងថប់បារម្ភ។ វា​ជា​ជំងឺ​មួយ​ដែល​ប៉ះពាល់​ដល់ ​អ្នក​នយោបាយ ​ជា​ចម្បង ហើយ​មាន​ផល​ប៉ះពាល់​ដល់​ស្ថិរភាព​ផ្លូវចិត្ត។ ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោមានលក្ខណៈអាកប្បកិរិយាដែលលេចឡើងច្រើនជាងមួយខែហើយបណ្តាលឱ្យមានការភ័យខ្លាចនៃការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោមួយផ្សេងទៀតនាពេលអនាគតដែលត្រូវបានគេហៅថាការថប់បារម្ភដែលគិតទុកជាមុន។ ទោះបីជាជំងឺភ័យស្លន់ស្លោជាច្រើនបណ្តាលឱ្យ agoraphobia ក៏ដោយ ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោខ្លួនវាមិនមែនជា agoraphobia ទេ។ មូលហេតុពិតប្រាកដនៃជំងឺភ័យស្លន់ស្លោមិនត្រូវបានគេដឹងនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់គ្រឿងញៀន រួមទាំង ការជក់បារី ភាពតានតឹងផ្លូវចិត្ត និងបទពិសោធន៍នៃ ការរំលោភបំពានលើកុមារ អាចជាកត្តា។ <ref name="DSM5">{{Citation|author=American Psychiatric Association|year=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.)|location=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|pages=208–217, 938|isbn=0890425558}}</ref> ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាប្រហែល 70% នៃអ្នកដែលមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោមាន ជំងឺថប់បារម្ភទូទៅ (GAD) សូម្បីតែមុនពេលការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោចាប់ផ្តើម ហើយការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោដំបូងគឺបណ្តាលមកពីជម្លោះរវាងបុគ្គល ជំងឺ ការបែកបាក់។ល។ វាជារឿយៗលេចឡើងភ្លាមៗអំឡុងពេលមានភាពតានតឹងក្នុងសង្គម។ ស្ថានភាពដូចជាការក្ស័យធន។ ជាទូទៅ ការ​ព្យាបាល​ដោយ​ការ​ប្រឹក្សា​ត្រូវ​បាន​ផ្សំ​ជាមួយ​នឹង​ការ​ព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំ​ដោយ​ប្រើ​ថ្នាំ​ប្រឆាំង​នឹង ​ជំងឺ​បាក់​ទឹកចិត្ត ឬ ​ថ្នាំ​ប្រឆាំង​ការ​ថប់​បារម្ភ ។ ថ្នាំ benzodiazepines និង beta blockers ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅជាថ្នាំដើម្បីព្យាបាលការភ័យស្លន់ស្លោ។ == ឧទាហរណ៍ == <blockquote>លោក K ជាបុគ្គលិកការិយាល័យដែលបារម្ភច្រើនអំពីអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង មិនអាចផ្តោតអារម្មណ៍លើការងារបានប៉ុន្មានថ្ងៃនេះ ដោយសារបារម្ភខ្លាំងពេកអំពីសុខភាពរាងកាយរបស់គាត់។ កាលពីបីខែមុន បន្ទាប់ពីឈ្លោះប្រកែកគ្នាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរជាមួយថៅកែ គាត់បានផឹកស្រាស្រវឹងជោកជាំចូលគេង ហើយនៅពេលនោះ គាត់ដឹងថាបេះដូងរបស់គាត់លោតខុសប្រក្រតីខុសពីធម្មតា។ នៅពេលដែលគាត់បានយកចិត្តទុកដាក់លើចង្វាក់បេះដូងរបស់គាត់ វាចាប់ផ្តើមលោតខ្លាំង និងមិនទៀងទាត់ ហើយគាត់ថែមទាំងមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់នៅក្នុងទ្រូងរបស់គាត់ទៀតផង។ លោក K ដែល​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​យ៉ាង​ខ្លាំង​បាន​ហៅ​រថយន្ត​សង្គ្រោះ​មក​មន្ទីរពេទ្យ ប៉ុន្តែ​បន្ទាប់​ពី​ពិនិត្យ​រាង​កាយ​មិន​ឃើញ​មាន​ភាព​ខុស​ប្រក្រតី​អ្វី​ពិសេស​នោះ​ទេ។ ប៉ុន្តែក្រោយមក ចង្វាក់បេះដូងរបស់ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ប្លែកស្ទើរតែរាល់យប់ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃមុននេះ នៅលើឡានក្រុងតាមផ្លូវទៅផ្ទះ ខ្ញុំពិបាកដកដង្ហើម និងឈឺបេះដូង ហើយខ្ញុំក៏រំជើបរំជួលដោយការថប់បារម្ភយ៉ាងខ្លាំង ដោយឆ្ងល់ថាតើខ្ញុំនឹងទៅ ស្លាប់។ <ref>{{Cite web |title=서울대학교 임상ㆍ상담 심리학 연구실 |url=http://hosting03.snu.ac.kr/~mclinic/m2/m2_2_1_3.htm |access-date=2020-08-06}}</ref></blockquote> == រោគវិនិច្ឆ័យ == លក្ខណៈសំខាន់នៃលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យរោគដែលបង្ហាញក្នុង ICD-10 គឺថា ការវាយប្រហារដោយសារការថប់បារម្ភធ្ងន់ធ្ងរ (ភ័យស្លន់ស្លោ) លេចឡើងម្តងហើយម្តងទៀត និងមិនអាចទាយទុកជាមុនបានព្រោះវាមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះស្ថានភាព ឬបរិយាកាសជាក់លាក់នោះទេ។ រោគសញ្ញាសំខាន់ៗមានដូចខាងក្រោម។ ប្រសិនបើជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តមានវត្តមាននៅពេលចាប់ផ្តើមនៃការវាយប្រហារនោះ ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោមិនគួរជារោគវិនិច្ឆ័យចម្បងនោះទេ។ ក្នុងករណីនេះ ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោក្លាយជាបន្ទាប់បន្សំទៅនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត។ * ការវាយប្រហារនៃការញ័រទ្រូង * ឈឺ​ទ្រូង * មានអារម្មណ៍ថប់ដង្ហើម * វិលមុខ ឬវិលមុខ * Derealization ( ការបំភាន់ ឬការបំភាន់) * ការភ័យខ្លាចបន្ទាប់បន្សំនៃការស្លាប់ ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ឬឆ្កួត មាត្រដ្ឋានភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ (PDSS) គឺជាកម្រងសំណួរដែលវាស់វែងពីភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ មួយ។ ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោដែលមិនបានរំពឹងទុកកើតឡើងម្តងទៀត។<nowiki></br></nowiki> ២. បន្ទាប់​ពី​ការ​វាយ​ប្រហារ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​មួយ ឬ​ច្រើន​ដូច​ខាង​ក្រោម​ត្រូវ​តែ​កើត​ឡើង​ជាង​មួយ​ខែ៖ ៣. ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោមិនគួរបណ្តាលមកពីថ្នាំ ឬផលប៉ះពាល់ខាងសរីរវិទ្យាដូចជាការមិនដំណើរការនៃក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតនោះទេ។<nowiki></br></nowiki> ៤. ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោមិនគួរបណ្តាលមកពីការភ័យខ្លាច ជំងឺវង្វេងស្មារតី ឬជំងឺស្ត្រេសធ្ងន់ធ្ងរនោះទេ។ * ការព្រួយបារម្ភជាប់រហូតអំពីការមានការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោផ្សេងទៀត ឬព្រួយបារម្ភអំពីផលប៉ះពាល់ ឬផលវិបាកនៃការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ (ឧ. បារម្ភអំពីការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ការគាំងបេះដូង ឬឆ្កួត) * ត្រូវតែមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងអាកប្បកិរិយាមិនសមរម្យដែលទាក់ទងនឹងការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ។ (ឧទាហរណ៍៖ សកម្មភាពដែលធ្វើឡើងដើម្បីជៀសវាងជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ៖ មិនធ្វើលំហាត់ប្រាណ ជៀសវាងកន្លែងដែលមិនស្គាល់។ល។) យោងតាមលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យដែលបានផ្លាស់ប្តូរនៃ DSM-5 អ្នកមិនចាំបាច់មានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោដើម្បីមានជម្ងឺ agoraphobia នោះទេ។ === ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោជាមួយ agoraphobia === ការព្យាបាលគ្រឿងញៀនរួមមានៈ # ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោដែលមិននឹកស្មានដល់កើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀត ហើយមនុស្សនោះមានការភ័យខ្លាច ឬមានការថប់បារម្ភអំពីកន្លែងដែលមិនអាចរត់គេចខ្លួន ឬកន្លែងដែលពិបាកសុំជំនួយ។ # ប្រសិនបើអ្នកមានការវាយប្រហារយ៉ាងហោចណាស់មួយហើយបន្ទាប់មកជៀសវាងស្ថានភាពថប់បារម្ភអស់រយៈពេលជាងមួយខែ ស៊ូទ្រាំនឹងការឈឺចាប់ខ្លាំង ឬស៊ូទ្រាំនឹងការវាយប្រហារដោយការភ័យស្លន់ស្លោ ឬទាមទារឱ្យដៃគូនៅជាមួយអ្នកដើម្បីជួយអ្នកស៊ូទ្រាំនឹងពួកគេ។ # ខ្ញុំបារម្ភអំពីអ្វីដែលខ្ញុំនឹងធ្វើ ប្រសិនបើខ្ញុំមានការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោមួយផ្សេងទៀត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែលការថប់បារម្ភ ឬអាកប្បកិរិយាជៀសវាងនេះត្រូវបានពន្យល់បានប្រសើរជាងដោយជំងឺមួយផ្សេងទៀត វាមិនត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា agoraphobia នោះទេ។ == ផលវិបាក == គោលការណ៍ វិនិច្ឆ័យរោគវិនិច្ឆ័យ និងស្ថិតិឆ្នាំ 2000 នៃជម្ងឺផ្លូវចិត្ត (DSM-IV-TR) សម្រាប់ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោគឺជាការកើតឡើងវិញ ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោដែលមិនអាចទាយទុកជាមុនបាន និងការផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយាសំខាន់ៗ និងពាក់ព័ន្ធយ៉ាងហោចណាស់មួយខែ ត្រូវបានអមដោយការព្រួយបារម្ភយ៉ាងតិចមួយអំពី ការប្រកាច់នាពេលអនាគត ឬការព្រួយបារម្ភអំពីផលប៉ះពាល់នៃការប្រកាច់។ ករណី ត្រូវបានបែងចែកទៅជាករណីដែលត្រូវបានអមដោយ agoraphobia ឬអ្នកដែលមិនមាន។ ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោដែលហាក់ដូចជាបណ្តាលមកពីគ្រឿងញៀន ជំងឺ ឬជំងឺផ្លូវចិត្តផ្សេងទៀតមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលពីការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ * ជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត - វាត្រូវបានគេនិយាយថា 30% ទៅ 70% នៃមនុស្សដែលមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោជួបប្រទះនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្លាក់ទឹកចិត្តខ្លួនឯងមិនមានន័យថាជំងឺភ័យស្លន់ស្លោទេ ហើយការធ្លាក់ទឹកចិត្តដែលលេចឡើងចំពោះអ្នកដែលមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោតែងតែកើតឡើងបន្ទាប់បន្សំពីការបន្តនៃជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ * ការសេពគ្រឿងស្រវឹង - ការសិក្សាបានបង្ហាញថា 24% នៃអ្នកជម្ងឺភ័យស្លន់ស្លោដែលមានជម្ងឺ agoraphobia ជាអ្នកញៀនស្រា ហើយបើប្រៀបធៀបទៅនឹង 4.4% នៃស្ត្រី 19% នៃស្ត្រីដែលមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោគឺពឹងផ្អែកលើគ្រឿងស្រវឹង។ <ref>McNally, R. J. 1994, Panic Disorder: A Critical Analysis, NY : Guilford Press</ref> ។ ជាតិអាល់កុលបំបាត់ការថប់បារម្ភជាបណ្តោះអាសន្នដោយធ្វើសកម្មភាពលើ GABA ប៉ុន្តែវាអាចនាំទៅរកការពឹងផ្អែក។ * ការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោអាចនាំឱ្យមានជំងឺ phobia ។ * ការផ្លាស់ប្តូរបុគ្គលិកលក្ខណៈ - ចរិតលក្ខណៈជៀសវៀង បុគ្គលិកលក្ខណៈអាស្រ័យ និង '''ជំងឺបុគ្គលិកលក្ខណៈប្រវត្តិសាស្ត្រ''' មានភាពលេចធ្លោ។ == ការព្យាបាល == ជំងឺ​ភ័យ​ស្លន់ស្លោ​អាច​បង្ក​ជា​ជំងឺ​ជាច្រើន​ប្រភេទ​រួម​មាន​៖ === ការព្យាបាលចិត្តសាស្ត្រ === ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោខុសពី phobias (រោគសញ្ញា phobic) ប៉ុន្តែ phobias ច្រើនតែកើតចេញពីជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ ទម្រង់សាកល្បងនៃការព្យាបាលដោយអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង និង [[정신역동 심리치료|ការព្យាបាល]] ចិត្តសាស្ត្របានបង្ហាញពីប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលជំងឺភ័យ ស្លន់ស្លោ ដោយមាន និងគ្មាន agoraphobia ។ <ref name="Marks93">{{Cite journal|last=Marks|first=Isaac M.|last2=Swinson|first2=Richard P.|last3=Başoǧlu|first3=Metin|last4=Kuch|first4=Klaus|last5=Noshirvani|first5=Homa|last6=O'Sullivan|first6=Geraldine|last7=Lelliott|first7=Paul T.|last8=Kirby|first8=Marlene|last9=McNamee|first9=Gary|date=June 1993|title=Alprazolam and Exposure Alone and Combined in Panic Disorder with Agoraphobia: A Controlled Study in London and Toronto|journal=British Journal of Psychiatry|volume=162|issue=6|page=776–787|doi=10.1192/bjp.162.6.776|pmid=8101126}}</ref> <ref>{{Cite journal|vauthors=Milrod BL, Leon AC, Barber JP, Markowitz JC, Graf E|date=June 2007|title=Do comorbid personality disorders moderate panic-focused psychotherapy? An exploratory examination of the American Psychiatric Association practice guideline|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2007-06_68_6/page/n97|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|volume=68|issue=6|page=885–91|doi=10.4088/JCP.v68n0610|pmid=17592913}}</ref> <ref>{{Cite journal|vauthors=Barlow DH, Gorman JM, Shear MK, Woods SW|date=May 2000|title=Cognitive-behavioral therapy, imipramine, or their combination for panic disorder: A randomized controlled trial|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10815116|journal=JAMA|volume=283|issue=19|page=2529–36|doi=10.1001/jama.283.19.2529|pmid=10815116|doi-access=free}}</ref> ការសាកល្បងព្យាបាលដោយចៃដន្យបានបង្ហាញថា ការព្យាបាលដោយអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង រំដោះអ្នកជំងឺ 70-90% ពីការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីការព្យាបាល។ * hyperventilation ដោយចេតនា : [[이인감|បណ្តាលឱ្យ]] ឈឺក្បាលស្រាល ស្រវាំងភ្នែក ស្រវាំងភ្នែក និងវិលមុខ * បង្វិលនៅលើកៅអី ៖ ធ្វើឱ្យវិលមុខ និងវង្វេងវង្វាន់ * ចំបើងដកដង្ហើម ៖ បណ្ដាលឱ្យពិបាក ដកដង្ហើម និងស្ទះផ្លូវដង្ហើម * ដកដង្ហើម ៖ ធ្វើឱ្យអារម្មណ៍នៃការដកដង្ហើមខ្លីៗ * រត់នៅនឹងកន្លែង ៖ បង្កើនចង្វាក់បេះដូង បង្កើនការដកដង្ហើម និងបង្កើនការបែកញើស * ភាពតានតឹងរាងកាយ ៖ ជំរុញឱ្យមានភាពតានតឹង និងការប្រុងប្រយ័ត្ន ការត្រួតពិនិត្យ Cochrane ឆ្នាំ 2009 បានរកឃើញថាមានភស្តុតាងតិចតួចដែលថាការផ្សំថ្នាំ benzodiazepine ជាមួយនឹងការព្យាបាលចិត្តសាស្ត្រមានប្រសិទ្ធភាព ហើយមិនបានណែនាំវាទេ។ <ref>{{Cite journal|last=Watanabe|first=Norio|last2=Churchill|first2=Rachel|last3=Furukawa|first3=Toshi A|date=21 January 2009|title=Combined psychotherapy plus benzodiazepines for panic disorder|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD005335|doi=10.1002/14651858.CD005335.pub2|pmid=19160253}}</ref> ការព្យាបាលចិត្តសាស្ត្រមួយផ្សេងទៀតដែលបានបង្ហាញប្រសិទ្ធភាពក្នុងការសាកល្បងព្យាបាលដែលគ្រប់គ្រងគឺ ការព្យាបាលចិត្តសាស្ត្រដែលផ្តោតលើការភ័យស្លន់ស្លោ ដែលផ្តោតលើតួនាទីនៃភាពអាស្រ័យ ការថប់បារម្ភដាច់ដោយឡែក និងកំហឹងក្នុងការបង្កឱ្យមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ មូលដ្ឋាននៃទ្រឹស្ដីគឺថា ដោយសារភាពងាយរងគ្រោះនៃជីវគីមី បទពិសោធន៍ឈឺចាប់ក្នុងវ័យកុមារភាព ឬទាំងពីរនោះ មនុស្សដែលមានជំងឺភ័យស្លន់ស្លោមានការពឹងផ្អែកយ៉ាងសំខាន់លើពួកគេសម្រាប់អារម្មណ៍សុវត្ថិភាព ហើយការពឹងផ្អែកនេះនាំឱ្យមានការថប់បារម្ភ និងកំហឹងការពារ។ ការព្យាបាលស្វែងយល់ពីកត្តាស្ត្រេស សក្ដានុពលនៃជម្លោះដែលមានមូលដ្ឋានលើជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ និង យន្តការ ការពារដែលបណ្តាលឱ្យមានការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ ខណៈពេលដែលក៏ផ្តោតលើបញ្ហានៃការផ្ទេរ និងការថប់បារម្ភដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងទំនាក់ទំនងអ្នកព្យាបាល និងអ្នកជំងឺ។ <ref>{{Cite journal|last=Busch|first=Fredric N.|last2=Milrod|first2=Barbara L.|date=1 February 2008|title=Panic-Focused Psychodynamic Psychotherapy|url=https://www.psychiatrictimes.com/view/panic-focused-psychodynamic-psychotherapy|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=2}}</ref> ការសិក្សាស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀបបង្ហាញថា ការសម្រាកសាច់ដុំ និងលំហាត់ប្រាណដកដង្ហើមមិនមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការកាត់បន្ថយការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោឡើយ។ ជាការពិត លំហាត់ដកដង្ហើមបង្កើនលទ្ធភាពនៃការកើតឡើងវិញ។ <ref>{{Cite journal|last=Schmidt|first=Norman B.|last2=Woolaway-Bickel|first2=Kelly|last3=Trakowski|first3=Jack|last4=Santiago|first4=Helen|last5=Storey|first5=Julie|last6=Koselka|first6=Margaret|last7=Cook|first7=Jeff|date=2000|title=Dismantling cognitive–behavioral treatment for panic disorder: Questioning the utility of breathing retraining.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2000-06_68_3/page/417|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|volume=68|issue=3|page=417–424|citeseerx=10.1.1.561.9948|doi=10.1037//0022-006x.68.3.417|pmid=10883558}}</ref> ការព្យាបាលសមស្របដោយអ្នកជំនាញដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលអាចការពារការវាយប្រហារភ័យស្លន់ស្លោ ឬកាត់បន្ថយភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងភាពញឹកញាប់របស់វាយ៉ាងខ្លាំង ដោយនាំមកនូវការធូរស្បើយយ៉ាងសំខាន់ដល់អ្នកជំងឺ 70-90% ។ <ref>{{Cite web |title=Panic Disorder |url=http://www.pueblo.gsa.gov/cic_text/health/panic/panfly.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428045706/http://www.pueblo.gsa.gov/cic_text/health/panic/panfly.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=2006-04-28 |access-date=12 May 2006 |publisher=National Institute of Mental Health |archivedate=2006-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060428045706/http://www.pueblo.gsa.gov/cic_text/health/panic/panfly.htm |url-status=dead }}</ref> ទោះបីជាវាកើតឡើងម្តងទៀតក៏ដោយ ក៏ការព្យាបាលមានប្រសិទ្ធភាពដូចការភ័យស្លន់ស្លោដំបូងដែរ។ ការសិក្សាឆ្នាំ 2011 ដោយ vanApeldoorn (FJ) et al. បានបង្ហាញថាមានទម្ងន់ក្នុងការព្យាបាលការព្យាបាលដោយការយល់ដឹងរួមជាមួយនឹងថ្នាំ serotonin reuptake inhibitor ដែលជ្រើសរើស។ <ref>{{Cite journal|last=van Apeldoorn|first=F. J.|last2=van Hout|first2=W. J. P. J.|last3=Mersch|first3=P. P. A.|last4=Huisman|first4=M.|last5=Slaap|first5=B. R.|last6=Hale|first6=W. W.|last7=Visser|first7=S.|last8=van Dyck|first8=R.|last9=den Boer|first9=J. A.|date=April 2008|title=Is a combined therapy more effective than either CBT or SSRI alone? Results of a multicenter trial on panic disorder with or without agoraphobia|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=117|issue=4|page=260–270|doi=10.1111/j.1600-0447.2008.01157.x|pmid=18307586|hdl-access=free}}</ref> ការសិក្សាឆ្នាំ 2011 ដោយ Gloster et al បានសិក្សាពីតួនាទីរបស់អ្នកព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង។ ពួកគេបានបែងចែកអ្នកជំងឺជាពីរក្រុមដោយចៃដន្យ។ ក្រុមមួយត្រូវបានព្យាបាលតាមរយៈការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង អមដោយអ្នកព្យាបាលរោគ ហើយក្រុមផ្សេងទៀតត្រូវបានព្យាបាលតាមរយៈការណែនាំដោយគ្មានអ្នកព្យាបាល។ ទោះបីជាអតីតមានអត្រាឆ្លើយតបខ្ពស់ក៏ដោយ ក្រុមទាំងពីរមានឥទ្ធិពលយ៉ាងសំខាន់លើការកាត់បន្ថយរោគសញ្ញាភ័យស្លន់ស្លោ។ នេះបង្ហាញថាការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹងអាចជឿទុកចិត្តបានសម្រាប់អ្នកជំងឺដែលមិនអាចទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីការព្យាបាលដោយសារតែហេតុផលហិរញ្ញវត្ថុ ឬភូមិសាស្ត្រ។ <ref>{{Cite journal|last=Gloster|first=Andrew T.|last2=Wittchen|first2=Hans-Ulrich|last3=Einsle|first3=Franziska|last4=Lang|first4=Thomas|last5=Helbig-Lang|first5=Sylvia|last6=Fydrich|first6=Thomas|last7=Fehm|first7=Lydia|last8=Hamm|first8=Alfons O.|last9=Richter|first9=Jan|date=2011|title=Psychological treatment for panic disorder with agoraphobia: A randomized controlled trial to examine the role of therapist-guided exposure in situ in CBT.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2011-06_79_3/page/406|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|volume=79|issue=3|page=406–420|doi=10.1037/a0023584|pmid=21534651}}</ref> ការសិក្សាឆ្នាំ 2011 ដោយ Koszycky et al បានពិភាក្សាអំពីប្រសិទ្ធភាពនៃការព្យាបាលដោយការយល់ដឹងដោយខ្លួនឯង (SCBT) សម្រាប់អ្នកជំងឺដែលមិនមានលទ្ធភាពទៅរកអ្នកព្យាបាលរោគ។ នេះបានបង្ហាញថា ការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹងដែលគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង រួមផ្សំជាមួយថ្នាំ serotonin reuptake inhibitor ជ្រើសរើសមានប្រសិទ្ធភាពដូចការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹងដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអ្នកព្យាបាលរោគរួមជាមួយនឹងថ្នាំ serotonin reuptake inhibitor ជ្រើសរើស។ ការសិក្សានីមួយៗរួមចំណែកដល់វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវថ្មីដែលបង្កើតការព្យាបាលដែលងាយស្រួលដល់មនុស្ស។ <ref>{{Cite journal|last=Koszycki|first=D.|last2=Taljaard|first2=M.|last3=Segal|first3=Z.|last4=Bradwejn|first4=J.|date=February 2011|title=A randomized trial of sertraline, self-administered cognitive behavior therapy, and their combination for panic disorder|url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2011-02_41_2/page/373|journal=Psychological Medicine|volume=41|issue=2|page=373–383|doi=10.1017/S0033291710000930|pmid=20462466}}</ref> ជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តតាមគ្លីនិករួម ភាពមិនប្រក្រតីនៃបុគ្គលិកលក្ខណៈ និង [[알코올 남용|ការសេពគ្រឿងស្រវឹង]] ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកត្តាហានិភ័យសម្រាប់ការបរាជ័យនៃការព្យាបាល។ <ref name="pmid10469946">{{Cite journal|vauthors=Seguí J, Márquez M, Canet J, García L|year=1999|title=Causas de fracaso en el tratamiento psicofarmacologico del trastorno por angustia|trans-title=Causes of failure in psychopharmacological treatment of anxiety disorder|journal=Actas Espanolas de Psiquiatria|language=es|volume=27|issue=4|page=250–258|pmid=10469946}}</ref> ការព្យាបាលអាកប្បកិរិយា យល់ដឹងជួយអ្នកជំងឺប្រឈមមុខនឹងកត្តាដែលនាំឱ្យ មានការថប់បារម្ភ ។ វាជួយកាត់បន្ថយការភ័យខ្លាចមិនសមហេតុផលនៃបញ្ហាដែលកើតឡើង។ ការព្យាបាលចាប់ផ្តើមដោយការដកដង្ហើមឱ្យស្ងប់ ហើយផ្តោតលើការផ្លាស់ប្តូរនៃអារម្មណ៍រាងកាយភ្លាមៗនៅពេលដែលការថប់បារម្ភលេចឡើងនៅក្នុងខ្លួន។ អ្នកជំងឺត្រូវបានណែនាំឱ្យរក្សាកំណត់ហេតុប្រចាំថ្ងៃ។ អ្នកព្យាបាលអាចបណ្តាលឱ្យមានការថប់បារម្ភ ដើម្បីស្វែងរកប្រភពនៃការភ័យខ្លាច។ <ref name="Nolen-Hoeksema2014">{{Cite book|first=Susan|last=Nolen-Hoeksema|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000nole_m0h1|date=1 January 2014|publisher=McGraw-Hill Education – Europe|isbn=978-1-259-06072-4}}</ref> ដូចទៅនឹងជំងឺផ្សេងទៀតដែរ ការគាំទ្រពីក្រុមគ្រួសារ ឬមិត្តភក្តិដែលយល់ពីរោគសញ្ញាបង្កើនអត្រាព្យាបាល។ នៅពេលដែលការប្រកាច់កើតឡើង ទោះបីជាការភ័យខ្លាចមិនសមហេតុផល និងភ្លាមៗកើតឡើងក៏ដោយ វាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់មនុស្សដែលស្គាល់រោគសញ្ញាដែលអាចបំបាត់ការភ័យខ្លាចបាន។ វាក៏មានក្រុមគាំទ្រសម្រាប់អ្នកដែលមានការថប់បារម្ភ ដែលអាចជួយពួកគេឱ្យយល់ និងទប់ទល់នឹងឧបសគ្គក្នុងការព្យាបាលធ្ងន់ធ្ងរ ឬសកម្មជាងមុន។ នៅក្នុងគោលការណ៍ណែនាំនៃការព្យាបាលចុងក្រោយបំផុត សមាគមចិត្តសាស្រ្តអាមេរិក (APA) និង សមាគមវេជ្ជសាស្ត្រអាមេរិក ប្រើវិធីព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង ឬអន្តរាគមន៍ផ្លូវចិត្តសម្រាប់ការព្យាបាល។ ឧត្តមភាពនៃការព្យាបាលរួមបញ្ចូលគ្នាទាំងពីរនេះក៏ត្រូវបានបញ្ជាក់ផងដែរ។ <ref name="Marks93"/> <ref>{{Cite journal|last=Barlow|first=David H.|last2=Gorman|first2=Jack M.|last3=Shear|first3=M. Katherine|last4=Woods|first4=Scott W.|date=17 May 2000|title=Cognitive-Behavioral Therapy, Imipramine, or Their Combination for Panic Disorder: A Randomized Controlled Trial|url=https://archive.org/details/sim_jama_2000-05-17_283_19/page/n46|journal=JAMA|volume=283|issue=19|page=2529–36|doi=10.1001/jama.283.19.2529|pmid=10815116|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Wiborg|first=Ida M.|last2=Dahl|first2=AA|date=1 August 1996|title=Does Brief Dynamic Psychotherapy Reduce the Relapse Rate of Panic Disorder?|journal=Archives of General Psychiatry|volume=53|issue=8|page=689–94|doi=10.1001/archpsyc.1996.01830080041008|pmid=8694682}}</ref> ==== ការប៉ះពាល់នឹងប្រតិកម្មរំញោច ==== វាក៏មានវិធីសាស្រ្តជួយខ្លួនឯងដោយផ្អែកលើការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹង។ <ref name="British Journal of Psychiatry">{{Cite journal|last=Lewis|first=Catrin|last2=Pearce|first2=Jennifer|last3=Bisson|first3=Jonathan I.|date=January 2012|title=Efficacy, cost-effectiveness and acceptability of self-help interventions for anxiety disorders: systematic review|journal=British Journal of Psychiatry|volume=200|issue=1|page=15–21|doi=10.1192/bjp.bp.110.084756|pmid=22215865|doi-access=free}}</ref> អ្នកអាចធ្វើលំហាត់ដែលប្រើក្នុងការព្យាបាលតាមរយៈសៀវភៅ ឬគេហទំព័រ ប៉ុន្តែអ្នកគ្រាន់តែត្រូវទាក់ទងអ្នកព្យាបាលតាមអ៊ីមែល ឬទូរស័ព្ទ ហើយធ្វើលំហាត់ដោយខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite journal|last=Lewis|first=Catrin|last2=Pearce|first2=Jennifer|last3=Bisson|first3=Jonathan I.|date=January 2012|title=Efficacy, cost-effectiveness and acceptability of self-help interventions for anxiety disorders: systematic review|journal=British Journal of Psychiatry|volume=200|issue=1|page=15–21|doi=10.1192/bjp.bp.110.084756|pmid=22215865|doi-access=free}}</ref> ការវិភាគជាប្រព័ន្ធនៃការពិសោធន៍ដែលពិនិត្យមើលយុទ្ធសាស្ត្រជួយខ្លួនឯងទាំងនេះបានរកឃើញថាគេហទំព័រ សៀវភៅ និងគេហទំព័រផ្សេងទៀតដោយផ្អែកលើការព្យាបាលអាកប្បកិរិយាយល់ដឹងអាចមានប្រយោជន៍សម្រាប់អ្នកខ្លះ។ <ref name="British Journal of Psychiatry" /> រោគសញ្ញាដែលត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងសកម្មគឺជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ និងជំងឺភ័យស្លន់ស្លោក្នុងសង្គម។ <ref name="British Journal of Psychiatry" /> === ថ្នាំ === [[자극감응노출|ការប៉ះពាល់]] អន្តរការីក៏ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ជំងឺភ័យស្លន់ស្លោផងដែរ។ កត្តាជំរុញអារម្មណ៍សម្រាប់ការថប់បារម្ភត្រូវបានវាយតម្លៃម្តងមួយៗ មុនពេលអនុវត្តការប៉ះពាល់នឹងសារធាតុរំញោច។ មានវិធីមួយដើម្បីវាស់ស្ទង់ភាពរសើបនៃការញ័រទ្រូងតាមរយៈការធ្វើលំហាត់ប្រាណស្រាល។ <ref name="pmid27504098">{{Cite journal|last=Khalsa|first=Sahib S.|last2=Lapidus|first2=Rachel C.|date=2016|title=Can Interoception Improve the Pragmatic Search for Biomarkers in Psychiatry?|journal=Frontiers in Psychiatry|volume=7|page=121|doi=10.3389/fpsyt.2016.00121|pmc=4958623|pmid=27504098}}</ref> ទោះបីជាមានប្រសិទ្ធភាពព្យាបាលក៏ដោយ វាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមានតែ 12-20% នៃអ្នកព្យាបាលដែលប្រើវា។ ហេតុផលសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ទាប រួមមានកង្វះកន្លែងបណ្តុះបណ្តាល វគ្គព្យាបាលយូរជាងធម្មតា ការហាមឃាត់ការព្យាបាលនៅខាងក្រៅមណ្ឌលព្យាបាល និងការមិនទុកចិត្តលើការព្យាបាលថាគ្មានសីលធម៌ មិនអាចអត់ឱនបាន ឬបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់រាងកាយ។ <ref name="pmid27504098" /> ការព្យាបាលដោយថ្នាំត្រឹមត្រូវមានប្រសិទ្ធភាព។ ដោយសារបញ្ហានៃការអត់ឱន ការពឹងផ្អែក និងការរំលោភបំពាន ថ្នាំ serotonin reuptake inhibitors ត្រូវបានជ្រើសរើសជាជាងថ្នាំ benzodiazepines ជាការព្យាបាលជួរទីមួយ។ <ref>{{Cite journal|last=Moylan|first=Steven|last2=Giorlando|first2=Francesco|last3=Nordfjærn|first3=Trond|last4=Berk|first4=Michael|date=March 2012|title=The role of alprazolam for the treatment of panic disorder in Australia|journal=Australian & New Zealand Journal of Psychiatry|volume=46|issue=3|page=212–224|doi=10.1177/0004867411432074|pmid=22391278}}</ref> មានភ័ស្តុតាងតិចតួចដែលថាការព្យាបាលដោយថ្នាំអាចផ្លាស់ប្តូរដោយផ្ទាល់នូវ phobias ប៉ុន្តែមានការស្រាវជ្រាវតិចតួចលើបញ្ហានេះ ហើយការព្យាបាលដោយថ្នាំធ្វើឱ្យការព្យាបាលកាន់តែងាយស្រួល។ នៅអឺរ៉ុបមានតែអ្នកជំងឺ 8% ប៉ុណ្ណោះដែលទទួលការព្យាបាល។ <ref name="pmid15925492">{{Cite journal|last=Goodwin|first=R.D.|last2=Faravelli|first2=C.|last3=Rosi|first3=S.|last4=Cosci|first4=F.|last5=Truglia|first5=E.|last6=de Graaf|first6=R.|last7=Wittchen|first7=H.U.|date=August 2005|title=The epidemiology of panic disorder and agoraphobia in Europe|url=http://tud.qucosa.de/id/qucosa%3A26823|journal=European Neuropsychopharmacology|volume=15|issue=4|page=435–443|doi=10.1016/j.euroneuro.2005.04.006|pmid=15925492}}</ref> * ថ្នាំប្រឆាំងនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត : សារធាតុទប់ស្កាត់ serotonin reuptake inhibitor (SSRI), ថ្នាំទប់ស្កាត់ monoamine oxidase (MAOI), ថ្នាំប្រឆាំងនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត tricyclic, [[노르에피네프린 재흡수 억제제|ថ្នាំ norepinephrine reuptake inhibitor]] * ភ្នាក់ងារ ប្រឆាំងនឹងការថប់បារម្ភ ( benzodiazepine ) ៖ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំ benzodiazepines គឺមានភាពចម្រូងចម្រាស។ សមាគមន៍ចិត្តសាស្រ្តអាមេរិកណែនាំថា ថ្នាំ benzodiazepines មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ ហើយជម្រើសរវាងថ្នាំ benzodiazepines និងថ្នាំប្រឆាំងនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តគួរតែត្រូវបានសម្រេចដោយផ្អែកលើប្រវត្តិ និងបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់អ្នកជំងឺ។ <ref>{{Cite web |year=2004 |title=Clinical guidelines and evidence review for panic disorder and generalised anxiety disorder |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg022fullguideline.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219140855/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg022fullguideline.pdf |archive-date=19 February 2009 |access-date=16 June 2009 |publisher=National Collaborating Centre for Primary Care}}</ref> អ្នកជំនាញខ្លះណែនាំប្រឆាំងនឹងការប្រើប្រាស់ថ្នាំ benzodiazepines ដោយសារតែហានិភ័យនៃការវិវត្តនៃ ភាពអត់ឱន [[약물내성|ថ្នាំ]] និងការពឹងផ្អែកលើរាងកាយ។ <ref>{{Cite journal|last=Damsa|first=Cristian|last2=Lazignac|first2=Coralie|last3=Iancu|first3=Ruxandra|last4=Niquille|first4=Marc|last5=Miller|first5=Nick|last6=Mihai|first6=Adriana|last7=Virgillito|first7=Salvatore|last8=Adam|first8=Eric|year=2008|title=Troubles paniques : du diagnostic différentiel vers une prise en charge urgente|trans-title=Panic disorders: differential diagnosis and care in emergencies|url=https://www.revmed.ch/RMS/2008/RMS-144/Troubles-paniques-du-diagnostic-differentiel-vers-une-prise-en-charge-urgente|journal=Revue Médicale Suisse|language=fr|volume=4|issue=144|page=404–409|pmid=18320769}}</ref> សហព័ន្ធពិភពលោកនៃសង្គមចិត្តសាស្ត្រជីវសាស្ត្រនិយាយថាថ្នាំ benzodiazepines មិនត្រូវបានណែនាំជាការព្យាបាលតាមខ្សែទីមួយទេ ប៉ុន្តែអាចប្រើក្នុងករណីដែលធន់នឹងការព្យាបាល។ <ref name="Bandelow-2002">{{Cite journal|last6=World Federation of Societies of Biological Psychiatry Task Force on Treatment Guidelines for Anxiety, Obsessive-Compulsive and Posttraumatic Stress Disorders|vauthors=Bandelow B, Zohar J, Hollander E, Kasper S, Möller HJ|date=October 2002|title=World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) guidelines for the pharmacological treatment of anxiety, obsessive-compulsive and posttraumatic stress disorders|journal=The World Journal of Biological Psychiatry|volume=3|issue=4|page=171–99|doi=10.3109/15622970209150621|pmid=12516310|doi-access=free}}</ref> ទោះបីជាការប្រើប្រាស់ថ្នាំប្រឆាំងនឹងជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាសមរម្យសម្រាប់ការព្យាបាលការថប់បារម្ភកំពុងកើនឡើងក៏ដោយ ក៏ថ្នាំ benzodiazepines នៅតែត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅដើម្បីព្យាបាលជំងឺភ័យស្លន់ស្លោ។ <ref>{{Cite journal|vauthors=Bruce SE, Vasile RG, Goisman RM, Salzman C, Spencer M, Machan JT, Keller MB|date=August 2003|title=Are benzodiazepines still the medication of choice for patients with panic disorder with or without agoraphobia?|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-08_160_8/page/1432|journal=The American Journal of Psychiatry|volume=160|issue=8|page=1432–8|doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1432|pmid=12900305}}</ref> <ref>{{Cite journal|vauthors=Stevens JC, Pollack MH|year=2005|title=Benzodiazepines in clinical practice: consideration of their long-term use and alternative agents|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|series=66|volume=66 Suppl 2|page=21–7|pmid=15762816}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍របស់សហព័ន្ធគ្រូពេទ្យចិត្តសាស្ត្រសរីរវិទ្យាពិភពលោក មានភ័ស្តុតាងមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីគាំទ្រការប្រើប្រាស់ការព្យាបាលតែមួយ។ សមាគមន៍ចិត្តសាស្រ្តអាមេរិកបានបញ្ជាក់ថា ថ្នាំ benzodiazepines មានគុណសម្បត្តិជាថ្នាំដែលមានសកម្មភាពលឿន ប៉ុន្តែមានគុណវិបត្តិនៃការមានហានិភ័យនៃការវិវត្តទៅជាការពឹងផ្អែក [[벤조디아제핀 의존|benzodiazepine]] ។ <ref name="APA">{{Cite web |last=Work Group on Panic Disorder |date=January 2009 |title=APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Panic Disorder, Second Edition |url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=PanicDisorder_2e_PracticeGuideline |access-date=12 July 2009 |format=PDF}}</ref> វិទ្យាស្ថាន [[영국국립임상연구소|ជាតិឧត្តមភាពគ្លីនិករបស់ចក្រភពអង់គ្លេស]] បានចង្អុលបង្ហាញពីបញ្ហាក្នុងការប្រើប្រាស់ការសាកល្បងព្យាបាលដោយមិនមានការត្រួតពិនិត្យដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃការព្យាបាលដោយថ្នាំ ដោយកត់សម្គាល់ថាផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវដែលគ្រប់គ្រងដោយ placebo ថ្នាំ benzodiazepines មិនមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងរយៈពេលយូរទេ ហើយមិនគួរប្រើលើសពី 4 សប្តាហ៍។ ការសន្និដ្ឋានគឺមិនត្រូវប្រើវាទេ។ គោលការណ៍ណែនាំគ្លីនិក NICE ណែនាំការព្យាបាលដោយថ្នាំជំនួស ឬការព្យាបាលចិត្តសាស្ត្រ។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងថ្នាំ placebo ថ្នាំ benzodiazepines ផ្តល់នូវប្រសិទ្ធភាពក្នុងរយៈពេលខ្លី ប៉ុន្តែការអនុវត្តគ្លីនិករបស់ពួកគេមានកម្រិត។ <ref>{{Cite journal|displayauthors=6|vauthors=Breilmann J, Girlanda F, Guaiana G, Barbui C, Cipriani A, Castellazzi M, Bighelli I, Davies SJ, Furukawa TA, Koesters M|date=March 2019|title=Benzodiazepines versus placebo for panic disorder in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=3|page=CD010677|doi=10.1002/14651858.CD010677.pub2|pmc=6438660|pmid=30921478}}</ref> === ការព្យាបាលផ្សេងៗ === ក្នុងករណីខ្លះការទប់ស្កាត់ជាតិកាហ្វេអ៊ីនអាចកាត់បន្ថយការថប់បារម្ភយ៉ាងខ្លាំង។ <ref>{{Cite journal|vauthors=Bruce MS, Lader M|date=February 1989|title=Caffeine abstention in the management of anxiety disorders|url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_1989-02_19_1/page/211|journal=Psychological Medicine|volume=19|issue=1|page=211–4|doi=10.1017/S003329170001117X|pmid=2727208}}</ref> ការថប់បារម្ភអាចកើនឡើងជាបណ្ដោះអាសន្នអំឡុងពេលទទួលទានជាតិកាហ្វេអ៊ីន។ <ref>{{Cite book|title=Nutritional Neuroscience|last1=Prasad|first1=Chandan|pages=351}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Coffee, Tea, Chocolate, and the Brain|last1=Nehlig|first1=Astrid|pages=136}}</ref> <ref name="pmid15448977">{{Cite journal|last=Juliano|first=Laura M.|last2=Griffiths|first2=Roland R.|date=1 October 2004|title=A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features|url=https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2004-10_176_1/page/1|journal=Psychopharmacology|volume=176|issue=1|page=1–29|doi=10.1007/s00213-004-2000-x|pmid=15448977}}</ref> == លេខយោង == <references group="" responsive="1"></references> 1gv03w8kjdadc5gbgnadmgcldlg9wsu 0 49809 339136 302941 2026-08-19T09:31:32Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339136 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា|conflict=សង្គ្រាមព្រំដែនថៃ-ឡាវ<br />{{nobold|សមរភូមិបានរ៉មកេឡា}}|image=Naun 1428.jpg|image_size=300px|caption=ភ្នំ១៤២៨ សមរភូមិនៃសង្គ្រាមព្រំដែនថៃ-ឡាវ ឆ្នាំ១៩៨៨ ទិដ្ឋភាពពី[[ឧទ្យានជាតិភូសយដោ]], [[ស្រុកឆាតត្រៈកាន|ឆាតត្រៈកាន]], [[ខេត្តពិស្ណុលោក]].|partof=[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនទីបី]]ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]|place=[[Chat Trakan District]], [[Phitsanulok Province]], [[Thailand]]<br />[[Botene District]], [[Sainyabuli province|Saiyabuli Province]], [[Laos|Lao PDR]]|date=15 December 1987 – {{end date|1988|2|19|df=y}}|result=Thai forces claimed to have secured 70% of ground around Hill 1428, while Lao forces still held high ground.<!-- copied from the article text. -->|territory=Return to ''[[status quo ante bellum]]''.|combatant2={{flag|Thailand}}|combatant1={{flag|Laos}}<br />{{flag|Vietnam}}|commander2={{flagicon|Thailand}} [[Chavalit Yongchaiyudh]]|commander1={{flagicon|Laos}} [[Phoumi Vongvichit]]<br>{{flagicon|Vietnam}} [[Trường Chinh]]|strength2=|strength1=|casualties2='''Thailand:'''<br />~200 soldiers killed<br />~400 wounded<ref name="Clodfelter">{{cite book|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015 (4th ed.)|last=Clodfelter|first=Micheal|date=2017|page=627|publisher=McFarland |isbn=9781476625850 |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ}}Jefferson, North Carolina: McFarland. {{ISBN|978-0786474707}}</ref><br />2 aircraft (February)<ref name="majorev">{{Cite web |title=Major World Events - February 1988 |url=https://web.stanford.edu/group/tomzgroup/pmwiki/uploads/2776-1988-Keesings-NL.pdf |website=Stanford University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121002358/https://web.stanford.edu/group/tomzgroup/pmwiki/uploads/2776-1988-Keesings-NL.pdf|archive-date=November 21, 2022}}</ref>|casualties1='''Laos:'''<br />~100 soldiers killed<br />~200 wounded<ref name="Clodfelter"/><br />'''Vietnam:'''<br />None|casualties3=~1,000 total deaths|notes=}} '''សង្គ្រាមព្រំដែនថៃ-ឡាវ''' ឬគេស្គាល់ជាភាសាថៃថា '''សមរភូមិបានរ៉មកេឡា''' ( {{Lang-th|สมรภูมิบ้านร่มเกล้า or ยุทธการบ้านร่มเกล้า}} ; ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨) គឺជាការប្រឈមមុខគ្នាដ៏ខ្លីរវាងកងកម្លាំងថៃ និងឡាវ។ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះលើផែនទីដែលធ្វើឡើងដោយអ្នកអង្កេតជនជាតិបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដើម្បីគូសព្រំដែនរវាង [[ថៃ|សៀម]] និង [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] នៅ[[ជួរហ្លួងព្រះបាង|ជួរភ្នំហ្លួងព្រះបាង]] ភាគខាងត្បូង។ កម្មសិទ្ធិរបស់ភូមិបានរ៉មកេឡា ជាប់ព្រំប្រទល់[[ខេត្តពិស្ណុលោក]] និងភូមិព្រំដែនតូចៗចំនួនបីនៅជាប់[[ខេត្តឧត្តរឌិត្ថ|ខេត្តឧត្ដរឌិត្ថ]] ត្រូវបានទុកចោល។ នេះ​ជា​ផែនទី​ដដែល​ដែល​គូសបញ្ជាក់​ពី[[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] ។ លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យដែលបានព្រមព្រៀងគ្នាសម្រាប់កំណត់កម្មសិទ្ធិគឺតំបន់ទឹកធម្មជាតិ ប៉ុន្តែអ្នកបង្កើតផែនទីបារាំងពេលខ្លះមិនអើពើនឹងរឿងនេះទេ។ <ref name="Nation-20110208">{{Cite web |last=Supalak Ganjanakhundee |date=March 8, 2007 |title=Lao border talks progressing |url=http://www.nationmultimedia.com/2007/03/08/national/national_30028783.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005000742/http://www.nationmultimedia.com/2007/03/08/national/national_30028783.php |archive-date=October 5, 2012 |access-date=February 8, 2011 |website=The Nation |quote=Officials from both sides will start to conduct aerial photography for mapping this month before beginning the demarcation process and plan to complete the task by 2010. |archivedate=តុលា 5, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005000742/http://www.nationmultimedia.com/2007/03/08/national/national_30028783.php }}</ref> នៅពេលដែលទន្លេហឿង ដែលបានព្រមព្រៀងគ្នាបានបំបែកជាដៃទន្លេពីរ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងផ្សេងគ្នាថាជាព្រំដែន ដែលទន្ទឹមនឹងជម្លោះកាប់ឈើបានបង្កឱ្យមានជម្លោះនេះ។ == សមរភូមិ == ឧប្បត្តិហេតុ​បាញ់​ប្រហារ​តិចតួច​ជា​បន្តបន្ទាប់​បាន​កើត​ឡើង​រវាង​កង​កម្លាំង​ថៃ និង​ឡាវ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៨៤។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធថៃបានកាន់កាប់ភូមិជម្លោះ បានរ៉មកេឡា ដោយលើកទង់ជាតិថៃពីលើទីតាំងនេះ។ រដ្ឋាភិបាល​នៃ[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]] ​បាន​តវ៉ា​យ៉ាង​ខ្លាំង​ដោយ​ទទូច​ថា​ភូមិ​នេះ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ[[ស្រុកបូទី|​ស្រុកបំតែន]] នៃ[[Saiyabuli Province|​ខេត្តសៃយៈបូលិ]] ។ ប្រទេស​ថៃ​បាន​ឆ្លើយ​ថា ភូមិ​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ស្រុក[[ស្រុក​ចិត្រ​ត្រា​កាន​|ឆាតត្រៈការ]] ( ''[[អាំភើ]]'' ) នៃ​ខេត្តPhitsanulok។ [[កងទ័ពប្រជាជនឡាវ|ទ័ពព​ឡាវ]] ​បាន​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​មួយ​យប់​ទៅ​លើ​យោធភូមិ​តូច​របស់​ថៃ ដោយ​បាន​បណ្ដេញ​ទាហាន​ថៃ​ចេញ​ពី​ភូមិ ហើយ​ជំនួស​ទង់ជាតិ​ថៃ​ដោយ​ទង់ជាតិ​ឡាវ។ ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​បាន​បន្ត​ជា​ច្រើន​សប្តាហ៍​រហូត​ដល់​មាន​ការ​ប្រកាស​បទ​ឈប់​បាញ់​នៅ​ថ្ងៃ​ី ១៩ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នំ ១៩៨៨។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ យន្តហោះ [[Northrop F-5|F-5]] របស់ថៃបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងរបស់ឡាវនៅក្នុងតំបន់ ហើយមន្រ្តីឡាវបានអះអាងថា ប្រទេសថៃបានបាញ់ផ្លោងរហូតដល់ ១០គីឡូម៉ែត្រចូលទៅក្នុងខេត្តសាយ៉ាបុរី។ ការវាយប្រហារតាមអាកាសជាញឹកញាប់បានបន្តប្រឆាំងនឹងជនជាតិឡាវ ជាមួយនឹងការដោះដូរកាំភ្លើងធំ ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៨ ថៃបានអះអាងថាបានធានាបាន៧០% នៃដីនៅជុំវិញភ្នំ១៤២៨។ ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​បាន​បន្ត​ក្នុង​ខែ​កុម្ភៈ ខណៈ​ឡាវ​នៅ​តែ​រក្សា​ទីតាំង​ខ្ពស់​ជា​យុទ្ធសាស្ត្រ ដោយ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ផ្លូវ​អាកាស​របស់​ថៃ​បាន​បាត់​បង់​យន្តហោះ​ចំនួន ២ គ្រឿង។ ការពិភាក្សានៅទីបំផុតបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦-១៧ ហើយបទឈប់បាញ់នៅថ្ងៃទី១៩ បានធ្វើឱ្យភាគីទាំងពីរដកថយចម្ងាយ ៣គីឡូម៉ែត្រពីខ្សែទំនាក់ទំនង។ សង្រ្គាមរយៈពេលខ្លីបានទាមទារឱ្យមានអ្នកស្លាប់សរុបប្រហែល១ពាន់នាក់ <ref>{{Cite book|title=Laos: a country study|date=1995|location=Washington DC|page=285|url=https://www.loc.gov/item/95017235/|archive-date=April 21, 2023}}</ref> ជនជាតិថៃបានរងទុក្ខកាន់តែខ្លាំងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមជាច្រើនដែលពួកគេកំពុងវាយលុកទីតាំងរបស់ឡាវ។ ឧត្តមសេនីយ [[លោក Chavalit Yongchaiyudh|ឆាលីត យ៉ងចៃយុទ្ធ]] គឺជាមេបញ្ជាការកងទ័ពភូមិន្ទថៃនៅពេលមានសង្រ្គាម ហើយត្រូវបានរិះគន់ចំពោះការចូលរួមក្នុងវាប្រឆាំងនឹងការចង់បានរបស់ក្រសួងការបរទេសថៃ។ [[វៀតណាម]] ​បាន​ជួយ​ឡាវ ដោយ​បាន​បញ្ជូន​កងទ័ព​ពី​កងពលធំ​ទី​២​របស់ខ្លួន​ទៅកាន់​អាកាសយានដ្ឋានបាអានណាកក នៅសៃយ៉ៈបូលិ ដើម្បី​គាំទ្រ​ប្រតិបត្តិការ​យោធា​ចំពេលមានការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមព្រំដែន[[ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមលើព្រំដែនថៃ|ជាមួយ​ប្រទេស​ថៃ]] តាម​បណ្តោយ​ព្រំដែន​កម្ពុជា&#x2013;​ថៃ​។ <ref>{{Cite journal|last=Banerjee|first=Sumantra|date=1988-01-16|title=New Tension Point|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1988-01-16_23_3/page/62|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=3|page=62|jstor=4377962}}</ref> == ផលវិបាក == គណៈកម្មការព្រំដែនរួមថៃ-ឡាវ (JBC) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ដើម្បីបញ្ជាក់ព្រំដែនប្រវែង ១,៨១០គីឡូម៉ែត្រ និងដោះស្រាយភាពជាម្ចាស់នៃភូមិដែលមានជម្លោះ។ {{កាលពី|2007}}ការបោះបង្គោលព្រំដែនកំពុងបន្ត។ <ref name="Nation-20110208"/> == ឯកសារយោង == 9v6hue3yze2kri3x6ep14f3cf65cdzh 0 49853 339079 321209 2026-08-19T08:03:30Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339079 wikitext text/x-wiki '''ចេតិយ''', "រំលឹក" ឬ "អនុស្សាវរីយ៍" ( [[សំស្ក្រឹត]] '''''ចៃត្យ''''' ) គឺជាវត្ថុ និងទីកន្លែងដែល [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]] ប្រើប្រាស់ដើម្បីរំលឹកដល់ [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធបដិមា]] ។ យោងទៅតាម [[គាំរ៉ង់រាជានុភាហ្វ|ដាំរុងប្រជានុភព]] ថាចេតិយមានបួនប្រភេទត្រូវបានសម្គាល់នៅក្នុង [[ព្រះត្រៃបិដក|គម្ពីរបាលី]] : "Relic [ធាតុ], អនុស្សរណៈ [បរិភោគ], ការបង្រៀន [ធម្ម៌] និង votive [ឧទេសក] ។ <ref name="Siam)1962">{{Cite book|author=Damrongrāchānuphāp|authorlink=Damrong Rajanubhab|title=A History of Buddhist Monuments in Siam|url=https://books.google.com/books?id=Zd8KAAAAYAAJ|year=1962|publisher=Siam Society|pages=10, 21}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ លោក Griswold បាននិយាយថា បីជាប្រពៃណី និងទីបួន [[ព្រះធម៌|ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌]] ត្រូវបានបន្ថែមនៅពេលក្រោយ ដើម្បីរំលឹកព្រះសង្ឃថា ការចងចាំពិតរបស់ព្រះពុទ្ធគោត្ដម អាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងការបង្រៀនរបស់ទ្រង់។ <ref name="Griswold1990">{{Cite book|author=Griswold|title=What is a Buddha Image?|url=https://books.google.com/books?id=pIhuAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Promotion and Public Relations Sub-Division, Fine Arts Department|pages=14–15}}</ref> ខណៈពេលដែលទាំងនេះអាចត្រូវបានគេហៅថាជា និមិត្តសញ្ញាព្រះពុទ្ធសាសនា យ៉ាងទូលំទូលាយ ការសង្កត់ធ្ងន់មានទំនោរទៅលើទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រទៅនឹងព្រះពុទ្ធ ហើយមិនមែនជាការពន្យល់ពី metaphysical នោះទេ។ នៅសម័យមុនពុទ្ធសាសនា ប្រទេសឥណ្ឌា ''ចេតិយ'' គឺជាពាក្យសម្រាប់ទីសក្ការៈបូជា ឬទីសក្ការៈនៅក្នុងទេសភាព ជាទូទៅនៅខាងក្រៅ កន្លែងរស់នៅ ឬពិសិដ្ឋចំពោះអាទិទេពជាក់លាក់ណាមួយ។ ''មហាយាន មហាបរិនិវ៌ាណ សូត្រ'' ជិត​ផុត​ព្រះជន្ម​របស់​ព្រះអង្គ ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​នឹង [[អានន្ទ|​ព្រះអានន្ទ]] ​ថា ​ទាំងឡាយ ដែល​នៅ​ជុំវិញ ​ក្រុង​វេសាលី នោះ ​ស្អាត​យ៉ាង​ណា។ [[ឯកសារ:Phra_Pathommachedi_during_night.JPG|រូបភាពតូច| ព្រះបឋមចេតិយ ដែលជាចេតិយដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងភាសាថៃ ពាក្យថា ចេតិយ (ចៃត្យ) ប្រើជំនួសគ្នានឹងពាក្យ [[ចេតិយ]]]] == សារីរក == សារីរក (សំស្ក្រឹត [[សរីរ|ឝារីរ]] ) ឬ ធាតុ ចៃត្យ ដែលជាអដ្ឋិធាតុនៃព្រះកាយរបស់ព្រះពុទ្ធគោត្ដម គឺជាប្រភេទដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "សារីរិកធាតុ" នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះដោយអ្នកសង្កេតការណ៍លោកខាងលិច ហើយទទួលខុសត្រូវចំពោះទម្រង់សំខាន់ៗនៃសិល្បៈ និងនិមិត្តសញ្ញាព្រះពុទ្ធសាសនា ទោះបីជាវាគ្រាន់តែជាប្រភេទមួយក្នុងចំណោមបីប្រភេទនៃការរំលឹកក៏ដោយ។ ផ្នែកដែលត្រូវបានរក្សាទុកជាញឹកញាប់បំផុតនៃព្រះកាយរបស់ព្រះពុទ្ធគឺធ្មេញ និងឆ្អឹង ពីព្រោះផ្នែកទាំងនេះនឹងនៅដដែលបន្ទាប់ពីសាកសពដែលនៅសល់ត្រូវបានពុកផុយ។ (ប៉ុន្តែសូមចំណាំថាព្រះសពរបស់ព្រះពុទ្ធត្រូវបានបូជា) ព្រះបរមសារីរិកធាតុនៃធ្មេញរបស់ព្រះពុទ្ធ នៅប្រទេសស្រីលង្កាគឺជាកន្លែងដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតដែលសារីរិកធាតុមួយត្រូវបានថែរក្សាដោយមើលឃើញ ប៉ុន្តែកន្លែងរាប់រយត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមទម្រង់ស្ថាបត្យកម្មឥឡូវនេះហៅថា [[ចេតិយ|ស្តូប]] ។ នៅក្នុងភាសាថៃ ស្តូបនេះត្រូវបានគេហៅថា ''ចេដី'' ដែលរក្សាពាក់កណ្តាលទីពីរនៃឃ្លា ''ធាតុ ចៃត្យ'' ; ជាភាសាឡាវ គេហៅ ''ថាត'' ក្រោយតង់ទី១។ លើសពីចេតិយខ្លួនឯង សរីរកត្រូវបានប្រើប្រាស់ពាសពេញពិភពពុទ្ធសាសនា ក្នុងបរិមាណដែលមិនមែនទាំងអស់អាចស្របច្បាប់បានឡើយ។ នៅក្នុងន័យនេះ សារីរក មានមុខងារជាចម្បងជានិមិត្តសញ្ញា ដោយសារៈសំខាន់នៃភាពត្រឹមត្រូវខុសគ្នារវាងវប្បធម៌។ ផ្នែកនៃរាងកាយរបស់ព្រះសង្ឃដែលមានអំណាចពិសេសត្រូវបានគេហៅថាសារីរកផងដែរប៉ុន្តែទាំងនេះជាធម្មតាយកទម្រង់នៃគ្រឿងអលង្ការភ្លឺដែលបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលបូជាសព។{{Citation needed|date=May 2019}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2019)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == បរិភោគក == បរិភោគចេតិយ ដែលជារបស់ដែលព្រះពុទ្ធប្រើ ហាក់ដូចជាដំបូង មិនមែនជាប្រភេទដែលមិនមានសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រាសាទដូចជា តុងដូសា ក្នុង [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ទាមទាររក្សាជីវរ និងបាត។ <ref name="AHA">{{Cite web |title=Asian Historical Architecture: A Photographic Survey |url=http://www.orientalarchitecture.com/koreasouth/busan/tongdosa.php}}</ref> ប្រភេទ​នេះ​ក៏​រួម​បញ្ចូល​គ្រប់​ទីកន្លែង​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​បាន​យាង​ទៅ​ផង​ដែរ ដូច្នេះ ​ពុទ្ធ​គយា ​ខ្លួន​វា​មាន​មុខងារ​ជា​បរិភោគក។ បរិភោគក ទូទៅបំផុតគឺ ដើមពោធិ៍ ដែលត្រូវបានប្តូរនៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ការ​កាប់​ដើម​ពោធិ៍​នៅ​តែ​មាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ស្រីលង្កា​សព្វ​ថ្ងៃ។ ទីសក្ការៈដ៏សាមញ្ញបំផុតមួយទៀត គឺ [[ស្នាមព្រះបាតព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធបាទ]] ដែលត្រូវបានរកឃើញពាសពេញពិភពលោកព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជានិមិត្តរូបនៃដីដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បានយាងនៅលើ និងទំហំដ៏មានអានុភាពនៃ ធម្ម៌ចក្រ របស់ទ្រង់។ ជួនកាល ស្នាមបាទទាំងនេះក៏ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថា ជា ឧទេសក ដែលជាតំណាងនៃជើងរបស់ព្រះពុទ្ធ ឬ សារីរក មានន័យថាស្នាមជើងគឺជាជើងខ្លួនឯង។ == ឧទេសក == ប្រភេទចុងក្រោយ ឧទេសក ឬ ឧទ្ទេសសិក បកប្រែតាមព្យញ្ជនៈថា "ការរំលឹក" ឬ "វត្ថុសក្ការៈ" ឧទាហរណ៍រូបភាពព្រះពុទ្ធ។ ឧទេសក មិនមានទំនាក់ទំនងរាងកាយជាមួយព្រះពុទ្ធទេ ប៉ុន្តែនៅតែបម្រើជាសារីរិកធាតុ ព្រោះពួកគេត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងការចងចាំរបស់គាត់។ ដើមឡើយ ឧទេសក គឺបន្ទាប់បន្សំទៅនឹង បរិភោគក និង សារីរក ប៉ុន្តែជាមួយនឹងឥទ្ធិពលនៃ ក្រេក-ពុទ្ធសាសនា [[ព្រះពុទ្ធរូប|រូបបដិមារបស់ព្រះពុទ្ធ]] ត្រូវបានផលិតឡើងយ៉ាងច្រើន បន្ទាប់មកក្រោយមកដោយគំនូរ និងរូបភាពផ្សេងទៀត។ "កង់នៃព្រះធម៌" នៃ ព្រះធម៌ចក្រ ស្ថិតនៅក្រោមប្រភេទនេះ ជាការរំឭកដល់ការយល់ដឹងអំពីព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទស្សនៈ​សាមញ្ញ​មាន​យូរ​មក​ហើយ​នេះ​មាន​ន័យ​ថា ​សិល្បៈ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ​សម័យ​ដើម​គឺ ​ជា​អានិសង្ស ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ទស្សនៈ​នេះ​បាន​ក្លាយ​ជា ​ប្រធានបទ​នៃ​ការ​ជជែក​ដេញដោល​គ្នា​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ជំនាញ ​នា​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ។ ហាក់​មិន​មាន​ការ​ហាម​ប្រាម​ក្នុង​ការ​បង្កើត​រូប​ព្រះពុទ្ធ​នោះ​ទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការបង្កើតរូបភាពនៃ បរិភោគក ត្រូវបានចាត់ទុកថាជានិមិត្តសញ្ញាដែលបំពេញ និងមានន័យជាងដោយពុទ្ធសាសនិកសម័យដើម ដែលជំរុញឱ្យមានការរកឃើញនៃការយល់ដឹងអំពីព្រះពុទ្ធសាសនា ( បញ្ញ )។ <ref>{{Cite journal|last=Huntington|first=Susan L.|date=1990|title=Early Buddhist Art and the Theory of Aniconism|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_winter-1990_49_4/page/401|journal=Art Journal|volume=49|issue=4|pages=401–408|doi=10.2307/777142|jstor=777142}}</ref> <ref>{{Cite book|author=Kinnard|authorlink=Jacob N Kinnard|title=Imaging Wisdom: Seeing and Knowing in the Art of Indian Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=mYYWbmmzikgC&pg=PA77|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-77924-4|page=77}}</ref> ថាតើឈុតទាំងនេះមានរូបព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ ''ជំនួស ឬ'' យ៉ាងណានោះ បច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតក្រោមការពិភាក្សា។ <ref>{{Cite journal|last=Huntington|first=Susan L.|date=1992|title=Aniconism and the Multivalence of Emblems: Another Look|journal=Ars Orientalis|volume=22|pages=111–156|jstor=4629428}}</ref> == សូមមើលផងដែរ == * វត្តភូមា * ស្តូបនៅស្រីលង្កា * [[ស្តូបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == 2k505jtpsin4h08hkq08l6c5632mmm2 0 50017 339083 320251 2026-08-19T08:08:08Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339083 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:NIMH MEG.jpg|រូបភាពតូច|'''(Magnetoencephalography)''' វិធីសាស្ត្របង្កើតផែនទីនៃសកម្មភាពខួរក្បាលដោយការថតដែនម៉ាញេទិចបង្កើតដោយចរន្តអគ្គិសនីនៅក្នុងខួរក្បាល។]] '''ការចម្លងនៃខួរក្បាល''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]: mind uploading) គឺជាការចម្លងតាមខួរក្បាលដែលក្នុងនោះគេស្កែនខួរក្បាលដើម្បីចម្លងស្ថានភាពចិត្តរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗទៅក្នុងប្រព័ន្ធឌីជីថល។ បន្ទាប់មក កុំព្យូទ័រនឹងត្រាប់តាមប្រតិបត្តិការព័ត៌មានរបស់ខួរក្បាល ដែលវានឹងដំណើរការដូចទៅនឹងខួរក្បាលនិងបទពិសោធន៍ដើម ហើយមានស្មារតីដឹងខ្លួន ។ <ref name="sim.me.uk">{{Cite journal|last=Bamford|first=Sim|year=2012|title=A framework for approaches to transfer of a mind's substrate|url=http://www.sim.me.uk/neural/JournalArticles/Bamford2012IJMC.pdf|journal=International Journal of Machine Consciousness|volume=04|issue=1|pages=23–34|doi=10.1142/s1793843012400021|issn=1793-8430|accessdate=2024-02-24|archive-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430012031/http://www.sim.me.uk/neural/JournalArticles/Bamford2012IJMC.pdf|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Goertzel|first=BEN|last2=Ikle'|first2=Matthew|year=2012|title=Introduction|journal=International Journal of Machine Consciousness|volume=04|pages=1–3|doi=10.1142/S1793843012020015}}</ref> <ref name="kajsotala.fi">{{Cite journal|last=Sotala|first=Kaj|last2=Valpola|first2=Harri|date=June 2012|title=Coalescing minds: brain uploading-related group mind scenarios|url=http://kajsotala.fi/Papers/CoalescingMinds.pdf|journal=International Journal of Machine Consciousness|volume=04|issue=1|pages=293–312|doi=10.1142/S1793843012400173}}</ref> ការស្រាវជ្រាវសំខាន់ៗជាច្រើនកំពុងប្រព្រឹត្តឡើងនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រប្រព័ន្ធប្រសាទ (neuroscience) និង [[វិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ]] រួមទាំងការធ្វើផែនទីនិងការត្រាប់តាមខួរក្បាលសត្វ<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last=Fan|first=Xue|last2=Markram|first2=Henry|date=2019-05-07|title=A Brief History of Simulation Neuroscience|journal=Frontiers in Neuroinformatics|volume=13|page=32|doi=10.3389/fninf.2019.00032|issn=1662-5196|pmc=6513977|pmid=31133838|doi-access=free}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍នៃស៊ុបពែរកុំព្យូទ័រលឿនជាងមុន ពិភពសិប្បនិម្មិត (virtual reality) ប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងរវាងខួរក្បាល-កុំព្យូទ័រ ការសិក្សាផែនទីនៃការតភ្ជាប់ណឺរ៉ូននៅក្នុងខួរក្បាល និងការទាញយកព័ត៌មានពីខួរក្បាលដែលដំណើរការយ៉ាងសកម្ម។ <ref>{{Cite journal|vauthors=Kay KN, Naselaris T, Prenger RJ, Gallant JL|date=March 2008|title=Identifying natural images from human brain activity|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-03-20_452_7185/page/352|journal=Nature|volume=452|issue=7185|pages=352–5|bibcode=2008Natur.452..352K|doi=10.1038/nature06713|pmc=3556484|pmid=18322462}}</ref> យោងតាមអ្នកគាំទ្រ ឧបករណ៍និងគំនិតជាច្រើនដែលត្រូវការដើម្បីសម្រេចបានការបង្ហោះវិញ្ញាណគឺមានរួចហើយ ឬកំពុងស្ថិតក្រោមការអភិវឌ្ឍន៍។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេនឹងទទួលស្គាល់ថា អ្នកដទៃទៀតគឺនៅមានការប៉ាន់ស្មាននៅឡើយ ប៉ុន្តែអះអាងថាវានៅអាចធ្វើបាន។ == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើនជឿថា ចិត្តរបស់មនុស្សមួយភាគធំគឺបង្កើតដោយប្រតិបត្តិការព័ត៌មាននៃ បណ្តាញណឺរ៉ូនរបស់វា។ <ref>{{Cite journal|last=Hopfield|first=J. J.|date=1982-04-01|title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1982-04_79_8/page/2554|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=79|issue=8|pages=2554–2558|bibcode=1982PNAS...79.2554H|doi=10.1073/pnas.79.8.2554|issn=0027-8424|pmc=346238|pmid=6953413|doi-access=free}}</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកប្រព័ន្ធប្រសាទបាននិយាយថា មុខងារសំខាន់ៗដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាការរៀន ការចងចាំ និងស្មារតីដឹងខ្លួន កើតឡើងដោយសារតែដំណើរការរាងកាយនិងអេឡិចត្រូគីមីសុទ្ធសាធក្នុងខួរក្បាល ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយច្បាប់។ ឧទាហរណ៍ Christof Koch និង Giulio Tononi បានសរសេរនៅក្នុង ''IEEE Spectrum'' ថា: {{Quote|«ការដឹងខ្លួនគឺជាផ្នែកមួយនៃពិភពធម្មជាតិ។ យើងជឿថា វាផ្អែកទៅលើគណិតវិទ្យា តក្កវិជ្ជា និងច្បាប់នៃរូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា និងជីវវិទ្យាដែលគេស្គាល់ដោយឥតខ្ចោះ។ វាមិនមែនកើតឡើងពីវេទមន្ត ឬជាគុណភាពរបស់ពិភពណាផ្សេងនេាះទេ។»<ref name="ieee_conscious">{{cite journal |doi=10.1109/MSPEC.2008.4531463 |title=Can machines be conscious? |year=2008 |last1=Koch |first1=Christof |author-link1=Giulio Tononi |last2=Tononi |first2=Giulio|journal=IEEE Spectrum |volume=45 |pages=55 |issue=6|s2cid=7226896 |url=https://authors.library.caltech.edu/11693/1/KOCieeespec08.pdf }}</ref>}} អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រនិងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកប្រព័ន្ធប្រសាទដ៏ល្បីល្បាញមួយចំនួនបានព្យាករណ៍ថាកុំព្យូទ័រទំនើបៗនឹងមានសមត្ថភាពគិត ហើយថែមទាំងអាចដឹងខ្លួនបាន រួមទាំង Koch និង Tononi,[9] Douglas Hofstadter,[10] Jeff Hawkins,[10] Marvin Minsky,[11] Randal A. Koene និង Rodolfo Llinás។[12] == ឯកសារយោង == 6p6jalr9rt4rr0euqs6fcx65ol67gtw 0 50193 339096 307013 2026-08-19T08:38:22Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339096 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="otk">𐱅𐰇𐰼𐰜:𐰉𐰆𐰑𐰣 ទួរុគ បូឌុន </div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Tyurki.jpg|តំនភ្ជាប់=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyurki.jpg|200x200ភីកសែល]]<div class="infobox-caption">គំនូរលើថ្មបង្ហាញពីប្រជាជនហ្គោទួគនៅប្រទេសម៉ុងហ្គោលី បច្ចុប្បន្ន (ពីស.វទី៦ទៅ៨)<ref name="Altınkılıç"/> </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ចំនួនប្រជាជនសរុប |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |ជាបុព្វបុរសនៃប្រជាជនទួគមួយចំនួន |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |តំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើន |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Central_Asia|អាស៊ីកណ្តាល]] និង [[:en:Eastern_Asia|អាស៊ីខាងកើត]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ភាសា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Old_Turkic_language|ទួគចាស់]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLloyd2020">Lloyd, Keith (10 June 2020). </cite></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |សាសនា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Tengrism|តេងគ្រី]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ជាតិពន្ធដែលពាក់ព័ន្ធ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Türgesh|ទួហ្គេស]], [[:en:Toquz_Oghuz|តូគុស អូហ្គុស]], [[:en:Yenisei_Kyrgyz|យើនីសី កៀហ្គី]], [[:en:Xueyantuo|សឺយ៉ានតួ]], [[:en:Shatuo|សាតួ]]<ref>Xiu Ouyang, (1073), ''Historical Records of the Five Dynasties'', p. 39</ref> |} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="otk">𐱅𐰇𐰼𐰜:𐰉𐰆𐰑𐰣 ទួរុគ បូឌុន </div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Tyurki.jpg|តំនភ្ជាប់=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyurki.jpg|200x200ភីកសែល]]<div class="infobox-caption">គំនូរលើថ្មបង្ហាញពីប្រជាជនហ្គោទួគនៅប្រទេសម៉ុងហ្គោលី បច្ចុប្បន្ន (ពីស.វទី៦ទៅ៨)<ref name="Altınkılıç"/> </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ចំនួនប្រជាជនសរុប |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |ជាបុព្វបុរសនៃប្រជាជនទួគមួយចំនួន |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |តំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើន |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Central_Asia|អាស៊ីកណ្តាល]] និង [[:en:Eastern_Asia|អាស៊ីខាងកើត]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ភាសា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Old_Turkic_language|ទួគចាស់]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLloyd2020">Lloyd, Keith (10 June 2020). </cite></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |សាសនា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Tengrism|តេងគ្រី]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ជាតិពន្ធដែលពាក់ព័ន្ធ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Türgesh|ទួហ្គេស]], [[:en:Toquz_Oghuz|តូគុស អូហ្គុស]], [[:en:Yenisei_Kyrgyz|យើនីសី កៀហ្គី]], [[:en:Xueyantuo|សឺយ៉ានតួ]], [[:en:Shatuo|សាតួ]]<ref>Xiu Ouyang, (1073), ''Historical Records of the Five Dynasties'', p. 39</ref> |} ពួក '''ហ្គោទួគ ទួគ ទួគមេឃា''' ឬទួគខៀវ គឺជាសហព័ន្ធ [[ពនេចរ]] នៃ [[ប្រជាជនទួគី|ប្រជាជនទួគ]] នៅ [[អាស៊ីខាងក្នុង|អាស៊ីកណ្តាល]] ក្នុងមជ្ឈិមសម័យ។ ពួកហ្គោទួគ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ប៊ូមុីន កាហ្កាន់ (ស្លាប់ឆ្នាំ៥៥២) និងកូនប្រុសរបស់គាត់បានស្នងរាជ្យបន្តពី [[រូរ៉ន ខាហ្គាណាត|ខាហ្គាន់ណេត រូរ៉ាន]] ជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់ ហើយបានបង្កើត [[Turkic Khaganate ដំបូង|ខាហ្គាន់ណេតទួគទីមួយ]] ដែលជារាជវង្សមួយក្នុងចំណោមរាជវង្សពនេចរមួយចំនួនដែលនឹងកំណត់អនាគតទីតាំងភូមិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងជំនឿរបស់ ប្រជាជនទួគី ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == === ប្រភពដើម === [[ឯកសារ:Turanid_looking_Western_Gokturk–Ak-Hun_Turkic_men,_Miho_Museum.jpg|រូបភាពតូច| រូបភាពពិធីបុណ្យសពរបស់ជនជាតិទួគសក់វែងនៅវាលស្មៅកាហ្សាក់ស្ថាន។ [[កៅអីបុណ្យសពរបស់មីហូ|កៅអីបុណ្យសព មីហូ]] ប្រហែលឆ្នាំ៥៧០។ <ref>{{Cite book|last1=Mierse|first1=William E.|title=Artifacts from the Ancient Silk Road|date=1 December 2022|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-5829-1|page=126|url=https://books.google.com/books?id=WQuXEAAAQBAJ&pg=PA126|language=en}}</ref>]] និយាយឲ្យចំ ឈ្មោះទូទៅថា "ហ្គោទួគ" បានកើតចេញពីការអានខុសនៃពាក្យ "ហ្គោគ" ដែលមានន័យថា អាស៊ីណា ដែលជាត្រកូលគ្រប់គ្រងនៃក្រុមជាតិពន្ធដែលហៅខ្លួនឯងថា : ជាភាសាទួគចាស់បញ្ជាក់ថាជា 𐱅𐰇𐰼𐰜 ទួរុគ ឬ 𐰚𐰇𐰜:𐱅𐰇𐰼𐰜 ហ្គោគ ទួរុគ ឬ 𐱅𐰇𐰼𐰚 ទួគ។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាឈ្មោះ ទួគ ''Türk'' ត្រូវបានបំបែកចេញមកពីពាក្យកម្លាយ ទួគចាស់ <ref>(Bŭlgarska akademii︠a︡ na naukite. </ref> 𐱅𐰇𐰼𐰜 ''Türük'' / ''Törük'' ដែលមានន័យថា 'បានបង្កើត, កើត' ។ <ref>Faruk Sümer, Oghuzes (Turkmens): History, Tribal organization, Sagas, Turkish World Research Foundation, 1992, p. 16)</ref> ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​នៅ​ក្នុង​ប្រភព​ប្រវត្តិសាស្ត្រ [[ចិនកណ្តាល|​ចិន​មជ្ឈិមសម័យ]] ​ថា​ជា ''Tūjué'' (ភាសាចិន:突厥) សរសេរឡើងវិញជា [[ចិនកណ្តាល|ភាសាចិន]] កណ្តាលក្នុងទម្រង់អក្សរឡាតាំង៖ * ''dwət-kuɑt'' > ''tɦut-kyat'' ). {{Sfn|Golden|2011|p=20}} ឈ្មោះដែលជនជាតិផ្សេងហៅក៏ត្រូវបានកត់ត្រាជាភាសាអាស៊ីកណ្តាលផ្សេងទៀតផងដែរ ដូចជា [[ភាសា Sogdian|សុកឌៀ]] * ''Türkit ~ Türküt'', ''tr'wkt'', ''trwkt'', ''turkt'' > ''trwkc'', ''trukč'' ; [[ភាសាសាកា|ខូតាន សាកា]] ''Ttūrka'' / ''Ttrūka'', [[ភាសារូរ៉ន|រូរ៉ាន]] ''to̤ro̤x'' / ''türǖg'' និង ទីបេចាស់ ''Drugu'' ។ {{Sfn|Golden|2011|p=20}} {{Sfn|Golden|2018|p=292}} === និយមន័យ === យោងតាមប្រភពចិន Tūjué មានន័យថា " [[មួកសុវត្ថិភាព|មួកចម្បាំង]] " ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាដោយសារតែរូបរាងរបស់ [[ភ្នំ Altai|ភ្នំអាល់តៃ]] ជាកន្លែងដែលពួកគេរស់នៅគឺស្រដៀងទៅនឹងមួកប្រយុទ្ធ។ <ref name="Northern99">[[Li Yanshou]] (李延寿), ''[[ប្រវត្តិនៃរាជវង្សខាងជើង|History of the Northern Dynasties]]'', [[:zh:t:北史/卷099|Vol. 99.]] {{In lang|zh}}</ref> [[András Róna-Tas|រ៉ូណា តាស]] (១៩៩១) បានចង្អុលទៅពាក្យ [[ភាសាសាកា|ខូតាន សាកា]] ''tturakä'' "គម្រប" ដែលកម្លាយទៅជា "មួក" ជាប្រភពមួយដែលអាចមានលទ្ធភាពសម្រាប់និរុត្តិសាស្ត្រប្រជាប្រិយនេះ ប៉ុន្តែ Golden គិតថាការតភ្ជាប់នេះតម្រូវឱ្យមានទិន្នន័យបន្ថែមទៀត។ <ref name="Golden2006">{{Cite journal|last=Golden|first=Peter B.|title=Türks and Iranians: Aspects of Türk and Khazaro-Iranian Interaction|journal=Turcologica|issue=105|page=25}}</ref> ហ្គោទួគ មានន័យថា "ទួគមេឃា",{{Citation needed|date=May 2023}} ឬពេលខ្លះ "ទួគមេឃា" (មានន័យថា ដោយសារតែ [[មេឃ​ខៀវ|មេឃពណ៌ខៀវ]] ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង [[អាទិទេពមេឃ|អាណាចក្រមេឃា]] )។ នេះគឺស្របជាមួយនឹង "ការគោរពនៃការគ្រប់គ្រងដែលបានតែងតាំងនៅស្ថានសួគ៌" ដែលជាធាតុកើតឡើងដដែលៗនៃវប្បធម៌នយោបាយអាល់តៃ ហើយដូច្នេះប្រហែលជាត្រូវបានបង្កប់ដោយពួកហ្គោទួគ ពីបុព្វបុរសមុនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលី។ <ref>Wink 64.</ref> ការបកស្រាយបែបប្រពៃណីនៃ "ខៀវ" ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងប្រជាជនគឺបូព៌ា ដូចដែលវាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុង [[ទិស|ប្រព័ន្ធទិស]] នៃអាស៊ីកណ្តាល។ ដូច្នេះមានន័យថា "ទួរគីនៃបូព៌ា" ។ {{Sfn|Golden|1992}} ឈ្មោះនៃ [[កុលសម្ព័ន្ធ Ashina|កុលសម័្ពន្ធអាស៊ីណា]] ដែលកំពុងគ្រប់គ្រងអាចមកពីពាក្យ [[ខូតាណេសសាកា|ខូតាន សាកា]] សម្រាប់ "ពណ៌ខៀវជ្រៅ", ''āššɪna'' ។ {{Sfn|Findley|2004}} យោងតាម [[វចនានុក្រមបេតិកភណ្ឌអាមេរិចនៃភាសាអង់គ្លេស|វចនានុក្រមបេតិកភណ្ឌអាមេរិច]] ពាក្យទួគមានន័យថា "ខ្លាំង" នៅក្នុងភាសាទួគចាស់ <ref>{{Cite web |last=American Heritage Dictionary |author-link=American Heritage Dictionary |year=2000 |title=The American Heritage Dictionary of the English Language: Fourth Edition – "Turk" |url=http://www.bartleby.com/61/92/T0419200.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070116043608/http://www.bartleby.com/61/92/T0419200.html |archive-date=2007-01-16 |access-date=2006-12-07 |publisher=bartleby.com |archivedate=2009-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415081156/http://www.bartleby.com/61/92/T0419200.html }}</ref> ទោះបីជា [[Gerhard Doerfer]] គាំទ្រទ្រឹស្ដីនេះក៏ដោយ [[Gerard Clauson]] ចង្អុលបង្ហាញថា "ពាក្យ '''ទួគ''' មិនត្រូវបានប្រើក្នុងន័យទូទៅនៃ 'ខ្លាំង'" ហើយថានាម '''ទួគ''' មានន័យថា "ចំណុចកំពូលនៃភាពចាស់ទុំ" (នៃផ្លែឈើមួយ។ មនុស្ស។ល។) ប៉ុន្តែច្រើនតែប្រើជា [គុណនាម] មានន័យថា (ផ្លែឈើ) 'គ្រាន់តែទុំពេញលេញ'; (របស់មនុស្ស) 'នៅក្នុងជីវិតបឋម, ក្មេង, និងរឹងមាំ'"។ <ref>{{Cite book|title=An Etymological Dictionary of Pre-13th Century Turkish|location=Oxford|year=1972|pages=542–543|isbn=0-19-864112-5}}</ref> ឈ្មោះនេះត្រូវបានប្រើសម្រាប់តែពួកហ្គោទួគសម្រាប់សម្តៅលើក្រុមខ្លួន អាណាចក្រ និងប្រជារាស្រ្តខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្រុមហ្គោទួគ មិនបានចាត់ទុកក្រុមនិយាយទួគីផ្សេងទៀតដូចជា [[អ៊ុយហ្គួរ|អ៊ុយហ្គឺ]] [[មនុស្ស Tiele|ទីឡេ]] និង [[ប្រជាជន Kyrgyz|កៀហ្គី]] ជាជនជាតិទួគីទេ។ នៅក្នុង [[សិលាចារឹកអ័រខុន|សិលាចារឹកអូខុន]] អក្សរ [[Toquz Oghuz|តូគុស អូហ្គុស]] និង [[Yenisei Kyrgyz|យើនីសី កៀហ្គី]] មិនត្រូវបានគេហៅថា ទួគទេ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺ បានហៅខ្លួនឯងថាអ៊ុយហ្គឺ ហើយបានប្រើពាក្យ ''ទួគ'' ទាំងស្រុងសម្រាប់ពួកហ្គោទួគ ដែលពួកគេបានបង្ហាញថាជាជនបរទេសជាសត្រូវនៅក្នុងសិលាចារឹករាជវង្សរបស់ពួកគេ។ [[ខាហ្សាស|ជនជាតិកាហ្សា]] ប្រហែលជាបានរក្សាប្រពៃណីហ្គោទួគ ឱ្យនៅរស់ដោយអះអាងថាមានដើមកំណើតពីពួកអាស៊ីណា ។ នៅពេលដែលមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធបានកសាងខាណេតរបស់ពួកគេ គ្រប់គ្រងលើកុលសម្ព័ន្ធចម្រុះ និងសហព័ន្ធកុលសម្ព័ន្ធ ប្រជាជនទាំងមូលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងជានយោបាយជាមួយនឹងអ្នកដឹកនាំ។ ទួគ បានក្លាយជាការកំណត់សម្រាប់ប្រជារាស្រ្តទាំងអស់នៃចក្រភពទួរគី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កុលសម្ព័ន្ធក្រោមបង្គាប់ និងបណ្តុំកុលសម្ព័ន្ធនៅតែរក្សាឈ្មោះដើម អត្តសញ្ញាណ និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម។ ការចងចាំរបស់ពួកហ្គោទួគ និងអាស៊ីណា បានរសាត់ទៅនៅដើមនៃសហស្សវត្សរ៍។ ពួក [[Karakhanids|ការ៉ាខានីត]] [[កូកូ|កូឆូ]] អ៊ុយហ្គឺ និង [[សេលជុក|សែលជូក]] មិនបានអះអាងតំណពូជពង្សពីពួកហ្គោទួគទេ។ <ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Joo-Yup|date=2018|title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=666361|journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|language=English|volume=71|issue=2|pages=128–129|doi=10.1556/062.2018.71.2.1|issn=0001-6446}}</ref> <ref>Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 October 2017). </ref> <ref>Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbors, Page 34</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ប្រភពដើម === [[ឯកសារ:Turkic_hunting_scene,_Gokturk_period_Altai.png|រូបភាពតូច| ឈុតបរបាញ់ពីសម័យហ្គោទួគពី ឆាហ្កាន់កា តំបន់ [[ភ្នំ Altai|អាល់តៃ]] សតវត្សទី៥-៦ នៃគ.ស <ref>{{Cite web |last=Konstantinov |first=Nikita |last2=Soenov |first2=Vasilii |last3=Черемисин |first3=Дмитрий |title=BATTLE AND HUNTING SCENES IN TURKIC ROCK ART OF THE EARLY MIDDLE AGES IN ALTAI |url=https://www.academia.edu/29773396}}</ref>]] [[ឯកសារ:Turkic_horseman_(Tomb_of_An_Jia,_579_CE).jpg|រូបភាពតូច| អ្នកជិះសេះទួគី ( [[ផ្នូរ An Jia|ផ្នូរអាន់ចៀ]] ឆ្នាំ ៥៧៩ គ.ស.)។ <ref name="REF1">{{Cite book|title=History of Central Asia, The: 4-volume set|date=18 April 2018|isbn=978-1-83860-868-2|page=228|url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&pg=RA1-PA228|language=en}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal|last=Yatsenko|first=Sergey A.|date=August 2009|title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art|url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html|journal=Transoxiana|volume=14}}</ref>]] អ្នកគ្រប់គ្រងហ្គោទួគ មានប្រភពមកពី [[កុលសម្ព័ន្ធ Ashina|កុលសម្ព័ន្ធអាស៊ីណា]] ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ៤៣៩ ។ ''[[សៀវភៅរបស់ស៊ុយ|សៀវភៅស្វេ]]'' បានរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំនោះនៅថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ស្តេច[[ទូបា|ទួបា]] [[អធិរាជ Taiwu នៃ Wei ខាងជើង|អធិរាជ តៃវូនៃនគរវុីភាគខាងជើង]] បានផ្តួលរំលំ [[Juqu Mujian|ជូគូ មូជៀន]] នៃនគរ [[Liang ខាងជើង|លៀងភាគខាងជើង]] នៅ [[ហ្គានស៊ូ|កាន់ស៊ូ]] ភាគខាងកើត <ref>[[:zh:承和 (北凉)|永和]]七年 ([[:zh:太延|太延]]五年) 九月丙戌 [http://sinocal.sinica.edu.tw/ Academia Sinica] {{In lang|zh}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016003621/http://sinocal.sinica.edu.tw/|date=2013-10-16}}</ref> នៅពេលដែល គ្រួសារអាស៊ីណា បានភៀសខ្លួនពីភាគពាយ័ព្យទៅ [[រូរ៉ន ខាហ្គាណាត|ខាកានណេតរូរ៉ាន]] នៅតំបន់ជុំវិញ [[ហ្គោឆាង|កៅឆាង]] ។ {{Sfn|Christian|1998}} យោងតាម ''[[សៀវភៅ​លោក Zhou|សៀវភៅចូវ]]'' និង ''[[ប្រវត្តិនៃរាជវង្សខាងជើង|ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃរាជវង្សភាគខាងជើង]]'' កុលសម្ព័ន្ធអាស៊ីណា គឺជាធាតុផ្សំនៃសម្ព័ន្ធ [[សុងនូ]] <ref name="Northern99">[[Li Yanshou]] (李延寿), ''[[ប្រវត្តិនៃរាជវង្សខាងជើង|History of the Northern Dynasties]]'', [[:zh:t:北史/卷099|Vol. 99.]] {{In lang|zh}}</ref> ជាពិសេស កុលសម្ព័ន្ធសុងនូខាងជើង <ref>''[[New Book of Tang]]'', vol. </ref> <ref>Xu Elina-Qian, [https://helda.helsinki.fi/handle/10138/19205 ''Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan''], [[University of Helsinki]], 2005</ref> ឬ សុងនូភាគខាងត្បូង "ដែលបានតាំងទីលំនៅតាមបណ្តោយ ព្រំដែនចិនភាគខាងជើង" នេះបើយោងតាម [[Edwin G. Pulleyblank|លោក Edwin G. Pulleyblank]] ។ {{Sfn|Golden|2018}} ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ទស្សនៈនេះត្រូវបានជំទាស់។ {{Sfn|Christian|1998}} ហ្គោទួគ ក៏ត្រូវបានគេសន្មតថាមានប្រភពមកពីរដ្ឋសួ ដែលមិនច្បាស់លាស់ (索國) ( MC : * ''sâk'' ) ដែលស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃពួក [[សុងនូ]] ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួក [[សាកា|សាកាស]] <ref>[[János Harmatta|Harmatta, János]], (1999), "A türkök eredetmondája", ''Magyar Nyelv'', vol. </ref> ឬ [[ស៊ីអានប៉ី|ស៊ានប៉ី]] <ref>Vásáry, István (2007) ''Eski İç Asya Tarihi'' p. 99-100, cited Golden (2018), "The Ethnogonic Tales of the Türks", p. 300</ref> ។ <ref name="Zhou50" /> <ref name="Northern99" /> {{Sfn|Golden|2018}} យោងតាម ''សៀវភៅស្វេ'' និង ''[[តុងឌៀន]]'' ពួកគេត្រូវមានកំណើតជា "ពូកកាត់អម្បូរហ៊ូ (មនុស្សព្រៃ)" (雜胡) មកពី [[ភីងលីង|ពីងលៀង]] (平涼) ដែលឥឡូវនេះនៅ [[ហ្គានស៊ូ|កាន់ស៊ូ]] [[ភាគពាយព្យនៃប្រទេសចិន]] ។ ដោយចង្អុលទៅលើការពាក់ព័ន្ធរបស់ពួកអាស៊ីណា ជាមួយ [[មនុស្ស Tiele|កុលសម្ព័ន្ធ]] ភាគខាងជើងនៃពួក [[សុងនូ]] ជាលទ្ធផលមានបុព្វបុរសពាក់ព័ន្ធនឹងពួកសុងនូ <ref name="Sui84" /> <ref>{{Cite book|title=Interpreters in Early Imperial China|year=2011|page=48|isbn=978-90-272-2444-6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Dingling, Gaoju and Tiele|year=1988|pages=39–41|isbn=7-208-00110-3}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Lee and Kuang (2017) បញ្ជាក់ថា ប្រភពរបស់ចិនមិនពណ៌នា ពួកហ្គោទួគ ដែលដឹកនាំដោយអាស៊ីណា ថាកើតមកពីពួកទីងលីង ឬជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហព័ន្ធ ទេលឡេ ទេ។ <ref>Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 October 2017). </ref> ប្រភព​របស់​ចិន​បាន​ភ្ជាប់ ​ជនជាតិ​ហ៊ូ ​នៅ​ព្រំប្រទល់​ខាងជើង​របស់​ពួកគេ​ទៅនឹង​ពួកសុងនូ ដូច​ដែល​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ក្រិច​-​រ៉ូម៉ាំង​បាន​ហៅពួក [[Pannonian Avars|ប៉ាណូអាវ៉ា]] [[ហ៊ុន]] និង ​ជនជាតិ​ហុងគ្រី ​ថាជាពួក « [[Scythians|​ស៊ី​ធៀ]] ​»​។ ការ​លើក​ឡើង​បែប​នេះ​គឺ​ជា​ការសម្គាល់ភូមិសាស្រ្ត​ទូទៅ ដែល​បង្កប់​ន័យ​ពី​ដើម​កំណើត​ភូមិសាស្ត្រ​ស្រដៀង​គ្នា និង​របៀប​រស់​នៅ​បែប​ពនេចរ ប៉ុន្តែ​មិន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ផ្ទាល់​ឡើយ។ {{Sfn|Sinor|1990}} <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ដកស្រង់ប្រភព|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (August 2015)">ទំព័រ&nbsp;ត្រូវការ</span>]]'' &#x5D;</sup> ជាផ្នែកមួយនៃ ខាហ្គាណេត រូរ៉ាន ដែលជានគរចម្រុះសាសន៍ ជនជាតិទួគ រស់នៅជាច្រើនជំនាន់នៅភាគខាងជើងនៃ ភ្នំអាល់តៃ ជាកន្លែងដែលពួកគេ "ធ្វើការលើលោហៈធាតុសម្រាប់ពួករូរ៉ាន" ។ <ref name="Zizhi159">Sima Guang, ''Zizhi Tongjian'', [[:zh:t:資治通鑑/卷159|Vol. 159.]] {{In lang|zh}}</ref> យោងតាម [[Denis Sinor|លោក Denis Sinor]] ការឡើងកាន់អំណាចនៃត្រកូលអាស៊ីណា តំណាងឱ្យ 'បដិវត្តខាងក្នុង' នៅក្នុង ខាហ្គាណេត រូរ៉ាន ជាជាងការធ្វើសញ្ជ័យខាងក្រៅ។ {{Sfn|Sinor|1990|p=295}} យោងតាមលោក Charles Holcombe ប្រជាជនទួគដំបូងមានភាពខុសប្លែកគ្នា ហើយឈ្មោះជាច្រើនរបស់មេដឹកនាំទួគ រួមទាំងស្ថាបនិកទាំងពីរ មិនមានលក្ខណៈទួគសូម្បីតែបន្តិច។ {{Sfn|Holcombe|2001|page=114}} នេះត្រូវបានគាំទ្រដោយភស្តុតាងពី [[សិលាចារឹកអ័រខុន|សិលាចារឹកអូខុន]] ដែលរួមមាន មេពាក្យមិនមែនជាភាសាទួគមួយចំនួន ដែលអាចជាតំណាងឱ្យភាសា [[ភាសាអ៊ុយរ៉ាល់|អ៊ូរ៉ាល់]] ឬ [[ភាសា Yeniseian|យេនីស៊ា]] ។ {{Sfn|Sinor|1990|page=291}} <ref>Vovin, Alexander. </ref> [[Peter Benjamin Golden]] ចង្អុលបង្ហាញថា khaghans នៃ Turkic Khaganate, Ashina ដែលមានដើមកំណើតមិនច្បាស់លាស់បានទទួលយកឋានៈ អ៊ីរ៉ង់ និង Tokharian (ឬមិនមែន Altaic ) ។ {{Sfn|Golden|1992|page=126}} អ្នកជំនាញខាងទួរគីអាល្លឺម៉ង់ W.-E. Scharlapp ចង្អុល​បង្ហាញ​ថា ពាក្យ​សាមញ្ញ​ជា​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​តួគី​គឺ​ជា ​ភាសា​អ៊ីរ៉ង់ ​ដើម​កំណើត។ <ref>{{Cite book|quote=(...) Über die Ethnogenese dieses Stammes ist viel gerätselt worden. Auffallend ist, dass viele zentrale Begriffe iranischen Ursprungs sind. Dies betrifft fast alle Titel (...). Einige Gelehrte wollen auch die Eigenbezeichnung türk auf einen iranischen Ursprung zurückführen und ihn mit dem Wort "Turan", der persischen Bezeichnung für das Land jeneseits des Oxus, in Verbindung bringen.|first=Wolfgang-Ekkehard|last=Scharlipp|title=Die frühen Türken in Zentralasien|location=Darmstadt|publisher=Wissenschaftliche Buchgesellschaft|year=1992|isbn=3-534-11689-5|page=18}}</ref> ភាសាអ្វីក៏ដោយដែល Ashina អាចនិយាយដើមដំបូង ពួកគេ និងអ្នកដែលពួកគេបានគ្រប់គ្រងទាំងអស់នឹងនិយាយ Turkic ក្នុងគ្រាមភាសាផ្សេងៗគ្នា និងបង្កើតក្នុងន័យទូលំទូលាយដែលជាវប្បធម៌ទូទៅ។ {{Sfn|Golden|1992|page=126}} <ref>[[Lev Gumilyov]], (1967), ''Drevnie Turki'' (Ancient Turks), p. 22-25</ref> === ការពង្រីកខ្លួន === {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="otk">𐱅𐰇𐰼𐰜:𐰉𐰆𐰑𐰣 ទួរុគ បូឌុន </div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Tyurki.jpg|តំនភ្ជាប់=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyurki.jpg|200x200ភីកសែល]]<div class="infobox-caption">គំនូរលើថ្មបង្ហាញពីប្រជាជនហ្គោទួគនៅប្រទេសម៉ុងហ្គោលី បច្ចុប្បន្ន (ពីស.វទី៦ទៅ៨)<ref name="Altınkılıç"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFAltınkılıç2020"><span class="cx-segment" data-segmentid="899">Altınkılıç, Arzu Emel (2020). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="900">[http://www.jshsr.org/Makaleler/1429516422_07-7-53.1853-1101-1110.pdf "Göktürk giyim kuşamının plastik sanatlarda değerlendirilmesi"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="901">''Journal of Social and Humanities Sciences Research'': 1101–1110. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="902">[https://web.archive.org/web/20201024185201/http://www.jshsr.org/Makaleler/1429516422_07-7-53.1853-1101-1110.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2020-10-24.</span></cite></ref> </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ចំនួនប្រជាជនសរុប |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |ជាបុព្វបុរសនៃប្រជាជនទួគមួយចំនួន |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |តំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើន |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Central_Asia|អាស៊ីកណ្តាល]] និង [[:en:Eastern_Asia|អាស៊ីខាងកើត]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ភាសា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Old_Turkic_language|ទួគចាស់]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLloyd2020">Lloyd, Keith (10 June 2020). </cite></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |សាសនា |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Tengrism|តេងគ្រី]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ជាតិពន្ធដែលពាក់ព័ន្ធ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[:en:Türgesh|ទួហ្គេស]], [[:en:Toquz_Oghuz|តូគុស អូហ្គុស]], [[:en:Yenisei_Kyrgyz|យើនីសី កៀហ្គី]], [[:en:Xueyantuo|សឺយ៉ានតួ]], [[:en:Shatuo|សាតួ]]<ref>Xiu Ouyang, (1073), ''Historical Records of the Five Dynasties'', p. 39</ref> |} ទោះបីជា ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ធ្លាប់បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់រាជវង្សថាងនៅដើមដំបូងនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលកំឡុងការដួលរលំនៃ [[រាជវង្សស៊ុយ|រាជវង្សស្វី]] ក៏ដោយ ជម្លោះរវាងពួកហ្គោទួគ និងថាង ទីបំផុតបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលនគរថាងកំពុងបង្រួបបង្រួម [[ប្រទេសចិនត្រឹមត្រូវ។|ប្រទេសចិនជាបណ្តើរៗ]] ។ ពួកហ្គោទួគ បានចាប់ផ្តើមវាយលុក និងវាយឆ្មក់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃចក្រភពថាង ហើយបានលើកទ័ពសំខាន់របស់ពួកគេចំនួន ១០០ ០០០ នាក់ទៅកាន់ [[ឆាងអាន|ទីក្រុងឆាងអាន]] ដែលជារាជធានីនៃចក្រភព ។ អធិរាជតៃសុង នៃ ថាង ថ្វីបើធនធានមានកម្រិត បានវាយបកឲ្យពួកហ្គោទួគដកថយទៅវិញ។ ក្រោយមកអធិរាជតៃសុង បានបញ្ជូនកងទ័ពរបស់ទ្រង់ទៅម៉ុងហ្គោលី ហើយបានកម្ចាត់កម្លាំងសំខាន់នៃកងទ័ពហ្គោទួគនៅក្នុង [[សមរភូមិ Yinshan|សមរភូមិយិនសាន]] បួនឆ្នាំក្រោយមក ហើយបានចាប់យក [[Illig Qaghan|អ៊ីលីគ ខាហ្កាន់]] នៅឆ្នាំ ៦៣០នៃគ.ស.។ <ref name="Liu 劉">{{Cite book|title=Old book of Tang 舊唐書 Vol.2 & Vol. 67|year=945}}</ref> ជាមួយនឹងការចុះចូលនៃកុលសម្ព័ន្ធទួគី ថាងបានដណ្តើមយក [[ខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី]] ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ពួក​ទួគ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​ចាប់បញ្ជូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ <ref name="Liu 劉" /> === ការធ្វើសញ្ជ័យដោយពួកថាង === ទោះបីជា ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ធ្លាប់បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់រាជវង្សថាងនៅដើមដំបូងនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលកំឡុងការដួលរលំនៃ [[រាជវង្សស៊ុយ|រាជវង្សស្វី]] ក៏ដោយ ជម្លោះរវាងពួកហ្គោទួគ និងថាង ទីបំផុតបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលនគរថាងកំពុងបង្រួបបង្រួម [[ប្រទេសចិនត្រឹមត្រូវ។|ប្រទេសចិនជាបណ្តើរៗ]] ។ ពួកហ្គោទួគ បានចាប់ផ្តើមវាយលុក និងវាយឆ្មក់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃចក្រភពថាង ហើយបានលើកទ័ពសំខាន់របស់ពួកគេចំនួន ១០០ ០០០ នាក់ទៅកាន់ [[ឆាងអាន|ទីក្រុងឆាងអាន]] ដែលជារាជធានីនៃចក្រភព ។ អធិរាជតៃសុង នៃ ថាង ថ្វីបើធនធានមានកម្រិត បានវាយបកឲ្យពួកហ្គោទួគដកថយទៅវិញ។ ក្រោយមកអធិរាជតៃសុង បានបញ្ជូនកងទ័ពរបស់ទ្រង់ទៅម៉ុងហ្គោលី ហើយបានកម្ចាត់កម្លាំងសំខាន់នៃកងទ័ពហ្គោទួគនៅក្នុង [[សមរភូមិ Yinshan|សមរភូមិយិនសាន]] បួនឆ្នាំក្រោយមក ហើយបានចាប់យក [[Illig Qaghan|អ៊ីលីគ ខាហ្កាន់]] នៅឆ្នាំ ៦៣០នៃគ.ស.។ <ref name="Liu 劉"/> ជាមួយនឹងការចុះចូលនៃកុលសម្ព័ន្ធទួគី ថាងបានដណ្តើមយក [[ខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី]] ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ពួក​ទួគ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​ចាប់បញ្ជូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ <ref name="Liu 劉" /> បន្ទាប់ពីការជជែកដេញដោលគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា [[អធិរាជ Taizong នៃ Tang|អធិរាជតៃសុង]] បានសម្រេចចិត្តលើកលែងទោសដល់ពួកអភិជនហ្គោទួគ ហើយបានផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមុខតំណែងជាឆ្មាំអធិរាជ។ <ref name=":0">{{Cite book|title=Old Book of Tang 舊唐書 Vol.2 & Vol.194|year=945}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សំណើនេះត្រូវបានបញ្ចប់ដោយផែនការសម្រាប់ការធ្វើឃាតព្រះចៅអធិរាជ។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ៦៣៩ <ref>[[:zh:貞觀 (唐朝)|貞觀]]十三年 四月戊寅 [http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/ Academia Sinica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522200011/http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/|date=2010-05-22}} {{In lang|zh}}</ref> [[Ashina Jiesheshuai|អាស៊ីណា ជីសេស្វាយ]] និងកុលសម្ព័ន្ធរបស់គាត់បានវាយប្រហារដោយផ្ទាល់ទៅលើអធិរាជតៃសុងនៃថាង នៅវិមានជីឆេង (, នៅ [[ខោនធីលីនយូ|ស្រុកលីនយូ]] [[បាវជី]] [[សានស៊ី|ខេត្តសានស៊ី]] នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេមិនបានសម្រេចជោគជ័យ ហើយរត់ទៅភាគខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកដេញតាមចាប់បាននៅជិត [[ទន្លេ Wei|ទន្លេវុី]] ហើយត្រូវបានសម្លាប់ចោល។ [[Ashina Hexiangu|អាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូ]] ត្រូវបាននិរទេសទៅ [[ទីក្រុង Lingbao|លីងពាវ]] ។ <ref name="Zizhi195">Sima Guang, ''Zizhi Tongjian'', [[:zh:s:資治通鑑/卷195|Vol. 195.]] {{In lang|zh}}</ref> បន្ទាប់ពីការវាយឆ្មក់មិនបានសម្រេចរបស់ [[Ashina Hexiangu|អាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូ]]អាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ៦៣៩ <ref>[[:zh:t:貞觀 (唐朝)|貞觀]]十三年 七月庚戌 [http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/ Academia Sinica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522200011/http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/|date=2010-05-22}} {{In lang|zh}}</ref> អធិរាជតៃសុង បានដំឡើង [[គីលីប៊ី ខាន់|ឈីលីប៊ី ខាន់]] ហើយបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនទួគីដែលបានតាំងទីលំនៅឲ្យទៅតាមគាត់ភាគខាងជើងនៃ [[ទន្លេហួង|ទន្លេលឿង]] ដើម្បីតាំងលំនៅរវាង [[មហា​កំផែង​ចិន|មហាកំផែងនៃប្រទេសចិន]] និង [[វាលខ្សាច់ Gobi|វាលខ្សាច់កូប៊ី]] ។ <ref>Ouyang Xiu et al., ''New Book of Tang'', [[:zh:s:新唐書/卷215上|Vol. ]]</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មេទ័ពហ្គោទួគជាច្រើននៅតែស្មោះត្រង់ក្នុងការបម្រើចក្រភពថាង។ [[ឯកសារ:Turkic_Head_of_Koltegin_Statue_(35324303410).jpg|រូបភាពតូច| បំណែកក្បាលនៃ [[គុល ធីជីន|គូល ទីហ្គីន]] (៦៨៤-៧៣១) ត្រូវបានរកឃើញនៅ [[ខាសាត]] [[ខេត្ត Arkhangai|ខេត្ត អាខានហ្គៃ]] ជ្រលង [[ទន្លេអ័រខុន|ទន្លេអូរខុន]] ។ មានទីតាំងនៅ [[សារមន្ទីរជាតិម៉ុងហ្គោលី]] ។]] === ការងើបឡើងវិញ === នៅឆ្នាំ៦៧៩ [[អាសៀ|អាស៊ីដ]] វិនហ្វូ និង [[Ashide Fengzhi|អាស៊ីដ ហ្វឹងជី]] ដែលជាមេដឹកនាំទួគនៃ [[Chanyu Protectorate|អាណាព្យាបាលចាន់យូ]] ([[:zh:单于大都护府|單于大都護府]]) បានប្រកាស [[Ashina Nishufu|អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ]] ជាខាហ្កាន់ ហើយបានបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាង។ <ref name="Zizhi202">Sima Guang, ''Zizhi Tongjian'', [[:zh:s:資治通鑑/卷202|Vol. 202]] {{In lang|zh}}</ref> នៅឆ្នាំ៦៨០ [[Pei Xingjian|បុី ស៊ីនជាន]] បានកម្ចាត់ អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ និងកងទ័ពរបស់គាត់។ អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយបក្សពួករបស់ខ្លួន។ <ref name="Zizhi202" /> អាស៊ីដ វិនហ្វូ បានធ្វើឱ្យ [[អាស៊ីណា ហ្វូណន|អាស៊ីណា ហ៊្វូនាន]] ក្លាយជា ខាហ្កាន់ ហើយបានបះបោរម្តងទៀតប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាង។ <ref name="Zizhi202" /> អាស៊ីដ វិនហ្វូ និង អាស៊ីណា ហ៊្វូនាន បានចុះចាញ់នឹង បុី ស៊ីនជាន ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ៦៨១ <ref>[[:zh:开耀|開耀]]元年 十月乙酉 [http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/ Academia Sinica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522200011/http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/|date=2010-05-22}} {{In lang|zh}}</ref> ជនជាតិហ្គោទួគ ៥៤នាក់ ក្នុងនោះមានអាស៊ីដ វិនហ្វូ និងអាស៊ីណា ហ៊្វូនាន ត្រូវបានប្រហារជីវិតជាសាធារណៈនៅផ្សារភាគខាងកើតនៃ [[ឆាងអាន|ទីក្រុងឆាងអាន]] ។ <ref name="Zizhi202" /> នៅឆ្នាំ៦៨២ [[កាហ្កានដែលមិនចេះអក្សរ|អ៊ីទែរីស ខាហ្កាន់]] និង [[Tonyukuk|តូនីយូគុគ]] បានបះបោរនិងកាន់កាប់ [[Heisha Castle|ប្រាសាទហ៊ីសា]] (ភាគពាយព្យនៃ [[ហូហត|ហូហូត]] បច្ចុប្បន្ន [[ម៉ុងហ្គោលីខាងក្នុង]] ) ជាមួយនឹងបក្សពួកសេសសល់របស់ អាស៊ីណា ហ្វ៊ូនាន ។ <ref>Sima Guang, ''Zizhi Tongjian'', [[:zh:s:資治通鑑/卷203|Vol. 203]] {{In lang|zh}}</ref> ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ដែលបានស្ដារឡើងវិញ បានធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងសង្គ្រាមរវាងកុលសម្ព័ន្ធថាង និងគីតាន។ <ref>{{Cite book|title=Old Book of Tang 舊唐書 Vol. 6 & Vol.194|year=945}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ប៊ីល ខាហ្កាន់ ជនជាតិហ្គោទួគ មិនអាចគ្រប់គ្រងកុលសម្ព័ន្ធទួគ ផ្សេងទៀតនៅក្នុងវាលស្មៅបានទេ។ នៅឆ្នាំ៧៤៤ សម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយរាជវង្សថាង [[អ៊ុយហ្គួរ ខាហ្គាណាត|ខាហ្កាន់ណេត អ៊ុយហ្គ័រ]] បានកម្ចាត់ ខាហ្កាន់ណេត ហ្គោទួគ ចុងក្រោយហើយបានគ្រប់គ្រងខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី។ <ref>{{Cite book|title=Old Book of Tang 舊唐書 Vol.103，Vol.194 & Vol.195|year=945}}</ref> == អ្នកគ្រប់គ្រង == [[កុលសម្ព័ន្ធ Ashina|កុលសម្ព័ន្ធអាស៊ីណា]] នៃហ្គោទួគ បានគ្រប់គ្រង [[Turkic Khaganate ដំបូង|ខាហ្កាន់ណេតទួគទីមួយ]] ដែលបន្ទាប់មកបានបំបែកទៅជា [[ទួគីខាហ្គាណាតខាងកើត|ខាហ្កាន់ណេតទួគខាងកើត]] និង [[ភាគខាងលិច Turkic Khaganate|ខាហ្កាន់ណេតទួគខាងលិច]] ហើយក្រោយមកទៀតគឺ [[ទីពីរ Turkic Khaganate|ខាហ្កាន់ណេតទួគទីពីរ]] ដែលគ្រប់គ្រងភាគច្រើននៃអាស៊ីកណ្តាល និងខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី នៅចន្លោះឆ្នាំ ៥៥២ និង៧៤៥។ អ្នកគ្រប់គ្រងត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា " [[ខាហ្គិន|ខាហ្កាន់]] " (កាហ្គាន់) ។ == សាសនា == សាសនារបស់ពួកគេគឺពហុនិយម។ ព្រះដ៏អស្ចារ្យគឺជាមេឃ តេងគ្រី ដែលបានចែកចាយដំណើរជីវិតសម្រាប់ដំណើរជីវិត (qut) និងសំណាង (ulug) ហើយមើលលើលំដាប់លោកធាតុនិងសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយនិងសង្គម។ មនុស្ស​ម្នា​បាន​បួងសួង​ដល់​ទ្រង់ ហើយ​បូជា​ដល់​ទ្រង់ ដោយ​និយម​បូជា​សេះ​ស។ អ្នកគ្រប់គ្រងដែលមកពីទ្រង់ ហើយទទួលបានសិទ្ធិអំណាចពីទ្រង់ ត្រូវបានលើកនៅលើកៅបាំដើម្បីជួបទ្រង់។ តេងគ្រី បានចេញក្រឹត្យ នាំយកសម្ពាធមកលើមនុស្ស និងអនុវត្តការដាក់ទណ្ឌកម្មជាធរមាន ជាញឹកញាប់ដោយការវាយជនល្មើសដោយរន្ទះ។ អំណាចបន្ទាប់បន្សំជាច្រើន - ជួនកាលត្រូវបានគេហៅថាជាអាទិទេព ជួនកាលវិញ្ញាណ ឬនិយាយសាមញ្ញថាពិសិដ្ឋ ហើយស្ទើរតែតែងតែភ្ជាប់ជាមួយតេងគ្រី - គឺផែនដី ភ្នំ ទឹក ទឹកហូរ និងទន្លេ។ ម្ចាស់/អ្នកកាន់កាប់វត្ថុទាំងអស់ ជាពិសេសទឹកដី និងទឹកនៃប្រទេសជាតិ។ ដើមឈើ អ័ក្សលោកធាតុ និងប្រភពនៃជីវិត ភ្លើង និមិត្តសញ្ញានៃគ្រួសារនិង វិញ្ញាណពិសេសនៃគ្រូវេទមន្ត ផ្កាយ ជាពិសេសព្រះអាទិត្យ និងព្រះច័ន្ទ ផ្កាយ Pleiades និង Venus ដែលរូបភាពប្រែប្រួលតាមពេលវេលា។ [[អ៊ុំម៉ាយ|អ៊ូម៉ាយ]] ជាមាតាទេពធីតាដែលមិនមានអ្វីក្រៅពីសុក ចំណុចចាប់ផ្តើម និងគ្រោងទ្វារ លក្ខណៈបុគ្គលនៃពេលវេលា ផ្លូវ សេចក្តីប្រាថ្នា ។ល។ វីរបុរស និងបុព្វបុរស បង្កប់នៅក្នុងផ្ទាំងបដា បន្ទះដែលមានសិលាចារឹក និងរូបព្រះ។ និង​វិញ្ញាណ​ត្រាច់ចរ ឬ​តាំង​នៅ​ក្នុង​បិណ្ឌបាត ឬ​ក្នុង​វត្ថុ​បរិសុទ្ធ​គ្រប់​ប្រភេទ។ ថាមពលទាំងនេះ និងកម្លាំងផ្សេងទៀតមានកម្លាំងមិនស្មើគ្នាដែលកើនឡើងនៅពេលដែលវត្ថុប្រមូលផ្តុំ ដូចជាដើមឈើបង្កើតជាព្រៃ ថ្មបង្កើតជាផ្ទាំងថ្ម ព្រួញបង្កើតជាស្រោមព្រួញ និងតំណក់ទឹកបង្កើតជាបឹង។ <ref>Asian Mythologies by Yves Bonnefoy, Page 315</ref> == សេនេទិច == [[ឯកសារ:Maya_Cave_224,_mourners_of_the_Buddha.jpg|រូបភាពតូច| មនុស្សទួគម្នាក់ (កណ្តាល) កាន់ទុក្ខ [[ព្រះពុទ្ធ]] ដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយពួក [[តូឆារីន|តូចារា]] ។ [[គុហា Kizil|គុហា គីហ្សីល]] មីងហ្គី គុហាម៉ាយ៉ា ៥៥០-៦០០ គ.ស. <ref>{{Cite journal|last=Yatsenko|first=Sergey A.|date=2009|title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art Second half of the 6th – first half of the 8th cc. (Images of 'Others')|url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html|journal=Transoxiana|volume=14|page=Fig.16}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Altbuddhistische Kultstätten Chinesisch Turkistan|date=1912|page=180|url=https://archive.org/details/AltbuddhistischeKultstattenChinesischTurkistan1912/page/n92/mode/1up}}</ref>]] ការសិក្សាហ្សែនដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុង ''[[ធម្មជាតិ (ទស្សនាវដ្តី)|Nature]]'' ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨ បានពិនិត្យអដ្ឋិធាតុរបស់ឥស្សរជនទាហានទួគបួននាក់ដែលត្រូវបានកប់នៅចន្លោះឆ្នាំ ៣០០ គ.ស និង ៧០០ គ.ស.។ {{Sfn|Damgaard et al.|2018}} ៥០% នៃសំណាក [[Y-DNA]] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[ក្រុម Haplogroup R1|ក្រុម haplogroup R1]] នៃអឺរ៉ាស៊ីខាងលិច ខណៈដែល ៥០% ទៀតជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុម haplogroups [[ក្រុម Haplogroup Q-M242|Q]] និង [[ក្រុម Haplogroup O-M175|O]] ។ {{Sfn|Damgaard et al.|2018}} សំណាកដែលស្រង់ចេញនៃ [[mtDNA]] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ haplogroups នៃអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត [[Haplogroup C (mtDNA)|C4b1]], [[Haplogroup A (mtDNA)|A14]] និង [[Haplogroup A (mtDNA)|A15c]] ខណៈដែលសំណាកមួយបានផ្ទុកក្រុម [[Haplogroup H (mtDNA)|H2a]] នៃអឺរ៉ាស៊ីខាងលិច។ {{Sfn|Damgaard et al.|2018}} អ្នក​និពន្ធ​បាន​លើកឡើង​ថា ប្រជាជន​ពនេចរ​នៅ​អាស៊ី​កណ្តាល​អាច​ត្រូវ​បាន​ធ្វើឲ្យទៅជាទួគ ដែល​ចាប់​យក​ដោយ​ក្រុម​ឥស្សរជន​ភាគ​តិច​អាស៊ី​បូព៌ា ដែល​ជា​លទ្ធផល​មាន​ការ​កើន​ឡើង​តិចតួច ប៉ុន្តែ​អាច​រក​ឃើញ​បាន​ក្នុង​ពូជពង្ស​អាស៊ី​បូព៌ា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកនិពន្ធទាំងនេះក៏បានរកឃើញថា បុគ្គលសម័យទួគមានភាពចម្រុះហ្សែនយ៉ាងខ្លាំង ដោយបុគ្គលខ្លះមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបខាងលិចទាំងស្រុង។ ដើម្បីពន្យល់ពីភាពចម្រុះនៃពូជពង្សនេះ ពួកគេស្នើថាមានពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងលិចដែលចូលមកផងដែរ ផ្លាស់ទីទៅខាងកើតនៅលើវាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ីក្នុងកំឡុងសម័យទួគ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការលាយបញ្ចូលគ្នា។ <ref>{{Cite journal|last=Damgaard|first=Peter de Barros|last2=Marchi|first2=Nina|year=2018|title=137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-05-17_557_7705/page/369|journal=Nature|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=557|issue=7705|pages=369–374|bibcode=2018Natur.557..369D|doi=10.1038/s41586-018-0094-2|issn=0028-0836|pmid=29743675|hdl-access=free}}</ref> ការសិក្សាឆ្នាំ២០២០ បានវិភាគទិន្នន័យហ្សែនពីសំណល់គ្រោងឆ្អឹង ពួកទួគមជ្ឈិមសម័យចំនួន៧ ពីកន្លែងបញ្ចុះសព [[ទួគីខាហ្គាណាតខាងកើត|ខាហ្កាន់ណេតទួគភាគខាងកើត]] ក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលី។ <ref>{{Cite journal|last=Jeong|first=Choongwon|date=12 November 2020|title=A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe|journal=Cell|language=en|volume=183|issue=4|pages=890–904.e29|doi=10.1016/j.cell.2020.10.015|issn=0092-8674|pmc=7664836|pmid=33157037|hdl-access=free}}</ref> អ្នកនិពន្ធបានពណ៌នាសំណាកជនជាតិទួគថាមានភាពចម្រុះខ្លាំង ដែលផ្ទុកជាមធ្យម ៤០% អ៊ឺរ៉ាសៀនខាងលិច និង ៦០% នៃពូជពង្សអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត។ ពូជពង្សអឺរ៉ាសៀនខាងលិចនៅក្នុងពួកទួកបានរួមបញ្ចូលគ្នានូវពូជពង្ស Sarmatian -related និង BMAC ខណៈពេលដែលពូជពង្សអឺរ៉ាស៊ីខាងកើតមានទំនាក់ទំនងជាមួយ អាស៊ីបូព៌ាបុរាណ ។ អ្នកនិពន្ធក៏បានសង្កេតឃើញថាពូជពង្ស លោកខាងលិច Steppe Herder នៅក្នុងប្រទេសទួរគីត្រូវបានទទួលមរតកយ៉ាងទូលំទូលាយពីបុព្វបុរសបុរស ដែលត្រូវនឹងការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃក្រុម haplogroups របស់ឪពុកដូចជា R និង J ក្នុងអំឡុងពេល Türkic នៅម៉ុងហ្គោលី។ ការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងបុព្វបុរសអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត និងខាងលិចនៃគំរូទួរគីត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ 500 គ.ស ឬប្រហែល 8 ជំនាន់មុន។ បុរស​បីនាក់​ដែល​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​ប្រទេស​តួកគី​បាន​ដឹក ​ក្រុម​ឪពុក​ឈ្មោះ J2a និង J1a ពីរ​នាក់​បាន​ផ្ទុក​ក្រុម Haplogroup C-F3830 និង​ម្នាក់​ទៀត​ដឹក R1a-Z93 ។ ក្រុម haplogroups មាតា ដែលត្រូវបានវិភាគត្រូវបានកំណត់ថាជា D4, D2, B4, C4, H1 និង U7 ។ ការសិក្សាឆ្នាំ២០២៣ ដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុង [[ទិនានុប្បវត្តិនៃប្រព័ន្ធនិងការវិវត្តន៍|Journal of Systematics and Evolution]] បានវិភាគ DNA របស់ [[ព្រះនាង Ashina|ព្រះរាជនីអាស៊ីណា]] (៥៥១-៥៨២) ដែលជារាជវង្សហ្គោទួគ និងជាកូនចៅនៃស្តេចខាហ្គាន់ ដំបូងគេ ដែលអដ្ឋិធាតុរបស់ទ្រង់ត្រូវបានរកឃើញនៅផ្នូរនៅ [[សៀនយ៉ាង|ស៊ានយ៉ាង]] [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ។ <ref name="Yang2023">{{Cite journal|last=Yang|first=Xiao-Min|last2=Meng|first2=Hai-Liang|last3=Zhang|first3=Jian-Lin|date=17 January 2023|title=Ancient genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jse.12938|journal=Journal of Systematics and Evolution|language=en|volume=61|issue=6|pages=1056–1064|doi=10.1111/jse.12938|issn=1674-4918}}</ref> អ្នកនិពន្ធបានកំណត់ថាព្រះរាជនីអាស៊ីណា ស្ថិតនៅក្នុង [[MtDNA|ក្រុម mtDNA]] haplogroup [[Haplogroup F (mtDNA)|F1d]] អាស៊ីឦសាន្ត។ ប្រហែល៩៦-៩៨% នៃពូជពង្សអូតូសូម របស់ណព្រះនាងនាងមានដើមកំណើត [[អាស៊ីឦសានបុរាណ|អាស៊ីឦសាន្តបុរាណ]] ខណៈដែលប្រហែល ២-៤% មានដើមកំណើតអឺរ៉ាស៊ីខាងលិច ដែលបង្ហាញពីសារធាតុផ្សំពីបុរាណ និងមិនមានសារធាតុផ្សំរបស់ចិន (ទន្លេលឿង")។ លទ្ធផល​គឺ​ស្រប​នឹង [[អាស៊ីឦសានបុរាណ|​ដើម​កំណើត​អាស៊ី​ខាង​កើត]] ​នៃ​រាជវង្សអាស៊ីណា និង ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ។ <ref name="Yang2023" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកអាស៊ីណា មិនបានបង្ហាញពីភាពស្និទ្ធស្នាលហ្សែនជាមួយពួកទួគវាលស្មោងកណ្តាល និងដើមមជ្ឈិមសម័យទេ ដែលបង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់ (ប៉ុន្តែអាចផ្លាស់ប្តូរបាន) នៃពូជពង្សអឺរ៉ាស៊ីខាងលិច ដែលបង្ហាញថាមានរចនាសម្ព័ន្ធរងហ្សែននៅក្នុងចក្រភពទួគ។ ជាឧទាហរណ៍ ពូជពង្សរបស់ជនជាតិទួគនៅដើមមជ្ឈិមសម័យគឺបានមកពីអាស៊ីឦសាន្តបុរាណប្រហែល ៦២% នៃហ្សែនរបស់ពួកគេខណៈដែល ៣៨% ទៀតបានមកពីអឺរ៉ុបខាងលិច ( [[BMAC]] និង [[អាហ្វាណាស៊ីវ៉ូ|Afanasievo]] ) ជាមួយនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នាកើតឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ [[500 គ.ស|៥០០]] ។ ពួកអាស៊ីណា ត្រូវបានគេរកឃើញថាចែករំលែកតំណពូជទៅនឹងអ្នកគង្វាលក្រោយយុគដែកជាតិ តុងហ្គ៊ូ និងម៉ុងហ្គោល ហើយមានហ្សែនជិតស្និទ្ធនឹងជនជាតិអាស៊ីបូព៌ា ខណៈពេលដែលមានទំនាក់ទំនងមិនដូចគ្នាទៅនឹងក្រុមនិយាយភាសាទួគីផ្សេងៗនៅអាស៊ីកណ្តាល ដែលបង្ហាញពីភាពខុសគ្នានៃហ្សែន និងប្រភពជាច្រើននៃប្រភពប្រជាជនចក្រភពទួគ។ នេះបង្ហាញថាពូជពង្សពួកអាស៊ីណា មានការរួមចំណែកគ្របដណ្តប់លើអ្នកនិយាយភាសាម៉ុងហ្គោលី និងទុងហ្គីស ប៉ុន្តែការរួមចំណែកមានកម្រិតលើប្រជាជនដែលនិយាយភាសាទួគី។ យោងតាមអ្នកនិពន្ធ ការរកឃើញទាំងនេះ "ជាថ្មីម្តងទៀតធ្វើឱ្យមានសុពលភាពគំរូនៃការសាយភាយវប្បធម៌លើគំរូនៃការសាយភាយ demic សម្រាប់ការរីករាលដាលនៃភាសាទួគី" និងបដិសេធ "ប្រភពដើមនៃអឺរ៉ាស៊ីខាងលិច និងសម្មតិកម្មនៃប្រភពដើមច្រើន" នៅក្នុងការពេញចិត្តនៃប្រភពដើមអាស៊ីបូព៌ាសម្រាប់គ្រួសាររាជវង្សពួកអាស៊ីណា។ <ref>{{Cite journal|last=Meng|first=Hailiang|title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate|url=https://www.researchgate.net/publication/366965287|journal=Journal of Systematics and Evolution|quote="Ashina individual clustered with ancient populations from Northeast Asia and eastern Mongolia Plateau, and especially with the Northeast Asian hunter‐gatherers."}}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង|30em}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 3ivcffmq9vpjaohyypq2i5iipvi502b 0 50492 339145 308717 2026-08-19T09:39:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339145 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Countries_by_percentage_Buddhist–Pew_Research_2010.svg|alt=China40.5/|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ភាគរយនៃអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Pew|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភីវ]]]] បញ្ជីនៃ'''ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស'''នេះបង្ហាញពីការបែងចែក[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ដែលអនុវត្តដោយមនុស្សប្រហែល ៥៣៥ លាននាក់គិតត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០១០ តំណាងឱ្យ ៧% ទៅ ៨% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ពិភពលោក។ វាក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវអង្គភាពផ្សេងទៀតដូចជាទឹកដីមួយចំនួន។ ពុទ្ធសាសនា​ជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនា​ផ្លូវការ]] ​ក្នុង​ប្រទេស​ចំនួន​បួន​គឺ [[ភូតាន|ប៊ូតាន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និង [[ស្រីលង្កា|​ស្រីលង្កា]] ។ <ref>Mitchell, T. (2022, April 26). </ref> សាសនា​នេះ​ក៏​មាន​ឋានៈ​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចំនួន​ពីរគឺ [[ថៃ|​ថៃ]] និង [[ឡាវ|​ឡាវ]] ។ ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាសាសនាភាគច្រើននៅក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសប៊ូតង់|ប្រទេសប៊ូតាន]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ភូមា|មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ស្រីលង្កា|ស្រីលង្កា]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|ថៃ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅម៉ុងហ្គោលី|ម៉ុងហ្គោលី]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​លាវ|ឡាវ]] ។ ហើយក៏ជាសាសនាដែលមានអ្នកដើរតាមច្រើនជាងគេនៅក្នុងប្រជាជាតិមួយចំនួន ឬដែនដីដែលគ្មានសាសនាភាគច្រើនដូចជា [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|ចិនដីគោក]] [[ហុងកុង]] <ref>{{Cite web |last=Planet |first=Lonely |title=Religion & Belief in Hong Kong, China |url=https://www.lonelyplanet.com/china/hong-kong/background/other-features/af97b38c-7398-4ff0-94a1-5fe469b38888/a/nar/af97b38c-7398-4ff0-94a1-5fe469b38888/355975 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416083614/https://www.lonelyplanet.com/china/hong-kong/background/other-features/af97b38c-7398-4ff0-94a1-5fe469b38888/a/nar/af97b38c-7398-4ff0-94a1-5fe469b38888/355975 |archive-date=16 April 2021 |access-date=2021-03-31 |website=Lonely Planet |language=en}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|ជប៉ុន]], <ref>{{Cite web |title=ASIA SOCIETY: THE COLLECTION IN CONTEXT |url=https://www.asiasocietymuseum.org/region_results.asp?RegionID=6&CountryID=14&ChapterID=38 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416092020/https://www.asiasocietymuseum.org/region_results.asp?RegionID=6&CountryID=14&ChapterID=38 |archive-date=16 April 2021 |access-date=2021-03-31 |website=asiasocietymuseum.org}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ទីបេ]], [[ម៉ាកាវ]], <ref>{{Cite web |title=Religion in Macau – Festivals and Places of Worship – Holidify |url=https://www.holidify.com/pages/religion-in-macau-4189.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214423/https://www.holidify.com/pages/religion-in-macau-4189.html |archive-date=22 September 2020 |access-date=2021-03-31 |website=holidify.com}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសសិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]], <ref>{{Cite journal|last=Kuah|first=Khun Eng|year=1991|title=State and Religion: Buddhism and NationalBuilding in Singapore|url=https://archive.org/details/sim_asia-pacific-viewpoint_1991-05_32_1/page/24|journal=Pacific Viewpoint|language=en|volume=32|issue=1|pages=24–42|doi=10.1111/apv.321002|issn=2638-4825|doi-access=free}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅតៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]], [[កាល់មីគីយ៉ា|កាល់មីគៀ]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|វៀតណាម]] ។ <ref>{{Cite web |title=Vietnam Buddhism |url=https://www.insidevietnamtravel.com/travel-guide/vietnam-buddhism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416094732/https://www.insidevietnamtravel.com/travel-guide/vietnam-buddhism.html |archive-date=16 April 2021 |access-date=31 March 2021}}</ref> ពុទ្ធសាសនិកជនច្រើនរស់នៅក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​នេប៉ាល់|នេប៉ាល់]] [[ឥណ្ឌា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​កូរ៉េ|កូរ៉េខាងត្បូង]] ។ [[ចិន|ប្រទេស​ចិន]] ​មាន​ប្រជាជន​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​ច្រើន​ជាង​គេ​គឺ​ប្រមាណ​ជា ២៤៤ លាន​នាក់ ឬ ១៨,២% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប។ ពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកដើរតាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|និកាយចិន]] នៃ ''[[មហាយាន]]'' ដែលធ្វើឱ្យនេះជាផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។ ''មហាយាន'' ​ក៏​អនុវត្ត​នៅ[[អាស៊ីខាងកើត|​អាស៊ី​បូព៌ា]]​ទូលំទូលាយ​ដែរ​គឺ​តាម​ពីក្រោយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនិក​ជាង​ពាក់​កណ្តាល​នៃ​ពិភពលោក។ និកាយពុទ្ធសាសនាធំទីពីរគឺ ''[[ថេរវាទ]]'' ដែលភាគច្រើនធ្វើតាមនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] និង [[ស្រីលង្កា]] ។ និកាយធំទីបីនៃនិកាយ ''[[វិជ្រយាន]]'' ត្រូវបានគេអនុវត្តតាមភាគច្រើននៅ [[ទីបេ]] [[ភូតាន|ប៊ូតាន នេប៉ាល់]] [[នេប៉ាល់|ម៉ុងហ្គោលី]] និងផ្នែកខ្លះនៃ [[រុស្ស៊ី|ប្រទេសរុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី|,]] ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញពិភពលោក។ និកាយពុទ្ធសាសនាធំជាងគេទីបួនគឺ ''[[នវៈយាន]]'' ដែលភាគច្រើនធ្វើតាមនៅ[[មហារាស្ត្រា]] [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ <ref>{{Cite web |date=17 June 2017 |title=Manu Moudgil, Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate, The Quint, 17.06.17 |url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729095011/https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism |archive-date=29 July 2017 |access-date=11 November 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Moudgil |first=Manu |date=July 2017 |title=Conversion To Buddhism Has Brought Literacy, Gender Equality And Well-Being To Dalits – IndiaSpend-Journalism India -Data Journalism India-Investigative Journalism-IndiaSpend |url=http://www.indiaspend.com/cover-story/conversion-to-buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits-18224 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915002618/https://www.indiaspend.com/conversion-to-buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits-18224 |archive-date=15 September 2020 |access-date=11 November 2019 |website=indiaspend.com |archivedate=15 កញ្ញា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200915002618/https://www.indiaspend.com/conversion-to-buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits-18224 }}</ref> == តាមប្រទេស == == តាមតំបន់ == {| class="wikitable sortable" |+ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមតំបន់ក្នុងឆ្នាំ២០១០ !តំបន់ ! ចំនួនប្រជាជនសរុបប៉ាន់ស្មាន ! ចំនួនប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកប៉ាន់ស្មាន ! % |- style="text-align:center;" | អាស៊ី​ប៉ាស៊ី​ហ្វិ​ច | ៤.០៥៤.៩៩០.០០០នាក់ | ៤៨១,២៩០,០០០នាក់ | ១១.៩% |- style="text-align:center;" | [[អាមេរិកខាងជើង|អាមេរិក​ខាង​ជើង]] | ៣៤៤,៥៣០,០០០នាក់ | ៣,៨៦០,០០០នាក់ | ១.១% |- style="text-align:center;" | [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] | ៧៤២,៥៥០,០០០នាក់ | ១,៣៣០,០០០នាក់ | ០.២% |- style="text-align:center;" | [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] - អាហ្វ្រិកខាងជើង | ៣៤១,០២០,០០០នាក់ | ៥០០,០០០នាក់ | ០.១% |- style="text-align:center;" | អាមេរិកឡាទីន - ការ៉ាប៊ីន | ៥៩០,០៨០,០០០នាក់ | ៤១០,០០០នាក់ | <០.១% |- style="background:#9ff;" ! សរុប ! ៦,៨៩៥,៨៩០,០០០នាក់ ! ៤៨៧,៥៤០,០០០នាក់ ! ៧.១% |} == ប្រទេសចំនួន ១០ ដែលមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេ == {| class="wikitable sortable" |+ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាមមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភីវ !ប្រទេស !ចំនួនប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកប៉ាន់ស្មាន ! % នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៃប្រទេស ! % នៃប្រជាជនពុទ្ធសាសនាពិភពលោក |- style="text-align:center;" |{{Flag|ចិន}} | style="text-align:right" |២៤៤,១៣០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |១៨.២% | style="text-align:right" |៥០.១% |- style="text-align:center;" |{{Flag|ថៃ}} | style="text-align:right" |៦៤,៤២០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |៩៤.៥% | style="text-align:right" |១៣.២% |- style="text-align:center;" |{{Flag|ជប៉ុន}} | style="text-align:right" |៤៥,៨២០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |៣៦.២% | style="text-align:right" |៩.៤% |- style="text-align:center;" |{{Flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | style="text-align:right" |៣៨,៤១០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |៨៧.៩% | style="text-align:right" |៧.៩% |- style="text-align:center;" |{{Flag|វៀតណាម}} | style="text-align:right" |១៤,៩១០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |១៤.៩% | style="text-align:right" |២.៩% |- style="text-align:center;" |{{Flag|ស្រីលង្កា}} | style="text-align:right" |១៤,៤៥០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |៧០.២% | style="text-align:right" |៣.០% |- style="text-align:center;" |{{Flag|កម្ពុជា}} | style="text-align:right" |១៣,៦៩០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |៩៦.៩% | style="text-align:right" |២.៨% |- style="text-align:center;" |{{Flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} | style="text-align:right" |១១,០៥០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |២២.៩% | style="text-align:right" |២.៣% |- style="text-align:center;" |{{Flag|ឥណ្ឌា}} | style="text-align:right" |៩,២៥០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |០.៨% | style="text-align:right" |១.៩% |- style="text-align:center;" |{{Flag|ម៉ាឡេស៊ី}} | style="text-align:right" |៥,០១០,០០០នាក់ | style="text-align:right" |១៩.៨% | style="text-align:right" |១.០% |- style="background:#9ff;" !សរុបរងសម្រាប់ប្រទេសទាំងដប់ ! style="text-align:right" |៤៦០,៦២០,០០០នាក់ ! style="text-align:right" |(% នៃចំនួនសរុបនៃប្រទេសទាំងដប់) ១៥.៣% ! style="text-align:right" |៩៤.៥% |- style="background:#9ff;" !សរុបរងសម្រាប់ពិភពលោកទាំងមូល ! style="text-align:right" |២៦,៩២០,០០០នាក់ ! style="text-align:right" |(% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក) ០.៤% ! style="text-align:right" |៥.៥% |- style="background:#9ff;" !សរុបពិភពលោក ! style="text-align:right" |៤៨៧,៥៤០,០០០នាក់ ! style="text-align:right" |៧.១% ! style="text-align:right" |១០០% |} == ឯកសារយោង == 9nyg8pthf108q7mxn0uocqk76b9xtlb 0 50677 339093 313835 2026-08-19T08:26:31Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339093 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Epic cycles of incarnations}} [[ឯកសារ:Vishnu_Avatars.jpg|រូបភាពតូច| ព្រះវិស្ណុ (ក[[ព្រះវិស្ណុ|ណ្តា]]ល) ហ៊ុំព័ទ្ធដោយអវតារសំខាន់ៗទាំង ១០ របស់ទ្រង់ (ព្រះគ្រឹស្នា-ព្រះពុទ្ធ)។ ច្រាសទ្រនិចនាឡិកាពីកំពូលឆ្វេង៖ មត្ស្យ ; [[កូម៌ៈ|កុម៌]] ; វរហ ; នរសិង្ហ ; វមន ; [[រាមសូរ្យ|បរសុរាម]] ; [[ព្រះរាម|រាម]] ; [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រីស្នា]] ; ព្រះពុទ្ធ និង កលគី]] ទសអវតា ( {{Lang-sa|दशावतार}} , IAST ) គឺជា [[អវតារ]] ចម្បងទាំងដប់របស់ [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលជាព្រះដ៏សំខាន់ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ។ ព្រះវិស្ណុ​ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​ចុះ​មក​ក្នុង​ទម្រង់​ជា​រូប​តំណាង​ដើម្បី​ស្ដារ​លំដាប់​លោហធាតុ។ <ref>{{Cite web |date=5 June 2020 |title=Know About "The Dashavatara"~ 10 Avatars of Lord Vishnu in Hinduism |url=https://www.newsgram.com/know-dashavatara-10-avatars-lord-vishnu-hinduism/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727052057/https://www.newsgram.com/know-dashavatara-10-avatars-lord-vishnu-hinduism |archive-date=27 July 2021 |access-date=18 February 2021 |website=NewsGram |archivedate=27 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727052057/https://www.newsgram.com/know-dashavatara-10-avatars-lord-vishnu-hinduism }}</ref> ពាក្យ ''ទសអវតា'' មកពី ទស មានន័យថា "ដប់" និង អវតា។ បញ្ជីនៃអវតារដែលបានរួមបញ្ចូលមានភាពខុសប្លែកគ្នាតាមនិកាយ និងតំបន់ ជាពិសេសទាក់ទងនឹងការដាក់បញ្ចូល ពលរាម (ប្អូនប្រុសរបស់ [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រីស្នា]] ) ឬ [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធគោត្ដម]] ។ ទោះបីជាមិនមានបញ្ជីណាមួយអាចត្រូវបានបង្ហាញដោយគ្មានវិវាទជាស្តង់ដារក៏ដោយ "បញ្ជីដែលទទួលយកបំផុតដែលមាននៅក្នុង Puranas និងអត្ថបទផ្សេងទៀតគឺ [... ] គ្រិស្នា, ពុទ្ធ។ {{Sfn|Dalal|2010|p=112}} {{Sfn|Lochtefeld|2001|p=73}} {{Sfn|Doniger O'Flaherty|1994|p=175}} {{Sfn|Klostermaier|2007}} {{Sfn|Krishna|2010|p=28-29}} [note 1] ភាគច្រើនគូរពីសំណុំនៃតួលេខខាងក្រោមនៅក្នុងលំដាប់នេះ: {{Sfn|Leyden|1982|p=22}} {{Sfn|Vaswani|2017|p=12-14}} {{Sfn|Carman|1994|p=211-212}} មត្ស្យ ; [[កូម៌ៈ|កុម៌]] ; វរហ ; នរសិង្ហ ; វមន ; [[រាមសូរ្យ|បរសុរាម]] ; [[ព្រះរាម|រាម]] ; [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រឹស្នា]] ឬ ពលរាម ; ព្រះពុទ្ធ [note 1] ឬ [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រិស្នា]] ; និង កល្កិ ។ នៅក្នុងទំនៀមទម្លាប់ដែលបោះបង់ចោលព្រះគ្រឹស្នា គាត់តែងតែជំនួសព្រះវិស្ណុជាប្រភពនៃអវតារទាំងអស់។ ទំនៀមទំលាប់មួយចំនួនរួមមានអាទិទេពក្នុងតំបន់ដូចជា វិថោព ឬ ជគន្នថ {{Sfn|Leyden|1982|p=22}} នៅក្នុងទីតាំងចុងក្រោយដោយជំនួស គ្រិស្នា ឬព្រះពុទ្ធ។ អវតារទាំងអស់បានបង្ហាញខ្លួន លើកលែងតែមួយ; កល្កិ ដែលនឹងបង្ហាញខ្លួននៅចុងបញ្ចប់នៃ ''កលិយុគ''។ លំដាប់នៃគំនិតបុរាណរបស់ ទសអវតា ក៏ត្រូវបានបកស្រាយផងដែរ ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពី ការវិវត្តន៍របស់ Darwinian សម័យទំនើប ជាការពិពណ៌នាអំពីការវិវត្តនៃស្មារតី។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == '''"ទសអវតរ"''' ឬ '''" ទសអវតារ "''' (दशावतार) មានន័យថា "ដប់អវតរ" ឬ "ដប់អវតារ": * '''"ទស"''' (दश) មានន័យថា "ដប់" <ref>{{Cite web |title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit: 'Ten' |url=https://spokensanskrit.org/index.php?tran_input=daza&direct=se&script=hk&link=yes&mode=3 |access-date=2020-03-20 |website=spokensanskrit.org |archivedate=2019-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103034638/http://spokensanskrit.org/index.php?tran_input=daza&direct=se&script=hk&link=yes&mode=3 |url-status=dead }}</ref> * '''"អវតរ"''' (अवतार) មានន័យថា "ការចាប់កំណើត" <ref>{{Cite web |title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit |url=https://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=hk&tran_input=Avatara&direct=se&anz=100 |access-date=2020-03-20 |website=spokensanskrit.org |archivedate=2020-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200524164525/https://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=hk&tran_input=Avatara&direct=se&anz=100 |url-status=dead }}</ref> == បញ្ជី អវតារ == យោងទៅតាម Swami Parmeshwaranand ទោះបីជាអវតារនៃព្រះវិស្ណុមានចំនួនរាប់មិនអស់ និងរាប់បញ្ចូលទាំង ឥសី, មនុស្ស, កូនរបស់មនុស្ស និង [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|ទេវៈ]] ផ្សេងទៀត ( អាទិទេពហិណ្ឌូ ) ដោយសារបណ្តាសារបស់ ឬស្សី ហៅថា ភ្រិគុ ភាគច្រើនគឺមានតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ (ពោលគឺមិនពេញលេញ) កើតមក។ . ទសអវតារ គឺជាបញ្ជីនៃ 10 ពេញលេញ (ពោលគឺពេញលេញ) ។ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_6F0ZIBIL2ZAC|title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas|date=2001-01-01|pages=131–132|language=en}}</ref> === បញ្ជី === កំណែផ្សេងៗនៃបញ្ជីអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុមាន ប្រែប្រួលតាមតំបន់ និងប្រពៃណី។ {{Sfn|Leyden|1982}} {{Sfn|Vaswani|2017}} {{Sfn|Carman|1994}} {{Sfn|Wuaku|2013}} បញ្ជីខ្លះនិយាយអំពីព្រះគ្រឹស្នាជាអវតារទីប្រាំបី ហើយ [[ព្រះពុទ្ធ]] ជាអវតាទីប្រាំបួន {{Sfn|Wuaku|2013}} ឯខ្លះទៀតដូចជា បរិបបាដល{{Citation needed|date=September 2023}} (គ.៣-៤ គ.ស.) ដែលជាទី ៥ នៃ អដ្ឋកថាទាំង ៨ ( ''Ettuthokai'' ) នៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍ Sangam និង ''Yatindramatadipika'' ដែលជាការសង្ខេបនៃលទ្ធិ ស្រីវៃស្នាវនៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ {{Sfn|Carman|1994}} ផ្តល់ឱ្យ ពលរាម ជា អវតារទីប្រាំបី និងព្រះគ្រឹស្នាជារូបទីប្រាំបួន។ {{Sfn|Carman|1994}} កំណែចុងក្រោយគឺបន្តដោយ វៃស្នាវ មួយចំនួនដែលមិនទទួលយកព្រះពុទ្ធជា incarnation នៃព្រះវិស្ណុ។ {{Sfn|Krishna|2009}} បញ្ជីមួយនៅក្នុង [[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|មហាភារត]]ផ្តល់ឱ្យ រាម ( ភគ៌វ ),រាម (ទសរថិ), សត្វត (គ្រិស្នា ឬ ពលរាម), {{Sfn|Dalal|2010}} ត្រី-រាម ។ Tantric ''Prapanchasara'' (សន្មតថា អទិសន្ករ ប៉ុន្តែមានជម្លោះ [16] ) ក៏លុបចោលព្រះពុទ្ធដែរ។ ទោះបីជាគ្មានបញ្ជីណាមួយអាចត្រូវបានបង្ហាញដោយគ្មានភាពចម្រូងចម្រាសជាស្តង់ដារក៏ដោយ "បញ្ជីដែលទទួលយកបំផុតដែលមាននៅក្នុង បុរនស និងអត្ថបទផ្សេងទៀតគឺ [... ] គ្រិស្នា, ពុទ" ។ {{Sfn|Dalal|2010}} {{Sfn|Lochtefeld|2001}} {{Sfn|Doniger O'Flaherty|1994}} {{Sfn|Klostermaier|2007}} {{Sfn|Krishna|2010}} [note 1] តារាងខាងក្រោមសង្ខេបអំពីទីតាំងនៃអវតារនៅក្នុង ទសអវតារនៅក្នុងប្រពៃណីជាច្រើន ប៉ុន្តែមិនមែនទាំងអស់ទេ៖ {{Sfn|Leyden|1982}} {{Sfn|Vaswani|2017}} {{Sfn|Carman|1994}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |Position |Krishna, Buddha<br /><br />{{Sfn|Vaswani|2017}}{{refn|group=note|name="Buddha"}}<br /><br />North Indian Bhagavatism, Sadh Vaishnavism, ISKCON{{refn|group=note|name="HareKrsna"}}{{refn|{{harv|Leyden|1982|p=22}}: Madhya Pradesh, Maharashtra.|group=note}} |Balarama, Krishna<br /><br />{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}}<br /><br />Smartism, Shaiva Siddhanta, Sri Vaishnavism{{refn|{{harv|Leyden|1982|p=22}}: Southern Deccan, Mysore.|group=note}} |Balarama, Buddha<br /><br />{{Sfn|Nagaswamy|2010}}<br /><br />Gaudiya Vaishnavism, ISKCON{{refn|group=note|name="HareKrsna"}}{{refn|{{harv|Leyden|1982|p=22}}: Rajasthan, Nepal, Northern Deccan.{{sfn|Leyden|1982|p=22}}|group=note}} |Balarama, Jagannatha<br /><br />{{Sfn|Mukherjee|1981}}<br /><br />Govardhan Math{{refn|prabhat Mukherjee: Orissa;{{sfn|Mukherjee|1981|p=155}} Leyden: West Bengal<br>Orissa.{{sfn|Leyden|1982|p=22}}|group=note}} |Krishna, Vithoba<br /><br /><br /><br />Warkari Sampradaya{{refn|Maharashtra, Goa.<ref name="maharashtra.gov.in" />|group=note}} |''Yuga''{{Sfn|Vaswani|2017}} |- |1 | colspan="5" |Matsya{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(fish)''</small> | rowspan="4" |''Satya Yuga''{{Sfn|Vaswani|2017}} |- |2 | colspan="5" |[[កូម៌ៈ|Kurma]]{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(turtle, tortoise)''</small> |- |3 | colspan="5" |Varaha{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(boar)''</small> |- |4 | colspan="5" |Narasimha{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(man-lion)''</small> |- |5 | colspan="5" |Vamana{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(dwarf-god)''</small> | rowspan="3" |''Treta Yuga''{{Sfn|Vaswani|2017}} |- |6 | colspan="5" |[[រាមសូរ្យ|Parashurama]]{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(Brahman warrior)''</small> |- |7 | colspan="5" |[[ព្រះរាម|Rama]]{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}}{{refn|Donald J. LaRocca, Metropolitan Museum of Art, describes a ''[[Katar (dagger)|katar]]'' with Rama-Krishna-Buddha, referring to ''Rama'' as ''Ramachandra'', or alternately ''Balarama''.{{sfn|LaRocca|1996|p=4}} Yet, Hoiberg specifically states that ''Rama'', as an avatar of Vishnu, is ''Ramachandra''.{{sfn|Hoiberg|2000|p=264}}|group=note}} |- |8 |[[ព្រះក្រឹស្ណ|Krishna]]{{Sfn|Vaswani|2017}}{{refn|group=note|name="HareKrsna"}} |Balarama{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Leyden|1982}}{{Sfn|Carman|1994}} |Balarama{{Sfn|Nagaswamy|2010}}{{sfnp|Morgan|1987|p=55}}{{refn|group=note|name="HareKrsna"}} |Balarama{{Sfn|Leyden|1982}}{{Sfn|Mukherjee|1981}} |[[ព្រះក្រឹស្ណ|Krishna]] | rowspan="2" |''Dvapara Yuga'',{{Sfn|Vaswani|2017}}<br /><br /><small>''Kali Yuga'' in case of Buddha{{Sfn|Vaswani|2017}}</small> |- |9 |Buddha{{Sfn|Vaswani|2017}}{{refn|group=note|name="Buddha"}} |[[ព្រះក្រឹស្ណ|Krishna]]{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Leyden|1982}}{{Sfn|Carman|1994}} |Buddha{{Sfn|Nagaswamy|2010}}{{sfnp|Morgan|1987|p=55}}{{refn|group=note|name="Buddha"}} |Jagannatha{{Sfn|Leyden|1982}}{{Sfn|Mukherjee|1981}} |Vithoba |- |10 | colspan="5" |Kalki{{Sfn|Vaswani|2017}}{{Sfn|Carman|1994}} <small>''(prophesied 10th avatar who ends the Kali Yuga)''</small> |''Kali Yuga'' |} <gallery widths="200" heights="200"> ឯកសារ:Dashavtar_closeup_national_museum_india.JPG|alt=Hindu god Vishnu's ten major avatars (Balarama-Krishna version) Dasavatara shrine, 18th century ivory (National Museum, New Delhi). From top descending: Matsya; Kurma; Varaha; Narasimha; Vamana; Parashurama; Rama; Balarama ; Krishna and Kalki.|អវតារសំខាន់ៗទាំងដប់[[ព្រះវិស្ណុ|របស់ព្រះវិស្ណុ]] ( ពលរាម-[[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រីស្នា]]កំណែ)ទសអវតរស្រិនេ, សតវត្សទី 18 (ជាតិ [[ញូវដេលី|ញូវ ដេលី]]) ។ ធ្លាក់ចុះក្រោម៖មត្ស្យ;[[កូម៌ៈ|គុម៌]];វរហ;នរសិង្ហ;វមន;[[រាមសូរ្យ|បរសុរាម;]] [[ព្រះរាម|រាម]];ពលរាម ;[[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រីស្នា]]និងកល្កិ។ ឯកសារ:Dasavatar,_19th_century.jpg|alt=Hindu god Vishnu's ten major avatars (Balarama-Buddha version). From left: Matsya; Kurma; Varaha; Narasimha; Vamana; Parashurama; Rama; Balarama; Buddha; and Kalki|អវតារ៍សំខាន់ៗទាំងអស់គ្នា[[ព្រះវិស្ណុ|របស់ព្រះវិស្ណុ]] (ពលរាម-ពុទ្ធ version) ។ ពី​ខាង​ឆ្វេង៖មត្ស្យ;[[កូម៌ៈ|កុម៌]];វវហ;នរសិង្ហ;វមន;[[រាមសូរ្យ|បរសុរាម]];[[ព្រះរាម|រាម]];ពលរាម;[[ព្រះពុទ្ធ]]; និងកល្កិ </gallery> === នៅក្នុង Puranas === អគ្នី, បទ្ម, គរុទ, លិង្គ, នរទ, ស្កន្តនិង វរហបុរនស និយាយអំពីបញ្ជីទូទៅ (គ្រិស្នា, ពុទ្ធ) ។ [note 9] គរុទបុរន មានបញ្ជីពីរ បញ្ជីវែងជាមួយ គ្រិស្នា និង ពុទ្ធ និងបញ្ជីជាមួយ ពលរាម និង ពុទ្ធ ដែលជំនួស វមន សម្រាប់ រាម ។ [note 10] សិវបុរន មានពលរាម និងព្រះគ្រឹស្នា។ បញ្ជីជាមួយ គ្រិស្នា និងព្រះពុទ្ធត្រូវបានរកឃើញផងដែរនៅក្នុង គរុទបុរន ''សរោទ្ធរ'' ដែលជាការអត្ថាធិប្បាយឬ 'ខ្លឹមសារដកស្រង់' នៃ គរុទ បុរន (ពោលគឺមិនមែនជា បុរន ខ្លួនឯងដែលវាហាក់ដូចជាច្រឡំ): == ការពិពណ៌នាអំពីអវតារ == [[ឯកសារ:1st_to_5th_of_10_Vishnu_avatars_on_Udupi_Hindu_temple_gopuram.jpg|រូបភាពតូច| ទី 1 ដល់ទី 5 នៃ ទសអវតរនៅលើ Udupi Sri Krishna Matha gopuram, Karnataka ។]] # '''Matsya''': The fish avatar. King Vaivasvata Manu finds a little fish in the palm of his hands when performing the tarpana (water-offering). The fish asks Manu if his riches and power was enough to give the fish a nice home. Manu keeps the fish to give it a home, but the fish keeps expanding, which breaks Manu's pride about his wealth. Eventually, he releases it into the ocean, realizing it is Vishnu himself. Vishnu informs Manu of the coming destruction of the world, by means of fires and floods, and directs Manu to collect "all creatures of the world" and keep them safe on a boat built by the gods. When the deluge (Pralaya) occurs, Vishnu appears as a great fish with a horn, to which Manu ties the boat, which leads them into safety.{{Sfn|Lochtefeld|2001|p=228-229}} # '''[[កូម៌ៈ|Kurma]]''': The tortoise/turtle avatar. In the legend of the [[រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ|Samudra Manthana]], the [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|devas]] and [[អសុរៈ|asuras]] were churning the Ocean of Milk in order to obtain amrita, the nectar of immortality. They used the mountain Mandara as the churning shaft, which started to sink. Vishnu took the form of a tortoise to bear the weight of the mountain to allow them to complete their task. # '''Varaha''': The boar avatar. The gatekeepers of Vaikuntha, the abode of Vishnu, Jaya and Vijaya, are cursed by the Four Kumaras when they stop them from seeing Vishnu. They choose to be reborn three times as [[អសុរៈ|asuras]] as adversaries of Vishnu. In their first birth, they are born as the brothers Hiranyaksha and Hiranyakashipu. Varaha appeared to defeat Hiranyaksha, who had abducted the earth, and by extension the earth goddess, [[ព្រះនាងភូមិ|Bhumi]], and carried it to the bottom of the cosmic ocean. The battle between Varaha and Hiranyaksha is believed to have lasted for a thousand years, which the former finally won. Varaha carried the earth out of the ocean between his tusks and restored it to its place in the universe. # '''Narasimha''': The half-man/half-lion avatar. Hiranyakashipu persecuted everyone for their religious beliefs including his son, Prahlada, who was a devotee of Vishnu. The boy was protected by the god and could not be killed, thus being saved by the several attempts of getting harmed. Vishnu descended as an anthropomorphic incarnation, with the body of a man and head and claws of a lion. He disemboweled Hiranyakashipu, and brought an end to the persecution of human beings, including his devotee Prahlada.{{Sfn|Lochtefeld|2001|p=318}} # '''Vamana''': The dwarf avatar. The grandson of Prahlada, [[ពិធីក្រុងពាលី|Bali]], with devotion and penance was able to defeat Indra, the king of heaven. This humbled the other deities and extended his authority over the three worlds. The gods appealed to Vishnu for protection and he descended as a boy Vamana.<ref name="Soifer1991p33">{{Cite book|title=The Myths of Narasimha and Vamana: Two Avatars in Cosmological Perspective|url=https://books.google.com/books?id=4YoydqgcseYC&pg=PA33|year=1991|isbn=978-0-7914-0800-1|pages=33–36}}</ref> During a yajna of the king, Vamana approached him and Bali promised him for whatever he asked. Vamana asked for three paces of land. Bali agreed, and the dwarf then changed his size to that of the giant ''Trivikrama'' form.<ref name="Soifer1991p33" /> With his first stride he covered the earthly realm, with the second he covered the heavenly realm thereby symbolically covering the abode of all living beings.<ref name="Soifer1991p33" /> He then took the third stride for the netherworld. Bali realized that Vamana was [[ព្រះវិស្ណុ|Vishnu]] incarnate. In deference, the king offered his head as the third place for Vamana to place his foot. The avatar did so and thus granted Bali immortality and making him ruler of Pathala, the netherworld. Vishnu also granted Bali a boon whereby he could return to earth every year. The harvest festivals of&nbsp;Balipratipada&nbsp;and&nbsp;Onam&nbsp;(which is mostly celebrated by people of all faiths within Kerala) are celebrated to mark his yearly homecoming. This legend appears in hymn 1.154 of the ''Rigveda'' and other Vedic as well as Puranic texts.<ref name="Doniger1988p28">{{Cite book|title=Textual Sources for the Study of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=6hwNAQAAIAAJ&pg=PA28|year=1988|isbn=978-0-7190-1866-4|page=28}}, [[wikisource:The_Rig_Veda/Mandala_1/Hymn_154|Wikisource of Griffith's translation]] {{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Rig_Veda/Mandala_1/Hymn_154 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=19 កក្កដា 2024 |archivedate=29 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929000206/https://en.wikisource.org/wiki/The_Rig_Veda/Mandala_1/Hymn_154 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Cite book|title=The Strides of Vishnu: Hindu Culture in Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=KtLScrjrWiAC&pg=PA96|year=2008|isbn=978-0-19-971825-2|pages=95–97}}</ref> # '''[[រាមសូរ្យ|Parashurama]]''': The warrior avatar. He is the son of Jamadagni and Renuka and was granted as a boon, an axe after a penance to [[ព្រះសិវៈ|Shiva]]. Once, the king Kartavirya Arjuna and his hunting party halted at the ashrama of Jamadagni, the father of Parashurama. The sage was able to feed them all with the aid of the divine cow Kamadhenu. The king demanded the cow, but Jamadagni refused. Enraged, the king took it by force and destroyed the ashrama and left along with the cow. Parashurama then killed the king at his palace and destroyed his army. In revenge, the sons of Kartavirya killed Jamadagni. Parashurama took a vow to travel across the world twenty-one times and kill every kshatriya king on earth filled five lakes with their blood. Ultimately, his grandfather, the rishi Ricika, appeared before him and made him halt. He is a ''chiranjivi'' (immortal), and believed to be alive today in penance at Mahendragiri. He is also credited with creating the coastal belt of Karnataka and Kerala by throwing his mighty axe as per Hindu mythology. The place the axe landed in the sea got its water displaced and the land which emerged thus came to be known as the coast of Karnataka and whole of Kerala. [[ឯកសារ:Anantashayana_Vishnu_with_Lakshmi,_his_avatars_above_him_(annotated),_Badami_monuments_Karnataka.jpg|រូបភាពតូច|Anantashayana Vishnu with [[ព្រះម៉ែលក្ម្សី|Lakshmi]], his ten avatars above him (annotated), 6th – 8th century Badami, Karnataka]] # '''[[ព្រះរាម|Rama]]''': The King of Ayodhya. He is a commonly worshipped avatar in [[ហិណ្ឌូសាសនា|Hinduism]], and is thought of as the ideal man, and the embodiment of [[ព្រះធម៌|righteousness]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1HMXN9h6WX0C&pg=PA172|title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series|date=December 1991|isbn=978-0-89281-354-4|pages=172|language=en}}</ref> His story is recounted in one of the most widely read scriptures of Hinduism, the ''[[រាមាយណៈ|Ramayana]]''. While in exile from his own kingdom with his brother Lakshmana and wife [[នាង​សីតា|Sita]], she was abducted by Ravana, a rakshasa and king of Lanka. Rama travelled to Lanka, killed Ravana and saved Sita. Rama and Sita returned home and were crowned. The day of the return of Prince Rama to the kingdom of Ayodhya is celebrated in the festival of Diwali all over India. # '''[[ព្រះក្រឹស្ណ|Krishna]]'''{{Sfn|Wuaku|2013|p=148}} (sometimes at 9 or "0") or '''Balarama''':{{Sfn|Carman|1994|p=211-212}} #* Krishna was the eighth son of Devaki and Vasudeva and the foster-son of Yashoda and Nanda. A frequently worshipped deity in Hinduism, he is born to slay his tyrannical uncle, [[រឿងព្រះក្រិស្ណៈសម្លាប់យក្យកិស៊ិ|Kamsa]]. He is a major protagonist of the [[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|Mahabharata]], most notably featured in his role as the charioteer of Arjuna in the Kurukshetra War. He embodies several qualities such as love, duty, compassion, and playfulness. Krishna's birthday is celebrated every year by Hindus on Krishna Janmashtami according to the lunisolar Hindu calendar, which falls in late August or early September of the Gregorian calendar. Krishna is usually depicted with a flute in his hand. Krishna is also a central character in Mahabharata, Bhagavata Purana, and the Bhagavad Gita. #* Balarama, the elder brother of Krishna, is regarded generally as an avatar of Shesha an extension of Ananta, a form of Vishnu. Balarama is included as the eighth avatar of Vishnu in the Sri Vaishnava lists, where Buddha is omitted and Krishna appears as the ninth avatar in this list.{{Sfn|Carman|1994|p=211-212}} He is particularly included in the lists where Krishna is removed. # '''Buddha''';{{refn|group=note|name="Buddha"}} sometimes Krishna,{{Sfn|Wuaku|2013|p=148}} (sometimes at 8 or "0"), '''Vithoba''', or '''Jagannath'''.{{Sfn|Mukherjee|1981|p=155}} #* Gautama Buddha, the founder of Buddhism, is commonly included as an avatar of Vishnu in Hinduism. Buddha is sometimes depicted in Hindu scriptures as a preacher who deludes and leads asuras and heretics away from the path of the Vedic scriptures, but another view praises him a compassionate teacher who preached the path of ahimsa (non-violence).{{Sfn|Carman|1994|p=211-212}}{{Sfn|Wuaku|2013|p=148}}{{refn|group=note|name="Buddha"}} #* Krishna;{{Sfn|Carman|1994|p=211-212}} commonly at 8, sometimes at "0" #* In Maharashtra and Goa, Vithoba's image replaces Buddha as the ninth avatar of Vishnu in some temple sculptures and Hindu astrological almanacs. #* In certain Odia literary creations from Odisha, Jagannath has been treated as the Ninth avatar, by substituting Buddha.{{Sfn|Mukherjee|1981|p=155}} # '''Kalki''' is described as the final incarnation of Vishnu, who appears at the end of each ''Kali Yuga''. He will be atop a white horse and his sword will be drawn, blazing like a comet. He appears when only chaos, evil and persecution prevails, [[ព្រះធម៌|dharma]] has vanished, and he ends the ''Kali Yuga'' to restart ''Satya Yuga'' and another cycle of existence.<ref name="Dalal2010p188">{{Cite book|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC|year=2010|isbn=978-0-14-341421-6|page=188}}</ref><ref name="Doniger1999p629">{{Cite book|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|url-access=registration|year=1999|isbn=978-0-87779-044-0|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/629 629]}}</ref> == ការអភិវឌ្ឍន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ព្រះពុទ្ធ === ព្រះពុទ្ធ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលជាអវតារមួយរបស់ព្រះវិស្ណុ ក្រោម លទ្ធិ Bhagavatism ដោយ សម័យ គុប្ត ចន្លោះពីឆ្នាំ ៣៣០ ដល់ ៥៥០ គ.ស.។ ទេវកថារបស់ព្រះពុទ្ធនៅក្នុងប្រពៃណី [[ថេរវាទ]] និងព្រះវិស្ណុក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ មានភាពស្រដៀងគ្នានៃរចនាសម្ព័ន្ធ និងច្រើនយ៉ាង។ {{Sfn|Holt|2013}} ជាឧទាហរណ៍ រដ្ឋវិទូ ចន ហូល អ្នកវិទ្យាសាស្ដ្រថេរវាទ និងលោហធាតុវិទ្យា ចែងថា ព្រះពុទ្ធបានគ្របដណ្ដប់ 6,800,000 យចនជាបីជំហាន រួមទាំងផែនដីទៅស្ថានសួគ៌ ហើយបន្ទាប់មកដាក់ជើងស្តាំរបស់ទ្រង់លើយុគន្ធរ ដែលជារឿងព្រេងដែលស្រដៀងនឹងអវតារវមនក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។ ដូច​គ្នា​នេះ​ដែរ ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវ​បាន​គេ​អះអាង​ក្នុង​ទេវកថា​ថេរវាទ​ថា​បាន​ប្រសូត​នៅ​ពេល​ដែល ''​ធម៌'' ​មាន​សភាព​ទ្រុឌទ្រោម ដើម្បី​រក្សា និង​រក្សា ''​នូវ​ធម៌'' ។ ភាពស្រដៀងគ្នាទាំងនេះប្រហែលជាបានរួមចំណែកដល់ការបញ្ចូលព្រះពុទ្ធជាអវតារនៃព្រះវិស្ណុ។ {{Sfn|Holt|2013}} ការទទួលយកព្រះពុទ្ធជាអវតារក្នុង Bhagavatism គឺជាកត្តាជំរុញក្នុងការបញ្ចូលព្រះពុទ្ធសាសនាទៅក្នុងឋានានុក្រមទេវកថារបស់ Vaishnavism ។ នៅសតវត្សទី 8 នៃគ.ស. ព្រះពុទ្ធត្រូវបានបញ្ចូលជាអវតារនៃព្រះវិស្ណុនៅក្នុង បុរន ជាច្រើន។ {{Sfn|Holt|2013}} {{Sfn|Flood|1996|p=116}} ការរួមផ្សំនេះគឺបង្ហាញពីភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសាសនាហិណ្ឌូចំពោះព្រះពុទ្ធ និងពុទ្ធសាសនា {{Sfn|Holt|2013|p=18}} ហើយមានទំនៀមទម្លាប់មួយដែលថាមានព្រះពុទ្ធពីរអង្គ។ យោងតាមប្រពៃណីនេះ ទីមួយគឺជាអវតារទីប្រាំបួនរបស់ព្រះវិស្ណុ ចំណែកទីពីរគឺជាព្រះពុទ្ធប្រវត្តិសាស្ត្រ។ {{Sfn|Almond|1988|p=16-18}} [note 12] ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះវិស្ណុក៏ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា សិង្ហលេស ផងដែរ {{Sfn|Holt|2013|p=3}} ហើយ [[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] ជួនកាលត្រូវបានគេហៅថា ''ព្រះពុទ្ធ-Bhagavatism'' ។ <ref name="Budd">{{Cite book|title=Buddhist Art & Antiquities of Himachal Pradesh: Up to 8th Century A.D.|location=Columbia, Mo|year=1994|pages=40|isbn=978-81-85182-99-5}}</ref> នៅសម័យនេះ គំនិតរបស់ ទសអវតា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងពេញលេញ។ <ref>{{Cite web |last=Indian |first=History |title=(Prabha IAS-IPS Coaching Centre - Indian History 2003 exam - "The crystallization Of the Avatara Concept and the worship of the incarnations of Vishnu were features of Bhagavatism during the Gupta period" |url=http://www.chandraiashistory.com/INDIAN%20HISTORY%202003.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915213751/http://www.chandraiashistory.com/INDIAN%20HISTORY%202003.htm |archive-date=15 September 2008 |access-date=1 January 2008 |publisher=Arumbakkam, Chennai |archivedate=15 កញ្ញា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915213751/http://www.chandraiashistory.com/INDIAN%20HISTORY%202003.htm }}</ref> [[ឯកសារ:Dashaavathaaram_ദശാവതാരം.jpg|រូបភាពតូច| ទ្វារប្រាសាទដែលពណ៌នា ទសអវតារ ជាមួយ វិថោប នៅប្រាសាទ Sree Balaji ប្រទេស Goa ។ ពី​ឆ្វេង​លើ​ទៅ​ក្រោម, Matsya, Kurma, Varaha, Vithoba, Vamana ។ ពីស្តាំលើទៅបាត Narasimha, Parashurama, Rama, Krishna និង Kalki ។ Vithoba ជំនួសព្រះពុទ្ធនៅក្នុងចម្លាក់នេះ។]] == ការបកស្រាយ ជ្យោតិស == ពាក្យថា " ត្យោតិស " សំដៅលើ ហោរាសាស្រ្ត ហិណ្ឌូ ឬ វេទ ដែលជាផ្នែកមួយនៃ Vedangas ទាំងប្រាំមួយ ឬ វិញ្ញាសាបន្ថែម ដែលភ្ជាប់ជាមួយ Vedas ។ ''Brihat Parasara Hora Sastra'' និយាយអំពី Dashavatara ដូចខាងក្រោម: {{Quote|From the [[Surya|Sun God]] the Incarnation of [[Rama]], from the [[Moon]] that of [[Krishna]], from Mars that of [[Narasimha]], from Mercury that of [[Gautama Buddha|Buddha]], from Jupiter that of [[Vamana]], from Venus that of [[Parashurama|Parasurama]], from Saturn that of [[Kurma|Koorma]] (Tortoise), from [[Rahu]] that of [[Varaha]] [Boar] and from [[Ketu (mythology)|Ketu]] that of [<nowiki/>[[Matsya]]] (fish) occurred. All other incarnations that these are through the [[Navagraha|Grahas]]. The beings with more [[Paramatman|Paramatmamsa]] [i.e. Rama, Krishna, Narasimha and Varaha] are called divine beings'.|source=Brihat Parasara Hora Sastra, Translated by R. Santhanam (1984), Chapter 2, Verses 5-7<ref>{{Cite book|last=Santhanam|first=R.|url=https://archive.org/details/brihatparasarahorasastrawithenglishtranslationvolume1santhanam_202002|title=Brihat Parasara Hora Sastra With English Translation (Volume 1)|pages=23}}</ref>}} គួរកត់សម្គាល់ថាយោងទៅតាម Brihat Parasara Hora Sastra ដែលជា Smriti Sastra ដ៏សំខាន់ឬការចងក្រង ហោរាសាស្រ្តឥណ្ឌា សម្រាប់ការទស្សន៍ទាយ (ឧទាហរណ៍ការទស្សន៍ទាយ) - ទោះបីជា អវតារ ទាំងដប់មាននិមិត្តសញ្ញាហោរាសាស្រ្តដែលត្រូវគ្នាក៏ដោយមានតែបួននាក់ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទេវៈ (ឧទាហរណ៍ រាម, គ្រិស្នា, នរសិង្ហ និង វរហ) ។ {{Quote|<poem>The sun is the soul of all. The Moon is the mind. Mars is one's strength. Mercury is speech-giver while Jupiter confers knowledge and happiness. Venus governs semen (potency) while Saturn denotes grief. Of royal status are the Sun and the Moon while Mars is the army chief. Prince-apparent in Mercury. The ministerial planets are Jupiter and Venus. Saturn is servant. Rahu and Ketu form the planetary army.</poem>|source=Brihat Parasara Hora Sastra, Translated by R. Santhanam (1984), Chapter 3, Verses 12-15<ref>{{Cite book|last=Santhanam|first=R.|url=https://archive.org/details/brihatparasarahorasastrawithenglishtranslationvolume1santhanam_202002|title=Brihat Parasara Hora Sastra With English Translation (Volume 1)|pages=28}}</ref>}} == ការបកស្រាយវិវត្តន៍ == [[ឯកសារ:Dasavatar,_19th_century.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ទសអវតរ, សតវត្សទី 19, Andhra Pradesh, ប្រទេសឥណ្ឌា។]] អ្នកបកប្រែសម័យទំនើបខ្លះបកស្រាយអវតាសំខាន់ៗទាំង ១០ របស់ព្រះវិស្ណុជាលំដាប់ឡើងពីទម្រង់ជីវិតសាមញ្ញ ទៅជាទម្រង់ជីវិតដ៏ស្មុគស្មាញ ហើយមើលឃើញថា សវតារ៉ា ជាការឆ្លុះបញ្ចាំង ឬបង្ហាញពី ទ្រឹស្តីនៃការវិវត្តន៍ សម័យទំនើប។ ការបកស្រាយបែបនេះត្រូវបានលើកឡើងជាលើកដំបូងដោយពួកបរិសុទ្ធ Gaudiya Vaishnava Saint Bhaktivinoda Thakura នៅក្នុងសៀវភៅ 1873 របស់គាត់ Datta-kaustubha និងម្តងទៀតនៅក្នុងសៀវភៅ 1880 របស់គាត់ Kṛṣṇa-saṁhita ។ Theosophist Helena Blavatsky ក៏បានបញ្ជាក់ម្តងទៀតអំពីរឿងនេះនៅក្នុងរឿង ''Isis ឆ្នាំ 1877 របស់នាងដែលបានបង្ហាញ'' ។ <ref name="Nandafull">{{Cite book|author-link=Meera Nanda|title=Handbook of Religion and the Authority of Science|date=19 November 2010|isbn=978-90-04-18791-7|pages=279–344}}</ref> <ref name="Brown2007">{{Cite journal|last=Brown|first=C. Mackenzie|date=June 2007|title=The Western roots of Avataric Evolutionism in colonial India|url=https://archive.org/details/sim_zygon_2007-06_42_2/page/423|journal=[[Zygon (journal)|Zygon]]|volume=42|issue=2|pages=423–448|doi=10.1111/j.1467-9744.2007.00423.x}}</ref> Bhaktivinoda Thakura បានស្នើឱ្យមានលំដាប់នៃ Dashavataras ដូចខាងក្រោម: * មត្ស្យ - ត្រី (សម័យ Paleozoic) * [[កូម៌ៈ|កុម៌]] - អណ្តើក amphibious (សម័យ Mesozoic) <ref name="Nandafull"/> <ref name="Brown2007"/> * វរហ - ជ្រូក (សម័យសេណូហ្សូក) <ref name="Nandafull" /> <ref name="Brown2007" /> * នរសិង្ហ - បុរស-តោ ដែលជាសត្វចុងក្រោយ និងរូបតំណាងពាក់កណ្តាលមនុស្ស (សម័យ Cenozoic) <ref name="Nandafull" /> <ref name="Brown2007" /> * វមន - មនុស្សតឿដែលកំពុងលូតលាស់ និងជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរកទម្រង់មនុស្ស * [[រាមសូរ្យ|បរសុរាម]] - បុរសដំបូងដែលចាប់ផ្តើមប្រើអាវុធបុរាណដូចជា Ax * [[ព្រះរាម|រាម]] - វីរៈបុរសដ៏ល្អម្នាក់ កាយសម្បទាល្អឥតខ្ចោះ ធ្វើជាមិត្តជាមួយ ទេ វៈ [[ហនុមាន]] * [[ព្រះក្រឹស្ណ|ព្រះគ្រឹស្នា]] - ព្រះវិស្ណុចាប់កំណើតជាព្រះ <ref name="Nandafull" /> <ref name="Brown2007" /> * [[ព្រះពុទ្ធ]] - ស្ថាបនិកនៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ជាអ្នកត្រាស់ដឹង * កល្កិ - ជំហានបន្ទាប់ក្នុងការវិវត្តន៍; Vaishnava Hindus មួយចំនួនបដិសេធគំនិត "Avataric Evolutionism" នេះ។ ជាឧទាហរណ៍ Prakashanand ចែងថាការសុំទោសនេះធ្វើឱ្យខូចឋានៈដ៏ទេវភាពរបស់ Rama និង Krishna មិនត្រឹមត្រូវតាមលំដាប់ Rama ទាបជាង Krishna ទាំងព្រះពុទ្ធ។ Prakashanand រដ្ឋ Rama និង Krishna គឺ​ជា​ព្រះ​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់ សិទ្ធិ​នីមួយៗ និង​ល្អ​ឥត​ខ្ចោះ​សម្រាប់​កាលៈទេសៈ​ដែល​ពួកគេ​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​ក្នុង​រដ្ឋ Prakashanand។ <ref name="Brown2012p182">{{Cite book|author=C. Mackenzie Brown|title=Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design|url=https://books.google.com/books?id=xDfgCgAAQBAJ|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-48467-4|pages=182–183}}</ref> == វិចិត្រសាល == 42eh0lrf7fel7oyzaul8swgfeb9x1hi 0 51035 339066 311588 2026-08-19T07:42:39Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339066 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" class="infobox-above" style="padding:0.25em; background:navajowhite;" |អអក្សរកវិ |- | colspan="2" class="infobox-image" style="padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;" |[[ឯកសារ:Shukla_Kawi.svg|class=skin-invert|160x160ភីកសែល]]<div class="infobox-caption" style="border-bottom:1px solid #aaa;">'Kawi' in newly standardized Kawi script</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |ប្រភេទអក្សរ | class="infobox-data" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; line-height:1.25em"> Abugida </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |ពេលវេលា | class="infobox-data" |c. 8th&#x2013;16th century |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |ទិសដៅ | class="infobox-data" |Left-to-right&nbsp;<span class="penicon autoconfirmed-show">[[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q975802?uselang=en#P1406|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this on Wikidata]]</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |ភាសា | class="infobox-data" |Old Balinese, Old Javanese, Old Sundanese, Old Malay, |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd" |ក្សរដែលពាក់ព័ន្ធ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |មាតិកា | class="infobox-data" |<div style="padding-top:0.15em;">Egyptian hieroglyphs * Proto-Sinaitic alphabet ** Phoenician alphabet *** Aramaic alphabet **** [[អក្សរព្រាហ្មី|Brāhmī]] ***** Tamil-Brahmi ****** Pallava ******* Akṣara Kawi </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |កុមារ | class="infobox-data" |'''In Indonesia:'''<br /><br />Balinese<br /><br />Batak<br /><br />Javanese (Hanacaraka)<br /><br />Lontara<br /><br />Sundanese<br /><br />Rencong<br /><br />Rejang<br /><br />Buda<br /><br /> '''In the Philippines:'''<br /><br />Baybayin scripts |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |បងប្អូន | class="infobox-data" |[[អក្សរខ្មែរ|Khmer]], Cham, Old Mon, Grantha, Tamil |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd" |ISO 15924 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |ISO 15924 | class="infobox-data" |<templatestyles src="Mono/styles.css" /><span class="monospaced">Kawi</span> <templatestyles src="Mono/styles.css" /><span class="monospaced">(368)</span>,&#x20;&#x200B;Kawi |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd" |Unicode |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; ">Unicode alias</div> | class="infobox-data" |Kawi |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; ">Unicode range</div> | class="infobox-data" |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U11F00.pdf U+11F00–U+11F5F] |- | colspan="2" class="infobox-below noprint selfref" style="text-align:left; background:#eee;" |<span style="font-size:90%">&nbsp;This article contains '''phonetic transcriptions in the [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|International Phonetic Alphabet]] (IPA)'''.&#x20;For an introductory guide on IPA symbols, see Help:IPA.&#x20;For the distinction between <span lang="und-Latn-fonipa" class="IPA nowrap" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[&nbsp;]</span>, <span lang="und-Latn-fonipa" class="IPA nowrap" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">/&nbsp;/</span> and &#x27E8;<span lang="und-Latn-fonipa" class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">&nbsp;</span>&#x27E9;, see [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA §&nbsp;Brackets and transcription delimiters]].</span> |}   '''អក្សរកវិ'''( {{Lang-id|aksara kawi}} , {{Lang|id|aksara carakan kuna}} អក្សារាចារាកានកុណា ) ឬ '''អក្សរជ្វាចាស់''' គឺជា អក្សរព្រាហ្មណ៍ ដែលត្រូវបានរកឃើញជាចម្បងនៅក្នុង [[កោះជ្វា]] ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅទូទាំង [[ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់សមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ភាគច្រើនរវាងសតវត្សទី 8 និងសតវត្សទី 16 ។ <ref name="bayu">Aditya Bayu Perdana and Ilham Nurwansah 2020. [https://www.unicode.org/L2/L2020/20284r-kawi.pdf Proposal to encode Kawi]</ref> ស្គ្រីបគឺជា abugida មានន័យថា តួអក្សរត្រូវបានអានដោយស្រៈ។ [[វណ្ណយុត្តិ|ព្យញ្ជនៈ]] ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​សម្រាប់​សង្កត់​ស្រៈ និង​តំណាង​ឲ្យ​ព្យញ្ជនៈ​សុទ្ធ ឬ​តំណាង​ស្រៈ​ផ្សេង​ទៀត។ <ref name="DeCasparis">De Casparis, J. G. ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the beginnings to c. AD 1500'', Leiden/Koln, 1975, pp. 35-42 with footnotes</ref> <ref name="briggs">{{Cite journal|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|year=1950|title=The Origin of the Sailendra Dynasty: Present Status of the Question|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1950_70_2/page/78|journal=Journal of the American Oriental Society|publisher=JSTOR|volume=70|issue=2|pages=78–82|doi=10.2307/595536|issn=0003-0279|jstor=595536}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អក្សរ កវិ គឺទាក់ទងនឹងអក្សរ នគរិ ឬ ទេវនគរីចាស់ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ វាត្រូវបានគេហៅផងដែរថា ប្រែ-នគរី នៅក្នុងការបោះពុម្ពហូឡង់ បន្ទាប់ពីការងារបុរាណរបស់ FDK Bosch នៅលើអក្សរឥណ្ឌូនេស៊ីដំបូង ទម្រង់អក្សរដើម-នគរី ត្រូវបានប្រើជាចម្បងនៅក្នុងទម្រង់អក្សរ កាវិដើម្បីសរសេរ [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងភាសា ជ្វាចាស់ នៅកណ្តាល និងខាងកើតកោះជ្វា . <ref name="DeCasparis">De Casparis, J. G. ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the beginnings to c. AD 1500'', Leiden/Koln, 1975, pp. 35-42 with footnotes</ref> <ref>{{Cite book|author=Avenir S. Teselkin|title=Old Javanese (Kawi)|url=https://books.google.com/books?id=xJ1kAAAAMAAJ|year=1972|publisher=Cornell University Press|pages=9–14}}</ref> កវិគឺជាបុព្វបុរសនៃអក្សរបុរាណឥណ្ឌូនេស៊ី ដូចជា ភាសាជ្វា ស៊ុនដា និង បាលី ព្រមទាំងអក្សរហ្វីលីពីនបុរាណដូចជា Luzon Kavi ដែលជាអក្សរបុរាណរបស់ Laguna Copperplate Inscriptions 900&nbsp;AD និង baybayin ដែលមានកំណត់ត្រារស់រានមានជីវិតពីសតវត្សទី 16 ។ <ref name="pandey">Anshuman Pandey 2012. [http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n4266.pdf Preliminary Proposal to Encode the Kawi Script]</ref> ភស្តុតាងដ៏រឹងមាំបំផុតនៃឥទ្ធិពល នគរីត្រូវបានរកឃើញនៅលើ សសរ Belanjong នៅ Sanur នៅភាគខាងត្បូងកោះបាលី ដែលមានអត្ថបទជាអក្សរពីរ៖ មួយនៅក្នុង Early Nagari និងមួយទៀតនៅក្នុងអក្សរ Early Kawi ។ លើសពីនេះ សិលាចារឹក Sanur ត្រួតលើគ្នាជាពីរភាសា គឺសំស្ក្រឹត និងបាលីចាស់។ ក្នុង​ចំណោម​អត្ថបទ​ទាំង​នេះ ផ្នែក​ភាសា​បាលី​ចាស់​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ទាំង​អក្សរ​ដើម​ណាហ្គារី និង​ដើម​កាវី។ សិលាចារឹកនេះទំនងជាមកពី 914&nbsp;គ.ស. ហើយលក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺស្រដៀងទៅនឹងទម្រង់ដំបូងបំផុតនៃអក្សរ កាវិ ដែលរកឃើញនៅតំបន់កណ្តាល និងខាងកើតនៃកោះជ្វាជិតខាងរបស់បាលី។ <ref>De Casparis, J. G. ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the beginnings to c. AD 1500'', Leiden/Koln, 1975, pp. 36-37 with footnotes</ref> យោងតាមលោក de Casparis អក្សរកាវិ ដើមដំបូងដែលបំផុសគំនិតដោយ នគរី បានរីកចម្រើនអស់រយៈពេលជាង 3 សតវត្សរវាងសតវត្សទី 7 និងទី 10 ហើយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 910 ។&nbsp;គ.ស. អក្សរ កវិ ក្រោយមកបានផុសឡើងដោយរួមបញ្ចូលការច្នៃប្រឌិតក្នុងតំបន់ និងឥទ្ធិពលឥណ្ឌាខាងត្បូង (ដែលនៅក្នុងខ្លួនវាត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយផ្នែកដោយ ព្រាហ្មក-នន្ទិនគរិ) ។ ដំណាក់កាលទាំងបួននៃការវិវត្តន៍អក្សរ កវិ គឺ 910–950&nbsp;គ.ស. (ជ្វាភាគខាងកើត កវិទី១), ១០១៩-១០៤២ (ជ្វាខាងកើត កវិទី២), 1100–1220 (ជ្វាភាគខាងកើត កវិទី៣), 1050–1220 (អក្សរការ៉េនៃ សម័យកាល កេទិរិ )។ <ref>De Casparis, J. G. ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the beginnings to c. AD 1500'', Leiden/Koln, 1975, pp. 38-43 with footnotes</ref> អត្ថបទដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៅក្នុង កវិ មានកាលបរិច្ឆេទពីនគរ សិង្ហសរិ នៅ [[កោះជ្វា]] ភាគខាងកើត។ អក្សរសិល្ប៍ថ្មីៗជាច្រើនទៀតមាននៅក្នុងនគរ [[អាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិត|មជបហិត]] ផងដែរនៅភាគខាងកើត ជ្វា, [[កោះបាលី|បាលី]], [[កោះបរនេអូ|បណេអូ]] និង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា|សូម៉ាត្រា]] ។ អក្សរ កវិ បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញទាំងផ្នែកប្រវត្តិសាស្រ្តនៃភាសា និងការផ្សព្វផ្សាយអក្សរ ក៏ដូចជាផ្លូវដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់ការធ្វើចំណាកស្រុកនៃព្រះពុទ្ធសាសនា និងសាសនាហិណ្ឌូទៅកាន់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយសារអក្សរសំខាន់ៗជាច្រើននៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍បង្ហាញពីអក្សរ បល្លវ របស់ឥណ្ឌាខាងត្បូង។ <ref name="briggs">{{Cite journal|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|year=1950|title=The Origin of the Sailendra Dynasty: Present Status of the Question|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1950_70_2/page/78|journal=Journal of the American Oriental Society|publisher=JSTOR|volume=70|issue=2|pages=78–82|doi=10.2307/595536|issn=0003-0279|jstor=595536}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBriggs1950">Briggs, Lawrence Palmer (1950). "The Origin of the Sailendra Dynasty: Present Status of the Question". ''Journal of the American Oriental Society''. '''70''' (2). JSTOR: 78–82. [[Doi (អ្នកកំណត់អត្តសញ្ញាណ)|doi]]:[[doi:10.2307/595536|10.2307/595536]]. [[ISSN (អ្នកកំណត់អត្តសញ្ញាណ)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-0279 0003-0279]. [[JSTOR (អ្នកកំណត់អត្តសញ្ញាណ)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/595536 595536].</cite></ref> អក្សរជ្វា សម័យទំនើប រដ្ឋ George Campbell និង Christopher Moseley បានផុសឡើងមួយផ្នែកតាមរយៈការកែប្រែអក្សរ កវិលើយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ។ ការកែប្រែនេះបានកើតឡើងជាផ្នែកតាមរយៈទម្រង់បន្ទាប់បន្សំដែលហៅថា ''pasangan'' នៅក្នុងភាសាជ្វា ហើយក៏មកពីការផ្លាស់ប្តូររូបរាងផងដែរ។ <ref>{{Cite book|author1=George L Campbell|author2=Christopher Moseley|title=The Routledge Handbook of Scripts and Alphabets|url=https://books.google.com/books?id=bLbN4O2EdcsC&pg=PA28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-22297-0|pages=28–30}}</ref> វាក៏បង្ហាញផងដែរនូវឥទ្ធិពលនៃទម្រង់អក្សរជ្វាភាគខាងជើង និងខាងលិចដោយផ្អែកលើអក្សរ បល្លវ, គ្រន្ថ ដែលបានរកឃើញនៅក្នុង តាមិលណាទុ ក៏ដូចជាអក្សរ អារ៉ាប់ និង [[អក្សរឡាតាំង|រ៉ូម៉ាំង]] ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងទ្រឹស្តីនយោបាយនៃកោះជ្វា និងកោះក្បែរៗពីសតវត្សទី 14 ដល់សតវត្សទី 20 ។ . <ref>{{Cite book|author1=Patricia Herbert|author2=Anthony Crothers Milner|title=South-East Asia: Languages and Literatures : a Select Guide|url=https://books.google.com/books?id=-EqbeRzdDrsC&pg=PA127|year=1989|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-1267-6|pages=127–129}}</ref> == ឧទាហរណ៍ == អក្សរ កាវិ ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ក្នុង​ឯកសារ​ផ្លូវ​ការ​ឬ​សេចក្តី​ប្រកាស​ដែល​ចារឹក​នៅ​ក្នុង​ផ្ទាំង​ថ្ម​ឬ​ស្ពាន់​ជា​ចម្បង​នៅ​ក្នុង​កោះ​ជ្វា ប៉ុន្តែ​ក៏​នៅ​ក្នុង​នគរ​មជ្ឈិម​សម័យ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ប្រជុំ​កោះ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ផង​ដែរ។ ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍​មួយ​ចំនួន​ដែល​បាន​ចាត់​ថ្នាក់​ដោយ​ប្រើ​រដ្ឋ​បច្ចុប្បន្ន។ === ហ្វីលីពីន === ==== វិញ្ញាបនបត្រជម្រះបំណុលរបស់ Lord Namvaran ពីអ្នកឧកញ៉ា Tondo (900) ==== [[ឯកសារ:Extract_from_Inskripsyon_sa_Binatbat_na_Tanso_ng_Laguna.jpg|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក​ដែល​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​នៅ ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​នរវិទ្យា ​ក្នុង​ក្រុង​ម៉ានីល។]] ឯកសារ​ផ្លូវការ​មួយ​ដែល​សរសេរ​ដោយ​ប្រើ​អក្សរ កវិ កត់ត្រា​ការ​រួច​ទោស​ពី​បំណុល​របស់​ណាំ​វ៉ា​រ៉​ន​ចំពោះ​អ្នកឧកញ៉ា ( ''​សេ​ណា​ប៉ា​ទី'' ​) នៃ​ថុ​ន​ដូ ក្នុង​ខែមេសា ឆ្នាំ​៩០០ ។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា សិលាចារឹក Laguna Copperplate ។ វាកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃការផ្តល់ឯកសារគឺនៅថ្ងៃទី 4 នៃ គ្រិស្នាបុស្ស (ខាងច័ន្ទគតិខ្មៅ) ខែវិសាខ [[មហាសករាជ|ឆ្នាំមហាសករាជឆ្នាំ]] 822 ដែលត្រូវនឹងថ្ងៃទី 21 ខែមេសា 900 <ref name="mts">[http://www.mts.net/~pmorrow/lcieng.htm Laguna Copperplate Inscription – Article in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205031106/http://www.mts.net/~pmorrow/lcieng.htm|date=2008-02-05}}</ref> ហើយត្រូវបានសរសេរជា ភាសាម៉ាឡេចាស់ ដែលមានពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] ជាច្រើននិង ពាក្យ និងនាមត្រកូល ជ្វា និង Old Tagalog មួយចំនួន។ <ref>Postma, Antoon. (1992).</ref> វា​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ក្នុង <ref name="pdi">{{Cite news|date=2008-10-21|title=Expert on past dies; 82|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20081021-167699/Expert-on-past-dies-82|url-status=dead|access-date=2008-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024114447/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20081021-167699/Expert-on-past-dies-82|archive-date=2008-10-24}}</ref> នៅ​ទន្លេ Lumbang River ជុំវិញ Laguna de Bay ក្នុង​ខេត្ត Laguna ក្បែរ [[ម៉ានីល|​ទីក្រុង ម៉ានីល ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]] ។ ==== ត្រា Butuan ==== [[ឯកសារ:Butuan_Ivory_Seal.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ត្រាភ្លុក Butuan ដាក់ក្នុង សារមន្ទីរជាតិហ្វីលីពីន ។]] អក្សរ កវិ អាន "Butban" ។ តួអក្សររចនាប័ទ្មត្រាការ៉េបីគឺ ព, ត និង ន; អង្កាញ់​ខាង​ឆ្វេង​ក្រោម ព ជា​វចនានុក្រម /u/ ស្រៈ ប្តូរ​ព្យាង្គ​ទៅជា ពុ; តួអក្សររាងបេះដូងតូចនៅក្រោម ត គឺជាទម្រង់ភ្ជាប់រងនៃ ព ដែលដកស្រៈ /អា/ លំនាំដើមចេញពី ត ផងដែរ។ អង្កាញ់ធំនៅខាងស្តាំខាងលើគឺ កវិ វិរ៉ាម ដែលបង្ហាញពីស្រៈលំនាំដើម /អា/ នៅលើ ន មិនត្រូវបានបញ្ចេញសំឡេងទេ។ តួអក្សរទាំងបីរួមគ្នាអាន "[Bu][Tba][N-] ។ ទាំង អក្សរបាលី និង អក្សរជ្វា ដែលចុះមកពីកវី ពាក្យនេះត្រូវបានសរសេរតាមលំនាំប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ដោយប្រើទម្រង់ស្រដៀងគ្នា /u/ diacritic បន្សំសម្រាប់ B និង វិរ៉ាម ។ == យូនីកូដ == អក្សរ ត្រូវបានបន្ថែមទៅស្តង់ដារយូនីកូដ 15.0 ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2022 ដោយផ្អែកលើសំណើរបស់ Aditya Bayu Perdana និង Ilham Nurwansah ។ <ref name="u15">{{Cite web |date=2022-09-13 |title=Unicode® 15.0.0 |url=https://unicode.org/versions/Unicode15.0.0/ |access-date=2022-09-13 |publisher=[[Unicode Consortium]]}}</ref> <ref name="utc">Unicode Technical Committee 2021. [https://www.unicode.org/L2/L2021/21009.htm Approved Minutes of UTC Meeting 166]</ref> <ref name="bayu">Aditya Bayu Perdana and Ilham Nurwansah 2020. [https://www.unicode.org/L2/L2020/20284r-kawi.pdf Proposal to encode Kawi]</ref> សំណើបឋមមុននេះត្រូវបានដាក់ជូនគណៈកម្មាធិការបច្ចេកទេសយូនីកូដដោយ Anshuman Pandey ក្នុងឆ្នាំ <ref name="pandey">Anshuman Pandey 2012. [http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n4266.pdf Preliminary Proposal to Encode the Kawi Script]</ref> ប្លុកយូនីកូដសម្រាប់អក្សរ កវិ គឺ U+11F00–U+11F5F និងមាន 86 តួអក្សរ៖{{unicode chart Kawi}} == ខ្ទង់ == មានសំណុំលេខផ្ទាល់ខ្លួនរបស់វា៖ {| class="wikitable" style="text-align: center;" !0 ! ១ ! ២ ! ៣ ! ៤ ! ៥ ! ៦ ! ៧ ! ៨ ! ៩ |- | | | | | | | | | | |- |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_ZERO.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_ONE.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_TWO.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_THREE.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_FOUR.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_FIVE.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_SIX.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_SEVEN.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_EIGHT.svg|30x30ភីកសែល]] |[[ឯកសារ:KAWI_DIGIT_NINE.svg|30x30ភីកសែល]] |} == ប្រព័ន្ធកុមារ == === ព្យញ្ជនៈ === {| class="wikitable" |+ style="text-align: center;" |Basic Aksara (consonant) ! !ka !kha !ga !gha !nga !ca !cha !ja !jha !nya !ṭa !ṭha !ḍa !ḍha !ṇa !ta !tha !da !dha !na !pa !pha !ba !bha !ma !ya !ra !la !wa !śa !ṣa !sa !ha/a |- !កវិ | align="center" |{{Script|Kawi|𑼒}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼓}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼔}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼕}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼖}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼗}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼘}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼙}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼚}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼛}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼜}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼝}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼞}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼟}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼠}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼡}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼢}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼣}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼤}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼥}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼦}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼧}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼨}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼩}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼪}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼫}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼬}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼭}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼮}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼯}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼰}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼱}} | align="center" |{{Script|Kawi|𑼲}} |- !រូប | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_KA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_KHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_GA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_GHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_NGA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_CA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_CHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_JA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_JHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_NYA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_TTA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_TTHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_DDA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_DDHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_NNA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_TA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_THA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_DA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_DHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_NA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_PA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_PHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_BA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_BHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_MA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_YA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_RA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_LA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_WA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_SHA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_SSA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_SA.svg|30x30ភីកសែល]] | align="center" |[[ឯកសារ:KAWI_LETTER_HA.svg|30x30ភីកសែល]] |- ! colspan="34" |Hanacaraka |- !ជ្វា | align="center" |ꦏ | align="center" |ꦑ | align="center" |ꦒ | align="center" |ꦓ | align="center" |ꦔ | align="center" |ꦕ | align="center" |ꦖ | align="center" |ꦗ | align="center" |ꦙ | align="center" |ꦚ | align="center" |ꦛ | align="center" |ꦜ | align="center" |ꦝ | align="center" |ꦞ | align="center" |ꦟ | align="center" |ꦠ | align="center" |ꦡ | align="center" |ꦢ | align="center" |ꦣ | align="center" |ꦤ | align="center" |ꦥ | align="center" |ꦦ | align="center" |ꦧ | align="center" |ꦨ | align="center" |ꦩ | align="center" |ꦪ | align="center" |ꦫ | align="center" |ꦭ | align="center" |ꦮ | align="center" |ꦯ | align="center" |ꦰ | align="center" |ꦱ | align="center" |ꦲ |- !Balinese | align="center" |{{Script|Bali|ᬓ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬔ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬕ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬖ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬗ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬘ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬙ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬚ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬛ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬜ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬝ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬞ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬟ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬠ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬡ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬢ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬣ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬤ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬥ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬦ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬧ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬨ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬩ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬪ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬫ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬬ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬭ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬮ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬯ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬰ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬱ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬲ}} | align="center" |{{Script|Bali|ᬳ}} |- ! colspan="34" |Surat Scripts |- !Batak (Karo) | align="center" |{{Script|Batk|ᯂ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯎ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯝ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯡ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯐ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯗ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯑ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯉ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯔ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯛ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯒ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯞ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯋ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯘ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯀ}} |- !Batak (Mandailing) | align="center" |{{Script|Batk|ᯄ᯦}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯎ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯝ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯚ᯦}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯐ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯠ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯖ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯑ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯊ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯔ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯛ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯒ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯞ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯋ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯚ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯂ}} |- !Batak (Pakpak-Dairi) | align="center" |{{Script|Batk|ᯂ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯎ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯝ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯘ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯐ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯗ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯑ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯉ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯔ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯛ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯒ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯞ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯍ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯘ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯀ}} |- !Batak (Simalungun) | align="center" |{{Script|Batk|ᯃ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯏ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯝ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯐ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯠ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯖ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯑ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯉ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯈ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯕ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯜ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯓ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯞ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯌ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯙ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯃ}} |- !Batak (Toba) | align="center" |{{Script|Batk|ᯂ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯎ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯝ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯐ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯠ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯖ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯑ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯉ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯔ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯛ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯒ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯞ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯍ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Batk|ᯘ}} | align="center" |{{Script|Batk|ᯂ}} |- !Baybayin | align="center" |{{Script|Tglg|ᜃ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜄ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜅ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜆ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜈ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜉ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜊ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜋ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜌ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜍ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜎ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜏ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Tglg|ᜐ}} | align="center" |{{Script|Tglg|ᜑ}} |- !Buhid | align="center" |{{Script|Buhd|ᝃ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝄ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝅ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝆ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝇ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝈ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝉ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝊ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝋ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝌ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝍ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝎ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝏ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Buhd|ᝐ}} | align="center" |{{Script|Buhd|ᝑ}} |- !Hanunó'o | align="center" |{{Script|Hano|ᜣ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜤ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜥ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜦ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜧ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜨ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜩ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜪ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜫ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜬ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜭ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜮ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜯ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Hano|ᜰ}} | align="center" |{{Script|Hano|ᜱ}} |- !Lontara | align="center" |{{Script|Bugi|ᨀ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨁ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨂ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨌ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨍ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨎ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨈ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨉ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨊ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨄ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨅ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨆ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨐ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨑ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨒ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨓ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Bugi|ᨔ}} | align="center" |{{Script|Bugi|ᨖ}}/{{Script|Bugi|ᨕ}} |- !Makasar | align="center" |{{Script|Maka|𑻠}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻡}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻢}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻩}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻪}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻫}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻦}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻧}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻨}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻣}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻤}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻥}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻬}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻭}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻮}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻯}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Maka|𑻰}} | align="center" |{{Script|Maka|𑻱}} |- !Rejang | align="center" |{{Script|Rjng|ꤰ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤱ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤲ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꤹ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤺ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤻ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤻ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤴ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤵ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꤶ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤷ}} | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤸ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꤿ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꤽ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꤾ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꥀ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Script|Rjng|ꤼ}} | align="center" |{{Script|Rjng|ꥁ}} |- !Rencong | align="center" |ꤰ | align="center" | | align="center" |ꤱ | align="center" | | align="center" |ꤲ | align="center" |ꤹ | align="center" | | align="center" |ꤺ | align="center" | | align="center" |ꤻ | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |ꤳ | align="center" | | align="center" |ꤴ | align="center" | | align="center" |ꤵ | align="center" |ꤶ | align="center" | | align="center" |ꤷ | align="center" | | align="center" |ꤸ | align="center" |ꤿ | align="center" |ꤽ | align="center" |ꤾ | align="center" |ꥀ | align="center" | | align="center" | | align="center" |ꤼ | align="center" |ꥁ |- !Sundanese | align="center" |{{Sund|ᮊ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮌ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮍ}} | align="center" |{{Sund|ᮎ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮏ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮑ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮒ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮓ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮔ}} | align="center" |{{Sund|ᮕ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮘ}} | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮙ}} | align="center" |{{Sund|ᮚ}} | align="center" |{{Sund|ᮛ}} | align="center" |{{Sund|ᮜ}} | align="center" |{{Sund|ᮝ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" |{{Sund|ᮞ}} | align="center" |{{Sund|ᮠ}} |} == ការប្រើប្រាស់អក្សរកវិ សហសម័យ == អក្សរ នៅតែឃើញការប្រើប្រាស់តិចតួចនៅក្នុងសតវត្សទី 21 ។ វា​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​វីដេអូ​ចម្រៀង <ref name="">{{Cite web |last=Rites |first=Imortal |date=5 October 2023 |title=Bhatara Api |url=https://www.youtube.com/watch?v=m8Hyl8XI0OM& |access-date=6 February 2024 |website=www.youtube.com |language=en}}</ref> និង​នៅ​លើ​សម្លៀក​បំពាក់។<gallery class="center"> ឯកសារ:T_shirt_with_kawi_script_element002.jpg|alt=A man using t-shirt with Kawi Script element|ប្រើអាវដែលមានអក្សរ ឯកសារ:T_shirt_with_kawi_script_element001.jpg|alt=A Woman using t-shirt with Kawi Script element|ស្ត្រី​ម្នាក់​ប្រើ​អាវ​ជាមួយ​នឹង ឯកសារ:Totebag_with_Kawi_Script_element.jpg|alt=A Totebag with Kawi Script element </gallery> == វិចិត្រសាល == <gallery class="center"> ឯកសារ:Kawi_inscription.jpg ឯកសារ:Copy_of_a_stone_stele_written_in_Kawi_script.jpg|alt=Copy of a stone stele written in Kawi script|ច្បាប់ចម្លងនៃថ្មដែលសរសេរជាអក្សរ ឯកសារ:Javanese_compared_to_other_Indic_scripts.jpg|alt=Javanese compared to other Indic scripts|ជ្វា បើ​ធៀប​នឹង​អក្សរ​ឥណ្ឌា </gallery>ខាង​លើ​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ប្រៀប​ធៀប​ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ​អក្សរ [[អក្សរទេវនាគរី|​ទេវ​នាគ​រី]] ​ក្នុង​កវី ​មន​ចាស់ ​នៃ ​នគរ​អវៈ និង [[អក្សរថៃ|​អក្សរ​ថៃ]] ។ == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរ]] ou7xwc51futi7ridavs8jsd8b4jopl5 0 51054 339123 312313 2026-08-19T09:18:29Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339123 wikitext text/x-wiki   '''អក្ខរក្រម អារ៉ាមិច''' បុរាណត្រូវបានប្រើដើម្បីសរសេរ [[ភាសាអារ៉ាម|ភាសា អារ៉ាមិច]] ដែលនិយាយដោយកុលសម្ព័ន្ធ អារ៉ាមៀន មុនគ្រឹស្តសករាជ នៅទូទាំង អឌ្ឍចន្ទមានជីជាតិ ។ វាត្រូវបានទទួលយកដោយប្រជាជនផ្សេងទៀតជាអក្ខរក្រមផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេផងដែរ នៅពេលដែលចក្រភព និងមុខវិជ្ជារបស់ពួកគេបានទទួលភាសា Aramaization កំឡុងពេល ផ្លាស់ប្តូរភាសា សម្រាប់គោលបំណងគ្រប់គ្រង ដែលជាបុព្វហេតុនៃភាសា អារ៉ាប់ ជាច្រើនសតវត្សក្រោយមក — រួមទាំងក្នុងចំណោមពួក អាសស៊ើរ និង បាប៊ីឡូន ដែលបានជំនួសជាអចិន្ត្រៃយ៍ភាសា អក្កឌៀន និង អក្សរ cuneiform របស់វា។ ជាមួយភាសាអារ៉ាមិច និងអក្សររបស់វា និងក្នុងចំណោម [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជនជាតិយូដា]] ប៉ុន្តែមិនមែន ជនជាតិសាម៉ារី ទេ ដែលបានយកភាសាអារ៉ាមជាភាសារបស់ពួកគេ ហើយបានចាប់ផ្តើមប្រើអក្ខរក្រមអារ៉ាមិក ដែលពួកគេហៅថា " ស្គ្រីបការ៉េ " សូម្បីតែសម្រាប់ការសរសេរ [[ភាសាហេប្រឺ|ភាសាហេព្រើរ]] ជំនួស អក្ខរក្រម Paleo-Hebrew ពីមុន។ អក្ខរក្រម​ហេប្រ៊ូ ​សម័យ​ទំនើប​មក​ពី​អក្ខរក្រម​អារ៉ាមិច ផ្ទុយ​ទៅ​នឹង ​អក្ខរក្រម​សាម៉ារី ​ទំនើប ដែល​ចេញ​មក​ពី Paleo-Hebrew ។ អក្សរនៅក្នុងអក្ខរក្រម អារ៉ាមិច ទាំងអស់តំណាងឱ្យ [[សូរព្យញ្ជនៈ|ព្យញ្ជនៈ]] ដែលខ្លះត្រូវបានគេប្រើជា ''matres lectionis'' ដើម្បីចង្អុលបង្ហាញ ស្រៈ វែង។ ប្រព័ន្ធសរសេរ ដូចជាអារ៉ាមិក ដែលបង្ហាញព្យញ្ជនៈ ប៉ុន្តែមិនបង្ហាញពីស្រៈភាគច្រើន ក្រៅពីដោយមធ្យោបាយនៃ ''matres lectionis'' ឬបន្ថែមសញ្ញា diacritical ត្រូវបានគេហៅថា abjads ដោយ Peter T. Daniels ដើម្បីសម្គាល់ពួកវាពីអក្ខរក្រម ដូចជា [[អក្សរក្រិច|អក្ខរក្រមក្រិក]] ដែលតំណាងឱ្យ ស្រៈកាន់តែមានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធ។ ពាក្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជៀសវាងការយល់ឃើញដែលថាប្រព័ន្ធសរសេរដែលតំណាងឱ្យសំឡេងត្រូវតែជា ព្យាង្គ ឬអក្ខរក្រម ដែលនឹងបង្ហាញថាប្រព័ន្ធដូចជាភាសាអារ៉ាមិកត្រូវតែជាព្យាង្គ ដូចដែលបានលើកឡើងដោយ Ignace Gelb ឬ អក្ខរក្រមមិនពេញលេញ ឬខ្វះខាត ។ ដូចដែលអ្នកនិពន្ធភាគច្រើនបាននិយាយនៅចំពោះមុខដានីយ៉ែល។ ដានីយ៉ែល បានដាក់ទៅមុខ នេះគឺជាប្រភេទផ្សេងគ្នានៃប្រព័ន្ធសរសេរ កម្រិតមធ្យមរវាងព្យាង្គ និងអក្ខរក្រម 'ពេញ' ។ អក្ខរក្រម អារ៉ាមិច គឺមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយសារប្រព័ន្ធសរសេរ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ទំនើប ស្ទើរតែទាំងអស់អាចតាមដានវាបាន។ នោះជាចម្បងដោយសារតែការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃភាសាអារ៉ាមិច បន្ទាប់ពីវាត្រូវបានអនុម័តជា ''ភាសាឡាងហ្គាហ្វ្រង់កា'' និងជាភាសាផ្លូវការនៃចក្រភព Neo-Assyrian និង Neo-Babylonian និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់ពួកគេគឺ ចក្រភព Achaemenid ។ ក្នុង​ចំណោម​អក្សរ​ជំនាន់​ក្រោយ​ក្នុង​ការ​ប្រើ​សម័យ​ទំនើប អក្ខរក្រម​ភាសា​ហេប្រ៊ូ ​របស់​សាសន៍​យូដា​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជិត​ស្និទ្ធ​បំផុត​ទៅ​នឹង​អក្សរ​ Imperial Aramaic នៃ​សតវត្ស​ទី 5 មុនគ. ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ អក្សរ​ហេព្រើរ Samaritan គឺ​បាន​ចុះ​មក​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​អក្សរ Proto-Hebrew/Phoenician ដែល​ជា​បុព្វបុរស​នៃ​អក្ខរក្រម​អារ៉ាម។ អក្ខរក្រមអារ៉ាមក៏ជាបុព្វបុរសនៃ អក្ខរក្រម Nabataean ដែលមាន អក្ខរក្រមអារ៉ាប់ ជាកូនចៅ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:AsokaKandahar.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក Kandahar Bilingual Rock Inscription ដែលជាសិលាចារឹកក្រិក និងអារ៉ាមិច ដោយអធិរាជ អសោក នៅ Kandahar [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] សតវត្សទី 3 មុនគ។]] សិលាចារឹកដំបូងបំផុតនៅក្នុង [[ភាសាអារ៉ាម|ភាសាអារ៉ាមិច]] ប្រើ អក្ខរក្រម Phoenician ។ <ref>''Inland Syria and the East-of-Jordan Region in the First Millennium BCE before the Assyrian Intrusions'', Mark W. Chavalas, The Age of Solomon: Scholarship at the Turn of the Millennium, ed. </ref> យូរ ៗ ទៅអក្ខរក្រមនេះបានអភិវឌ្ឍទៅជាអក្ខរក្រមអារ៉ាមិចនៅសតវត្សទី 8 មុនគ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​សរសេរ [[ភាសាអារ៉ាម|​ភាសា​អារ៉ាមិក]] ​ដែល​និយាយ​ដោយ​កុលសម្ព័ន្ធ​អារ៉ាមៀនមុន​គ្រិស្ត​សករាជ​នៅ​ទូទាំង ​អឌ្ឍចន្ទ​មាន​ជីជាតិ ។ វាត្រូវបានទទួលយកដោយប្រជាជនផ្សេងទៀតជាអក្ខរក្រមផ្ទាល់របស់ពួកគេផងដែរ នៅពេលដែលចក្រភព និងមុខវិជ្ជារបស់ពួកគេបានទទួលភាសា Aramaization កំឡុងពេល ការផ្លាស់ប្តូរភាសា សម្រាប់គោលបំណងគ្រប់គ្រង ដែលជាបុព្វហេតុនៃ ភាសាអារ៉ាប់ ជាច្រើនសតវត្សក្រោយមក។ ទាំងនេះរាប់បញ្ចូលទាំង ជនជាតិអាសស៊ើរ និង បាប៊ីឡូន ដែលបានជំនួសជាអចិន្ត្រៃយ៍ភាសា អក្កឌៀន និង អក្សរ cuneiform របស់វាជាមួយនឹងភាសា អារ៉ាមិច និងអក្សររបស់វា និងក្នុងចំណោម [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជនជាតិយូដា]] ប៉ុន្តែមិនមែន ជនជាតិសាម៉ារី ដែលបានយកភាសា អារ៉ាមិច ជាភាសារបស់ពួកគេ ហើយបានចាប់ផ្តើមប្រើអក្ខរក្រម អារ៉ាមិច សូម្បីតែសម្រាប់ការសរសេរ [[ភាសាហេប្រឺ|ភាសាហេព្រើរ]], ការផ្លាស់ទីលំនៅអតីត អក្ខរក្រម Paleo-Hebrew ។ អក្ខរក្រម​ហេប្រ៊ូ ​សម័យ​ទំនើប​មក​ពី​អក្ខរក្រម​អារ៉ាម ផ្ទុយ​ទៅ​នឹង ​អក្ខរក្រម​សាម៉ារី ​ទំនើប ដែល​ចេញ​មក​ពី Paleo-Hebrew ។ === អាណាចក្រ Achaemenid (ចក្រភព ពែរ្ស ដំបូង) === [[ឯកសារ:Sirkap_Aramaic_inscription_4th_century_BC_(2).jpg|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក អារ៉ាមិច នៃ Taxila [[ប៉ាគីស្ថាន|ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន]] ប្រហែលជាដោយអធិរាជ អសោក ប្រហែល 260 មុនគ.ស.]] ប្រហែលឆ្នាំ 500 មុនគ.ស បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យ Achaemenid នៃ Mesopotamia ក្រោម Darius I, Old អារ៉ាមិច ត្រូវបានប្រជាជនពែរ្សទទួលយកថាជា "យានជំនិះសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងជាលាយលក្ខណ៍អក្សររវាងតំបន់ផ្សេងៗគ្នានៃចក្រភព ពែរ្ស ដ៏ធំដែលមានប្រជាជន និងភាសាខុសៗគ្នា។ ការប្រើប្រាស់មន្ត្រីតែមួយ។ ភាសាដែលអាហារូបករណ៍សម័យទំនើបត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា Official អារ៉ាមិច, Imperial អារ៉ាមិច ឬ Achaemenid អារ៉ាមិច អាចត្រូវបានគេសន្មត់ថាបានរួមចំណែកយ៉ាងខ្លាំងដល់ភាពជោគជ័យដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនៃ Achaemenid Persians ក្នុងការកាន់កាប់អាណាចក្រឆ្ងាយរបស់ពួកគេជាមួយគ្នា ដរាបណាពួកគេបានធ្វើ។ Imperial អារ៉ាមិច មានស្តង់ដារខ្ពស់។ អក្ខរក្រម​របស់​វា​ត្រូវ​បាន​ផ្អែក​លើ​ឫស​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ច្រើន​ជាង​គ្រាមភាសា​ដែល​បាន​និយាយ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី ​ភាសា​ពែរ្ស​ចាស់ ។ ទម្រង់អក្សរសិល្ប៍អារ៉ាមិចនៃសម័យកាលនេះ ជារឿយៗត្រូវបានបែងចែកទៅជារចនាប័ទ្មសំខាន់ពីរគឺទម្រង់ "lapidary" ជាធម្មតាត្រូវបានចារឹកលើផ្ទៃរឹងដូចជាវិមានថ្ម និងទម្រង់អក្សរទ្រេតដែលទម្រង់ lapidary មានទំនោរទៅជាអភិរក្សនិយម ដោយនៅសល់រូបភាពស្រដៀងនឹង Phoenician និង អារ៉ាមដើម។ ទាំងពីរត្រូវបានប្រើប្រាស់តាមរយៈសម័យ Achaemenid Persian ប៉ុន្តែទម្រង់ពាក្យបណ្តាសាបានទទួលបានជាលំដាប់នៅលើ lapidary ដែលបានបាត់ខ្លួនយ៉ាងទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 3 មុនគ។ <ref>{{Cite book|last1=Greenfield|first1=J.C.|editor1-last=Gershevitch|editor1-first=I.|title=The Cambridge History of Iran: Volume 2|date=1985|publisher=Cambridge University Press|pages=709–710|chapter=Aramaic in the Achaemenid Empire}}</ref> អស់ជាច្រើនសតវត្សបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភព Achaemenid ក្នុងឆ្នាំ 331 មុនគ្រិស្តសករាជ អធិរាជ អារ៉ាមិច ឬអ្វីដែលជិតល្មមនឹងអាចស្គាល់បាន នៅតែមានឥទ្ធិពលលើ ភាសាអ៊ីរ៉ង់ ដើមផ្សេងៗគ្នា។ អក្សរអារ៉ាមបានរស់រានមានជីវិតជាលក្ខណៈសំខាន់នៃ ប្រព័ន្ធសរសេរ Pahlavi របស់អ៊ីរ៉ង់។ <ref>{{Cite book|author1-link=Wilhelm Geiger|first1=Wilhelm|last1=Geiger|first2=Ernst|last2=Kuhn|year=2002|title=Grundriss der iranischen Philologie: Band I. Abteilung 1|location=Boston|publisher=Adamant|pages=249ff}}</ref> ឯកសារអារ៉ាមិចចំនួន 30 ពី Bactria ត្រូវបានគេរកឃើញនាពេលថ្មីៗនេះ ដែលជាការវិភាគមួយដែលត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2006 ។ អត្ថបទដែលត្រូវបានបកប្រែជាស្បែក ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាមិចក្នុងសតវត្សទី 4 មុនគ.ស នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ Persian Achaemenid នៃ Bactria និង Sogdiana ។ <ref>{{Cite book|title=Ancient Aramaic Documents from Bactria|last1=Naveh|first1=Joseph|last2=Shaked|first2=Shaul|isbn=978-1-874780-74-8|publisher=Khalili Collections|location=Oxford|year=2006}}</ref> ការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃ Achaemenid អារ៉ាមិច នៅមជ្ឈិមបូព៌ាបាននាំឱ្យមានការទទួលយកបន្តិចម្តង ៗ នៃអក្ខរក្រម អារ៉ាមិច សម្រាប់ការសរសេរ [[ភាសាហេប្រឺ|ភាសាហេព្រើរ]] ។ កាលពីមុន ភាសាហេព្រើរត្រូវបានសរសេរដោយប្រើអក្ខរក្រមដែលខិតទៅជិតអក្ខរក្រម Phoenician ដែល ជាអក្ខរក្រម Paleo-Hebrew ។ <ref>{{Cite web |last=Thamis |title=The Phoenician Alphabet & Language |url=https://www.worldhistory.org/article/17/the-phoenician-alphabet--language/ |access-date=2023-06-25 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref> === ស្គ្រីបដែលបានមកពីភាសាអារ៉ាមិច === ចាប់តាំងពីការវិវត្តនៃអក្ខរក្រម អារ៉ាមិច ចេញពី Phoenician គឺជាដំណើរការបន្តិចម្តងៗ ការបែងចែកអក្ខរក្រមពិភពលោកទៅជាអក្សរដែលកើតចេញពី Phoenician ដោយផ្ទាល់ ហើយអក្សរដែលកើតចេញពី Phoenician តាមរយៈ អារ៉ាមិច គឺមានលក្ខណៈសិប្បនិម្មិត។ ជាទូទៅ អក្ខរក្រមនៃតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ (អាណាតូលីយ៉ា ប្រទេសក្រិច អ៊ីតាលី) ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាភាសាហ្វ៊ីនីសៀន ដែលប្រែប្រួលពីប្រហែលសតវត្សទី 8 មុនគ.ស។ អ្នកដែលនៅបូព៌ា (ឡេវ៉ាន ពែរ្ស អាស៊ីកណ្តាល និងឥណ្ឌា) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភាសាអារ៉ាមិក ដែលបានកែសម្រួលពីប្រហែលសតវត្សទី 6 មុនគ.{{Citation needed|date=May 2020}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="Reliable source needed for the whole sentence (May 2020)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភព Achaemenid ការរួបរួមនៃអក្សរ Imperial Aramaic ត្រូវបានបាត់បង់ ដោយបង្វែរទៅជាអក្សរកាត់មួយចំនួន។ អក្ខរក្រមភាសាហេព្រើរ និងណាបាតាន ដូចដែលពួកគេឈរនៅ [[ទីក្រុងរ៉ូមបុរាណ|សម័យរ៉ូម៉ាំង]] ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរតិចតួចពីអក្ខរក្រម Imperial Aramaic។ Ibn Khaldun (1332–1406) ចោទប្រកាន់ថាមិនត្រឹមតែការសរសេរ Nabataean ចាស់ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយ "អក្សរស៊ីរី" (ឧទាហរណ៍ អារ៉ាមិច) ប៉ុន្តែក៏មានអក្សរ Chaldean ចាស់ផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=[[The Muqaddimah]] (K. Ta'rikh – "History")|date=1958|publisher=Routledge & Kegan Paul Ltd.|location=London|page=283|language=en}}</ref> បំរែ បំរួលជាភាសាហេប្រ៊ូ ដែលបង្កើតតាំងពីដើមសតវត្សមុនគ.ស។ វា​នៅ​តែ​ដាក់​កម្រិត​ចំពោះ​ស្ថានភាព​នៃ​វ៉ារ្យ៉ង់​ដែល​ប្រើ​ជាមួយ​នឹង​ការ​មិន​និយាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ បណ្តាសាបានអភិវឌ្ឍចេញពីអក្ខរក្រម Nabataean ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នានេះ មិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាស្តង់ដារសម្រាប់ការសរសេរភាសាអារ៉ាប់ ដោយវិវត្តទៅជា អក្ខរក្រមអារ៉ាប់ ដូចដែលវាបានឈរនៅគ្រានៃ ការរីករាលដាលដំបូងនៃសាសនាអ៊ីស្លាម ។ ការអភិវឌ្ឍន៍នៃអក្សរកាត់នៃភាសាអារ៉ាមិចបាននាំទៅដល់ការបង្កើតអក្ខរក្រម Syriac, Palmyrene និង Mandaic ដែលបង្កើតជាមូលដ្ឋាននៃអក្សរប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាស៊ីកណ្តាល ដូចជាអក្ខរក្រម Sogdian និង Mongolian ជាដើម។ <ref name="Kara1996">{{Cite book|title=The World's Writing Systems|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/535 535–558]|year=1996|isbn=978-0-19-507993-7}}</ref> អក្សរ ទូរកិច ចាស់ ជាទូទៅ ត្រូវ បានចាត់ទុកថាមានដើមកំណើត ចុងក្រោយ របស់ <ref>George L. Campbell and Christopher Moseley, ''The Routledge Handbook of Scripts and Alphabets'', (Routledge, 2012), 40.</ref> ភាសា <ref>''Turks'', A. Samoylovitch, '''First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936''', Vol. </ref> <ref>''Babylonian beginnings: The origin of the cuneiform writing system in comparative perspective'', Jerold S. Cooper, ''The First Writing: Script Invention as History and Process'', ed. </ref> <ref>Tristan James Mabry, ''Nationalism, Language, and Muslim Exceptionalism'', (University of Pennsylvania Press, 2015), 109.</ref> <ref name="Kara1996">{{Cite book|first1=György|last1=Kara|chapter=Aramaic Scripts for Altaic Languages|title=The World's Writing Systems|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/535 535–558]|year=1996|isbn=978-0-19-507993-7}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKara1996">Kara, György (1996). </cite></ref> ( ''cf'' ។, សិលាចារឹក Issyk ) ។ [[អក្សរព្រាហ្មី|អក្សរព្រាហ្មិ]] ក៏​អាច​ចេញ​មក ឬ​បំផុសគំនិត​ដោយ​ភាសា អារ៉ាមិច។ ត្រកូលព្រាហ្មិ រួមមាន [[អក្សរទេវនាគរី|ទេវនាគរី]] ។ <ref>{{Cite web |title=Brāhmī {{!}} writing system |url=https://www.britannica.com/topic/Brahmi |access-date=2020-05-29 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> == ភាសាដោយប្រើអក្ខរក្រម == សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ភាសា​អារ៉ាមិច​ក្នុង​គម្ពីរ​ប៊ីប គ្រាមភាសា​នីអូ​អារ៉ាមិច​របស់​សាសន៍​យូដា និង​ភាសា​អារ៉ាមិចនៃ ​តាលមូដ ត្រូវ​បាន​សរសេរ​ជា​អក្ខរក្រម​ភាសា​ហេព្រើរ​ទំនើប ដែល​សម្គាល់​ពី​អក្សរ ​ហេព្រើរ​ចាស់ ។ នៅ​ក្នុង ​អក្សរសិល្ប៍​បុរាណ​របស់​សាសន៍​យូដា ឈ្មោះ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ឲ្យ​ទៅ​អក្សរ​ហេព្រើរ​សម័យ​ទំនើប​គឺ "Ashurit" ជា​អក្សរ​អាសស៊ើរ​បុរាណ <ref>{{Cite book|title=Mishnah|publisher=[[Oxford University Press]]|location=London|page=202 (note 20)|year=1964}}</ref> ជា​អក្សរ​ដែល​ឥឡូវ​គេ​ស្គាល់​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ថា​ជា​អក្សរ​អារ៉ាមិច។ <ref name="SteinerRC1993">{{Cite journal|last=Steiner|first=R.C.|author-link=Richard C. Steiner|date=1993|title=Why the Aramaic Script Was Called "Assyrian" in Hebrew, Greek, and Demotic|url=https://archive.org/details/orientalia_1993_62_2/page/80|journal=Orientalia|language=en|volume=62|issue=2|pages=80–82|jstor=43076090}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Cook|first=Stanley A.|date=1915|title=The Significance of the Elephantine Papyri for the History of Hebrew Religion|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-theology_1915-07_19_3/page/348|journal=The American Journal of Theology|language=en|publisher=[[The University of Chicago Press]]|volume=19|issue=3|pages=348|doi=10.1086/479556|jstor=3155577}}</ref> វាត្រូវបានគេជឿថាក្នុងអំឡុងពេលនៃការគ្រប់គ្រងរបស់អាសស៊ើរអក្សរនិងភាសាអារ៉ាមិចបានទទួលឋានៈជាផ្លូវការ។ <ref name="SteinerRC1993" /> គ្រាមភាសា ស៊ីរិច និង គ្រីស្ទាន ណេអូ-អារ៉ាមិច ត្រូវ​បាន​សរសេរ​ក្នុង ​អក្ខរក្រមស៊ីរិច សព្វថ្ងៃ ដែល​អក្សរ​នោះ​ជំនួស​អក្សរ អាល់ស៊ីរី បុរាណ​ជាង ហើយ​ឥឡូវ​មាន​ឈ្មោះ​របស់វា។ Mandaic ត្រូវបានសរសេរជា អក្ខរក្រម Mandaic ។ ភាពស្រដៀងគ្នានៃអក្សរអារ៉ាមិក និងអក្ខរក្រមហេប្រ៊ូបុរាណបានធ្វើឱ្យអត្ថបទអារ៉ាមត្រូវបានវាយបញ្ចូលភាគច្រើននៅក្នុងអក្សរហេព្រើរស្តង់ដារនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍អ្នកប្រាជ្ញ។ === ម៉ាឡូឡា === នៅ Maaloula ដែលជាសហគមន៍មួយក្នុងចំណោមសហគមន៍ដែលនៅរស់រានមានជីវិតមួយចំនួនដែលគ្រាមភាសាភាសា អារ៉ាមលោកខាងលិច នៅតែត្រូវបាននិយាយ វិទ្យាស្ថានភាសាអារ៉ាមិចត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2006 ដោយ សាកលវិទ្យាល័យ Damascus ដែលបង្រៀនវគ្គសិក្សាដើម្បីរក្សាភាសាឱ្យនៅរស់។ មិនដូច Classical Syriac ដែលមានប្រពៃណីអក្សរសាស្ត្រសម្បូរបែបនៅក្នុងអក្សរ Syriac-Aramaic, Western Neo-Aramaic ត្រូវបានបញ្ជូនបន្តផ្ទាល់មាត់អស់ជាច្រើនជំនាន់រហូតដល់ឆ្នាំ 2006 ហើយមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទម្រង់សរសេរទេ។ <ref name="Oriens Christianus">{{Cite book|title=Oriens Christianus |date=2003 |page=77 |language=German |quote="As the villages are very small, located close to each other, and the three dialects are mutually intelligible, there has never been the creation of a script or a standard language. Aramaic is the unwritten village dialect..."}}</ref> ដូច្នេះហើយ ប្រធានវិទ្យាស្ថានភាសា លោក George Rizkalla (Rezkallah) បានធ្វើការសរសេរសៀវភៅសិក្សាជាភាសា Western Neo-Aramaic។ ដោយមិនត្រូវបានសរសេរពីមុន Rizkalla បានជ្រើសរើស អក្ខរក្រមភាសាហេព្រើរ ។ ក្នុងឆ្នាំ 2010 សកម្មភាពរបស់វិទ្យាស្ថានត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយសារតែមានការព្រួយបារម្ភថាអក្ខរក្រម Maalouli-Aramaic ការ៉េដែលប្រើក្នុងកម្មវិធីនេះមានរូបរាងស្រដៀងនឹងអក្សរការ៉េនៃអក្ខរក្រមហេប្រ៊ូ។ ជាលទ្ធផល សញ្ញាទាំងអស់ដែលមានអក្សរ Maalouli ការ៉េត្រូវបានដកចេញជាបន្តបន្ទាប់។ <ref>{{Cite web |last=Maissun Melhem |title=Schriftenstreit in Syrien |url=https://www.dw.com/de/schriftenstreit-in-syrien/a-5166405 |access-date=15 November 2023 |publisher=Deutsche Welle |language=German |quote=Before the Islamic conquest, Aramaic was spoken throughout Syria and was a global language. There were many variants, but Aramaic did not exist as a written language everywhere, including the Ma’alula region, notes Professor Jastrow. The decision to use the Hebrew script, in his opinion, was made arbitrarily.”}}</ref> កម្មវិធីនេះបាននិយាយថា ពួកគេនឹងប្រើប្រាស់ អក្ខរក្រម Syriac-Aramaic កាន់តែប្លែក ជំនួសវិញ បើទោះបីជាការប្រើប្រាស់អក្ខរក្រម Maalouli បានបន្តដល់កម្រិតខ្លះក៏ដោយ។ <ref name="institute">{{Cite news|last=Beach|first=Alastair|date=2010-04-02|title=Easter Sunday: A Syrian bid to resurrect Aramaic, the language of Jesus Christ|work=[[The Christian Science Monitor]]|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2010/0402/Easter-Sunday-A-Syrian-bid-to-resurrect-Aramaic-the-language-of-Jesus-Christ|access-date=2010-04-02}}</ref> Al Jazeera Arabic ក៏បានចាក់ផ្សាយកម្មវិធីអំពី Western Neo-Aramaic និងភូមិនានាដែលវាត្រូវបាននិយាយជាមួយនឹងអក្សរការ៉េដែលនៅតែប្រើ។ <ref>{{Cite web |last=Al Jazeera Documentary الجزيرة الوثائقية |date=11 February 2016 |title=أرض تحكي لغة المسيح |url=https://www.youtube.com/watch?v=0rbrZ1W2nAs |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211117/0rbrZ1W2nAs |archive-date=2021-11-17 |access-date=27 March 2018 |via=YouTube}}</ref> == អក្សរ == == យូនីកូដ == អក្ខរក្រម Imperial Aramaic ត្រូវបានបន្ថែមទៅស្តង់ដារ យូនីកូដ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2009 ជាមួយនឹងការចេញផ្សាយកំណែ 5.2 ។ ប្លុកយូនីកូដសម្រាប់ Imperial Aramaic គឺ U+10840–U+1085F៖{{Unicode chart Imperial Aramaic}}{{Unicode chart Syriac}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរ]] s41pfdhvczxbdhzicr7nr10z0rwft59 0 51224 339101 312547 2026-08-19T08:44:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339101 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Action_to_stem_violence.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល| Dhammayietra ជា​ការ​ដើរ​ដង្ហែ​សន្តិភាព​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​នៅ [[Lampatao|​ទីក្រុង​ឡាំប៉ាតាវ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]] នៅ​ព្រំដែន [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ប្រឆាំង​នឹង ​អំពើ​ហិង្សា​សហគមន៍ ។]] '''ធម្មយាត្រា''' គឺជាការដើរសន្តិភាពប្រចាំឆ្នាំនៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ដែលមានដើមកំណើតក្នុងអំឡុងពេលការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃជនភៀសខ្លួននៅតាមជំរុំព្រំដែន [[ថៃ]] ក្នុងអំឡុងពេល [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] បានត្រួតពិនិត្យការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ [[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យក្នុងឆ្នាំ 1992]] ។ ពាក្យ​ខ្មែរ​ថា «ធម្ម​យាត្រា» មក​ពី​ភាសា [[ភាសាបាលី|​បាលី]] ''​ធម្ម'' ( , " [[ព្រះធម៌|ធម៌]] ") និង ''យាត្រា'' (  "ដើរ" ឬ "ដំណើរ") មានន័យថា "ធម្មយាត្រា" ប៉ុន្តែជារឿយៗត្រូវបានបកប្រែជា "ធម្មយាត្រានៃសេចក្តីពិត" ។ ការដើរសន្តិភាពនេះ ធ្វើឡើងនៅដើមខែឧសភា ហើយជាធម្មតាមានការជួបជុំ ព្រះសង្ឃ និង គ្រហស្ថ ដែលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref name="PPP97">{{Cite news|last=Fitzgerald|first=Tricia|date=4 April 1997|title=Dhammayietra|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/dhammayietra|access-date=26 October 2015}}</ref> ការ​ជួប​ជុំ​តែង​តែ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ដោយ​អ្នក​ភូមិ​នៅ​តាម​ផ្លូវ​ដែល​រំពឹង​ថា​នឹង​ទទួល​បាន​ពរ ទឹកមន្តឬពរជ័យដោយ ទឹកថ្លា ។ {{Lang-km|សម្តេចព្រះមហាឃោសានន្ទ}} នៃធម្មយាត្រា ជាព្រះសង្ឃ​មួយ​អង្គ​ដែល​បាន​ជាប់​ចំណាត់ថ្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​ឥស្សរជន​ខ្ពស់​នៃ ​ព្រះសង្ឃ ​កម្ពុជា។ លោកបានដឹកនាំ ធម្ម​យាត្រា ដំបូងនៅពេលគាត់ត្រឡប់មកពីនិរទេសបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម។ <ref>{{Cite journal|last=Poethig|first=Kathryn|year=2002|title=Movable Peace: Engaging the Transnational in Cambodia's Dhammayietra|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2002-03_41_1/page/19|journal=[[Journal for the Scientific Study of Religion]]|volume=41|issue=1|pages=19–28|doi=10.1111/1468-5906.00097}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ធម្មយាត្រា មានព្រះសង្ឃ ដូនជី និង ឧបាសក ឧបាសិកា ប្រមាណ ៥០០ អង្គ។ ពួកគេត្រូវបានចូលរួមដោយ The Interfaith Pilgrimage for Peace and Life ។ រួម​គ្នា​ក្រុម​ទាំង​ពីរ​បាន​ឆ្លង​កាត់​កម្ពុជា​ពី​ព្រំដែន​ថៃ​រហូត​ដល់​វៀតណាម ដោយ​ចំណាយ​ពេល​ជា​ច្រើន​ថ្ងៃ​ដើរ​កាត់​ទឹកដី​ដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ខ្មែរក្រហម​តាម​ផ្លូវ។ ធម្មយាត្រាឆ្នាំ ១៩៩៧ បានធ្វើដំណើរពី [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] ទៅ [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] ដែលនៅពេលនោះគ្រប់គ្រងដោយ [[ខ្មែរក្រហម]] ហើយបន្តទៅ [[ឃុំបន្ទាយឆ្មារ|បន្ទាយឆ្មា]] ក្នុង [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] ។ ខ្មែរក្រហមបានហាមឃាត់ព្រះសង្ឃពីទឹកដីរបស់ពួកគេក្នុងខេត្តប៉ៃលិន និងហាមឃាត់ការប្រតិបត្តិសាសនាដោយបើកចំហរហូតដល់ឆ្នាំ 1996 នៅពេលដែលខ្មែរក្រហមភាគច្រើនបានឃ្លាតឆ្ងាយពី [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] ហើយបានប្រកាសថា [[អៀង សារី]] មេដឹកនាំថ្មីរបស់ពួកគេ។ ក្រោយ​ពី​ការ​បះបោរ​យ៉ាង​ធំ​នេះ ព្រះសង្ឃ​ត្រូវ​បាន​គេ​អត់ឱន​ឲ្យ​នៅ​ក្នុង​តំបន់។ ធម្មយាត្រា ឆ្នាំ ១៩៩៤ ដែល​មាន​បំណង​ហែ​ក្បួន​កាត់​ខេត្ត​ប៉ៃលិន មិន​បាន​ទៅ​ដល់​គោលដៅ​ទេ ដោយសារ​មាន​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​ខេត្ត។ នៅ​ខេត្ត​ប៉ៃលិន លោក ហ្គោ សានដា បាន​ជួប​អៀង សារី ដែល​បាន​ទទួល​ពរជ័យ​ដោយ​គោរព ប៉ុន្តែ​មិន​បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​ពិធី​ផ្លូវការ។ ការហែក្បួនដែលធ្វើឡើងប៉ុន្មានខែមុន [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ 1997]] ត្រូវបានចូលរួមដោយចៃដន្យនៅប៉ៃលិនចម្ងាយ 15 គីឡូម៉ែត្រដោយ [[សម រង្ស៊ី|លោក សម រង្ស៊ី]] និងអង្គរក្សជាច្រើនរបស់គាត់។ លោក សម រង្ស៊ី បានឆ្លៀតឱកាសរិះគន់អវត្តមាន [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ទាំងពីរ គឺ [[ហ៊ុន សែន|លោក ហ៊ុន សែន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនោះ កំពុងស្ថិតក្នុងភាពតានតឹងដែលនឹងផ្ទុះឡើងក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ ក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធរវាងអ្នកទាំងពីរ និងអ្នកគាំទ្រដើម្បីគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាល។ <ref name="PPP97">{{Cite news|last=Fitzgerald|first=Tricia|date=4 April 1997|title=Dhammayietra|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/dhammayietra|access-date=26 October 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFitzgerald1997">Fitzgerald, Tricia (4 April 1997). [http://www.phnompenhpost.com/national/dhammayietra "Dhammayietra"]. ''Phnom Penh Post''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 October</span> 2015</span>.</cite></ref> eai62rnl15sftoawfyqnfn540r9imrb 0 51366 339112 338052 2026-08-19T09:04:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339112 wikitext text/x-wiki ស្ពាន់ធ័រគឺជាធាតុគីមី។ វាមាននិមិត្តសញ្ញា S និងលេខអាតូមិក 16។ វាមានច្រើនក្រៃលែង ពហុវ៉ាឡង់ និងមិនមែនលោហធាតុ។ នៅក្រោមលក្ខខណ្ឌធម្មតា អាតូមស្ពាន់ធ័របង្កើតជាម៉ូលេគុល octatomic cyclic ជាមួយនឹងរូបមន្តគីមី S8 ។ សារធាតុស្ពាន់ធ័រគឺជាសារធាតុរឹងគ្រីស្តាល់ពណ៌លឿងភ្លឺនៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់។ ស្ពាន់ធ័រគឺជាធាតុដ៏សម្បូរបែបបំផុតទី 10 ដោយម៉ាស់នៅក្នុងសកលលោក និងជាធាតុទី 5 ទូទៅបំផុតនៅលើផែនដី។ ទោះបីជាពេលខ្លះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់ដើមសុទ្ធក៏ដោយ ស្ពាន់ធ័រនៅលើផែនដីជាធម្មតាកើតឡើងជាសារធាតុរ៉ែស៊ុលហ្វីត និងស៊ុលហ្វាត។ ដោយមានភាពសម្បូរបែបនៅក្នុងទម្រង់ដើម ស្ពាន់ធ័រត្រូវបានគេស្គាល់នៅសម័យបុរាណ ដែលត្រូវបានលើកឡើងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ក្រិកបុរាណ ចិន និងអេហ្ស៊ីបបុរាណ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ និងក្នុងអក្សរសិល្ប៍ ស្ពាន់ធ័រត្រូវបានគេហៅថា brimstone [8] ដែលមានន័យថា "ថ្មឆេះ"។ ស្ពាន់ធ័រធាតុស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានផលិតជាអនុផលនៃការដកសារធាតុកខ្វក់ដែលមានផ្ទុកស្ពាន់ធ័រចេញពីឧស្ម័នធម្មជាតិ និងប្រេង។[10][11] ការប្រើប្រាស់ពាណិជ្ជកម្មដ៏អស្ចារ្យបំផុតនៃធាតុគឺការផលិតអាស៊ីតស៊ុលហ្វួរិកសម្រាប់ជីស៊ុលហ្វាត និងផូស្វាត និងដំណើរការគីមីផ្សេងទៀត។ ស្ពាន់ធ័រត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងការប្រកួត ថ្នាំសំលាប់សត្វល្អិត និងថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត។ សមាសធាតុស្ពាន់ធ័រជាច្រើនមានក្លិនស្អុយ ហើយក្លិនឧស្ម័នធម្មជាតិ ក្លិនស្អុយ ក្លិនមាត់មិនល្អ ក្រូចថ្លុង និងខ្ទឹមសគឺដោយសារសមាសធាតុសរីរាង្គ។ អ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីតផ្តល់ក្លិនលក្ខណៈដល់ស៊ុតរលួយ និងដំណើរការជីវសាស្រ្តផ្សេងទៀត។ ស្ពាន់ធ័រគឺជាធាតុសំខាន់សម្រាប់ជីវិតទាំងអស់ស្ទើរតែតែងតែមាននៅក្នុងទម្រង់នៃសមាសធាតុសរីរាង្គឬស៊ុលហ្វីតដែក។ អាស៊ីតអាមីណូ (សារធាតុប្រូតេអ៊ីនពីរគឺ cysteine ​​និង methionine និងជាច្រើនផ្សេងទៀតដែលមិនមានកូដ៖ cystine, taurine ។ cofactors ជាច្រើនក៏មានផ្ទុកស្ពាន់ធ័រ រួមទាំង glutathione និងប្រូតេអ៊ីនដែក-ស្ពាន់ធ័រ។ Disulfides, S-S bonds ផ្តល់កម្លាំងមេកានិច និងភាពមិនរលាយនៃប្រូតេអ៊ីន keratin (ក្នុងចំនោមផ្សេងទៀត) ដែលមាននៅក្នុងស្បែកខាងក្រៅ សក់ និងរោម។ ស្ពាន់ធ័រគឺជាធាតុគីមីសំខាន់មួយដែលត្រូវការសម្រាប់ដំណើរការជីវគីមី និងជាសារធាតុម៉ាក្រូសារធាតុចិញ្ចឹមសម្រាប់សារពាង្គកាយមានជីវិតទាំងអស់។ == Characteristics == === Physical properties === [[ឯកសារ:Burning-sulfur.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|As a solid, sulfur is a characteristic lemon yellow; when burned, sulfur melts into a blood-red liquid and emits a blue flame.]] Sulfur forms several polyatomic molecules. The best-known allotrope is [[octasulfur]], cyclo-S₈. The [[point group]] of cyclo-S₈ is D_4d and its dipole moment is 0 D.<ref>{{cite journal|last1=Rettig|first1=S. J.|last2=Trotter|first2=J.|date=15 December 1987|title=Refinement of the structure of orthorhombic sulfur, α-S8|url=http://journals.iucr.org/c/issues/1987/12/00/a27614/a27614.pdf|journal=Acta Crystallographica Section C|volume=43|issue=12|pages=2260–2262|bibcode=1987AcCrC..43.2260R|doi=10.1107/S0108270187088152|issn=0108-2701}}</ref> Octasulfur is a soft, bright-yellow solid that is odorless.{{efn|But impure samples have an odor similar to that of [[match]]es. A strong odor called "smell of sulfur" actually is given off by several sulfur compounds, such as [[hydrogen sulfide]] and [[organosulfur]] compounds.}} It melts at {{convert|115.21|C}},{{efn|Sulfur's melting point at 115.21°C was determined by two laboratories of the US Department of Energy (Jefferson Lab and Los Alamos National Lab).<ref>{{Cite web |title=Sulfur {{!}} S (Element) - PubChem |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/element/Sulfur |access-date=2024-04-15 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Greenwood and Earnshaw say that at fast heating for microcrystalline α-S₈ the melting point is {{convert|115.1|C}}.<ref name="Greenwd" />}} and boils at {{convert|444.6|C}}.<ref name="Greenwd" /> At {{convert|95.2|C}}, below its melting temperature, cyclo-octasulfur begins slowly changing from α-octasulfur to the β-[[Polymorphism (materials science)|polymorph]].<ref name="Greenwood">{{Greenwood&Earnshaw2nd|pages=645–665}}</ref> The structure of the S₈ ring is virtually unchanged by this phase transition, which affects the intermolecular interactions. Cooling molten sulfur freezes at {{convert|119.6|C}},<ref>{{Cite book|last1=Poling|first1=Bruce E.|url=https://books.google.com/books?id=9tGclC3ZRX0C|title=The Properties of Gases and Liquids 5E|last2=Prausnitz|first2=John M.|last3=O'Connell|first3=John P.|date=2000-11-27|publisher=McGraw Hill Professional|isbn=978-0-07-149999-6|language=en}}</ref> as it predominantly consists of the β-S₈ molecules.{{efn|Historically, it was rather difficult to find the exact melting point of sulfur.<ref>{{Cite web |date=2013-10-03 |title=7.5: Changes of State |url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/General_Chemistry/Chem1_(Lower)/07%3A_Solids_and_Liquids/7.05%3A_Changes_of_State |access-date=2024-04-15 |website=Chemistry LibreTexts |language=en}}</ref> When heated slowly, the melting point may range from {{convert|114.6|C}} to {{convert|120.4|C}}<ref name="Greenwd" /> (factors that interfere with a definite melting point, are the [[Crystallization of polymers|polymerlike nature]] of sulfur<ref>{{Cite journal |last1=Kozhevnikov |first1=V. F. |last2=Payne |first2=W. B. |last3=Olson |first3=J. K. |last4=McDonald |first4=C. L. |last5=Inglefield |first5=C. E. |date=2004-10-15 |title=Physical properties of sulfur near the polymerization transition |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15473808/ |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=121 |issue=15 |pages=7379–7386 |doi=10.1063/1.1794031 |issn=0021-9606 |pmid=15473808|arxiv=physics/0405012 |bibcode=2004JChPh.121.7379K }}</ref> and a large number of allotropes.<ref>{{Cite journal |last1=Inostroza |first1=Manuel |last2=Fernandez |first2=Bárbara |last3=Aguilera |first3=Felipe |last4=Layana |first4=Susana |last5=Walter |first5=Thomas R. |last6=Zimmer |first6=Martin |last7=Rodríguez-Díaz |first7=Augusto |last8=Oelze |first8=Marcus |date=2023 |title=Physical and chemical characteristics of active sulfur flows observed at Lastarria volcano (northern Chile) in January 2019 |journal=Frontiers in Earth Science |volume=11 |doi=10.3389/feart.2023.1197363 |doi-access=free |bibcode=2023FrEaS..1197363I |issn=2296-6463}}</ref>) Melting point may be presented as a temperature range, depending on the allotropic composition of a sample at the time of melting.}} Between its melting and boiling temperatures, octasulfur changes its allotrope again, turning from β-octasulfur to γ-sulfur, again accompanied by a lower density but increased [[viscosity]] due to the formation of [[Polymer|polymers]].<ref name="Greenwood" /> At higher temperatures, the viscosity decreases as depolymerization occurs. Molten sulfur assumes a dark red color above {{convert|200|C}}. The density of sulfur is about 2&nbsp;g/cm³, depending on the allotrope; all of the stable allotropes are excellent electrical insulators. Sulfur [[Sublimation (phase transition)|sublimes]] more or less between {{convert|20|C}} and {{convert|50|C}}.<ref>{{Cite journal|last=Tucker|first=Roy P.|date=1929-01-01|title=Notes on the Sublimation of Sulfur between 25° and 50°C|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ie50229a014|journal=Industrial & Engineering Chemistry|language=en|volume=21|issue=1|pages=44–47|doi=10.1021/ie50229a014|issn=0019-7866}}</ref> Sulfur is insoluble in water but soluble in [[carbon disulfide]] and, to a lesser extent, in other [[Chemical polarity|nonpolar]] organic solvents, such as [[benzene]] and [[toluene]]. === Chemical properties === Under normal conditions, sulfur [[Hydrolysis|hydrolyzes]] very slowly to mainly form [[hydrogen sulfide]] and [[sulfuric acid]]: {{block indent|{{fraction|2}} {{chem|S|8}} + 4 {{chem|H|2|O}} → 3 {{chem|H|2|S}} + {{chem|H|2|SO|4|}}}} {{multiple image|left|perrow=1|total_width=100|align=left|image1=Liquid hydrogen sulfide.png|image2=Sulphuric acid 96 percent extra pure.jpg|footer=Left: Liquid hydrogen sulfide inside a test tube. Right: A bottle of sulfuric acid.}} The reaction involves adsorption of protons onto {{chem|S|8}} clusters, followed by [[disproportionation]] into the reaction products.<ref>{{cite journal|last1=Maldonado-Zagal|first1=S. B.|last2=Boden|first2=P. J.|date=1 January 1982|title=Hydrolysis of Elemental Sulphur in Water and its Effect on the Corrosion of Mild Steel|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/000705982798274336|journal=British Corrosion Journal|volume=17|issue=3|pages=116–120|doi=10.1179/000705982798274336|issn=0007-0599|access-date=23 June 2022}}</ref> The second, fourth and sixth [[Molar ionization energies of the elements|ionization energies]] of sulfur are 2252&nbsp;kJ/mol, 4556&nbsp;kJ/mol and 8495.8&nbsp;kJ/mol, respectively. The composition of reaction products of sulfur with oxidants (and its oxidation state) depends on whether releasing of reaction energy overcomes these thresholds. Applying [[Catalysis|catalysts]] and/or [[Endothermic process|supply of external energy]] may vary sulfur's oxidation state and the composition of reaction products. While reaction between sulfur and oxygen under normal conditions gives sulfur dioxide (oxidation state +4), formation of [[sulfur trioxide]] (oxidation state +6) requires a temperature of {{cvt|400|–|600|°C|sigfig=2}} and presence of a catalyst. In reactions with elements of lesser [[electronegativity]], it reacts as an oxidant and forms sulfides, where it has oxidation state −2. Sulfur reacts with nearly all other elements except noble gases, even with the notoriously unreactive metal [[iridium]] (yielding [[iridium disulfide]]).<ref name="Munson-1968">{{cite journal|date=February 1968|title=The synthesis of iridium disulfide and nickel diarsenide having the pyrite structure|url=https://htracyhall.org/ocr/HTH-Archives/Cabinet%208/Drawer%203%20(MATI%20-%20MOZ)/(Munson,%20R.A.)%20(Muntoni,%20C.)%20(Murase,%20K.)%20(linked)/(Munson,%20R.A.)%20(Muntoni,%20C.)%20(Murase,%20K.)-237_OCR.pdf|journal=Inorganic Chemistry|volume=7|pages=389–390|doi=10.1021/ic50060a047|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412090001/https://htracyhall.org/ocr/HTH-Archives/Cabinet%208/Drawer%203%20(MATI%20-%20MOZ)/(Munson,%20R.A.)%20(Muntoni,%20C.)%20(Murase,%20K.)%20(linked)/(Munson,%20R.A.)%20(Muntoni,%20C.)%20(Murase,%20K.)-237_OCR.pdf|archive-date=12 April 2019|author-last=Munson|author-first=Ronald A.|number=2|access-date=19 January 2019|url-status=dead}}</ref> Some of those reactions require elevated temperatures.<ref name="WibergWiberg2001">{{cite book|author1=Egon Wiberg|author2=Nils Wiberg|title=Inorganic Chemistry|url=https://books.google.com/books?id=Mtth5g59dEIC&pg=PA513|year=2001|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-352651-9|pages=513–}}</ref> === Allotropes === {{Main|Allotropes of sulfur}} [[ឯកសារ:Cyclooctasulfur-above-3D-balls.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|The structure of the cyclooctasulfur molecule, S₈]] Sulfur forms over 30 solid [[Allotropy|allotropes]], more than any other element.<ref>{{cite book|title=Solid Sulfur Allotropes Sulfur Allotropes|first1=Ralf|last1=Steudel|first2=Bodo|last2=Eckert|date=2003|volume=230|pages=1–80|doi=10.1007/b12110|series=Topics in Current Chemistry|isbn=978-3-540-40191-9}}</ref> Besides S₈, several other rings are known.<ref>{{cite book|doi=10.1007/3-540-11345-2_10|last=Steudel|first=R.|date=1982|volume=102|pages=149–176|series=Topics in Current Chemistry|isbn=978-3-540-11345-4|title=Inorganic Ring Systems|chapter=Homocyclic sulfur molecules}}</ref> Removing one atom from the crown gives S₇, which is of a deeper yellow than S₈. [[High-performance liquid chromatography|HPLC]] analysis of "elemental sulfur" reveals an equilibrium mixture of mainly S₈, but with S₇ and small amounts of S₆.<ref>{{cite journal|last1=Tebbe|first1=Fred N.|last2=Wasserman|first2=E.|last3=Peet|first3=William G.|last4=Vatvars|first4=Arturs|last5=Hayman|first5=Alan C.|date=1982|title=Composition of Elemental Sulfur in Solution: Equilibrium of {{chem|S|6}}, S₇, and S₈ at Ambient Temperatures|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1982-09-08_104_18/page/4971|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=104|issue=18|pages=4971–4972|doi=10.1021/ja00382a050}}</ref> Larger rings have been prepared, including S₁₂ and S₁₈.<ref>{{cite journal|last1=Meyer|first1=Beat|date=1964|title=Solid Allotropes of Sulfur|journal=Chemical Reviews|volume=64|issue=4|pages=429–451|doi=10.1021/cr60230a004}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Meyer|first1=Beat|date=1976|title=Elemental sulfur|journal=Chemical Reviews|volume=76|issue=3|pages=367–388|doi=10.1021/cr60301a003}}</ref> [[Amorphous]] or "plastic" sulfur is produced by rapid cooling of molten sulfur—for example, by pouring it into cold water. [[X-ray crystallography]] studies show that the amorphous form may have a [[Helix|helical]] structure with eight atoms per turn. The long coiled polymeric molecules make the brownish substance [[Elasticity (physics)|elastic]], and in bulk it has the feel of crude rubber. This form is [[Metastability in molecules|metastable]] at room temperature and gradually reverts to the crystalline molecular allotrope, which is no longer elastic. This process happens over a matter of hours to days, but can be rapidly catalyzed. {{clear left}} === Isotopes === {{Main|Isotopes of sulfur}} Sulfur has 23 known [[Isotope|isotopes]], four of which are stable: ³²S ({{val|94.99|0.26|u=%}}), ³³S ({{val|0.75|0.02|u=%}}), ³⁴S ({{val|4.25|0.24|u=%}}), and ³⁶S ({{val|0.01|0.01|u=%}}).<ref>[http://www.ciaaw.org/sulfur.htm Sulfur]. [[Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights]]</ref><ref name="b92">{{RubberBible92nd|page=1.14}}</ref> Other than ³⁵S, with a [[half-life]] of 87 days, the [[Radioactivity|radioactive]] isotopes of sulfur have half-lives less than 3&nbsp;hours. The preponderance of ³²S is explained by its production in the so-called alpha-process (one of the main classes of nuclear fusion reactions) in exploding stars. Other stable sulfur isotopes are produced in the bypass processes related with ³⁴Ar, and their composition depends on a type of a stellar explosion. For example, proportionally more ³³S comes from [[novae]] than from [[supernovae]].<ref>{{Cite web |title=Searching for the Origins of Presolar Grains |url=https://www.energy.gov/science/np/articles/searching-origins-presolar-grains |access-date=2023-02-04 |website=Energy.gov |language=en}}</ref> On the planet Earth the sulfur isotopic composition was determined by the Sun. Though it was assumed that the distribution of different sulfur isotopes would be more or less equal, it has been found that proportions of the two most abundant sulfur isotopes ³²S and ³⁴S varies in different samples. Assaying of the isotope ratio ([[Δ34S|δ³⁴S]]) in the samples suggests their chemical history, and with support of other methods, it allows to age-date the samples, estimate temperature of equilibrium between ore and water, determine pH and oxygen [[fugacity]], identify the activity of sulfate-reducing bacteria in the time of formation of the sample, or suggest the main sources of sulfur in ecosystems.<ref>{{Cite book|last1=Paytan|first1=Adina|title=Geologic Time Scale|last2=Yao|first2=Weiqi|last3=Faul|first3=Kristina|last4=Gray|first4=E.T.|year=2020|pages=259–278|language=en|chapter=Sulfur Isotope Stratigraphy|doi=10.1016/B978-0-12-824360-2.00009-7|isbn=9780128243602|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/347656764}}</ref> However, there are ongoing discussions over the real reason for the δ³⁴S shifts, biological activity or postdeposit alteration.<ref>{{Cite web |title=NASA Astrobiology |url=https://astrobiology.nasa.gov/news/the-first-sulfur-eaters/ |access-date=2023-02-04 |website=astrobiology.nasa.gov |language=en-EN}}</ref> For example, when [[Sulfide mineral|sulfide minerals]] are precipitated, isotopic equilibration among solids and liquid may cause small differences in the δ³⁴S values of co-genetic minerals. The differences between minerals can be used to estimate the temperature of equilibration. The [[Δ13C|δ¹³C]] and δ³⁴S of coexisting [[carbonate minerals]] and sulfides can be used to determine the [[pH]] and oxygen fugacity of the ore-bearing fluid during ore formation. Scientists measure the [[Sulfur isotope biogeochemistry|sulfur isotopes]] of [[Mineral|minerals]] in rocks and [[Sediment|sediments]] to study the [[redox]] conditions in past oceans. [[Sulfate-reducing microorganism|Sulfate-reducing bacteria]] in marine sediment fractionate [[Sulfur isotope biogeochemistry|sulfur isotopes]] as they take in [[sulfate]] and produce [[sulfide]]. Prior to the 2010s, it was thought that sulfate reduction could fractionate [[Sulfur isotope biogeochemistry|sulfur isotopes]] up to 46 [[permil]]<ref>{{Cite journal|last1=Goldhaber|first1=M.B.|last2=Kaplan|first2=I.R.|date=April 1980|title=Mechanisms of sulfur incorporation and isotope fractionation during early diagenesis in sediments of the gulf of California|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0304420380900638|journal=Marine Chemistry|language=en|volume=9|issue=2|pages=95–143|bibcode=1980MarCh...9...95G|doi=10.1016/0304-4203(80)90063-8}}</ref> and fractionation larger than 46 permil recorded in sediments must be due to [[disproportionation]] of sulfur compounds in the sediment. This view has changed since the 2010s as experiments showed that [[Sulfate-reducing microorganism|sulfate-reducing bacteria]] can fractionate to 66 permil.<ref>{{Cite journal|last1=Sim|first1=Min Sub|last2=Bosak|first2=Tanja|last3=Ono|first3=Shuhei|date=July 2011|title=Large Sulfur Isotope Fractionation Does Not Require Disproportionation|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1205103|journal=Science|language=en|volume=333|issue=6038|pages=74–77|bibcode=2011Sci...333...74S|doi=10.1126/science.1205103|issn=0036-8075|pmid=21719675|s2cid=1248182}}</ref> As substrates for disproportionation are limited by the product of [[Sulfate-reducing microorganism|sulfate reduction]], the isotopic effect of disproportionation should be less than 16 permil in most sedimentary settings.<ref>{{Cite journal|last1=Tsang|first1=Man-Yin|last2=Böttcher|first2=Michael Ernst|last3=Wortmann|first3=Ulrich Georg|date=August 2023|title=Estimating the effect of elemental sulfur disproportionation on the sulfur-isotope signatures in sediments|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0009254123002334|journal=Chemical Geology|language=en|volume=632|pages=121533|doi=10.1016/j.chemgeo.2023.121533|s2cid=258600480}}</ref> In [[forest]] ecosystems, sulfate is derived mostly from the atmosphere; weathering of ore minerals and evaporites contribute some sulfur. Sulfur with a distinctive isotopic composition has been used to identify pollution sources, and enriched sulfur has been added as a tracer in [[Hydrology|hydrologic]] studies. Differences in the [[Natural abundance|natural abundances]] can be used in systems where there is sufficient variation in the ³⁴S of ecosystem components. [[Rocky Mountain]] lakes thought to be dominated by atmospheric sources of sulfate have been found to have measurably different ³⁴S values than lakes believed to be dominated by watershed sources of sulfate. The radioactive ³⁵S is formed in [[cosmic ray spallation]] of the atmospheric [[Argon-40|⁴⁰Ar]]. This fact may be used to verify the presence of recent (up to 1 year) atmospheric sediments in various materials. This isotope may be obtained artificially by different ways. In practice, the reaction [[Chlorine-35|³⁵Cl]] + [[Neutron|n]] → ³⁵S + [[Proton|p]] is used by irradiating [[potassium chloride]] with neutrons.<ref>{{Cite conference|last1=Kim|first1=Ik Soo|last2=Kwak|first2=Seung Im|last3=Park|first3=Ul Jae|last4=Bang|first4=Hong Sik|last5=Han|first5=Hyun Soo|date=2005-07-01|title=Production of Sulfur-35 by the Cation Exchange Process|conference=2005 autumn meeting of the KNS, Busan (Korea, Republic of), 27–28 Oct 2005|url=https://www.osti.gov/etdeweb/biblio/20765660|language=en}}</ref> The isotope ³⁵S is used in various sulfur-containing compounds as a [[radioactive tracer]] for many biological studies, for example, the [[Hershey-Chase experiment]]. Because of the weak [[Beta decay|beta activity]] of ³⁵S, its compounds are relatively safe as long as they are not ingested or absorbed by the body.<ref>{{Cite web |title=Sulfur-35 (35 S) safety information and specific handling precautions |url=https://ehs.yale.edu/sites/default/files/files/radioisotope-s35.pdf |website=Yale Environmental Health & Safety}}</ref> === Natural occurrence === [[ឯកសារ:Nearly_exhausted_sulphur_vat_from_which_railroad_cars_are_loaded,_Freeport_Sulphur_Co.,_Hoskins_Mound,_Texas,_1a35438v.jpg|រូបភាពតូច|Sulfur vat from which railroad cars are loaded, Freeport Sulphur Co., Hoskins Mound, Texas (1943)]] [[ឯកសារ:Io_highest_resolution_true_color.jpg|រូបភាពតូច|Most of the yellow and orange hues of [[Io (moon)|Io]] are due to elemental sulfur and sulfur compounds deposited by active [[Volcano|volcanoes]].]] [[ឯកសារ:Menambang_Belerang.jpg|រូបភាពតូច|Sulfur extraction, East Java]] [[ឯកសារ:Kawah_Ijen_-East_Java_-Indonesia_-sulphur-31July2009.jpg|រូបភាពតូច|A man carrying sulfur blocks from [[Kawah Ijen]], a volcano in East Java, Indonesia, 2009]] ³²S is created inside massive stars, at a depth where the temperature exceeds 2.5×10⁹&nbsp;K, by the [[Silicon burning|fusion]] of one nucleus of silicon plus one nucleus of helium.<ref>{{cite journal|last=Cameron|first=A. G. W.|date=1957|title=Stellar Evolution, Nuclear Astrophysics, and Nucleogenesis|url=https://fas.org/sgp/eprint/CRL-41.pdf|journal=CRL-41|accessdate=2024-10-24|archive-date=2020-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112194448/https://fas.org/sgp/eprint/CRL-41.pdf|dead-url=yes}}</ref> As this nuclear reaction is part of the [[alpha process]] that produces elements in abundance, sulfur is the 10th [[Abundance of the chemical elements#Universe|most common element in the universe]]. Sulfur, usually as sulfide, is present in many types of [[Meteorite|meteorites]]. [[Ordinary chondrite|Ordinary chondrites]] contain on average 2.1% sulfur, and [[Carbonaceous chondrite|carbonaceous chondrites]] may contain as much as 6.6%. It is normally present as [[troilite]] (FeS), but there are exceptions, with carbonaceous chondrites containing free sulfur, sulfates and other sulfur compounds.<ref>{{cite book|first=B.|last=Mason|date=1962|title=Meteorites|location=New York|publisher=John Wiley & Sons|url-access=registration|url=https://archive.org/details/meteorites0000maso|page=[https://archive.org/details/meteorites0000maso/page/160 160]|isbn=978-0-908678-84-6}}</ref> The distinctive colors of [[Jupiter]]'s [[Volcano|volcanic]] moon [[Io (moon)|Io]] are attributed to various forms of molten, solid, and gaseous sulfur.<ref>{{cite journal|last1=Lopes|first1=Rosaly M. C.|author-link=Rosaly Lopes|last2=Williams|first2=David A.|date=2005|title=Io after Galileo|journal=Reports on Progress in Physics|volume=68|issue=2|pages=303–340|bibcode=2005RPPh...68..303L|doi=10.1088/0034-4885/68/2/R02|s2cid=44208045}}</ref> In July 2024, elemental sulfur was discovered to exist on [[Mars]] by surprise, after the [[Curiosity (rover)|Curiosity rover]] ran over and crushed a rock revealing sulfur crystals inside it.<ref>{{Cite web |last=Strickland |first=Ashley |date=2024-07-20 |title=NASA's Curiosity rover makes its 'most unexpected' find on Mars |url=https://www.cnn.com/2024/07/20/science/nasa-curiosity-rover-mars-sulfur-rocks/index.html |access-date=2024-07-21 |website=CNN |language=en}}</ref> Sulfur is the fifth most common element by mass in the Earth. Elemental sulfur can be found near [[Hot spring|hot springs]] and [[volcanic]] regions in many parts of the world, especially along the [[Pacific Ring of Fire]]; such volcanic deposits are mined in Indonesia, Chile, and Japan. These deposits are polycrystalline, with the largest documented single crystal measuring {{cvt|22|x|16|x|11|cm|in}}.<ref>{{cite journal|last=Rickwood|first=P. C.|date=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> Historically, [[Sicily]] was a major source of sulfur in the [[Industrial Revolution]].<ref>{{cite book|last=Kutney|first=Gerald|title=Sulfur: history, technology, applications & industry|date=2007|publisher=ChemTec|location=Toronto|isbn=978-1-895198-37-9|oclc=79256100|page=43}}</ref> Lakes of molten sulfur up to about {{Convert|200|m|abbr=on}} in diameter have been found on the sea floor, associated with [[Submarine volcano|submarine volcanoes]], at depths where the boiling point of water is higher than the melting point of sulfur.<ref name="ronde2015">{{cite book|first1=C. E. J.|last1=de Ronde|first2=W. W. Jr.|last2=Chadwick|first3=R. G.|last3=Ditchburn|first4=R. W.|last4=Embley|first5=V.|last5=Tunnicliffe|first6=E. T.|last6=Baker|first7=S. L.|last7=Walker|first8=V. L.|last8=Ferrini|first9=S. M.|last9=Merle|year=2015|chapter=Molten Sulfur Lakes of Intraoceanic Arc Volcanoes|title=Volcanic Lakes|publisher=Springer|pages=261–288|doi=10.1007/978-3-642-36833-2|bibcode=2015vola.book.....R|isbn=978-3-642-36832-5|s2cid=199492543}}</ref> Native sulfur is synthesized by [[anaerobic bacteria]] acting on [[sulfate minerals]] such as [[gypsum]] in [[Salt dome|salt domes]].<ref>{{cite book|last1=Klein|first1=Cornelis|first2=Cornelius S. Jr.|last2=Hurlbut|title=Manual of Mineralogy|url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei|publisher=Wiley|year=1985|edition=20th|pages=[https://archive.org/details/manualofmineralo00klei/page/265 265]–66|isbn=0-471-80580-7}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sulphur: Mineral information, data and localities |url=https://www.mindat.org/min-3826.html |website=www.mindat.org}}</ref> Significant deposits in salt domes occur along the coast of the [[Gulf of Mexico]], and in [[Evaporite|evaporites]] in eastern Europe and western Asia. Native sulfur may be produced by geological processes alone. Fossil-based sulfur deposits from salt domes were once the basis for commercial production in the United States, Russia, Turkmenistan, and Ukraine.<ref name="Nehb" /> Such sources have become of secondary commercial importance, and most are no longer worked but commercial production is still carried out in the [[Osiek, Świętokrzyskie Voivodeship|Osiek]] mine in Poland. Common naturally occurring sulfur compounds include the [[Mineral#Sulfides|sulfide minerals]], such as [[pyrite]] (iron sulfide), [[cinnabar]] (mercury sulfide), [[galena]] (lead sulfide), [[sphalerite]] (zinc sulfide), and [[stibnite]] (antimony sulfide); and the [[Mineral#Sulfates|sulfate minerals]], such as [[gypsum]] (calcium sulfate), [[alunite]] (potassium aluminium sulfate), and [[barite]] (barium sulfate). On Earth, just as upon Jupiter's moon Io, elemental sulfur occurs naturally in volcanic emissions, including emissions from [[Hydrothermal vent|hydrothermal vents]]. The main industrial source of sulfur has become [[petroleum]] and [[natural gas]].<ref name="BBC" /> <references /> d2oi0n0r883qkk6ok6esq8gfb03k619 0 51408 339131 313216 2026-08-19T09:26:33Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339131 wikitext text/x-wiki '''''ជ័យស្រីរាម''''' {{Efn|Also known as ''Jai Sri Ram'',<ref name="Engineer 1992" /><ref name="Nussbaum 2008" /><ref name="Staples 2019" /> ''Jai Shree Ram'',<ref name="BBC chant" /> or ''Jai Shri Rama''.<ref name="Tully 2017" />}} ( IAST : ជយ ឝ្រី រាម ) គឺជាកន្សោមជា ភាសាឥណ្ឌូ ដែលបកប្រែថា "សិរីល្អដល់ព្រះអម្ចាស់ [[ព្រះរាម|រាម]] " ឬ "ជ័យជំនះដល់ព្រះអម្ចាស់រាម" ។ <ref name="BBCMurderCry19">{{Cite news|date=10 July 2019|title=The Hindu chant that became a murder cry|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|url-status=live|access-date=4 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210449/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|archive-date=7 August 2019}}</ref> សេចក្តីប្រកាសត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយហិណ្ឌូជានិមិត្តរូបនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ [[ហិណ្ឌូសាសនា|ជំនឿហិណ្ឌូ]], <ref name="FPMostPolarizing20">{{Cite news|last=Poonam|first=Snigdha|date=13 February 2020|title=The 3 Most Polarizing Words in India|work=Foreign Policy|url=https://foreignpolicy.com/2020/02/13/jai-shri-ram-india-hindi/|url-status=live|access-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175319/https://foreignpolicy.com/2020/02/13/jai-shri-ram-india-hindi/|archive-date=4 August 2020}}</ref> ឬសម្រាប់ការព្យាករណ៍នៃអារម្មណ៍ដែលផ្តោតលើជំនឿផ្សេងៗគ្នា។ <ref name=":3">{{Cite journal|last=Ramachandran|first=Tanisha|date=1 March 2014|title=A call to multiple arms! protesting the commoditization of hindu imagery in western society|journal=Material Religion|volume=10|issue=1|pages=54–75|doi=10.2752/175183414X13909887177547|issn=1743-2200}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=20 August 2019|title=Modi's party will grow stronger in West Bengal|journal=Emerald Expert Briefings|language=en|doi=10.1108/OXAN-DB245910|issn=2633-304X}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Dasgupta|first=Amlan|year=2006|editor-last=Bakhle|editor-first=Janaki|title=Rhythm and Rivalry|journal=Economic and Political Weekly|volume=41|issue=36|pages=3861–3863|issn=0012-9976|jstor=4418675}}</ref> == អត្ថន័យ == ជ័យស្រីរាម មានន័យថា "សរសើរព្រះអម្ចាស់ រាម" ឬ "ជ័យជំនះដល់ព្រះអម្ចាស់ រាម" ។ <ref name="BBCMurderCry19">{{Cite news|date=10 July 2019|title=The Hindu chant that became a murder cry|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|url-status=live|access-date=4 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210449/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|archive-date=7 August 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053 "The Hindu chant that became a murder cry"]. </cite></ref> រាម (ឬ Rama) គឺជាអាទិទេពដ៏សំខាន់នៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។ <ref>{{Cite book|author=Tulasīdāsa|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC&pg=PA871|title=Sri Ramacaritamanasa|publisher=Motilal Banarsidass|year=1999|isbn=978-81-208-0762-4|pages=871–872|author-link=Tulsidas}}</ref> == បុព្វេសន្និវាស == === សាសនា និងសង្គម === "ជ័យស្រីរាម" រួមជាមួយ "ជ័យរាមសិតា, "ជ័យរាម" និង "សិតា រាម" ត្រូវបានគេប្រើជាការសួរសុខទុក្ខគ្នាទៅវិញទៅមកដោយអ្នកបួស Ramanandi (ហៅថា ''Bairagis'' ) ។ <ref>{{Citation|title=Religious sects of the Hindus|first=H. H.|last=Wilson|author-link=H. H. Wilson|edition=Second|publisher=Susil Gupta (India) Private Ltd.|place=Calcutta|year=1958|origyear=1861|url=https://archive.org/details/dli.csl.5320/page/n35}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EZpeAAAAcAAJ&dq=%22%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%22&pg=PA308|title=A Dictionary English and Maráthí ... commenced by J. T. Molesworth ... completed by T. Candy|date=1857|language=en}}</ref> "រាម រាម", "Jai រាម ជិ កិ" និង " ជ័យ សិយ រាម " ត្រូវបានគេកត់សំគាល់ថាជាពាក្យសំពះជាទូទៅនៅក្នុងទឹកដីហិណ្ឌូ ( [[នាង​សីតា|សិតា]] ឬ សិយ គឺជាឈ្មោះរបស់មហេសីរបស់ រាម) ។ <ref name="IE assertive">{{Cite news|last=Onial|first=Devyani|date=2020-08-06|title=From assertive 'Jai Shri Ram', a reason to move to gentler 'Jai Siya Ram'|work=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/explained/from-assertive-jai-shri-ram-a-reason-to-move-to-gentler-jai-siya-ram-6541467/|url-status=live|access-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807000931/https://indianexpress.com/article/explained/from-assertive-jai-shri-ram-a-reason-to-move-to-gentler-jai-siya-ram-6541467/|archive-date=7 August 2020}}</ref> <ref name="BBCMurderCry19">{{Cite news|date=10 July 2019|title=The Hindu chant that became a murder cry|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|url-status=live|access-date=4 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210449/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053|archive-date=7 August 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48882053 "The Hindu chant that became a murder cry"]. </cite></ref> <ref name="PrintErasedSita19">{{Cite news|last=Panjiar|first=Prashant|date=19 October 2019|title=From Jai Siya Ram to Jai Shri Ram: How Ayodhya erased Sita|work=ThePrint|url=https://theprint.in/opinion/ram-ram-chhodo-jai-shri-ram-bolo-how-ayodhya-erased-sita/307163/|url-status=live|access-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808220258/https://theprint.in/opinion/ram-ram-chhodo-jai-shri-ram-bolo-how-ayodhya-erased-sita/307163/|archive-date=8 August 2020}}</ref> អ្នកថតរូបអ្នកកាសែត Prashant Panjiar បានសរសេរអំពីរបៀបនៅក្នុងទីក្រុង អយុធ្យា អ្នកធ្វើធម្មយាត្រាស្ត្រីតែងតែច្រៀង " [[នាង​សីតា|សិតា]] -រាម-សិតា-រាម" ខណៈដែលអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាបុរសវ័យចំណាស់មិនចូលចិត្តប្រើឈ្មោះ រាម ទាល់តែសោះ។ ការប្រើប្រាស់បែបប្រពៃណីនៃ "ជ័យ" នៅក្នុងពាក្យស្លោកមួយគឺ " សិយវ៌ រាមចន្ទ្រជិ កិ ជ័យ " ("ជ័យជំនះដល់ប្តីរបស់សិតាជាព្រះរាម") ។ <ref name="PrintErasedSita19">{{Cite news|last=Panjiar|first=Prashant|date=19 October 2019|title=From Jai Siya Ram to Jai Shri Ram: How Ayodhya erased Sita|work=ThePrint|url=https://theprint.in/opinion/ram-ram-chhodo-jai-shri-ram-bolo-how-ayodhya-erased-sita/307163/|url-status=live|access-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808220258/https://theprint.in/opinion/ram-ram-chhodo-jai-shri-ram-bolo-how-ayodhya-erased-sita/307163/|archive-date=8 August 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPanjiar2019">Panjiar, Prashant (19 October 2019). </cite></ref> === និមិត្តសញ្ញារាម === ការថ្វាយបង្គំ រាម បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសតវត្សទី 12 បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់មូស្លីម Turks ។ <ref name="Scroll800Yrs19">{{Cite news|last=Daniyal|first=Shoaib|date=28 June 2019|title='Jai Shri Ram' might be a new slogan – but the use of Ram as a political symbol is 800 years old|work=Scroll.in|url=https://scroll.in/article/928508/from-ayodhya-to-parliament-a-very-short-history-of-jai-shri-ram|url-status=live|access-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725063709/https://scroll.in/article/928508/from-ayodhya-to-parliament-a-very-short-history-of-jai-shri-ram|archive-date=25 July 2020}}</ref> ''[[រាមាយណៈ]]'' បានក្លាយជាការពេញនិយមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 16 ។ វាត្រូវបានប្រកែកថារឿងរាមផ្តល់នូវ "ការស្រមើលស្រមៃដ៏មានឥទ្ធិពលនៃស្តេចដ៏ទេវភាពដែលជាតែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់" ។ <ref>{{Cite journal|last=Pollock|first=Sheldon|year=1993|title=Ramayana and Political Imagination in India|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1993-05_52_2/page/261|journal=The Journal of Asian Studies|volume=52|issue=2|pages=261–297|doi=10.2307/2059648|issn=0021-9118|jstor=2059648}}</ref> គោលគំនិតនៃ រាម្រជ័យ "ការគ្រប់គ្រងរបស់ រាម" ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ [[មហាត្មះគន្ធី|Gandhi]] ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីប្រទេសដ៏ល្អដែលមិនមានចក្រភពអង់គ្លេស។ <ref name="Scroll800Yrs19" /> <ref>{{Cite news|last=Menon|first=Dilip M.|date=16 January 2018|title=Not just indentured labourers: Why India needs to revisit its pre-1947 history of migration|work=Scroll.in|url=https://scroll.in/article/856271/not-just-indentured-labourers-why-we-should-revisit-the-history-of-migration-from-pre-1947-india|url-status=live|access-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829075426/https://scroll.in/article/856271/not-just-indentured-labourers-why-we-should-revisit-the-history-of-migration-from-pre-1947-india|archive-date=29 August 2020}}</ref> ការប្រើប្រាស់នយោបាយដ៏ទូលំទូលាយបំផុតរបស់ រាម បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងចលនាកសិកររបស់ ពលរាមចន្ទ្រ នៅ Awadh ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ។ គាត់បានលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើ "រាម-សិតា" ផ្ទុយទៅនឹង "សលអម" ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅពេលនោះជាការសួរសុខទុក្ខចាប់តាំងពីក្រោយមកទៀតបង្ហាញពីភាពអន់ខ្សោយរបស់សង្គម។ "សិតា-រាម" មិនយូរប៉ុន្មានបានក្លាយជាការស្រែកយំ។ <ref>{{Cite book|last=Lutgendorf|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|page=376|chapter=The Text in a Changing Society|chapter-url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC&q=salaam+sita+ram+ramchandra+social+superior&pg=PA376|access-date=22 August 2020|archive-date=6 August 2020}}</ref> i7u0e0npnraj8ku0daapqkvisl7u2hc 0 51511 339100 313726 2026-08-19T08:43:29Z InternetArchiveBot 32568 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339100 wikitext text/x-wiki   '''កាម''' ( {{Lang-sa|कामदेव}} កាមទេវ ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''កាមទេវ''' និង '''មន្មថ''' គឺជាព្រះ ហិណ្ឌូ នៃសេចក្តីស្រឡាញ់ erotic បំណងប្រាថ្នា ភាពរីករាយ និងភាពស្រស់ស្អាត។ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ថា​ជា​បុរស​សង្ហា​ម្នាក់​ដែល​មាន​លម្អ​ដោយ​ផ្កា និង​ប្រដាប់​ដោយ​ធ្នូ​អំពៅ និង​ព្រួញ​បាញ់​ផ្កា។ ជារឿយៗ គាត់​បាន​សម្ដែង​ជា​មួយ​នឹង​មហេសី និង​សម​ភាគី​ស្រី​របស់​គាត់ ​ឈ្មោះ រតិ ។ <ref name="Sanford2005">{{Cite journal|last=Sanford, A.W.|year=2005|title=Shifting the Center: Yakṣas on the Margins of Contemporary Practice|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2005-03_73_1/page/89|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=73|issue=1|pages=89–110|doi=10.1093/jaarel/lfi005}}</ref> Atharva Veda ចាត់ទុក កាមទេវ ថាជាអ្នកកាន់អំណាចច្នៃប្រឌិតនៃសាកលលោក ហើយក៏ពណ៌នាថាលោកបានកើតមកតាំងពីដំបូងមក ព្រះអង្គក៏មិនមែនជាព្រះ ឬបិតាមិនដែលស្មើដែរ។ <ref>{{Cite book|last=Webster|first=David|url=https://books.google.com/books?id=S89fgAUG2AEC&dq=Kamadeva+atharva+veda&pg=PA56|title=The Philosophy of Desire in the Buddhist Pali Canon|date=2004-12-31|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-27941-8|pages=56|language=en}}</ref> ត្រូវបានគេលើកឡើងថាជា ''មនសបុត្រ'' (កូនប្រុសកើតក្នុងចិត្ត) នៃព្រះជាអ្នកបង្កើត [[ព្រះព្រហ្ម|ព្រហ្ម]] នៅ ''បុរាណ''ទេវកថាដ៏ពេញនិយមបំផុតរបស់ កាមទេវ គឺការដុតរបស់គាត់ដោយភ្នែកទីបីរបស់ [[ព្រះសិវៈ|សិវៈ]] ខណៈពេលដែលអ្នកក្រោយកំពុងធ្វើសមាធិហើយក្រោយមកបានបញ្ចូលនៅលើផែនដីជាកូនប្រុសច្បងរបស់ [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រិស្នា]] និង ប្រធានមហេសី រុក្មិណី, ប្រទ្យុម្ន ។ <ref>{{Cite book|last=Hudson|first=D. Dennis|url=https://books.google.com/books?id=0IE8DwAAQBAJ&dq=Shiva+burns+Kamadeva&pg=PA417|title=The Body of God: An Emperor's Palace for Krishna in Eighth-Century Kanchipuram|date=2008-09-25|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-536922-9|pages=417|language=en}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ និងឈ្មោះផ្សេងទៀត == ឈ្មោះ ''កាម-ទេវ'' អាចបកប្រែជា "ព្រះនៃសេចក្តីស្រឡាញ់" ។ ''ទេវ'' មានន័យថា ឋានសួគ៌ ឬទេវៈ ហើយសំដៅលើអាទិទេពក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] ។ ''កាម'' ( IAST ) មានន័យថា "សេចក្តីប៉ងប្រាថ្នា" ឬ "ការចង់បាន" ជាពិសេសដូចជានៅក្នុងអារម្មណ៍ ឬស្នេហាផ្លូវភេទ។ ឈ្មោះនេះត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុង Rigveda ( RV 9, 113. 11) ។ កាមទេវ គឺជាឈ្មោះរបស់ [[ព្រះវិស្ណុ]] នៅក្នុង [[វិស្ណុបុរាណ|Vishnu Purana]] និង Bhagavata Purana (SB 5.18.15) ។ វាក៏ជាឈ្មោះរបស់អាទិទេព [[ព្រះក្រឹស្ណ|គ្រឹស្នា]] និង [[ព្រះសិវៈ|សិវ]] ផងដែរ។ ''កាម'' ក៏ជាឈ្មោះដែលប្រើសម្រាប់ [[អគ្នី]] ( Atharva Veda 6.36.3)។ <ref>{{Cite web |title=Atharva Veda: Book 6: Hymn 36: In praise of Agni Vaisvānara |url=https://www.sacred-texts.com/hin/av/av06036.htm |access-date=2022-02-15 |website=www.sacred-texts.com}}</ref> ឈ្មោះផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងច្បាស់អំពី កាមទេវ គឺ:{{Bulleted list|Kama (काम) - ''desire''; ''longing''.<ref name = "VM2" />|Manmatha (मन्मथ) - ''one who agitates mind.''<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" />|Madana (मदन) - ''one who intoxicates with love.''<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" /><ref name="ReferenceA" /><ref name="Edgerton1912">{{cite journal|year=1912|title=A Hindu Book of Tales: The Vikramacarita|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_1912_33_3/page/n0|journal=American Journal of Philology|volume=33|issue=3|pages=249–284|doi=10.2307/288995|jstor=288995|author=Edgerton, F.}}</ref>|Mara (मार) - ''he who wounds''.<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" />|Ananga (अनंग) - ''he who is without a body.''<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" />|Kushumeshara (कुसुमशर) ''he whose arrows are flowers.''<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" />|Pradyumna (प्रद्युम्न) - ''he who conquers all.'' It is also the named of [[Pradyumna|Kama's reincarnation]].<ref name = "VM2" /><ref name = "WW" />|Kandarpa (कन्दर्प) or Darpaka (दर्पक) - ''the inflamer''. Brahma gave him this name.<ref name = "VM2" /><ref name = "SK" />|Manasija (मनसिज) , Manoja (मनोज) and Bhavaja (भवज) - ''he who is born of mind''.<ref name = "SK" /><ref name = "VM2" />|Ratikanta (रतिकांत) or Ratipati (रतिपति)- ''husband of [[Rati]]''.<ref name = "VM2" />|Abhirupa (अभिरूप) - ''the beautiful one''. Also a name for both Vishnu and Shiva.<ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/61 61]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref>}} == រូបតំណាង == កាមទេវ ត្រូវ​បាន​តំណាង​ជា​បុរស​សង្ហា​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​ដែល​កាន់ [[ដងធ្នូ|​ធ្នូ]] និង​ព្រួញ។ ធ្នូ​របស់​គាត់​ធ្វើ​ពី ​ដើម​អំពៅ ហើយ​ព្រួញ​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​តុបតែង​ដោយ​ផ្កា​ក្រអូប​ប្រាំ​ប្រភេទ។ <ref name="kamadeva">{{Cite journal|title=A study of Kamadeva in Indian story literature|url=http://digitalcommons.libraries.columbia.edu/dissertations/AAI9127814/|journal=Columbia Educational Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114043227/http://digitalcommons.libraries.columbia.edu/dissertations/AAI9127814/|archive-date=January 14, 2009|accessdate=2008-07-06}}</ref> <ref name="Sanford2002">{{Cite journal|last=Sanford, A.W.|year=2002|title=Painting words, tasting sound: visions of Krishna in Paramanand's sixteenth-century devotional poetry|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2002-03_70_1/page/55|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=70|issue=1|pages=55–81|doi=10.1093/jaar/70.1.55}}</ref> ផ្កា​ទាំង​ប្រាំ​នោះ​មាន ផ្កាឈូក​ស ដើម​អសោក ផ្កា ​ដើម​ស្វាយ ផ្កា [[ផ្កាម្លិះ|​ម្លិះ]] និង​ផ្កាឈូក​ខៀវ ។ ឈ្មោះផ្កាទាំងនេះជាភាសាសំស្រ្កឹតតាមលំដាប់លំដោយគឺ Aravinda, Ashoka, Choota, Navamallika, និង Neelotpala ។ [[មូរតិ|រូបចម្លាក់]] ដីឥដ្ឋរបស់ កាមទេវ នៃវត្ថុបុរាណដ៏អស្ចារ្យត្រូវបានដាក់នៅក្នុងសារមន្ទីរ Mathura រដ្ឋ UP [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ គុណលក្ខណៈមួយចំនួនរបស់ កាមទេវ គឺ៖ ដៃគូរបស់គាត់គឺជាសត្វ ក្អែក សេក ឃ្មុំ ញី រដូវ និទាឃរដូវ និងខ្យល់បក់បោក។ <ref name="WW">{{Cite web |title=Hindu Mythology, Vedic and Puranic: Chapter V. The Incarnations or Avatāras of Vishnu: Kamadeva |url=https://www.sacred-texts.com/hin/hmvp/hmvp32.htm |access-date=2023-01-30 |website=www.sacred-texts.com}}</ref> ទាំងអស់នេះគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃរដូវនិទាឃរដូវនៅពេលដែលពិធីបុណ្យរបស់គាត់ត្រូវបានប្រារព្ធជា Holi, Holika ឬ Vasanta ។{{Citation needed|date=December 2016}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2016)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == ប្រភពអត្ថបទ == រូបភាពនិងរឿងរ៉ាវអំពីព្រះហិណ្ឌូ កាមទេវ ត្រូវបានតាមដានទៅខគម្ពីរនៃ Rig Veda និង Atharva Veda ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់ជាងពីរឿងរបស់ Puranas ក៏ដោយ។ <ref name="kamadeva">{{Cite journal|title=A study of Kamadeva in Indian story literature|url=http://digitalcommons.libraries.columbia.edu/dissertations/AAI9127814/|journal=Columbia Educational Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114043227/http://digitalcommons.libraries.columbia.edu/dissertations/AAI9127814/|archive-date=January 14, 2009|accessdate=2008-07-06}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20090114043227/http://digitalcommons.libraries.columbia.edu/dissertations/AAI9127814/ "A study of Kamadeva in Indian story literature"]. </cite></ref> កាមទេវ ក៏ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងកំណាព្យ ជ្វា នៅសតវត្សទី 12 ''Smaradahana'' ដែលជាការបង្ហាញពីទេវកថានៃការដុត កាមទេវ ដោយ [[ព្រះសិវៈ]] ហើយធ្លាក់ពីលើមេឃមកផែនដី។ កាម និងមហេសី រតិ របស់គាត់ត្រូវបានគេសំដៅថាជា ''កាមជ័យ'' និង ''កាមរតិ'' នៅក្នុងកំណាព្យ Kakawin និងក្រោយមកទៀត Wayang narrative ។{{Citation needed|date=March 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា]] 7f3r32s3kjpfqfah9czdzflg5ng3bhp 0 51525 339092 313786 2026-08-19T08:25:20Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339092 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Sangkran Khmer.jpg|រូបភាពតូច]] '''សុរិយា''' ( សំស្ក្រឹត: सूर्य , សូរ្យ ) គឺជាព្រះអាទិត្យ ក៏ដូចជា អាទិទេពព្រះអាទិត្យ នៅក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] ។ <ref name="s399" /> ទ្រង់ជាអាទិទេពមួយអង្គក្នុងចំណោមអាទិទេពធំៗទាំងប្រាំនៅក្នុងប្រពៃណី Smarta ដែលព្រះទាំងអស់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាទិទេពដែលស្មើនឹងនៅក្នុង Panchayatana puja និងជាមធ្យោបាយដើម្បីដឹង អំពីព្រាហ្មណ៍ ។ <ref name="Flood-1996-intro">{{Cite book|year=1996|title=An Introduction to Hinduism|isbn=9780521438780|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C}}</ref> ឈ្មោះផ្សេងទៀតនៃសុរិយានៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍ឥណ្ឌា បុរាណរួមមាន '''អទិត្យ''', '''អក៌''', '''ភនុ''', '''សវិត្រ''', '''បុសន''', '''រវិ''', '''Martanda''', '''Mitra''', '''Bhaskara''', '''Prabhakara''', '''Kathiravan''' និង '''Vivasvan''' ។ <ref name="Geer2008">{{Cite book|title=Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time|url=https://books.google.com/books?id=oQ3quxh9gsgC&pg=PA236|date=2008|isbn=978-90-04-16819-0|pages=236–}}</ref> <ref>{{Cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/76|year=1990|page=76}}</ref> រូបសំណាក​របស់​សុរិយា​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ជា​ញឹក​ញាប់​ថា​ជិះ​រទេះ​សេះ​ដែល​ជា​ញឹកញាប់​មាន​លេខ​ប្រាំពីរ​ជា​លេខ ដែល​តំណាង​ឱ្យ​ប្រាំពីរ​ពណ៌​នៃ​ពន្លឺ​ដែល​មើល​ឃើញ និង​ប្រាំពីរ​ថ្ងៃ​នៃ​សប្តាហ៍។ <ref name="Shimkhada1984">{{Cite journal|last=Shimkhada|first=Deepak|year=1984|title=The Masquerading Sun: A Unique Syncretic Image in Nepal|journal=Artibus Asiae|volume=45|issue=2/3|pages=223–229|doi=10.2307/3249732|jstor=3249732}}</ref> ក្នុងយុគមជ្ឈិមសម័យ ព្រះសុរិយាត្រូវបានថ្វាយបង្គំអមជាមួយនឹង [[ព្រះព្រហ្ម|ព្រាហ្មណ៍]] នៅពេលថ្ងៃ [[ព្រះសិវៈ]] នៅពេលថ្ងៃត្រង់ និង [[ព្រះវិស្ណុ]] នៅពេលល្ងាច។ <ref name="d5" /> <ref>{{Cite book|title=Hindu Art|url=https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&pg=PA118|year=1993|isbn=978-0-674-39189-5|page=118}}</ref> នៅក្នុងអត្ថបទ និងសិល្បៈបុរាណមួយចំនួន ព្រះសុរិយាត្រូវបានបង្ហាញដោយសមកាលកម្មជាមួយ ព្រះឥន្ទ្រ, [[ព្រះគណេស|គណេស]] និងផ្សេងៗទៀត។ <ref name="d5" /> <ref name="Shimkhada1984" /> សូរិយា​ជា​អាទិទេព​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​សិល្បៈ និង​អក្សរសាស្ត្រ​នៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|​ពុទ្ធសាសនា]] និង ​សាសនា​ជេន ។ សូរិយាក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតារបស់ [[សុគ្រិវ|សុគ្រិព]] និង Karna ដែលដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវីរភាពហិណ្ឌូពីរគឺ [[រាមាយណៈ|រាមាយណ]] និង [[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|មហាភារត]] រៀងគ្នា។ ព្រះសុរិយាជាអាទិទេពសំខាន់មួយក្នុងការគោរពបូជាដោយតួអង្គនៃមហាភារត និងរាមាយណៈ។ <ref name="kumarkumar"> {{Cite journal|last=Kumar|first=Rajiv|last2=Kumar|first2=Anil|year=2010|title=A unique Sūrya carving on Aśokan railings at Bodhgaya|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=91|pages=87–89|jstor=41692162}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Studies in Jaina Art and Iconography and Allied Subjects|url=https://books.google.com/books?id=fETebHcHKogC&pg=PA23|year=1995|isbn=978-81-7017-316-8|pages=23–24}}</ref> ព្រះសូរ្យ​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ដោយ ''​ចក្រ'' ក៏​ត្រូវ​បាន​បក​ប្រែ​ថា ''ព្រះ​ធម្មចក្រ'' ​ដែរ។ សូរិយាគឺជាម្ចាស់នៃសិង្ហ (តោ) ដែលជាតារាមួយក្នុងចំណោម តារានិករ ទាំងដប់ពីរនៅក្នុងប្រព័ន្ធ រាសីចក្រ នៃ ហោរាសាស្រ្តហិណ្ឌូ ។ សូរិយា ឬ រាវិ គឺជាមូលដ្ឋាននៃ ''រាវិវរ'' ឬ [[ថ្ងៃអាទិត្យ]] នៅក្នុងប្រតិទិនហិណ្ឌូ។ ពិធីបុណ្យ និងធម្មយាត្រាសំខាន់ៗក្នុងការគោរពចំពោះព្រះសុរិយា រួមមាន [[មហាសង្ក្រាន្តខ្មែរ|មាឃ]] សង្ក្រាន្ត បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ Samba Dashami រដ្ឋា Saptami Chath puja និង កុម្ភមេល ។ <ref name="Melton2011p547">{{Cite book|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|year=2011|isbn=978-1-59884-205-0|pages=547–548}}</ref> <ref name="eck153">{{Cite book|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC&pg=PA153|year=2013|author-link=Diana L. Eck|isbn=978-0-385-53192-4|pages=152–154}}</ref> <ref name="l514">{{Cite book|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/514|url-access=registration|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=514}}</ref> == អត្ថបទនិងប្រវត្តិ == === វេទ === {{Quote box|quote='''ព្រះអាទិត្យ និងផែនដី''' <poem> ព្រះអាទិត្យ​ធ្វើ​ឱ្យ​ផែនដី​ទាំង​ថ្ងៃ​ទាំង​យប់ ដោយសារតែបដិវត្តន៍ ពេលយប់នៅទីនេះ វាជាថ្ងៃនៅម្ខាងទៀត ព្រះអាទិត្យពិតជាមិនឡើងឬលិចទេ។ </poem>|source=—''[[Aitareya Brahmana]] III.44'' (Rigveda)<ref>{{cite book|author=Barnett, Lionel D. |title=Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan|url=https://books.google.com/books?id=x40mwFwgK44C|year=1994|publisher=Phillip Warner: London|isbn=978-81-206-0530-5|pages=203 footnote 1}}</ref><ref>Martin Haug (1922), [https://archive.org/stream/aitareyabrahmana04hauguoft#page/162/mode/2up The Aitareya Brahmana of the Rigveda], Chapter 3, Verse 44, Editor: BD Basu, The Sacred Books of the Hindus Series, pages 163–164</ref>|bgcolor=#FFE0BB|align=right}} ទំនុកតម្កើង វេទ ចាស់ជាងគេដូចជាទំនុកតម្កើង 1.115 នៃ Rigveda និយាយអំពី ''សូរ្យ'' ដោយការគោរពជាពិសេសចំពោះ "ព្រះអាទិត្យរះ" និងនិមិត្តសញ្ញារបស់វាជាអ្នកបណ្តេញភាពងងឹត អ្នកដែលផ្តល់អំណាចដល់ចំណេះដឹង សេចក្តីល្អ និងជីវិតទាំងអស់។ <ref name="Atkins1938"> {{Cite journal|last=Atkins|first=Samuel D.|year=1938|title=A Vedic Hymn to the Sun-God Sūrya: (Translation and Exegesis of Rig-Veda 1. 115)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_1938-09_58_3/page/419|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=58|issue=3|pages=419–434|doi=10.2307/594607|jstor=594607}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រើប្រាស់មានបរិបទជាក់លាក់។ នៅក្នុងទំនុកតម្កើងខ្លះ ពាក្យសុរិយាគ្រាន់តែមានន័យថា ព្រះអាទិត្យជាវត្ថុគ្មានជីវិត ថ្ម ឬត្បូងនៅលើមេឃ (Rigvedic hymns 5.47, 6.51 និង 7.63); ខណៈពេលដែលនៅក្នុងផ្សេងទៀតវាសំដៅទៅលើអាទិទេព បុគ្គល ។ <ref name="MacDonell-1898-Vedc-myth"> {{Cite book|year=1996|title=Vedic Mythology|pages=30–31|isbn=978-81-208-1113-3|url=https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC}}</ref> <ref name="d399" /> សូរិយា​មាន​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​លេចធ្លោ​ជាមួយ​នឹង​ទេពធីតា Ushas ហើយ​ពេល​ខ្លះ​គេ​លើក​ឡើង​ថា​ជា​កូន ឬ​ប្តី​របស់​នាង។ <ref> {{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA472|year=2006|isbn=978-0-8160-7564-5|page=472}}</ref> ដើមកំណើតរបស់ សូរ្យ មានភាពខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុង Rigveda ដោយគាត់ត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាបានកើត រស់ឡើងវិញ ឬបង្កើតឡើងដោយអាទិទេពមួយចំនួនរួមមាន អាទិត្យ, [[បណ្តាសាគ្រុឌ|អទិតិ]], Dyaush, មិត្រ - វរុណ, [[អគ្នី]], ឥន្ទ្រ, សោម, ឥន្ទ្រ-សោម, ឥន្ទ្រ -វរុណ, ឥន្ទ្រ- [[ព្រះវិស្ណុ|វិស្ណុ]], Purusha, Dhatri, Angirases និង [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|ព្រះ]] ជាទូទៅ។ <ref name="MacDonell-1898-Vedc-myth"> {{Cite book|year=1996|title=Vedic Mythology|pages=30–31|isbn=978-81-208-1113-3|url=https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMacDonell1996">MacDonell, Arthur Anthony (1996) [1897–1898]. </cite></ref> <ref>{{Cite book|title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India|year=2014|isbn=9780199370184|pages=45}}</ref> ព្រះ​អដ្ឋកថា​ក៏​បាន​លើក​ឡើង​ថា សូរ្យ​មាន​ដើម​កំណើត​ពី ​វ​រិត្រ ។ <ref name="MacDonell-1898-Vedc-myth" /> [[ឯកសារ:Surya (sun god), Nui Ba The, An Giang, 6th-7th century, sandstone - Museum of Vietnamese History - Ho Chi Minh City - DDSC06076.JPG|រូបភាពតូច|ភ្នំបាថេ, វៀតណាម]] [[ឯកសារ:Surya (sun god), Nui Ba The, An Giang, 6th-7th century, sandstone - Museum of Vietnamese History - Ho Chi Minh City - DDSC06075.JPG|រូបភាពតូច|ភ្នំបាថេ,វៀតណាម]] [[ឯកសារ:Sithep Museum-001.jpg|រូបភាពតូច|ស្រីទេព,ថៃ]] [[ឯកសារ:Cambodia, Style of Prasat Andet, Pre-Angkorean Period - Surya - 1942.562 - Cleveland Museum of Art.tif|រូបភាពតូច|រចនាបថព្រៃក្មេង, ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា]] 8b1o09rkkdfo50fyu0nwoqe8qpxfr56 0 51561 339076 313994 2026-08-19T07:57:23Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339076 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Hindukailash.JPG|រូបភាពតូច| រូបភាពដែលពិពណ៌នាអំពី [[ព្រះសិវៈ]] ជាមួយគ្រួសាររបស់គាត់នៅ កៃលាស]] '''កៃលាស''' គឺជាកន្លែងនៅសេឡេស្ទាលរបស់ [[ព្រះសិវៈ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] ។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាប្រពៃណីថាជាភ្នំមួយដែលព្រះសិវៈគង់នៅជាមួយព្រះមហេសី [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|បវត៌ិ]] និងកូនរបស់ពួកគេ [[ព្រះគណេស|គណេស]] និង [[ព្រះស្កន្ទ|កត៌ិកេយ]] ។ <ref>{{Cite book|last1=Chandra|first1=Suresh|title=Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses|date=1998|publisher=Sarup and Sons|isbn=978-81-7625-039-9|page=93|url=https://books.google.com/books?id=mfTE6kpz6XEC|access-date=6 September 2023}}</ref> ភ្នំ <nowiki><b>កៃលាស</b></nowiki> ដែលមានទីតាំងនៅ Transhimalaya នៅភាគខាងលិចនៃ ខ្ពង់រាបទីបេ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការបង្ហាញភូមិសាស្ត្រនៃ កៃលាស ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ឈ្មោះនេះត្រូវបានផ្តល់ជា " '''''កៃលាស''''' " ( {{Lang|sa|कैलास}}; ''Kailāśa'' {{Lang|sa|कैलाश}} ) ជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] ។ <ref>{{Cite web |title=Sanskrit Dictionary |url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0311-kesaragrAma.jpg |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Monier-Williams]] |page=311}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Entry for कैलासः |url=http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte |access-date=1 December 2023 |publisher=Apte Sanskrit-English Dictionary |archivedate=8 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120708062933/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte |url-status=dead }}</ref> វាអាចមកពីពាក្យ " ''កេលាស'' " ( {{Lang|sa|केलास}}) ដែលមានន័យថា "គ្រីស្តាល់" ។ <ref>{{Cite web |last=Williams |first=Monier |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary |url=http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |archive-date=31 August 2018 |access-date=10 October 2017 |quote=kelāsa m. crystal W |archivedate=31 សីហា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html }}</ref> == ទេវវិទ្យានិងទេវកថា == លំនៅរបស់ '''កៃលាស''' ត្រូវបានគេនិយាយថាត្រូវបានការពារដោយសំណុំនៃ [[គណ|ganas]] ដឹកនាំដោយ [[នន្ទិ]], ''វហន'' (ភ្នំ) នៃ សិវៈ ។ យោងទៅតាម ''Puranas'' នោះ សិវៈ និង បរត៌ិ ជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាបានចូលរួមក្នុងការពិភាក្សាទាក់ទងនឹងទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូដែលអង្គុយនៅ '''កៃលាស''' ។ ព្រះ និង [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|​ទេវៈ]] ​ដទៃ​ទៀត​ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ជា​ការ​ជួប​ជុំ​គ្នា​នៅ '''កៃលាស''' ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​សាក្សី​ព្រះ​សិវៈ​ទទួល​យក​ទម្រង់​ជា [[ព្រះសិវនាដរាជ|នតរាជ]] និង​ចូល​រួម​ក្នុង ​របាំ​លោហធាតុ ។ ហិណ្ឌូ ជឿថា '''កៃលាស''' គឺជា ភ្នំព្រះសុមេរុ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជណ្តើរទៅកាន់ ''សួគ៌'' ដែលជាឋានសួគ៌ដែលទេវតាស្នាក់នៅ។ ព្រះមេរុ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នៃ​ចក្រវាឡ ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​មាន {{Cvt|139440|km}} ខ្ពស់ភ្ជាប់ផែនដីជាមួយពិភពលោកក្រោម និងស្ថានសួគ៌ជាមួយព្រះសិវៈគង់នៅលើកំពូលភ្នំ។ == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Kailash_north.JPG|រូបភាពតូច| ភ្នំ <nowiki><b>កៃលាស</b></nowiki> ដែលមានទីតាំងនៅ Transhimalaya ជារឿយៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការបង្ហាញភូមិសាស្ត្រនៃ '''កៃលាស''' ។]] ភ្នំ <nowiki><b>កៃលាស</b></nowiki> ស្ថិតនៅក្នុង ជួរ កៃលាស (ភ្នំ Gangdisê) នៃ Transhimalaya នៅភាគខាងលិចនៃខ្ពង់រាបទីបេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការបង្ហាញភូមិសាស្ត្រនៃ [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាពិសិដ្ឋនៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។ <ref name="KI">{{Cite journal|last=Izu|first=Kenro|date=2013|title=Passage to Kailash|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_march-april-2013_87_2/page/68|journal=World Literature Today|volume=87|issue=2|pages=68|doi=10.7588/worllitetoda.87.2.0068}}</ref> ទន្លេជាច្រើនមានប្រភពចេញពីភ្នំទាំងនេះ រួមទាំង Yarlung Tsangpo (ដែលក្លាយជា [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ|Brahmaputra]] ), Indus, Sutlej និង Karnali ដែលជាដៃទន្លេនៃ [[ទន្លេគង្គា|គង្គា]] ។ ប្រព័ន្ធ​ទន្លេ​ទាំង​អស់​នេះ​មាន​ដើម​កំណើត​នៅ {{Cvt|60|km2}} តំបន់ក្នុងតំបន់ [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] ។ <ref name="Freeman">{{Cite journal|last=Freeman Attwood|year=2003|title=Gangdise Mountains|url=https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_2003_files/AJ%202003%20103-110%20Freeman-Attwood%20Gangdise.pdf|journal=[[Alpine Journal]]|volume=4|pages=103–109}}</ref> [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] មានទីតាំងនៅជិតបឹង Manasarovar និង Rakshastal ។ Mansarovar គឺជាបឹងទឹកសាបដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ដែលចិញ្ចឹមដោយផ្ទាំងទឹកកក ហើយហូរចូលទៅក្នុង Rakshastal ដែលជាបឹង ទឹកប្រៃ ។ <ref>{{Cite book|last1=Brockman|first1=Norbert|date=2011|title=Encyclopedia of Sacred Places, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=JkSk4euA-TEC&pg=PA356|publisher=ABC-CLIO|page=356|isbn=978-1-598-84654-6|access-date=4 April 2019}}</ref> ដោយសារ​ភាព​ពិសិដ្ឋ​របស់​វា ប្រជាជន​មកពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា នេប៉ាល់ និង​ប្រទេស​ផ្សេងទៀត​ធ្វើ​ធម្មយាត្រា​មួយ​ហៅថា ''យាត្រា'' ​ទៅកាន់​ភ្នំ។ <ref name="kmy">{{Cite web |title=Kailash Manasarovar Yatra |url=https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en |access-date=30 July 2022 |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India |archivedate=17 មិថុនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220617011329/https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en |url-status=dead }}</ref> <ref name="NYT">{{Cite news|last=Karen Swenson|date=16 March 2003|title=A Sacred Circuit in Tibet|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/03/16/travel/a-sacred-circuit-in-tibet.html|access-date=30 July 2022}}</ref> ធម្មយាត្រាពាក់ព័ន្ធនឹងការដើរទៅកាន់បឹង Manasarovar និងការឆ្លងកាត់ភ្នំ [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] ។ ផ្លូវជុំវិញភ្នំ [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] គឺ {{Convert|53|km|mi}} វែង។ អ្នកធ្វើធម្មយាត្រា ជឿថា ការធ្វើធម្មយាត្រាលើភ្នំ [[Mount Kailash|'''កៃលាស''']] ដោយថ្មើរជើង គឺជាការអនុវត្តប្រកបដោយប្រយោជន៍ខាងវិញ្ញាណ ដែលអាចនាំមកនូវផលវិជ្ជមានផ្សេងៗ ដូចជាការប្រមូលកម្មផលបុណ្យ ការសម្អាតអំពើបាបចេញពីមនសិការ និងសំណាងល្អ។ ការកាត់រង្វង់ត្រូវបានធ្វើឡើងតាមទិសទ្រនិចនាឡិកាដោយពួកហិណ្ឌូ។ <ref>{{Cite book|title=Kailash Yatra: a Long Walk to Mount Kailash through Humla|year=2018|location=New Delhi|page=151}}</ref> d4zmxvbigoyzjoirpoaz4d6c6iq9lvs 0 51574 339090 314031 2026-08-19T08:23:41Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339090 wikitext text/x-wiki '''សារីរ ឬ Śarīra''' គឺជាពាក្យទូទៅដែលសំដៅទៅលើ សារីរិកធាតុ របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា ទោះបីជាក្នុងការប្រើប្រាស់ទូទៅ វាជាធម្មតាសំដៅទៅលើវត្ថុដែល មាន រាងដូច គុជ ឬ គ្រីស្តាល់ ដែលត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមផេះនៃ បូជា ចារ្យខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ ព្រះសារីរិកធាតុនៃព្រះពុទ្ធបន្ទាប់ពីការបូជា ត្រូវបានគេហៅថា ''ធាតុ'' នៅក្នុង ''Mahaparinibbana Sutta'' ។ សរីរ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដើម្បីបញ្ចេញ ឬញុះញង់ 'ពរ' និង 'ព្រះគុណ' (សំស្រ្កឹត: adhiṣṭhāna ) នៅក្នុង ចរន្តគំនិត និងបទពិសោធន៍នៃអ្នកដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Martin|first=Dan|date=September 1994|title=Pearls from Bones: Relics, Chortens, Tertons and the Signs of Saintly Death in Tibet|journal=Numen|volume=41|issue=3|pages=274|doi=10.2307/3270352|jstor=3270352}}</ref> សរីរ​ក៏​ត្រូវ ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ដើម្បី​បញ្ចៀស​អំពើ​អាក្រក់ ​ក្នុង​ប្រពៃណី​ពុទ្ធសាសនា​ហិមាល័យ។ == វាក្យសព្ទ == Śarīraḥ (បញ្ចេញសំឡេង /ɕɐɽiːɽɐh/) មានន័យថា "រាងកាយ" ជាភាសាសំស្ក្រឹត។ ពេលប្រើក្នុង ពុទ្ធសាសនាសំស្រ្កឹតកូនកាត់ មានន័យថា "សារីរិកធាតុ" វាតែងតែប្រើក្នុងពហុវចនៈ śarīrāḥ (សរីរៈ)។ ពាក្យ ''ringsel'' គឺជា [[ពាក្យកម្ចី]] ពី ជនជាតិទីបេ [[wiktionary:རིང་བསྲེལ|རིང་བ]] [[wiktionary:རིང་བསྲེལ|སྲེལ]] ( ''ring bsrel'' ) ។ ពាក្យទាំងពីរនេះមានភាពមិនច្បាស់លាស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ ពួកវាជាទូទៅត្រូវបានគេប្រើជាសទិសន័យ ទោះបីជាយោងទៅតាមការបកស្រាយមួយចំនួន ringsels គឺជាសំណុំរងនៃសរីរ។ សរីរ អាចយោងទៅលើ៖ * ធម៌កាយ សរីរ, ដែលជា ព្រះសូត្រ ដូចដែលព្រះពុទ្ធបានប្រាប់។ យោងតាម ''វចនានុក្រមនៃពាក្យព្រះពុទ្ធសាសនា'' របស់ Ding Fubao រាងកាយព្រះធម៌ សរីរ គឺ "ព្រះសូត្រដូចដែលព្រះពុទ្ធបានត្រាស់ថា: ដែលមិនផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងអ្វីដែលព្រះពុទ្ធបានប្រាប់នោះគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដូចគ្នាទៅនឹងខ្លឹមសារនៃព្រះពុទ្ធផ្ទាល់។ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​គេ​ហៅ​ថា សរីរ។ * នៅសល់របស់ព្រះពុទ្ធ ឬម្ចាស់ខាងវិញ្ញាណផ្សេងទៀត ទាំងអដ្ឋិធាតុបូជា ឬបំណែកផ្សេងទៀត រួមទាំងឆ្អឹងម្រាមដៃ ឬសាកសពដែលត្រូវបានរក្សាទុក ស្រដៀងទៅនឹងសាសនា [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] និងគ្រិស្តអូស្សូ ដក់ ខាងកើត ។ * សាកសពដែលបាក់បែក សរីរ សំដៅជាពិសេសទៅលើអដ្ឋិធាតុបូជា។ * នៅពេលប្រើដោយគ្មានគុណវុឌ្ឍិ ជាទូទៅសំដៅទៅលើសំណល់ដូចគុជរបស់មេដែលបន្សល់ទុកបន្ទាប់ពីការបូជា។ == សរីរ ដូចគុជ == ថ្វីត្បិតតែពាក្យ សរីរ អាចត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅលើសារីរិកធាតុព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើនប្រភេទ ដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើក៏ដោយ ជាទូទៅវាត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅលើវត្ថុដែល មាន រាងដូច គុជ ឬ គ្រីស្តាល់ ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថារកឃើញក្នុងចំណោមផេះនៃបូជាចារ្យខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ វត្ថុទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសារីរិកធាតុដែលមានសារៈសំខាន់នៅក្នុងនិកាយជាច្រើននៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ដោយសារពួកគេត្រូវបានគេជឿថាបង្កប់នូវចំណេះដឹងខាងវិញ្ញាណ ការបង្រៀន ការសម្រេច ឬខ្លឹមសារនៃការរស់នៅរបស់ចៅហ្វាយនាយខាងវិញ្ញាណ។ ពួកគេត្រូវបានគេយកធ្វើជាភស្តុតាងនៃ ការត្រាស់ដឹង របស់ចៅហ្វាយនាយនិងភាពបរិសុទ្ធខាងវិញ្ញាណ។ អ្នកខ្លះជឿថា សរីរ ត្រូវបានទុកដោយចេតនាដោយមនសិការរបស់ម្ចាស់សម្រាប់ការគោរព ហើយថាភាពស្រស់ស្អាតនៃសរីរគឺអាស្រ័យលើរបៀបដែលចៅហ្វាយនាយបានបណ្តុះគំនិតនិងព្រលឹងរបស់ពួកគេ។ សរីរ មានច្រើនពណ៌ ហើយខ្លះមានពណ៌ថ្លា។ សរីរ ជាធម្មតាត្រូវបានដាក់តាំងនៅក្នុងចានកែវមួយនៅខាងក្នុងកោដ្ឋមាសតូចៗ ឬ [[ចេតិយ]] ក៏ដូចជាដាក់តាំងនៅក្នុងរូបសំណាករបស់ម្ចាស់។ សរីរ ត្រូវបានគេជឿថានឹងកើនឡើងយ៉ាងអាថ៌កំបាំងខណៈពេលដែលនៅខាងក្នុងធុងរបស់ពួកគេប្រសិនបើពួកគេត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌអំណោយផល។ អំបោះ Saffron ជួនកាលត្រូវបានគេដាក់ក្នុង ឬជុំវិញចានដែលមាន សរីរ ជាតង្វាយ។ នៅក្នុងភាសាកូរ៉េ ''Samguk yusa'' វាត្រូវបានគេនិយាយថាព្រះសង្ឃ Myojong បានទទួល សរីរ ពីអណ្តើកដែលបណ្តាលឱ្យអ្នកផ្សេងទៀតព្យាបាលព្រះសង្ឃប្រសើរជាង។ ការកើតឡើងនៃ សរីរ មិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះសម័យបុរាណទេ ហើយពុទ្ធសាសនិកជាច្រើនបានបង្ហាញថា សរីរ មិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះមនុស្ស ឬចៅហ្វាយនាយទេ។ អត្ថបទជាច្រើននៃ [[ការបង្រៀនដែនដីបរិសុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធសាសនាដែនដីបរិសុទ្ធ]] រាយការណ៍ សរីរ នៃអ្នកកាន់សាសនាជាច្រើនដែលខ្លះកើតឡើងថ្មីៗនេះ។ ពុទ្ធសាសនិក​ខ្លះ​ភ្ជាប់​ជីវិត​ខាង​វិញ្ញាណ​របស់​សិស្ស​មួយ​ចំនួន​ជាមួយ​នឹង​ចំនួន​និង​លក្ខខណ្ឌ​នៃ​សរីរ​ដែល​ពួកគេ​ចាកចេញ​បន្ទាប់​ពី​បូជា។ ពុទ្ធសាសនិកដីបរិសុទ្ធជាច្រើនជឿថាអំណាចរបស់ អមិតាភ បង្ហាញពីការបូជាសពនៅក្នុងសរីរ។ មនុស្សជាច្រើនបានអះអាងថា គុជនៃ សរីរ ភ្លៀងនៅក្នុងពិធីបុណ្យសពរបស់ព្រះសង្ឃដ៏ល្បីល្បាញ។ មានសេចក្តីរាយការណ៍ថា សរីរ អាចលេចឡើង គុណ ឬបាត់ អាស្រ័យលើគំនិតរបស់អ្នកចាំទី។ ការស្បថរបស់មនុស្សម្នាក់ក៏អាចមានសារៈសំខាន់ផងដែរ។ រឿងព្រេងមួយបាននិយាយថា អ្នកបកប្រែ Kumārajīva ចង់បង្ហាញថាការបកប្រែរបស់គាត់មិនក្លែងក្លាយ។ ជាលទ្ធផល អណ្ដាតរបស់គាត់នៅដដែល បន្ទាប់ពីបូជាសពរួច។{{Citation needed|date=June 2015}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2015)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == ការវិភាគបែបវិទ្យាសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Relics_of_buddha_from_His_Holiness_Supreme_Patriarch_of_Thailand_2012.jpg|រូបភាពតូច| ព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធនៅវត្តមួយក្នុងប្រទេសថៃ។]] មានភ័ស្តុតាងដែលថានៅក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃកំដៅខ្លះឆ្អឹងរបស់មនុស្សអាចបង្កើតជារចនាសម្ព័ន្ធគ្រីស្តាល់។ <ref>{{Cite journal|last=Holden|first=J.L.|last2=Phakey|first2=P.P.|last3=Clement|first3=J.G.|date=June 1995|title=Scanning electron microscope observations of heat-treated human bone|url=https://archive.org/details/sim_forensic-science-international_1995-06-30_74_1-2/page/29|journal=Forensic Sci. Int.|volume=74|issue=1–2|pages=29–45|doi=10.1016/0379-0738(95)01735-2|pmid=7665130}}</ref> នៅក្នុងការវិភាគគីមីមួយ សរីរ ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានធាតុផ្សំនៃធាតុទាំងឆ្អឹង និងថ្ម។ <ref>{{Cite web |title=A Brief Introduction of Forshang World Foundation |url=http://www.forshang.org/000forshangintro/forshangintroc.htm |access-date=2012-12-12 |publisher=Forshang.org}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] l9amb0mizgch5wnvtmpv1xrx5bqh3b3 0 51609 339108 314597 2026-08-19T08:53:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339108 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Indra Musée Guimet 1097 1.jpg|រូបភាពតូច|ផ្ដែរប្រាសាទគគី]]   '''ឥន្ទ្រ ឬ ឥន្ទ្រា''' ( /ˈ ɪ n d r ə / ; សំស្ក្រឹត: इन्द्र ) គឺជាស្តេចនៃ [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|ទេវតា]] <ref name=":5">{{Cite book|title=The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome|year=2007|isbn=978-0-393-05974-8|location=New York|pages=265|author-link=Susan Wise Bauer}}</ref> និង សួគ៌ ក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] ។ គាត់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងមេឃ ផ្លេកបន្ទោរ អាកាសធាតុ ផ្គរលាន់ ព្យុះ ភ្លៀង ទឹកទន្លេ និងសង្រ្គាម។ <ref>{{Cite book|year=1990|title=India Through the Ages|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada}}</ref> <ref name="urlWar and Religion: An Encyclopedia of Faith and Conflict [3 volumes] - Google Książki">{{Cite book|date=27 March 2017|title=War and Religion: An encyclopedia of faith and conflict|isbn=9781610695176|url=https://books.google.com/books?id=KDlFDgAAQBAJ&q=Indra+god+war&pg=PA380}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Perry|first=Edward Delavan|year=1885|title=Indra in the Rig-Veda|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=11|issue=1885|page=121|doi=10.2307/592191|jstor=592191}}</ref> <ref name="Berry1996p20">{{Cite book|year=1996|title=Religions of India: Hinduism, Yoga, Buddhism|isbn=978-0-231-10781-5|pages=[https://archive.org/details/religionsofindia00berr/page/20 20]–21|url=https://archive.org/details/religionsofindia00berr|url-access=registration}}</ref> ព្រះឥន្ទ្រគឺជាអាទិទេពដែលគេហៅច្រើនជាងគេនៅក្នុង រិគវេទ ។ <ref name="Gonda1989p3">{{Cite book|author-link=Jan Gonda|year=1989|title=The Indra Hymns of the Ṛgveda|isbn=90-04-09139-4|page=3|url=https://books.google.com/books?id=KtcUAAAAIAAJ}}</ref> គាត់ត្រូវបានគេប្រារព្ធសម្រាប់អំណាចរបស់គាត់ដោយផ្អែកលើឋានៈរបស់គាត់ជាព្រះនៃសណ្តាប់ធ្នាប់ <ref name=":5"/> និងជាអ្នកដែលបានសម្លាប់មនុស្សអាក្រក់ដែលជា [[អសុរៈ|អសុរ]] ឈ្មោះ វ្ឫិត្រ ដែលរារាំងភាពរុងរឿងនិងសុភមង្គលរបស់មនុស្ស។ ព្រះឥន្ទ្របានបំផ្លាញវ្ឫិត្រ និង "កម្លាំងបោកប្រាស់" របស់គាត់ ហើយដោយហេតុនេះ នាំមកនូវភ្លៀង និងពន្លឺថ្ងៃ ជាអ្នកសង្គ្រោះមនុស្សជាតិ។ <ref name="Berry1996p20"/> <ref>{{Cite book|year=1971|title=The Religion of the Ṛigveda|isbn=978-81-208-0745-7|pages=177–180|url=https://books.google.com/books?id=Vhkt5K1fw2wC&pg=PA177}}</ref> សារៈសំខាន់របស់ព្រះឥន្ទ្រមានការថយចុះនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ឥណ្ឌាក្រោយសម័យវេឌី ប៉ុន្តែគាត់នៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទេវកថាផ្សេងៗ។ គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាវីរបុរសដ៏មានឥទ្ធិពល។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=n.d. |title=Ahalya, Ahalyā: 15 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/ahalya |access-date=14 December 2022 |website=Wisdom Library |publisher= |quote=}}</ref> ព្រះឥន្ទ្រ​ក៏​មាន​ពណ៌នា​ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|​ពុទ្ធសាសនា]] ( ឥន្ទា ) <ref>{{Cite web |title=Dictionary {{!}} Buddhistdoor |url=https://www.buddhistdoor.net/dictionary/details/inda |access-date=2019-01-18 |website=www.buddhistdoor.net}}</ref> <ref name="Baroni2002p153">{{Cite book|title=The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=smNM4ElP3XgC&pg=PA153|year=2002|isbn=978-0-8239-2240-6|page=153}}</ref> និង ជេន <ref name="Owen2012p25">{{Cite book|title=Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora|url=https://books.google.com/books?id=vHK2WE8xAzYC&pg=PA25|year=2012|isbn=978-90-04-20629-8|page=25}}</ref> ទេវកថា។ ព្រះ​ឥន្ទ្រ​គ្រប់គ្រង​លើ​អាណាចក្រ ''​ទេវៈ'' ​ដែល​បាន​ចាប់​កំណើត​ជា​ច្រើន​ក្នុង​គោលលទ្ធិ ​សាមសរា ​នៃ​ប្រពៃណី​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ <ref name="buswelllopez739">{{Cite book|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA231|year=2013|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=739–740}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចជាអត្ថបទហិណ្ឌូក្រោយវេទ ព្រះឥន្ទ្រក៏ជាប្រធានបទនៃការចំអក និងកាត់បន្ថយឋានៈជាតួឯកក្នុងអត្ថបទពុទ្ធសាសនាដែរ បានបង្ហាញជាព្រះដែលទទួលរងនូវការកើតជាថ្មី។ <ref name="buswelllopez739" /> នៅក្នុងទំនៀមទម្លាប់របស់ជេន មិនដូចព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនាទេ ព្រះឥន្ទ្រមិនមែនជាស្តេចនៃព្រះទេ ប៉ុន្តែជាស្តេចនៃមនុស្សអស្ចារ្យដែលរស់នៅក្នុង សួគ៌-លោក និងជាផ្នែកមួយនៃការកើតជាថ្មីនៃលោហធាតុរបស់ជេន។ <ref>{{Cite book|title=Narrating Karma and Rebirth: Buddhist and Jain Multi-Life Stories|url=https://books.google.com/books?id=AhT7AgAAQBAJ|year=2014|isbn=978-1-139-91640-0|pages=50, 98}}</ref> គាត់ក៏ជាអ្នកដែលបង្ហាញខ្លួនជាមួយមហេសីរបស់គាត់ ឥន្ទ្រនិ ដើម្បីអបអរពេលវេលាដ៏រីករាយនៅក្នុងជីវិតរបស់ ជេន Tirthankara ដែលជារូបតំណាងដែលបង្ហាញថាស្តេចនិងមហាក្សត្រីនៃមនុស្សអស្ចារ្យដែលរស់នៅក្នុង សួគ៌ គោរពដល់ដំណើរខាងវិញ្ញាណរបស់ ជេន ។ <ref name="Wileyj99">{{Cite book|title=The A to Z of Jainism|url=https://books.google.com/books?id=kUz9o-EKTpwC&pg=PA99|year=2009|isbn=978-0-8108-6821-2|page=99}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Jains in the World: Religious Values and Ideology in India|url=https://books.google.com/books?id=PZk-4HOMzsoC&pg=PA161|date=22 March 2001|isbn=978-0-19-803037-9|pages=161–162}}</ref> គាត់គឺប្រហាក់ប្រហែលនឹង ស៊ូស នៅក្នុង ទេវកថាក្រិក ឬ Jupiter នៅក្នុង ទេវកថារ៉ូម៉ាំង ។ អំណាចរបស់ព្រះឥន្ទ្រគឺស្រដៀងទៅនឹងអាទិទេពឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបដទៃទៀតដូចជា Norse Odin, Perun, Perkūnas, Zalmoxis, Taranis និង Thor ដែលជាផ្នែកមួយនៃ ទេវកថា Proto-Indo-European ដ៏អស្ចារ្យ។ <ref name="Berry1996p20"/> <ref>{{Cite book|year=2003|title=The Hinduism Omnibus|isbn=978-0-19-566411-9|page=81|url=https://books.google.com/books?id=EUsqAAAAYAAJ}}</ref> <ref>{{Cite book|year=2015|title=The Indian Theogony|pages=280–281|url=https://books.google.com/books?id=lDc9AAAAIAAJ&pg=PA280}}</ref> រូប​តំណាង​របស់​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​បង្ហាញ​ថា​គាត់​កាន់ [[វិជ្រៈ|​វជ្រ]] ​របស់​ទ្រង់​ហើយ​ជិះ [[វាហណ|​ពាហណៈ]] ​របស់​គាត់ [[ដំរីឯរាវ័ណ|​ឈ្មោះ​អិរវត]] ។ <ref name="Daniélou1991p108">{{Cite book|title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series|url=https://books.google.com/books?id=1HMXN9h6WX0C&pg=PA108|year=1991|isbn=978-0-89281-354-4|pages=108–109}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|isbn=978-81-208-0878-2|page=111}}</ref> លំនៅរបស់ព្រះឥន្ទ្រ ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងសួគ៌ ឈ្មោះអម្រាវតី ទោះបីព្រះអង្គជាប់នឹង ភ្នំព្រះសុមេរុ (ហៅផងដែរថា សុមេរុ)។ <ref name="buswelllopez739"/> {{Sfn|Wilkings|2001}} == និរុត្តិសាស្ត្រ និងនាមនាម == ឫសគល់នៃព្រះឥន្ទ្រគឺមិនច្បាស់លាស់ទេ ហើយវាបានក្លាយជាប្រធានបទប្រកួតប្រជែងក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញតាំងពីសតវត្សទី ១៩ ដែលមានសំណើជាច្រើន។ <ref name="Müller1903p395">{{Cite book|title=Anthropological Religion: The Gifford Lectures Delivered Before the University of Glasgow in 1891|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.154287|year=1903|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.154287/page/n421 395]–398}}</ref> <ref name="Chakravarty-1995">{{Cite journal|last=Chakravarty, Uma|year=1995|title=On the etymology of the word Í{{sc|NDRA}}|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=76|pages=27–33|jstor=41694367}}</ref> សំណើសំខាន់ៗគឺ៖ * root ''ind-u'' ឬ "វិញ្ញាណ" ដោយផ្អែកលើទេវកថា វេទ ដែលគាត់បានយកឈ្នះទឹកភ្លៀងហើយបាននាំវាចុះមកផែនដី។ <ref name="Daniélou1991p108"/> <ref name="Müller1903p395"/> * root ''ind'' ឬ "បំពាក់ដោយថាមពលដ៏អស្ចារ្យ"។ នេះត្រូវបានស្នើឡើងដោយ Vopadeva ។ <ref name="Daniélou1991p108" /> * root ''idh'' ឬ "វិញ្ញាណ" និង ''ina'' ឬ "ខ្លាំង" ។ <ref name="Griswold1971p177">{{Cite book|author=Hervey De Witt Griswold|title=The Religion of the Ṛigveda|url=https://books.google.com/books?id=Vhkt5K1fw2wC&pg=PA177|year=1971|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0745-7|pages=177–178 with footnote 1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Edward Delavan Perry|year=1885|title=Indra in the Rig-Veda|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_1885_11/page/121|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=11|page=121|doi=10.2307/592191|jstor=592191}}</ref> * root ''indha'' ឬ "igniter" សម្រាប់សមត្ថភាពរបស់គាត់ក្នុងការនាំយកពន្លឺនិងអំណាច ( ''indriya'' ) ដែលបញ្ឆេះកងកម្លាំងសំខាន់នៃជីវិត ( ''prana'' ) ។ នេះគឺផ្អែកលើ Shatapatha Brahmana ។ <ref>{{Cite book|author=Annette Wilke|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=9wmYz_OtZ_gC|year=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0|pages=418 with footnote 148}}</ref> * root ''idam-dra'' ឬ "វាឃើញ" ដែលជាសេចក្តីយោងចំពោះអ្នកដែលយល់ឃើញដំបូងនូវ ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង។ នេះគឺផ្អែកលើ Aitareya Upanishad ។ <ref name="Daniélou1991p108" /> * ឫសគល់នៃអាទិទេពឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបបុរាណ ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន។ <ref name="Colarusso329">{{Cite book|author=John Colarusso|title=Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs|url=https://books.google.com/books?id=BaE5BAAAQBAJ&pg=PA329|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6528-4|page=329}}</ref> ជាឧទាហរណ៍ ចន កូឡារូស សូ ចែងថា ជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពី ប្រូតូ-ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ''*h₂nḗr-'' ភាសាក្រិច ''anēr'', Sabine ''nerō'', [[ភាសាអាវេស្តា|Avestan]] ''nar-'', Umbrian ''nerus'', Old Irish ''nert'', [[ភាសាប៉ាស្តូ|Pashto]] ''nər'', [[ភាសាអូសេទី|Ossetic]] ''nart'' " និងផ្សេងៗទៀត បុរសបំផុត" ឬ "វីរបុរស" ។ <ref name="Colarusso329" /> * ឫសគល់នៅក្នុង សាសនាមិនជឿ Proto-Uralic បុរាណ ប្រហែលជាមកពីព្រះមេឃ Uralic ចាស់ Ilmarinen ។ <ref>{{Cite web |last=Merimaa |first=Juha |date=2019-12-13 |title=Suomen kieleen on tullut vaikutteita yllättävästä suunnasta – moni sana on jäänne kohtaamisista indoiranilaisten kanssa |url=https://www.hs.fi/tiede/art-2000006341234.html?share=eee2d51a4958b583aa9dc830349ccf77 |access-date=2024-11-10 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> អាហារូបករណ៍សម័យអាណានិគមបានស្នើថា ឥន្ទ្រ ចែករំលែកឫសគល់នៃនិរុត្តិសាស្ត្រជាមួយ [[ភាសាអាវេស្តា|អវេស្តាន]] ''ឥន្ទ្រ'', Old High German ''* អន្ត្រ'' ("យក្ស") ឬ Old Church Slavonic ''ជេទ្រុ'' ("ខ្លាំង") ប៉ុន្តែ Max Muller បានរិះគន់សំណើទាំងនេះថាមិនអាចទទួលយកបាន។ <ref name="Müller1903p395"/> <ref>{{Cite book|last=Winn, Shan M.M.|year=1995|title=Heaven, Heroes, and Happiness: The Indo-European roots of Western ideology|publisher=University Press of America|isbn=978-0-8191-9860-0|page=371, note&nbsp;1|url=https://books.google.com/books?id=-UCU0I918bsC&pg=PA371}}</ref> អាហារូបករណ៍ក្រោយមកបានភ្ជាប់ វេទឥន្ទ្រ ទៅ ''Aynar'' (The Great One) នៃ Circassian, Abaza និង Ubykh mythology និង ''Innara'' of Hittite mythology ។ <ref name="Colarusso329"/> <ref>{{Cite book|last=Chakraborty, Uma|year=1997|title=Indra and Other Vedic Deities: A euhemeristic study|publisher=DK Printworld|isbn=978-81-246-0080-1|pages=91, 220|url=https://books.google.com/books?id=ooDXAAAAMAAJ}}</ref> កូឡារូសសូ ណែនាំពីប្រភពដើម Pontic {{Efn|The ''Pontic'' is the region near the [[Black Sea]].}} ហើយថាទាំងសូរសព្ទ និងបរិបទនៃព្រះឥន្ទ្រក្នុងសាសនាឥណ្ឌាត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងល្អបំផុតពីឫសឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន និងនិរុត្តិសាស្ត្រ Circassian (ឧទាហរណ៍ ''* ឥន្រ'' ) ។ <ref name="Colarusso329" /> អាហារូបករណ៍សម័យទំនើបណែនាំឈ្មោះដែលមានដើមកំណើតនៅ Bactria-Margiana Archaeological Complex ជាកន្លែងដែល Aryans រស់នៅមុនពេលតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ === ភាសាផ្សេងទៀត។ === នៅក្នុងភាសាផ្សេងទៀតគាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា   === Epithets === ព្រះឥន្ទ្រមានឥទ្ធិឫទ្ធិជាច្រើននៅក្នុងសាសនាឥណ្ឌា ជាពិសេសគឺ សក្រ (शक्र ដ៏មានអំណាច)។   == ប្រភពដើម == [[ឯកសារ:Banteay_Srei_-_032_Indra_on_Airavata_(8581494845).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ចម្លាក់​ថ្ម​ជើង​ប្រាសាទ [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|​បន្ទាយស្រី]] ​ពណ៌នា​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ឡើង​លើ [[ដំរីឯរាវ័ណ|​អាកាស]] សតវត្សទី 10 ។]] ព្រះ​ឥន្ទ្រ​មាន​ដើម​កំណើត​មិន​ច្បាស់​លាស់។ ទិដ្ឋភាពនៃព្រះឥន្ទ្រជាអាទិទេព គឺសំដៅលើព្រះឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបដទៃទៀត។ មាន ព្រះផ្គរលាន់ ដូចជា Thor, Perun និង ស៊ូស ដែលចែករំលែកផ្នែកខ្លះនៃទេវកថាវីរភាពរបស់គាត់ដើរតួជាស្តេចនៃព្រះហើយទាំងអស់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹង "ភ្លៀងនិងផ្គរលាន់" ។ <ref>{{Cite book|author=Alexander Stuart Murray|title=Manual of Mythology: Greek and Roman, Norse, and Old German, Hindoo and Egyptian Mythology, 2nd Edition|url=https://books.google.com/books?id=x7lLAAAAYAAJ&pg=PA329|year=1891|publisher=C. Scribner's sons|pages=329–331}}</ref> Max Muller បាននិយាយថាភាពស្រដៀងគ្នារវាង ឥន្ទ្រ នៃទេវកថា Vedic និង Thor នៃទេវកថា Nordic និង Germanic គឺមានសារៈសំខាន់។ ទាំងព្រះឥន្ទ្រ និងព្រះធរ គឺជាព្រះព្យុះ ដែលមានអំណាចលើផ្លេកបន្ទោរ និងផ្គរលាន់ ទាំងកាន់ញញួរ ឬវត្ថុស័ក្តិសម សម្រាប់អាវុធទាំងពីរត្រឡប់មកដៃរបស់ពួកគេវិញ បន្ទាប់ពីពួកគេគប់វា ទាំងពីរត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងគោនៅក្នុងស្រទាប់ដំបូងនៃអត្ថបទរៀងៗខ្លួន។ ប្រើ​ផ្គរលាន់​ជា​ការ​ស្រែក​សមរភូមិ អ្នក​ទាំង​ពីរ​គឺ​ជា​អ្នក​ការពារ​មនុស្ស​ជាតិ ទាំង​ពីរ​ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ជាមួយ​នឹង​រឿងព្រេង​អំពី "ការ​បូម​ទឹក​គោ​ពពក" ទាំង​ពីរ​គឺ យក្សសប្បុរស ព្រះនៃកម្លាំង ជីវិតនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងព្រះព្យាបាល។ <ref>{{Cite book|author=Friedrich Max Müller|author-link=Max Müller|title=Contributions to the Science of Mythology|url=https://archive.org/details/contributionsto01mlgoog|year=1897|publisher=Longmans Green|pages=[https://archive.org/details/contributionsto01mlgoog/page/n334 744]–749}}</ref> លោក Michael Janda ណែនាំថាព្រះឥន្ទ្រមានដើមកំណើតនៅឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ''*trigw-welumos'' [ឬជា ''*trigw-t-welumos'' ] "smasher of the enclosure" (of Vritra, Vala ) និង ''diye-snūtyos'' "impeller of streams" (អ្នករំដោះ ទន្លេដែលត្រូវគ្នានឹង Vedic ''apam ajas'' "អ្នកធ្វើឱ្យទឹក") ។ <ref>{{Cite book|year=2000|title=Eleusis: Das Indogermanische Erbe der Mysterien|isbn=978-3-85124-675-9|pages=261–262|url=https://books.google.com/books?id=-dUoAAAAYAAJ}}</ref> Innara ឬ Inra ដ៏ក្លាហាន និងវីរភាព ដែលស្តាប់ទៅដូចជាព្រះឥន្ទ្រ ត្រូវបានលើកឡើងក្នុងចំណោម ព្រះ នៃ Mitanni ដែលជា ប្រជាជននិយាយភាសា Hurrian នៃតំបន់ Hittite ។ <ref>{{Cite book|year=2008|title=State and Society in the Late Bronze Age|isbn=978-1-934309-14-8|pages=77, 85–86|url=https://books.google.com/books?id=L5QtAQAAIAAJ}}</ref> == អក្សរសិល្ប៍ == === អត្ថបទ វេទ === ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ជា​អាទិទេព​ដ៏​លេចធ្លោ​មួយ​រូប​ក្នុង [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|​សាសនា វេទ ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] ។ <ref name="Griswold1971p177"/> នៅក្នុងសម័យ វេទ ព្រះឥន្ទ្រត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង Rig Veda 6.30.4 ថាជាព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ Sayana នៅក្នុងអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់នៅលើ Rig Veda 6.47.18 បានពិពណ៌នាអំពីព្រះឥន្ទ្រថាជាទម្រង់ជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យ [[អគ្នី]], [[ព្រះវិស្ណុ|វិស្នុ]], និង រុទ្រ ទម្រង់បំភាន់របស់គាត់។ <ref>{{Cite web |date=27 August 2021 |title=Rig Veda 6.47.18 &#91;English translation&#93; |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/rig-veda-english-translation/d/doc834193.html}}</ref>Over a quarter of the 1,028 hymns of the ''[[Rigveda]]'' mention Indra, making him the most referred to deity.<ref name="Griswold1971p177"/><ref name="Daniélou1991p106">{{cite book|author=Alain Daniélou|title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series|url=https://books.google.com/books?id=1HMXN9h6WX0C&pg=PA106 |year=1991|publisher=Inner Traditions|isbn=978-0-89281-354-4|pages=106–107}}</ref> These hymns present a complex picture of Indra, but some aspects of Indra are often repeated. Of these, the most common theme is where he as the god with thunderbolt kills the evil serpent [[Vritra]] that held back rains, and thus released rains and land nourishing rivers.<ref name="Müller1903p395"/> For example, the [[Rigveda 1.32|Rigvedic hymn 1.32]] dedicated to Indra reads: {{Verse translation|{{lang|sa|इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचं यानि चकार प्रथमानि वज्री <nowiki>।</nowiki> अहन्नहिमन्वपस्ततर्द प्र वक्षणा अभिनत्पर्वतानाम् <nowiki>॥१।।</nowiki> अहन्नहिं पर्वते शिश्रियाणं त्वष्टास्मै वज्रं स्वर्यं ततक्ष । वाश्रा इव धेनवः स्यन्दमाना अञ्जः समुद्रमव जग्मुरापः <nowiki>॥२।।</nowiki>}}|1. Now I shall proclaim the heroic deeds of Indra, those foremost deeds that the mace-wielder performed: He smashed the serpent. He bored out the waters. He split the bellies of the mountains. 2. He smashed the serpent resting on the mountain—for him Tvaṣṭar had fashioned the resounding [sunlike] mace. Like bellowing milk-cows, streaming out, the waters went straight down to the sea.<ref>{{cite book |author=Stephanie Jamison|title=The Rigveda –– Earliest Religious Poetry of India|year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190633394|page=135 |url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ}}</ref>|italicsoff=y|attr1=Rigveda, 1.32.1–2<ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१.३२ ऋग्वेद: सूक्तं १.३२], Wikisource Rigveda Sanskrit text</ref>}} ក្នុង​ទេវកថា វ្ឫត្រ ​បាន​មូល​ជុំវិញ​ភ្នំ​មួយ ហើយ​បាន​ជាប់​ក្នុង​ទឹក​ទាំង​អស់ គឺ ​ទន្លេ​ប្រាំពីរ ។ ព្រះ​ទាំង​ឡាយ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ដោយ​ព្រោះ​ខ្លាច​ព្រះ​វṛត្រា។ ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ប្រើ​វ្ឬត្រ ដែល​ជា​កន្ត្រៃ​សម្លាប់​វីរត្រា ហើយ​វាយ​បំបែក​ភ្នំ​ដើម្បី​បញ្ចេញ​ទឹក។ នៅក្នុងកំណែខ្លះគាត់ត្រូវបានជួយដោយ មរុត ឬអាទិទេពដទៃទៀតហើយជួនកាលគោក្របីនិងព្រះអាទិត្យក៏ត្រូវបានដោះលែងពីភ្នំផងដែរ។ <ref name=":0">{{Cite book|author=Stephanie Jamison|url=https://books.google.com/books?id=fgzVAwAAQBAJ|title=The Rigveda –– Earliest Religious Poetry of India|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0190633394|location=|pages=38–40}}</ref> <ref>{{Cite book|author=Oldenberg|title=Die Religion Des Veda|publisher=Motilal Banarsidass|year=2004|pages=77|language=de}}</ref> នៅក្នុងការបកស្រាយមួយដោយ Oldenberg ទំនុកតម្កើងគឺសំដៅទៅលើពពកព្យុះផ្គររន្ទះដែលប្រមូលផ្តុំជាមួយនឹងខ្យល់បក់បោក (វ្ឬត្រ) បន្ទាប់មកព្រះឥន្ទ្រត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រះព្យុះដែលធ្វើអន្តរាគមលើពពកទាំងនេះជាមួយនឹងផ្គរលាន់របស់គាត់ដែលបន្ទាប់មកបញ្ចេញទឹកភ្លៀងដែលចិញ្ចឹមទឹកដីដែលស្ងួត។ ដំណាំ និងមនុស្សជាតិ។ <ref name="griswold180">{{Cite book|author=Hervey De Witt Griswold|title=The Religion of the Ṛigveda|url=https://books.google.com/books?id=Vhkt5K1fw2wC&pg=PA177|year=1971|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0745-7|pages=180–183 with footnotes}}</ref> នៅក្នុងការបកស្រាយមួយផ្សេងទៀតដោយ Hillebrandt ព្រះឥន្ទ្រគឺជានិមិត្តរូបនៃព្រះអាទិត្យ ( [[សុរិយា]] ) ហើយវីរត្រាគឺជានិមិត្តរូបនៃរដូវរងាយក្ស (វដ្តប្រវត្តិសាស្ត្រនៃយុគសម័យទឹកកក ភាពត្រជាក់) នៅដើមដំបូងបំផុត មិនមែនជាទំនុកតម្កើងរបស់ ''រិគវេទ'' ។ វ្ឬិត្រ គឺជាបិសាចទឹកកកនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាលដែលត្រជាក់ជាង និងរយៈទទឹងខាងជើង ដែលទប់ទឹកបាន។ ព្រះឥន្ទ្រគឺជាអ្នកដែលបញ្ចេញទឹកពីអារក្សរដូវរងា ដែលជាគំនិតមួយដែលក្រោយមកបានផ្លាស់ប្តូរទៅជាតួនាទីរបស់គាត់ជាព្រះព្យុះ។ <ref name="griswold180" /> យោងតាមលោក Griswold នេះមិនមែនជាការបកស្រាយដ៏គួរឱ្យជឿជាក់ទាំងស្រុងនោះទេ ព្រោះព្រះឥន្ទ្រជាព្រះដែលមានរន្ទះ ជាព្រះទឹកភ្លៀង និងជាព្រះដែលជួយទន្លេក្នុងព្រះ វេទ ។ លើសពីនេះ បិសាច វ្ឬិត្រ ដែលព្រះឥន្ទ្រសម្លាប់ ត្រូវបានគេយល់ច្បាស់ថាជាការរារាំងណាមួយ មិនថាវាជាពពកដែលមិនព្រមបញ្ចេញទឹកភ្លៀង ឬភ្នំ ឬព្រិលដែលទប់ទឹកនោះទេ។ <ref name="griswold180" /> Jamison និង Brereton ក៏បញ្ជាក់ផងដែរថា វ្ឬិត្រ ត្រូវបានយល់ច្បាស់ថាជាឧបសគ្គណាមួយ។ ទេវកថា វ្ឬិត្រ ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងការចុចពេលថ្ងៃត្រង់នៃ សោម ដែលត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ ឥន្ទ្រ និង មរុត ។ <ref name=":0" /> === ពុទ្ធសាសនា === លទ្ធិពុទ្ធសាសនាដាក់ព្រះឥន្ទ្រ ពីលើ ភ្នំសុមេរុ ក្នុងឋានសួគ៌ត្រាយស្ត្រមសា។ <ref name="Baroni2002p153"/> ព្រះ​អង្គ​គង់​នៅ​និង​គ្រប់គ្រង​លើ​អាណាចក្រ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ភព​ទាំង​៦ នៃ​ការ​កើត​ឡើង​វិញ គឺ​អាណាចក្រ ''​ទេវៈ'' ​នៃ ​សំសារ ដែល​គេ​ស្វែង​រក​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា។ {{Sfn|Trainor|2004}} {{Efn|Scholars<ref name=Fowler-1999>{{cite book |author=Fowler, Merv |year=1999 |title=Buddhism: Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-66-0 |page=65 |url=https://books.google.com/books?id=A7UKjtA0QDwC |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831073004/https://books.google.com/books?id=A7UKjtA0QDwC |url-status=dead |archive-date=31 August 2016 }}</ref>{{efn|For a vast majority of Buddhists in Theravadin countries, however, the order of monks is seen by lay Buddhists as a means of gaining the most merit in the hope of accumulating good karma for a better rebirth.<ref name=Fowler-1999/>}}<ref>{{cite book |author=Gowans, Christopher |year=2004 |title=Philosophy of the Buddha: An Introduction |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-46973-4 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=EbU4Hd5lro0C}}</ref> note that better rebirth, not nirvana, has been the primary focus of a vast majority of lay Buddhists. This is sought in the Buddhist traditions through merit accumulation and good ''kamma''.}} ការកើតជាថ្មីក្នុងអាណាចក្រនៃព្រះឥន្ទ្រ គឺជាបច្ច័យនៃ កម្ម ល្អ និងការប្រមូលកុសលក្នុងជីវិតមនុស្ស។ <ref>{{Cite book|year=2013|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=230–231|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA231}}</ref> ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] [[ថេរវាទ]] ព្រះឥន្ទ្រ ហៅថា ឥន្ទ្រ ក្នុងការសូត្រមន្តពេលល្ងាច ដូចជា ឧទិស្សនាទិដ្ឍានគាថា (ឥមិនា) ។ <ref>{{Cite web |title=Part&nbsp;2 – Evening Chanting |url=https://www.watpasantidhamma.org/p/part-2-evening-chanting.html#2.12 |access-date=2019-01-18 |website=www.Watpasantidhamma.org |archivedate=2019-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119121202/https://www.watpasantidhamma.org/p/part-2-evening-chanting.html#2.12 |url-status=dead }}</ref> === សាសនាជេន === ព្រះឥន្ទ្រក្នុងទេវកថា ជេន តែងតែបម្រើគ្រូ Tirthankara ។ ព្រះឥន្ទ្រច្រើនតែលេចមុខនៅក្នុងរឿងដែលទាក់ទងនឹង Tirthankaras ដែលក្នុងនោះព្រះឥន្ទ្រផ្ទាល់គ្រប់គ្រង និងប្រារព្ធនូវ ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏មានសំណាងទាំងប្រាំ ក្នុងជីវិតរបស់ Tirthankara ដូចជា Chavan kalyanak, Janma kalyanak, Diksha kalyanak, Kevala Jnana kalyanak និង Moksha kalyanak ។ {{Sfn|Goswamy|2014|p=245}} នៅក្នុងសហគមន៍ Digambara ជេន នៃប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង ព្រះឥន្ទ្រក៏ជាឋានន្តរស័ក្តិរបស់បូជាចារ្យតំណពូជដែលគ្រប់គ្រងមុខងារប្រាសាទ ជេន ផងដែរ។ <ref name="Wileyj99"/> === សាសនា Zoroastrian === នៅពេលដែលសាសនាអ៊ីរ៉ង់ និងឥណ្ឌាបានបង្វែរពីគ្នាទៅវិញទៅមក ក្រុមសំខាន់ពីរនៃអាទិទេពគឺ អសុរ (អ៊ីរ៉ង់ ''អហុរ'' ) និង ទេវ (ឥណ្ឌូណេ [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|''ទេវ'']] ) ទទួលបានលក្ខណៈពិសេសផ្ទុយគ្នា។ <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:អ្វីៗដែលវិគីភីឌាមិនអនុញ្ញាត|<span title="Material appears to be speculative in nature. (date=July 2024)">ការប៉ាន់ស្មាន?</span>]]'' &#x5D;</sup> សម្រាប់ហេតុផលដែលមិនច្បាស់លាស់ទាំងស្រុង{{Citation needed|date=July 2024}}អសុរបានក្លាយជាបិសាចនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ហើយកើនឡើងក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែល ''ទេវ''បានក្លាយជាបិសាចក្នុងចំណោមប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ និងកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ នៅក្នុង ''Vendidad'' ដែលជាផ្នែកមួយនៃ Avesta, ឥន្ទ្រ ត្រូវបានរៀបរាប់រួមជាមួយ Nanghaithya (Vedic Nasatya) និង Sauvra (Śarva) ជាបិសាចតិចតួច។ <ref name=":12">{{Cite book|author=Yarshater|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-20092-9|pages=348}}</ref> ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះលក្ខណៈពិសេសជាច្រើនរបស់ ឥន្ទ្រ នៅក្នុង Rigveda ត្រូវបានចែករំលែកជាមួយ ''ahura'' s Mithra និង Verethragna និងវីរបុរសរឿងព្រេងនិទានអ៊ីរ៉ង់ Thraetona (Fereydun) ។ វាអាចទៅរួចដែលថាព្រះឥន្ទ្រដែលដើមឡើយជាអាទិទេពតូចតាចដែលក្រោយមកទទួលបានសារៈសំខាន់ខ្លាំងជាងនេះបានទទួលលក្ខណៈនៃអាទិទេពដទៃទៀតនៅពេលដែលសារៈសំខាន់របស់គាត់បានកើនឡើងក្នុងចំណោមឥណ្ឌូ - អារីយ៉ាន។ <ref name=":6" /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Lao-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] <references /> 57dwjmuvv67t79m6t2aoguxv6wjcs2n 0 51855 339088 316456 2026-08-19T08:17:23Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339088 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភ្នំ|fetchwikidata=|name=ភ្នំកៃលាស|photo=Kailash north.JPG|photo_caption=ខាងជើងនៃភ្នំកៃលាស|map=តំណាងចិនទីបេ|location=[[ស្រុកបុរ៉ាង]], [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]]|country={{flag|ចិន}}|label_position=ត្រឹមត្រូវ|listing=|range=[[ជួរ Gangdisê]]|coordinates={{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}}|easiest_route=|native_name={{ubl| |{{native name|bo|{{bo-textonly|གངས་རིན་པོ་ཆེ}}}} |{{native name|sa|कैलास}}}}|language=[[ភាសាទីបេ|ទីបេ]]|map_size=៣០០|first_ascent=មិនឡើងភ្នំ (ហាម)|elevation_m=៦៦៣៨|elevation_ref=}} '''ភ្នំ កៃលាស''' (សំស្ក្រឹត:कैलास ) គឺជាភ្នំមួយនៅក្នុង ខេត្ត Ngari [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]] នៃប្រទេសចិន។ វាស្ថិតនៅក្នុង ជួរ កៃលាស (ភ្នំ Gangdisê) នៃ Transhimalaya នៅភាគខាងលិចនៃ ខ្ពង់រាបទីបេ ។ កំពូលភ្នំ កៃលាស ស្ថិតនៅកម្ពស់ {{Cvt|6638|m|ft}} នៅជិត តំបន់ត្រីកោណ ខាងលិចរវាង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ឥណ្ឌា]] និង [[នេប៉ាល់]] ។ ភ្នំ កៃលាស មានទីតាំងនៅជិតបឹង Manasarovar និង Rakshastal ។ ប្រភពនៃទន្លេបួនគឺ Indus, Sutlej, [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ|Brahmaputra]], និង Karnali ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ជុំវិញ។ ភ្នំ កៃលាស គឺពិសិដ្ឋនៅក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]], [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]], ជេន និង សាសនា បោន ។ ប្រជាជនមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ចិន នេប៉ាល់ និងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់ធ្វើ ធម្មយាត្រា ទៅកាន់ភ្នំ។ ធម្មយាត្រាជាទូទៅពាក់ព័ន្ធនឹងការដើរទៅកាន់បឹង Mansarovar និងការឆ្លងកាត់ភ្នំ កៃលាស ។ ខណៈពេលដែលភ្នំនេះត្រូវបានអង្កេតដោយអ្នកឡើងភ្នំកាលពីអតីតកាល មិនទាន់មានកំណត់ត្រានៃការឡើងភ្នំដោយជោគជ័យនោះទេ។ ការឡើងភ្នំនេះត្រូវបានហាមឃាត់ដោយ រដ្ឋាភិបាលចិន ដោយសារតែសារៈសំខាន់ខាងសាសនារបស់វា។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា " ''កៃលាស'' " ( {{Lang|sa|कैलास}} ; ''Kailāśa'' {{Lang|sa|कैलाश}} ) ជាភាសាសំស្ក្រឹត។ <ref>{{Cite web |title=Sanskrit Dictionary |url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0311-kesaragrAma.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203104301/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0311-kesaragrAma.jpg |archive-date=3 December 2018 |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Monier-Williams]] |page=311}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Entry for कैलासः |url=http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120708062933/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte |archive-date=8 July 2012 |access-date=1 December 2023 |publisher=Apte Sanskrit-English Dictionary |archivedate=8 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120708062933/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte }}</ref> ឈ្មោះនេះអាចមកពីពាក្យ " ''កេលាស'' " ( {{Lang|sa|केलास}} ) ដែលមានន័យថា "គ្រីស្តាល់" ។ {{Sfn|Jones|Ryan|2006}} <ref>{{Cite web |last=Williams |first=Monier |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary |url=http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |archive-date=31 August 2018 |access-date=10 October 2017 |quote=kelāsa m. crystal W |archivedate=31 សីហា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html }}</ref> ក្នុង​វចនានុក្រម​ភាសា ​ទីបេ ​- [[ភាសាអង់គ្លេស|​អង់គ្លេស]] សារ៉ាត់ ច័ន្ទដាស ចែង​ថា កៃ ឡា កា ( Wylie ) មកពីសំស្ក្រឹត កៃលាស ត្រូវបានប្រើដើម្បីសម្គាល់ភ្នំ។ {{Sfn|Das|1902}} ភ្នំនេះត្រូវបានគេហៅផងដែរថា ''Gang Rinpoche'' ( ទីបេ ៖ གངས་རིན་པོ་ཆེ་; simplified Chinese ) ឬ ''Gang Tise'' ក្នុងស្រុក។ {{Sfn|Das|1902}} {{Sfn|Samkar|2020}} <ref name="Brit">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kailas-Range|title=Mount Kailas|archivedate=1 June 2023}}</ref> ''Gang Rinpoche'' មានន័យថា "ភ្នំពេជ្រព្រិល" ជាមួយ ''Kang'' (ឬ ''Gang'' ) ជាពាក្យទីបេមានន័យថា ''ភ្នំពណ៌ស'' (កំពូលភ្នំព្រិល) និង ''rinpoche'' គឺជាអត្ថន័យកិត្តិយស "ដ៏មានតម្លៃ" ។ {{Sfn|Samkar|2020}} <ref>{{Cite journal|last=Shakspo|first=Nawang Tsering|date=1999|title=The Role of Incarnate Lamas in Buddhist Tradition: A Brief Survey of Bakula Rinpoche's Previous Incarnations|url=https://www.jstor.org/stable/43300761|journal=The Tibet Journal|volume=24|issue=3|pages=38–47|issn=0970-5368|jstor=43300761}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Imphal's Kangla To Ladakh's Kangla - Postulating A Kang Culture Belt |url=https://e-pao.net/epPageExtractor.asp?src=features.Imphal_Kangla_To_Ladakh_Kangla_Postulating_A_Kang_Culture_Belt_By_Niraj_Kumar_Chingngaih_Biak.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820041248/https://e-pao.net/epPageExtractor.asp?src=features.Imphal_Kangla_To_Ladakh_Kangla_Postulating_A_Kang_Culture_Belt_By_Niraj_Kumar_Chingngaih_Biak.html |archive-date=20 August 2024 |access-date=1 June 2024 |website=e-pao |quote=Kang is homonym with multiple meaning like mountain white...}}</ref> ''Gang Tise'' មានន័យថា "ភ្នំទឹកកកឬត្រជាក់" ។ {{Sfn|Samkar|2020}} == សារៈសំខាន់ខាងសាសនា == [[ឯកសារ:Hindukailash.JPG|រូបភាពតូច| រូបគំនូរ​ដែល​ពណ៌នា​អំពី​គ្រួសារ​បរិសុទ្ធ ​ហិណ្ឌូ ​របស់ [[ព្រះសិវៈ|​ព្រះសិវៈ]] នៅ [[កៃលាស]] (c.1810-1820)]] ភ្នំ កៃលាស ត្រូវបានចាត់ទុកថាពិសិដ្ឋនៅក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] សាសនាជេន និងសាសនា បោន ។ {{Sfn|Albinia|2008}} <ref name="KI">{{Cite journal|last=Izu|first=Kenro|author-link=Kenro Izu|date=2013|title=Passage to Kailash|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_march-april-2013_87_2/page/68|journal=[[World Literature Today]]|volume=87|issue=2|pages=68|doi=10.7588/worllitetoda.87.2.0068}}</ref> <ref name="kmy">{{Cite web |title=Kailash Manasarovar Yatra |url=https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617011329/https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en |archive-date=17 June 2022 |access-date=30 July 2022 |publisher=[[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]], [[Government of India]] |archivedate=17 មិថុនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220617011329/https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en }}</ref> <ref>{{Cite news|last=Karen Swenson|date=16 March 2003|title=A Sacred Circuit in Tibet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2003/03/16/travel/a-sacred-circuit-in-tibet.html|url-status=live|access-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730210137/https://www.nytimes.com/2003/03/16/travel/a-sacred-circuit-in-tibet.html|archive-date=30 July 2022}}</ref> === ព្រហ្មញ្ញសាសនា === នៅក្នុងសិល្បៈ និងអក្សរសិល្ប៍ ហិណ្ឌូ ភ្នំនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាលំនៅរបស់ [[ព្រះសិវៈ]] ដែលត្រូវបានបង្ហាញថាស្នាក់នៅទីនោះរួមជាមួយព្រះមហេសី [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|បវ៌តិ]] និងកូនរបស់ពួកគេ [[ព្រះគណេស|គណេស]] និង [[ព្រះស្កន្ទ|កត៌ិកេយ]] ។ {{Sfn|Archer|1973}} {{Sfn|Flood|1996}} នៅក្នុងការពណ៌នាហិណ្ឌូដំបូង កៃលាស ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាភ្នំមួយក្នុងចំណោមភ្នំនៅហិម៉ាឡៃ។ {{Sfn|Mckay|2015}} នៅក្នុងទេវកថាហិណ្ឌូ ភ្នំព្រះសុមេរុ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជណ្តើរទៅកាន់ [[ស្វគ៌|ឋានសួគ៌]] ដែល [[ទេវតា(សាសនាហិណ្ឌូ)|ទេវតា]] គង់នៅ ហើយ ''[[វិស្ណុបុរាណ|ព្រះវិស្ណុបុរណៈ]]'' ស្ថិតនៅកណ្តាលនៃពិភពលោក ហ៊ុំព័ទ្ធដោយជួរភ្នំចំនួនប្រាំមួយស្រដៀងនឹង [[ឈូក|ផ្កាឈូក]] ដែលមួយក្នុងចំណោមនោះគឺជាភ្នំហិមាល័យ។ {{Sfn|Zimmer|1946}} {{Sfn|Allen|1982}} នៅក្នុងទ្រឹស្ដីហិណ្ឌូនៅពេលក្រោយ កៃលាស ត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ មេរុ ។ {{Sfn|Allen|1982}} {{Sfn|Mckay|2015}} {{Sfn|Thubron|2011}} ព្រះសិវៈ​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​ជា​កន្លែង​អង្គុយ​ក្នុង​ទីតាំង​ផ្កាឈូក​ដែល​បាន​ចូលរួម​ក្នុង​សមាធិ​ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ភ្នំ។ {{Sfn|Wolpert|1994}} {{Sfn|Thubron|2011}} កៃលាស និង Mansarovar ត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុង វីរភាពហិណ្ឌូ ''[[រាមាយណៈ]]'' និង ''[[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|មហាភារត]]'' ។ {{Sfn|Allen|1982}} [[ឯកសារ:Manasarowar-See_Dieter_Schuh.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|301x301ភីកសែល| ព្រះសង្ឃឥណ្ឌាងូតទឹកនៅ Manasarovar]] យោងទៅតាមគម្ពីរហិណ្ឌូ និងរូបចម្លាក់ ស្តេចបិសាច [[ក្រុងរាពណ៍|រាពណ៌]] បានអង្រួនភ្នំ បន្ទាប់ពីគាត់ត្រូវបានបដិសេធមិនអោយចូលទៅក្នុង កៃលាស ។ នេះ​ជា​កំហឹង​របស់​ព្រះ​សិវៈ ដែល​បាន​ដាក់​ម្រាម​ជើង​របស់​ទ្រង់​នៅ​លើ​ភ្នំ ដោយ​ដាក់​អន្ទាក់ រាពណ៌ នៅ​ចន្លោះ​នោះ។ រាពណ៌ បាន​ច្រៀង​សរសើរ​ព្រះ​សិវៈ​មួយ​ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​ពេល​គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ដោះលែង។ {{Sfn|Rangaswamy|1990}} {{Sfn|Honour|Fleming|2005}} {{Sfn|Henry|2022}} {{Sfn|DiBiasio|2013}} តំណាងរបស់ព្រះសិវៈនេះក៏ត្រូវបានគេសំដៅថាជា Ravananugraha (មានន័យថា "ទម្រង់បង្ហាញការពេញចិត្តចំពោះ រាពណ៌") ។ {{Sfn|Dallapiccola|2003}} === សាសនាជេន === យោងទៅតាមគម្ពីររបស់ជេន Rishabhanatha ដែលជាស្ថាបនិកនៃ សាសនាជិន បានទទួល មោក្ស (រំដោះ) នៅលើភ្នំ កៃលាស ។ {{Sfn|Albinia|2008}} {{Sfn|Rai|1929}} <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Rishabhanatha|title=Rishabhanatha|archivedate=19 May 2017}}</ref> វាត្រូវបានជឿដោយ ជេន ថាបន្ទាប់ពី Rishabhanatha បានសម្រេច Moksha កូនប្រុសរបស់គាត់អធិរាជ Bharata បានសាងសង់ចេតិយចំនួន 3 និងទីសក្ការៈបូជាចំនួន 24 នៃ 24 Tirthankaras ក្នុងតំបន់ជាមួយនឹងរូបព្រះរបស់ពួកគេដែលធ្វើពីថ្មដ៏មានតម្លៃហើយដាក់ឈ្មោះថា ''Sinhnishdha'' ។ {{Sfn|Jain|2009}} ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​ធ្វើ​សក្ការៈ​មួយ​សន្ទុះ ហៅ​ថា ''មហាមាគ'' ហើយ​បាន​ទទួល​នូវ​មោហៈ​ពី​កៃលាស។ {{Sfn|Rai|1929}} រណ្តៅធំៗត្រូវបានជីកជុំវិញភ្នំនៅពេលក្រោយ ហើយទន្លេគង្គាត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីហូរកាត់វា។ {{Sfn|Jain|2009}} តាមទំនៀមទម្លាប់របស់ជេន ទី 24 និង Tirthankara ចុងក្រោយគឺ Mahavira ត្រូវបាននាំទៅកំពូលនៃព្រះមេរុដោយ [[ព្រះឥន្ទ្រា|ព្រះឥន្ទ្រ]] បន្ទាប់ពីកំណើតរបស់គាត់ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីដាក់ ម្តាយរបស់គាត់ ឱ្យដេកលក់យ៉ាងជ្រៅ។ នៅ​ទី​នោះ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាក់​ប្រេង​តាំង​ដោយ​វត្ថុ​ដ៏​មាន​តម្លៃ។ {{Sfn|Welch|1985}} <ref>{{Cite web |title=Jainism Literature Center - Rituals |url=https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816172741/https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm |archive-date=16 August 2019 |access-date=3 December 2018 |archivedate=16 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816172741/https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm }}</ref> === ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បោន === [[ឯកសារ:KailashTanka.JPG|រូបភាពតូច| រូបភាព Thangka នៃភ្នំ កៃលាស]] យោងតាមអត្ថបទព្រះពុទ្ធសាសនា ភ្នំកៃលាសភ្នំ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ភ្នំសុមេរុ|ភ្នំព្រះសុមេរុ]] ។ {{Sfn|Mckay|2015}}កៃលាស គឺជាចំណុចកណ្តាលនៃលោហធាតុវិទ្យារបស់វា និងជាកន្លែងធម្មយាត្រាដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួន។ {{Sfn|Buswell|2004}} នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា កៃលាស តំណាងឱ្យបិតានៃពិភពលោក ហើយបឹង Mansarovar តំណាងឱ្យម្តាយ។ {{Sfn|Brockman|2011}} ទីតាំងជាច្រើននៅក្នុងតំបន់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង Padmasambhava ដែលត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសដល់ការបង្កើតព្រះពុទ្ធសាសនា តន្ត្រ នៅទីបេក្នុងសតវត្សទី 8 នៃគ.ស.។ {{Sfn|Mckay|2015}} <ref>{{Cite web |title=Padmasambhava |url=https://www.britannica.com/biography/Padmasambhava |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820072743/https://www.britannica.com/biography/Padmasambhava |archive-date=20 August 2024 |access-date=1 June 2024 |publisher=[[Britannica]]}}</ref> {{Sfn|Heller|Orofino|Ramble|2003}} ពុទ្ធសាសនិកជន [[វិជ្រយាន|វជ្រយាន]] ជឿថា មា លាភន្ត ( c. ១០៥២ – គ. ១១៣៥ ) មានបញ្ហាប្រឈមជាមួយ Naro Böncham អ្នកដើរតាមសាសនា បោន នៃទីបេ។ {{Sfn|Gyatso|2022}} អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​ប្រឡូក​ក្នុង​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​យ៉ាង​ស្វិតស្វាញ​ដោយ​មិន​អាច​ទទួល​បាន​ប្រៀប​ដាច់​ខាត។ ទីបំផុត​គេ​បាន​យល់​ព្រម​ថា អ្នក​ណា​អាច​ឈាន​ដល់​កំពូល​ កៃលាស មុន​គេ​នឹង​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ឈ្នះ។ ខណៈពេលដែល Naro អង្គុយលើ [[ស្គរ]] វេទមន្តរបស់គាត់ដើម្បីឡើងលើជម្រាលភ្នំ Milarepa បានទៅដល់កំពូលដោយជិះលើ កាំរស្មីនៃព្រះអាទិត្យ ដូច្នេះឈ្នះការប្រកួត។ គាត់ក៏បានប្រគល់ភ្នំដែលនៅក្បែរនោះ ចាប់តាំងពីគេស្គាល់ថា ''Bönri'' ប្រគល់វាទៅឱ្យ បោន។ {{Sfn|Samkar|2020}} {{Sfn|Batchelor|1987}} {{Sfn|Vinding|1998}} សម្រាប់ប្រជាជន បោន ភ្នំគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់ទេពធីតាមេឃ Sipaimen ហើយភ្នំនេះគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្រ បោន បុរាណរបស់ Zhang Zhung ។ {{Sfn|Albinia|2008}} {{Sfn|Allen|2013}} {{Sfn|Chamaria|1996}} តាមជំនឿរបស់ជនជាតិទីបេ ភ្នំគឺជាចំណុចកណ្តាលនៃចក្រវាឡ ''មណ្ឌល'' និងជាប្រភពនៃទេវកថា តោ សេះ ក្ងោក និងទន្លេដំរី ដែលហូរតាមទិសទាំងបួន។ {{Sfn|Govinda|1966}} == ឯកសារយោង == == គន្ថនិទ្ទេស == 36fo510jk71dec7rl29vostuiwg39zi 0 51867 339098 336714 2026-08-19T08:40:43Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339098 wikitext text/x-wiki   '''គុហានៃបុព្វបុរស''' ឬ '''ផ្នូររបស់អយ្យកោ''' [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ដែលជនជាតិយូដា]] ស្គាល់ដោយឈ្មោះ ព្រះគម្ពីរ របស់វា '''Cave of Machpelah''' និងចំពោះ មូស្លីម ជា '''ជម្រករបស់អ័ប្រាហាំ''' គឺជារូងភ្នំជាច្រើនដែលស្ថិតនៅ {{Convert|30|km|mi}} ភាគខាងត្បូងនៃ [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក្នុងបេះដូងនៃ ទីក្រុងចាស់នៃ ហេប្រុន នៅ [[វ៉េសប៊ែង|West Bank]] ។ យោងទៅតាម សាសនាអ័ប្រាហាំ រូងភ្នំ និងវាលដែលនៅជាប់គ្នាត្រូវបានទិញដោយ អ័ប្រាហាំ ធ្វើជាកន្លែងបញ្ចុះសព ទោះបីជាអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តភាគច្រើនជឿថាការនិទានរឿងរបស់អ័ប្រាហាំ-អ៊ីសាក-យ៉ាកុបជាទេវកថាជាចម្បងក៏ដោយ។ <ref>{{Cite book|author-link=William G. Dever|title=What Did the Biblical Writers Know, and when Did They Know It?: What Archaeology Can Tell Us about the Reality of Ancient Israel|url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC&pg=PA98|year=2002|isbn=978-0-8028-2126-3|archive-date=25 February 2024}}</ref> <ref name="Pilgrimage: From the Ganges to Grac">{{Cite book|title=Pilgrimage: From the Ganges to Graceland: an Encyclopedia, Vol 1|page=91}}</ref> ទីតាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកន្លែងបរិសុទ្ធនៅក្នុង សាសនាយូដា [[គ្រិស្តសាសនា]] និង [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] ។ <ref name=":0">{{Cite book|quote=Hebron is regarded by the Jews as second in sanctity to Jerusalem, and by the Muslims as the fourth-holiest city after Mecca.|title=Where Islam and Judaism Join Together|pages=69–86|year=2014|isbn=978-1-349-48283-2}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Alshweiky|first=Rabab|last2=Gül Ünal|first2=Zeynep|year=2016|title=An approach to risk management and preservation of cultural heritage in multi identity and multi managed sites: Al-Haram Al-Ibrahimi/Abraham's Tombs of the Patriarchs in Al-Khalil/Hebron|journal=Journal of Cultural Heritage|volume=20|pages=709–14|doi=10.1016/j.culher.2016.02.014|quote=According to the Islamic belief, Al-Haram Al-Ibrahimi/Tombs of the Patriarchs is considered to be the fourth most important religious site in Islam after Mecca, Medina and Jerusalem and the second holiest place after the Aqsa Mosque in Palestine. Additionally, according to the Jewish belief, it is the world's most ancient Jewish site and the second holiest place for the Jews, after Temple Mount in Jerusalem.}}</ref> <ref name="sellic1994">{{Cite journal|last=Sellic|first=Patricia|year=1994|title=The Old City of Hebron: Can It be Saved?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_summer-1994_23_4/page/69|journal=Journal of Palestine Studies|volume=23|issue=4|pages=69–82|doi=10.2307/2538213|jstor=2538213|quote=This deterioration has long-term implications for the Palestinians, since the old city of Hebron forms an important part of the Palestinian and indeed the Muslim heritage. It is one of the four holiest cities in Islam, along with Mecca, Medina, and Jerusalem.}}</ref> នៅពីលើរូងភ្នំមានឯករភជប់រាងចតុកោណធំដែលមានអាយុកាលតាំងពី សម័យហេរ៉ូដ ។ <ref>{{Cite journal|last=Jacobsson|first=David M.|year=2000|title=Decorative Drafted-margin Masonry in Jerusalem and Hebron and its Relations|journal=The Journal of the Council for British Research in the Levant|volume=32|pages=135–54|doi=10.1179/lev.2000.32.1.135|issn=0075-8914}}</ref> កំឡុងពេល [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|គ្រប់គ្រងតំបន់ ប៊ីសន់ទីន]] វិហារ គ្រឹស្តសាសនាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទីតាំង។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះត្រូវបានបំប្លែងទៅជាវិហារអ៊ីប្រាហ៊ីមបន្ទាប់ពី ការសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៃ Levant ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១២ វិហារអ៊ីស្លាម និងតំបន់ជុំវិញរបស់វាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់រដ្ឋ Crusader ប៉ុន្តែត្រូវបានដណ្តើមមកវិញនៅឆ្នាំ ១១៨៨ ដោយ Ayyubid sultan Saladin ដែលបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធម្តងទៀតទៅជាវិហារអ៊ីស្លាម។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2015 |title=In Hebron, Israelis and Palestinians share a holy site ... begrudgingly |url=https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129225306/https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly |archive-date=29 November 2018 |access-date=29 November 2018 |website=PRI |archivedate=29 វិច្ឆិកា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129225306/https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly }}</ref> ក្នុង​ឆ្នាំ ១១១៩ នៃ​គ.ស ព្រះសង្ឃ​មួយ​អង្គ​បាន​រក​ឃើញ​ឆ្អឹង​នៅ​ក្នុង​រូងភ្នំ ដោយ​មាន​ជំនឿ​ថា​ជា​ឆ្អឹង​របស់ ​បុព្វបុរស ។ <ref name="BAR">{{Cite web |last=Nancy Miller |date=May–June 1985 |title=Patriarchal Burial Site Explored for First Time in 700 Years |url=https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/11/3/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310071640/https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/11/3/1 |archive-date=10 March 2021 |access-date=21 January 2022 |publisher=Biblical Archaeology Society}}</ref> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃនៃឆ្នាំ ១៩៦៧]] ទីក្រុង West Bank ទាំងមូលដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្ស៊កដានី ត្រូវ បានរឹបអូស និងកាន់កាប់ ដោយ [[អ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]] បន្ទាប់មកវិហារអ៊ីស្លាមត្រូវបានបែងចែកដោយពាក់កណ្តាលនៃវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ឡើងវិញជា សាលាប្រជុំ ។ <ref>{{Cite book|title=Shalom/Salaam/Peace: A Liberation Theology of Hope|first=Constance A.|last=Hammond|page=37}}</ref> <ref name="Cohen1985">{{Cite book|last=Esther Rosalind Cohen|title=Human rights in the Israeli-occupied territories, 1967–1982|url=https://books.google.com/books?id=awq8AAAAIAAJ&pg=PA215|year=1985|isbn=978-0-7190-1726-1|page=215|archive-date=3 January 2014}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ សេវាកម្មពិសេសរបស់ជនជាតិយូដាត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅខាងក្រៅម៉ោងធម្មតាដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅថ្ងៃបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី និងថ្ងៃដង្វាយធួនរបស់សាសន៍យូដា ដែលនាំឱ្យមានការវាយប្រហារដោយគ្រាប់បែកដៃនៅថ្ងៃទី ៩ ខែតុលា ដែលបានធ្វើឱ្យជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ៤៧ នាក់រងរបួស។ <ref name="Cohen1985" /> <ref name="Dishon1973">{{Cite book|last=Dishon|title=Middle East Record 1968|url=https://books.google.com/books?id=wwgXS-iquj0C&pg=PA383|date=1973|isbn=978-0-470-21611-8|page=383|archive-date=30 May 2013}}</ref> និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើកទីពីរនៅថ្ងៃទី ៤ ខែវិច្ឆិកា ដែលបានធ្វើឱ្យមនុស្ស ៦ នាក់រងរបួស។ <ref name="Dishon1973" /> នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនតំបន់អធិស្ឋានរបស់ជនជាតិយូដា។ <ref name="Cohen1985" /> ការផ្លាស់ប្តូរថ្មីចំពោះ "ស្ថានភាព" ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ដែលនាំឱ្យមានការតវ៉ាម្តងទៀតដោយប្រជាជនម៉ូស្លីម។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកើតឡើងរវាងអ្នកគោរពបូជាជ្វីហ្វ និងមូស្លីម ក្នុងអំឡុងពេលនោះ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីគូរ៉ាន]] ត្រូវបានរហែក។ ឥស្សរជន​មូស្លីម និង​អារ៉ាប់​បាន​ទៅ​ទីក្រុង​ហេប្រូន​នៅ​ថ្ងៃ​បន្ទាប់​ដើម្បី​តវ៉ា​នឹង​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​ជា "ការ​ប្រមាថ​នៃ​គម្ពីគូរ៉ាន"។ ផ្នូរត្រូវបានបិទ ហើយបម្រាមគោចរត្រូវបានដាក់លើទីក្រុងទាំងមូល។ ពីរបីថ្ងៃក្រោយមក យុវជនអារ៉ាប់ប្រហែលពីររយនាក់បានចូលទៅក្នុងផ្នូរ ហើយបានបំផ្លាញ រមូរ តូរៈ និងសៀវភៅអធិស្ឋាន។ <ref name="Alon2003">{{Cite book|author=Mati Alon|title=The Unavoidable Surgery|url=https://books.google.com/books?id=ZPPaQYSHvP0C&pg=PA160|access-date=14 October 2010|year=2003|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-4120-1004-7|page=160|archive-date=2 June 2013}}</ref> នៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៨០ ការវាយប្រហារលើអ្នកគោរពបូជាជនជាតិយូដា ដែលត្រឡប់មកពីការអធិស្ឋាននៅផ្នូរបានធ្វើឱ្យមនុស្ស ៦ នាក់ស្លាប់និង ១៧ នាក់រងរបួស។ <ref name="Birnbaum1990">{{Cite book|author=Ervin Birnbaum|title=In the shadow of the struggle|url=https://books.google.com/books?id=GB8uPatYT6kC&pg=PA286|access-date=14 October 2010|year=1990|publisher=Gefen Publishing House Ltd|isbn=978-965-229-037-3|page=286|archive-date=30 May 2013}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ការសម្លាប់រង្គាលរូងភ្នំអយ្យកោ បានកើតឡើងនៅវិហារអ៊ីប្រាហ៊ីមី ដែលក្នុងនោះ អ្នកតាំងលំនៅជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ប្រដាប់ដោយអាវុធម្នាក់បានចូលទៅក្នុងបរិវេណក្នុងអំឡុងខែដ៏វិសុទ្ធរបស់អ៊ីស្លាមនៃ បុណ្យរ៉ាម៉ាដន ហើយបានបាញ់ប្រហារទៅលើ ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាដើម្បីបន់ស្រន់នៅទីតាំងនោះ ដោយបានសម្លាប់មនុស្ស ២៩ នាក់។ រួមទាំងកុមារ និងរបួសជាង ១២៥នាក់។ == ប្រភពដើមព្រះគម្ពីរ == [[ឯកសារ:The Bible and its story.. (1908) (14576508228).jpg|រូបភាពតូច| Woodcut ដោយ Gustave Doré បង្ហាញពីការបញ្ចុះសព សារ៉ា នៅក្នុងរូងភ្នំ]] យោង​តាម {{Bibleverse|លោកុប្បត្តិ|២៣:១–២០|9}} សារ៉ា ភរិយារបស់លោកអ័ប្រាហាំ បានទទួលមរណភាពនៅ គីរីយ៉ាត អាបា ក្បែរទីក្រុងហេប្រូន ក្នុងទឹកដីកាណាននៅអាយុ ១២៧ឆ្នាំ ជាស្ត្រីតែម្នាក់គត់ក្នុងព្រះគម្ពីរដែលមានអាយុពិតប្រាកដ ខណៈដែលអ័ប្រាហាំកំពុងរកស៊ីនៅកន្លែងផ្សេង។ អ័ប្រាហាំមកកាន់ទុក្ខនាង។ មួយសន្ទុះក្រោយមក គាត់បានក្រោកឈរឡើង ហើយនិយាយទៅកាន់ ពួកហេតតាមព្រះគម្ពីរ ។ គាត់​ប្រាប់​គេ​ថា គាត់​ជា​ជនបរទេស​នៅ​ស្រុក​គេ ហើយ​សុំ​ឱ្យ​គេ​យក​កន្លែង​បញ្ចុះ​សព​គាត់ ដើម្បី​ឱ្យ​គាត់​បញ្ចុះ​សព​គាត់។ ជន​ជាតិ​ហេត​លើក​សរសើរ​អ័ប្រាហាំ ហៅ​គាត់​ថា​ជា​ព្រះអម្ចាស់ និង​ជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​ដ៏​ខ្លាំង​ពូកែ ហើយ​និយាយ​ថា គាត់​អាច​បញ្ចុះ​សព​គាត់​នៅ​ក្នុង​ផ្នូរ​ណា​មួយ​របស់​ពួក​គេ។ អ័ប្រាហាំ​មិន​យក​ពួក​គេ​ទៅ​តាម​សំណើ​របស់​ពួក​គេ​ទេ ហើយ​ជំនួស​មក​វិញ​សុំ​ឱ្យ​ពួក​គេ​ទាក់​ទង ​អេប្រូន ជា​ជន​ជាតិ​ហេត ជា​កូន​របស់ ​សូហារ ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ក្រុង​ម៉ាមរេ ហើយ​ជា​ម្ចាស់​រូង​ភ្នំ​ម៉ាក​ពេឡា ដែល​គាត់​ស្នើ​សុំ​ទិញ​ក្នុង​តម្លៃ​ពេញ។ អេហ្វរ៉ុន​បាន​ឆ្លើយ​ដោយ​ឥត​លាក់លៀម​ថា គាត់​បាន​រៀបចំ​ឲ្យ​អ័ប្រាហាំ​នូវ​វាល និង​រូង​ក្នុង​នោះ ដោយ​ដឹង​ថា​វា​នឹង​មិន​នាំ​ឱ្យ​អ័ប្រាហាំ​មាន​ការ​ទាមទារ​ជា​អចិន្ត្រៃយ៍​ចំពោះ​វា​នោះ​ទេ។ <ref name="theol">{{Cite web |title=A Burial Plot for Sarah (Genesis 23:1–20) |url=https://www.theologyofwork.org/old-testament/genesis-12-50-and-work/abraham-genesis-121-2511/a-burial-plot-for-sarah-genesis-231-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201222824/https://www.theologyofwork.org/old-testament/genesis-12-50-and-work/abraham-genesis-121-2511/a-burial-plot-for-sarah-genesis-231-20 |archive-date=1 December 2018 |access-date=3 December 2018}}</ref> អ័ប្រាហាំបដិសេធការផ្តល់ជូនដោយសុភាព ហើយទទូចឱ្យបង់ប្រាក់សម្រាប់វាល។ អេហ្វរ៉ុន​ឆ្លើយ​ថា ដី​នោះ​មាន​តម្លៃ​បួន​រយ ​កាក់ ​ប្រាក់ ហើយ​អ័ប្រាហាំ​យល់ព្រម​នឹង​តម្លៃ​ដោយ​មិន​បាច់​តថ្លៃ​ទៀត​ទេ។ <ref name="theol" /> បន្ទាប់មកគាត់បានបន្តបញ្ចុះសព សារ៉ា ប្រពន្ធរបស់គាត់នៅទីនោះ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|23:9–20}}</ref> ការបញ្ចុះសពរបស់សារ៉ាគឺជាដំណើររឿងដំបូងនៃ ការបញ្ចុះសព នៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយការទិញរបស់អ័ប្រាហាំលើម៉ាចប៉េឡាគឺជាប្រតិបត្តិការពាណិជ្ជកម្មដំបូងដែលបានលើកឡើង។ ការបញ្ចុះសពបន្ទាប់ទៀតនៅក្នុងរូងភ្នំគឺលោកអ័ប្រាហាំផ្ទាល់ដែលនៅអាយុ ១៧៥ ឆ្នាំត្រូវបានបញ្ចុះដោយកូនប្រុសរបស់គាត់គឺអ៊ីសាក និងអ៊ីសម៉ាអែល។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|25:7–8|9}} {{Bibleverse|Hebrews|11:9|9}}</ref> ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធសម្រាប់រូងភ្នំគឺជាផ្នែកនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ័ប្រាហាំដែលបានផ្ទេរទៅកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះអ៊ីសាក។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|25:5–6|9}}</ref> ការ​បញ្ចុះ​សព​ទី​បី​គឺ​លោក​អ៊ីសាក ដោយ​កូន​ប្រុស​ពីរ​នាក់​របស់​គាត់ គឺ​អេសាវ និង​យ៉ាកុប ដែល​បាន​ទទួល​មរណភាព​នៅ​អាយុ​១៨០​ឆ្នាំ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|35:28–29|9}}</ref> មិន​មាន​ការ​លើក​ឡើង​អំពី​របៀប ឬ​ពេល​ណា​ដែល​ភរិយា​របស់​អ៊ីសាក​ឈ្មោះ​រេបិកា​បាន​ស្លាប់​នោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​នាង​ត្រូវ​បាន​បញ្ចូល​ក្នុង​បញ្ជី​អ្នក​ដែល​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​ Machpelah ក្នុង​ពាក្យ​ចុង​ក្រោយ​របស់​យ៉ាកុប​ចំពោះ​កូន​ចៅ​អ៊ីស្រាអែល។ លោកយ៉ាកុបខ្លួនឯងបានស្លាប់នៅអាយុ 147 ឆ្នាំ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|47:28|9}}</ref> នៅក្នុងជំពូកចុងក្រោយនៃលោកុប្បត្តិ យ៉ូសែបបានឱ្យគ្រូពេទ្យរបស់គាត់លាបថ្នាំយ៉ាកុបជាឪពុករបស់គាត់ មុនពេលដែលពួកគេបានយកគាត់ចេញពីប្រទេសអេស៊ីប ទៅបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំនៃវាលម៉ាបពេឡា។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|50:1–14|9}}</ref> នៅ​ពេល​យ៉ូសែប​បាន​ស្លាប់​នៅ​ក្នុង​ខ​ចុង​ក្រោយ​នេះ គាត់​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​លាប​ថ្នាំ​ដែរ។ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​ស៊ីគែម <ref>{{Bibleverse|Joshua|24:32|9}}</ref> ក្រោយ​ពី​កូន​ចៅ​អ៊ីស្រា‌អែល​ចូល​ទៅ​ក្នុង ​ស្រុក​សន្យា ។ === ភាពស្របគ្នានៃព្រះគម្ពីរបន្ថែម === នៅក្នុង អត្ថបទ Ugaritic (សតវត្សទី ១៣-១២ មុនគ.ស) ជាក់ស្តែង ៤០០ រៀល គឺជាតម្លៃទូទៅសម្រាប់ប្រតិបត្តិការអចលនទ្រព្យរបស់ជនជាតិកាណាននៅក្នុងរយៈពេលនេះ។ <ref>Stieglitz, Robert R. “[http://www.jstor.org/stable/598945 Commodity Prices at Ugarit.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821040528/https://www.jstor.org/stable/598945|date=21 August 2020}}” ''Journal of the American Oriental Society'', vol. 99, no. 1, 1979, pp. 15–23.</ref> == ជំនឿសាសនា និងប្រពៃណី == === សាសនាយូដា === យោងទៅតាម សៀវភៅលោកុប្បត្តិ លោកអ័ប្រាហាំបានទិញដីជាពិសេសសម្រាប់ប្រើជាដីបញ្ចុះសពពីអេប្រូនជនជាតិហេត ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាការទិញមួយក្នុងចំណោមការទិញពីរដោយអ័ប្រាហាំនៃអចលនទ្រព្យនៅក្នុងទឹកដីកាណាន ដែលជាដីសន្យា ។ សៀវភៅរៀបរាប់អំពីរបៀបដែល បុព្វបុរស ទាំងបី និងភរិយារបស់ពួកគេ ដែលជាបុព្វបុរសត្រូវបានបញ្ចុះនៅទីនោះ។ * អ័ប្រាហាំ និង សារ៉ា ( {{Bibleverse|Genesis|23:1–20|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|49:31|9}} ) * អ៊ីសាក និង ​រេបិកា ( {{Bibleverse|Genesis|35:29|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|49:31|9}} ) * យ៉ាកុប និង ​លេអា ( {{Bibleverse|Genesis|49:28–33|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|50:4–5|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|50:12–13|9}} ) មាតាបិតាតែមួយគត់ដែលបាត់ខ្លួនគឺ រ៉ាជែល ដែល ជាភរិយាផ្សេងទៀតរបស់យ៉ាកុប ដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លោកុប្បត្តិ <ref>{{Bibleverse|Genesis|35:19–20|9}}</ref> ថាត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅជិត ភូមិបេថ្លេហិម ។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/machpelah.html|title=Cave of Machpelah|archivedate=9 December 2016}}</ref> ខគម្ពីរទាំងនេះគឺជាប្រភពទូទៅសម្រាប់ជំនឿសាសនាជុំវិញរូងភ្នំ។ ខណៈពេលដែលពួកគេមិនមែនជាផ្នែកនៃ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីគូរ៉ា]] ពួកគេមាននៅក្នុង ប្រពៃណីមាត់ របស់ឥស្លាម។ រឿងនៃការបញ្ចុះសពរបស់អ័ប្រាហាំត្រូវបានរៀបរាប់ឡើងវិញនៅក្នុងឧទាហរណ៍ រឿងរ៉ាវនៃសតវត្សន៍ទី ១៤ របស់ Ibn Kathir របស់ពួកហោរា ។ អក្សរសិល្ប៍ midrashic របស់សាសន៍យូដា យល់ស្របថា បន្ថែមពីលើគូស្វាមីភរិយាបុព្វបុរស អ័ដាម បុរសទីមួយ និងប្រពន្ធរបស់គាត់ អេវ៉ា ក៏ត្រូវបានជ្រកកោននៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោ ដែលជាប្រពៃណីគាំទ្រដោយអត្ថបទសាម៉ារីបុរាណ។ ប្រពៃណី​នេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​ពាក្យ​សាមញ្ញ​នៃ​លោកុប្បត្តិ ២៣:២ ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ "Kiryat Arba... Hevron" ("arba" មាន​ន័យ​ថា 'បួន')។ ដោយអត្ថាធិប្បាយលើវគ្គនោះ រ៉ាស៊ី បានរាយបញ្ជីគូស្វាមីភរិយាទាំងបួនតាមកាលកំណត់ ដោយចាប់ផ្តើមពីអ័ដាម និងអេវ៉ា។ ទំនៀមទម្លាប់របស់សាសន៍យូដាមួយទៀតប្រាប់ថា នៅពេលដែលយ៉ាកុបត្រូវបាននាំយកទៅបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំ អេសាវ បានរារាំងការបញ្ចុះដោយអះអាងថាគាត់មានសិទ្ធិក្នុងការបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ចរចា​មួយ​ចំនួន Naphtali ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ប្រទេស​អេស៊ីប​ដើម្បី​យក​ឯកសារ​ដែល​បញ្ជាក់​ថា​អេសាវ​បាន​លក់​ចំណែក​របស់​គាត់​ក្នុង​រូង​ភ្នំ​ទៅ​ឲ្យ​យ៉ាកុប។ ខណៈ​ដែល​រឿង​នេះ​កំពុង​កើត​ឡើង ហ៊ូស៊ីម ជា​កូន​របស់ ​ដាន់ ហើយ​ពិបាក​ស្តាប់ មិន​យល់​ថា​មាន​រឿង​អ្វី​កើត​ឡើង ហើយ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ជីតា​របស់​គាត់​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ ដូច្នេះ​គាត់​បាន​សុំ​ការ​ពន្យល់។ ក្រោយ​ពី​បាន​គេ​ឲ្យ​មួយ នោះ​គាត់​ខឹង ហើយ​និយាយ​ថា៖ «តើ​ជីតា​ខ្ញុំ​ត្រូវ​ដេក​នៅ​ទី​នោះ​ដោយ​មើលងាយ​ដល់​ណាបថាលី​ត្រឡប់​ពី​ស្រុក​អេស៊ីប​វិញ​ឬ?»។ បន្ទាប់មក គាត់បានយកក្លឹបមួយ ហើយសម្លាប់អេសាវ ហើយក្បាលរបស់អេសាវក៏រមៀលចូលទៅក្នុងរូងភ្នំ <ref>{{Cite web |last=Sefaria |author-link=Sefaria |title=Talmud Bavli, Sotah 13a |url=https://www.sefaria.org/Sotah.13a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517141301/https://www.sefaria.org/Sotah.13a |archive-date=17 May 2019 |access-date=17 May 2019 |publisher=www.sefaria.org}}</ref> នេះ​បញ្ជាក់​ថា​ក្បាល​អេសាវ​ក៏​ត្រូវ​គេ​កប់​ក្នុង​ល្អាង​ដែរ។ ប្រភពសាសន៍យូដាមួយចំនួនកត់ត្រាការលក់សិទ្ធិរបស់អេសាវក្នុងការកប់នៅក្នុងរូងភ្នំ — យោងតាមការអត្ថាធិប្បាយលើ "សៀវភៅនិក្ខមនំ" យ៉ាកុបបានផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់របស់គាត់ដើម្បីទទួលបានផ្នូរមួយនៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោ។ គាត់​ដាក់​ដុំ​មាស​ប្រាក់​មួយ​ដុំ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អេសាវ ហើយ​សួរ​ថា៖ «បង​ប្រុស​អើយ តើ​អ្នក​ពេញ​ចិត្ត​ចំណែក​របស់​អ្នក​ក្នុង​រូង​នេះ ឬ​ក៏​មាស​ប្រាក់​ទាំង​អស់​នេះ?»។ ការលក់របស់អេសាវទៅយ៉ាកុបសិទ្ធិរបស់គាត់ក្នុងការបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង ''Sefer HaYashar'' ផងដែរ។ អត្ថបទរបស់ជនជាតិយូដាដំបូងគឺ Genesis Rabbah ចែងថាគេហទំព័រនេះគឺជាគេហទំព័រមួយក្នុងចំណោមបីដែលសត្រូវនៃសាសនាយូដាមិនអាចមើលងាយជនជាតិយូដាដោយនិយាយថា "អ្នកបានលួចពួកគេ" ដូចដែលវាត្រូវបានទិញ "ក្នុងតម្លៃពេញ" ដោយ អ័ប្រាហាំ ។ យោងតាម Midrash បុព្វបុរសត្រូវបានកប់នៅក្នុងរូងភ្នំ ពីព្រោះរូងភ្នំគឺជាកម្រិតនៃ សួនច្បារអេដែន ។ អយ្យកោត្រូវបានគេនិយាយថាមិនស្លាប់ទេតែ "ដេក" ។ ពួក​គេ​ក្រោក​ឡើង​ដើម្បី​សុំ​សេចក្ដី​មេត្តា​ដល់​កូន​ចៅ​របស់​ខ្លួន​ជា​រៀង​រាល់​ជំនាន់។ យោងទៅតាម Zohar ផ្នូរនេះគឺជាច្រកទ្វារដែលព្រលឹងចូលទៅក្នុង Gan Eden (ស្ថានសួគ៌) ។ មានការអធិស្ឋានជាភាសាហេព្រើរនៃការអង្វរសម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នៅលើជញ្ជាំងនៃ Sarah cenotaph ។ === ឥស្លាម === ប្រជាជនម៉ូស្លីមជឿថា [[មហាម៉េដ|លោក មហាម៉ាត់]] បានទៅលេងទីក្រុង ហេប្រុន ក្នុង ការធ្វើដំណើរពេលយប់របស់គាត់ពី មេកា ទៅកាន់ទីក្រុង យេរូសាឡឹម ដើម្បីឈប់ក្បែរផ្នូរ និងគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធ។ <ref name="vitullo2003">{{Cite journal|last=Vitullo|first=Anita|year=2003|title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_fall-2003_33_1/page/68|journal=Journal of Palestine Studies|volume=33|pages=68–83|doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}}</ref> ដោយហេតុផលនេះ ផ្នូរនេះបានក្លាយជាកន្លែងសក្ការៈបូជាសាសនាឥស្លាមដ៏ពេញនិយមយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ វាត្រូវបានគេនិយាយថាលោក មហាម៉ាត់ ផ្ទាល់បានលើកទឹកចិត្តសកម្មភាពដោយនិយាយថា "អ្នកណាដែលមិនអាចមកលេងខ្ញុំបានអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ទៅផ្នូររបស់អ័ប្រាហាំ" ហើយ "អ្នកណាដែលទៅលេងផ្នូររបស់អ័ប្រាហាំអល់ឡោះលុបបំបាត់អំពើបាបរបស់គាត់" ។ <ref name="Pilgrimage: From the Ganges to Grac"/> យោងទៅតាមទំនៀមទម្លាប់មួយ ស្ត្រីដែលគ្មានកូនបានបោះញត្តិទៅកាន់សារ៉ា ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាបានសម្រាលកូននៅអាយុកម្រិតខ្ពស់ តាមរយៈរន្ធនៅជាន់វិហារឥស្លាមទៅកាន់រូងភ្នំខាងក្រោម។ <ref>{{Cite journal|last=Bishop|first=Eric F. F|year=1948|title=Hebron, City of Abraham, the Friend of God|journal=Journal of Bible and Religion|volume=16|issue=2|pages=94–99|jstor=1457287}}</ref> បន្ទាប់ពី ការសញ្ជ័យ ទីក្រុងដោយ Umar កន្លែងបរិសុទ្ធនេះត្រូវបាន "យកចេញពីប្រពៃណីរបស់សាសន៍យូដា" ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងថ្មី; ឯករភជប់របស់ ហេរ៉ូដ ត្រូវបានបំប្លែងទៅជាវិហារអ៊ីស្លាម ហើយដាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ waqf ។ waqf បន្តរក្សាទីតាំងភាគច្រើន ខណៈពេលដែលយោធាអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងការចូលទៅកាន់គេហទំព័រ។ == សូមមើលផងដែរ == * បញ្ជីនៃកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្ថាបនិកនៃប្រពៃណីសាសនា * បញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន * <nowiki><i id="mwAsE">The Cave</i></nowiki> - ល្ខោនអូប៉េរ៉ាពហុព័ត៌មានឆ្នាំ 1993 ដែលដាក់ក្នុងរូងភ្នំ * ផ្នូររបស់ Matriarchs == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] lj5szefgch5g2lnd7gyr6sqc33vww60 0 52001 339175 338258 2026-08-19T10:14:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339175 wikitext text/x-wiki   '''[[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]]''' ឬ '''ពេនទីកុសបុរាណ''' គឺជា ប្រូតេស្តង់ ចលនា ផ្សាយដំណឹងល្អ <ref name="Vondey 2017">{{Cite book|last=Vondey|first=Wolfgang|author-link=Wolfgang Vondey|year=2017|chapter=Part 1: Full Gospel Story – Healed: Manifesting Signs and Wonders|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nR0lDwAAQBAJ&pg=PA107|title=Pentecostal Theology: Living the Full Gospel|location=London and New York|publisher=[[T&T Clark]]|edition=1st|series=T&T Clark Systematic Pentecostal and Charismatic Theology|pages=107–130|isbn=978-0-567-38773-8}}</ref> <ref name="survey">{{Cite web |date=5 October 2006 |title=Spirit and Power: A 10-Country Survey of Pentecostals |url=https://www.pewforum.org/2006/10/05/spirit-and-power/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190131201306/http://www.pewforum.org/2006/10/05/spirit-and-power/ |archive-date=2019-01-31 |access-date= |website=pewforum.org |publisher=The Pew Forum on Religion and Public Life}}</ref> {{Sfn|Livingstone|2013}} ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើបទពិសោធន៍ផ្ទាល់របស់ ព្រះ តាមរយៈ ពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកជាមួយនឹងព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ ។ <ref name="Vondey 2017" /> ពាក្យ ''ពេនទីកុស'' គឺមកពី ថ្ងៃបុណ្យ Pentecost ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលរំលឹកដល់ការយាងចុះមកនៃ ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ មកលើពួក សាវក និងអ្នកដើរតាម [[ព្រះយេស៊ូ|ព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទ]] ខណៈពេលដែលពួកគេនៅក្នុង ក្រុងយេរូសាឡិម ប្រារព្ធ [[ពិធីបុណ្យនៃសប្តាហ៍]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង កិច្ចការរបស់ពួកសាវក ( កិច្ចការ ២ :១–៣១)។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:1–31}}</ref> ដូចជាទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃ ការផ្សាយដំណឹងល្អប្រូតេស្តង់, {{Sfn|Mohler|2011|pages=106–108}} ពេនទីកុល ប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ ភាពមិនប្រក្រតី នៃ [[ព្រះគម្ពីរ]] និងភាពចាំបាច់នៃ កំណើតថ្មី ៖ បុគ្គលម្នាក់ ប្រែចិត្ត ពីអំពើបាបរបស់ពួកគេ ហើយ "ទទួលយកព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទជាព្រះអម្ចាស់ និងជាព្រះអង្គសង្គ្រោះផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ" ។ វាត្រូវបានសម្គាល់ដោយជំនឿលើទាំង "ពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកនៅក្នុងព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ" និងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកដោយទឹក ដែលអាចឱ្យគ្រីស្ទបរិស័ទអាច "រស់នៅដោយព្រះវិញ្ញាណ និងជីវិតដែលពោរពេញដោយអំណាច" ។ ការពង្រឹងអំណាចនេះរួមមានការប្រើប្រាស់ អំណោយទានខាងវិញ្ញាណ ៖ ដូចជា ការនិយាយភាសាដទៃ និង ការព្យាបាលដ៏ទេវភាព ។ <ref name="Vondey 2017">{{Cite book|last=Vondey|first=Wolfgang|author-link=Wolfgang Vondey|year=2017|chapter=Part 1: Full Gospel Story – Healed: Manifesting Signs and Wonders|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nR0lDwAAQBAJ&pg=PA107|title=Pentecostal Theology: Living the Full Gospel|location=London and New York|publisher=[[T&T Clark]]|edition=1st|series=T&T Clark Systematic Pentecostal and Charismatic Theology|pages=107–130|isbn=978-0-567-38773-8}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVondey2017">[[Wolfgang Vondey|Vondey, Wolfgang]] (2017). [https://books.google.com/books?id=nR0lDwAAQBAJ&pg=PA107 "Part 1: Full Gospel Story – Healed: Manifesting Signs and Wonders"]. ''Pentecostal Theology: Living the Full Gospel''. T&T Clark Systematic Pentecostal and Charismatic Theology (1st&nbsp;ed.). London and New York: [[T&T Clark]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">107–</span>130. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-567-38773-8|<bdi>978-0-567-38773-8</bdi>]].</cite></ref> ដោយសារការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ពួកគេចំពោះ សិទ្ធិអំណាចក្នុងព្រះគម្ពីរ អំណោយខាងវិញ្ញាណ និងអព្ភូតហេតុ ពេនទីកុល មើលឃើញចលនារបស់ពួកគេថាជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រភេទនៃអំណាចខាងវិញ្ញាណ និងការបង្រៀនដូចគ្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង យុគសម័យសាវក នៃ សាសនាចក្រដំបូង ។ ដោយ​ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា ពេនទីកុល ខ្លះ​ក៏​ប្រើ​ពាក្យ "សាវក" ឬ " ដំណឹងល្អពេញ " ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​ចលនា​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Vondey 2017" /> ភាពបរិសុទ្ធ ពេនទីកុល បានផុសឡើងនៅដើមសតវត្សទី ២០ ក្នុងចំណោមអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់នៃ ចលនា វេសស្លៀន-ភាពបរិសុទ្ធ ដែលត្រូវបានផ្តល់ថាមពលដោយ ការរស់ឡើងវិញរបស់គ្រីស្ទបរិស័ទ និងការរំពឹងទុកនៃ ការយាងមកជាលើកទីពីររបស់ព្រះគ្រីស្ទ ដែលជិតមកដល់។ <ref name="TWTHS2002">{{Cite book|title=The West Tennessee Historical Society Papers – Issue 56|year=2002|publisher=West Tennessee Historical Society.|language=en|page=41|quote=Seymour's holiness background suggests that Pentecostalism had roots in the holiness movement of the late nineteenth century. The holiness movement embraced the Wesleyan doctrine of "sanctification" or the second work of grace, subsequent to conversion. Pentecostalism added a third work of grace, called the baptism of the Holy Ghost, which is often accompanied by glossolalia.}}</ref> ដោយជឿថាពួកគេកំពុងរស់នៅក្នុង គ្រាចុងក្រោយ ពួកគេរំពឹងថាព្រះនឹងបន្ត សាសនាចក្រ គ្រីស្ទានឡើងវិញខាងវិញ្ញាណ ហើយនាំឱ្យមានការ ស្ដារ ឡើងវិញនូវអំណោយទានខាងវិញ្ញាណ និង ការផ្សាយដំណឹងល្អ នៃពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩០០ ឆាល ផាហាំ ដែលជាអ្នកផ្សាយដំណឹងល្អ និង ជាអ្នកព្យាបាលជំនឿ ជនជាតិអាមេរិក បានចាប់ផ្តើមបង្រៀនថា ការនិយាយភាសាដទៃគឺជាភស្តុតាងក្នុងព្រះគម្ពីរនៃពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកដោយវិញ្ញាណ។ រួមជាមួយ លោក William J. Seymour ដែលជាគ្រូអធិប្បាយ វេស្លៀន-ភាពបរិសុទ្ធ គាត់បានបង្រៀនថា នេះគឺជា កិច្ចការទីបីនៃព្រះគុណ ។ <ref name="FahlbuschBromiley1999">{{Cite book|title=The Encyclopedia of Christianity|year=1999|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en|isbn=978-90-04-11695-5|page=415|quote=While in Houston, Texas, where he had moved his headquarters, Parham came into contact with William Seymour (1870–1922), an African-American Baptist-Holiness preacher. Seymour took from Parham the teaching that the baptism of the Holy Spirit was not the blessing of sanctification, but rather a third work of grace that was accompanied by the experience of tongues.}}</ref> ការរស់ឡើងវិញនៃផ្លូវ Azusa ដែលមានរយៈពេលបីឆ្នាំ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង និងដឹកនាំដោយ Seymour ក្នុងទីក្រុង Los Angeles រដ្ឋ កាលីហ្វញ៉ា បានបណ្តាលឱ្យមានការរីកចម្រើននៃ ពេនទីកុស នៅទូទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងពិភពលោកទាំងមូល។ អ្នក​ចូល​ទស្សនា​បាន​យក​បទពិសោធន៍​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ទី៥០​ត្រឡប់​ទៅ​ព្រះវិហារ​ផ្ទះ​របស់​ពួកគេ​វិញ ឬ​មាន​អារម្មណ៍​ថា​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ទៅ ​បេសកកម្ម ។ ខណៈពេលដែលនិកាយ ពេនទីកុស ស្ទើរតែទាំងអស់តាមដានប្រភពដើមរបស់ពួកគេទៅកាន់ផ្លូវ Azusa ចលនានេះមានការបែកបាក់ និងជម្លោះជាច្រើន។ ជម្លោះដំបូងផ្តោតលើបញ្ហាប្រឈមចំពោះគោលលទ្ធិនៃ ការរាប់ជាបរិសុទ្ធទាំងស្រុង ហើយក្រោយមកទៀតគឺព្រះ [[ព្រះត្រីឯក|ត្រីឯកបរិសុទ្ធ]] ។ ជាលទ្ធផល ចលនា ពេនទីកុស ត្រូវបានបែងចែករវាង ភាពបរិសុទ្ធ ពេនទីកុស ដែលបញ្ជាក់ពីការងារជាក់លាក់ចំនួនបីនៃព្រះគុណ <ref name="TWTHS2002" /> និង Finished Work Pentecostals ដែលត្រូវបានបែងចែកទៅជា trinitarian និង non-trinitarian សាខាចុងក្រោយដែលផ្តល់ការកើនឡើងដល់ Oneness ពេនទីកុស ។ <ref name="Anderson2004">{{Cite book|title=An Introduction to Pentecostalism: Global Charismatic Christianity|url=https://archive.org/details/introductiontope0000ande_c7x2|date=13 May 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-53280-8|page=[https://archive.org/details/introductiontope0000ande_c7x2/page/47 47]|language=English|quote=Those who resisted Durham's teaching and remained in the 'three-stage' camp were Seymour, Crawford and Parham, and Bishops Charles H. Mason, A.J. Tomlinson and J.H. King, respectively leaders of the Church of God in Christ, the Church of God (Cleveland) and the Pentecostal Holiness Church.... a more fundamental and acrimonious split erupted in 1916 over the doctrine of the Trinity. ... The 'New Issue' was a schism in the ranks of the 'Finished Work' Pentecostals that began as a teaching that the correct formula for baptism is 'in the name of Jesus' and developed into a dispute about the Trinity. It confirmed for Holiness Pentecostals that they should have no further fellowship with the 'Finished Work' Pentecostals, who were in 'heresy'.}}</ref> <ref name="Levinson1996">{{Cite book|title=Religion: A Cross-cultural Encyclopedia|url=https://archive.org/details/religioncrosscul00levi|date=1996|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-87436-865-9|page=[https://archive.org/details/religioncrosscul00levi/page/151 151]|language=English|quote=The Finished Work Pentecostals believed that conversion and sanctification were a single act of grace. The Assemblies of God, created in 1914, became the first Finished Work denomination.}}</ref> រួមមាន និកាយ ជាង ៧០០ និងព្រះវិហារឯករាជ្យជាច្រើន [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] ត្រូវបានវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង។ មិនមានអាជ្ញាធរកណ្តាលទេ ប៉ុន្តែនិកាយជាច្រើនមានទំនាក់ទំនងជាមួយ <a href="./Holiness_Pentecostal" rel="mw:WikiLink" data-linkid="455" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Holiness Pentecostalism&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/AFM_on_azusa_street.jpg/80px-AFM_on_azusa_street.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:57},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Branch of Pentecostalism&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q125996410&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}">ពេនទីកុស</a> World Fellowship ។ ជាមួយនឹងជាង 279&nbsp;ពិធីបុណ្យ [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] បុរាណរាប់លាននៅទូទាំងពិភពលោក ចលនានេះកំពុងកើនឡើងនៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃពិភពលោក ជាពិសេសបណ្តាប្រទេស ពិភពលោកខាងត្បូង និង ពិភពលោកទីបី ។ ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មក [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] បានទទួលការទទួលយកកាន់តែខ្លាំងឡើងពីប្រពៃណីគ្រីស្ទានផ្សេងទៀត ហើយជំនឿ [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] ទាក់ទងនឹងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកនៃព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ និងអំណោយទានខាងវិញ្ញាណត្រូវបានទទួលយកដោយពួកគ្រីស្ទានដែលមិនមែនជា [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] នៅក្នុងព្រះវិហារប្រូតេស្តង់ និង [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] តាមរយៈការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវចលនាសប្បុរសធម៌។ រួមគ្នា បុណ្យទី៥០ និងសាសនាគ្រឹស្ត ទូទាំងពិភពលោក មានលេខជាង ៦៤៤&nbsp;អ្នកកាន់តាមរាប់លាននាក់។ <ref>{{Cite journal|last=Zurlo|first=Gina A.|last2=Johnson|first2=Todd M.|last3=Crossing|first3=Peter F.|date=July 2019|title=World Christianity and Mission 2020: Ongoing Shift to the Global South|journal=International Bulletin of Mission Research|language=en|volume=44|issue=1|page=16|doi=10.1177/2396939319880074|issn=2396-9393|doi-access=free}}</ref> ខណៈពេលដែលចលនានេះដើមឡើយបានទាក់ទាញក្រុមថ្នាក់ទាបភាគច្រើននៅក្នុងពិភពលោកខាងត្បូង មានការអំពាវនាវថ្មីដល់វណ្ណៈកណ្តាល។ <ref>{{Cite book|url=https://brill.com/view/book/9789004310148/B9789004310148-s001.xml|title=Middle class pentecostalism in Argentina: inappropriate spirits|last1=Jens|first1=Koehrsen|isbn=978-90-04-31014-8|location=Boston|doi=10.1163/9789004310148_001|date=January 2016|archive-date=2018-12-30}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Pentecostalism: the world their parish|last1=David|first1=Martin|date=2002|isbn=0-631-23120-X|location=Oxford}}</ref> ក្រុមជំនុំ​វណ្ណៈ​កណ្តាល​មាន​សមាជិក​តិច​ជាង។ <ref>{{Cite journal|last=Koehrsen|first=Jens|date=2017-09-01|title=When Sects Become Middle Class: Impression Management among Middle-Class Pentecostals in Argentina|url=https://archive.org/details/sociology-of-religion_autumn-2017_78_3/page/318|journal=[[Sociology of Religion]]|language=en|volume=78|issue=3|pages=318–339|doi=10.1093/socrel/srx030|issn=1069-4404|doi-access=free}}</ref> [[Holiness Pentecostal|ពេនទីកុស]] ត្រូវបានគេជឿថាជា ចលនាសាសនា ដែលរីកចម្រើនលឿនបំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ <ref>{{Cite book|last1=Miller|first1=Donald E.|last2=Sargeant|first2=Kimon H.|last3=Flory|first3=Richard|title=Spirit and Power: The Growth and Global Impact of Pentecostalism|date=15 August 2013|isbn=978-0-19-992057-0|url=https://books.google.com/books?id=q2s4rYsLzb8C&q=pentecostalism+fastest+growing+in+the+world|language=en|archive-date=7 April 2023}}</ref> 45bmdpbk564k43yel9pzzsldbjegmc4 0 52119 339179 329038 2026-08-19T10:19:14Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339179 wikitext text/x-wiki   នៅក្នុង សាសនាអ័ប្រាហាំ '''ម៉ូសេ''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|m|oʊ|z|ᵻ|z|,_|-|z|ᵻ|s}}; {{langx|hbo|מֹשֶׁה|Mōše}}; also known as '''Moshe''' or '''Moshe Rabbeinu''' ([[Mishnaic Hebrew]]: מֹשֶׁה רַבֵּינוּ, {{lit|Moshe our Teacher}}); {{langx|syr|ܡܘܫܐ|Mūše}}; {{langx|ar|مُوسَىٰ|Mūsā}}; {{langx|grc|Mωϋσῆς|Mōÿsēs}}}} គឺជា [[ព្យាការី|ហោរា]] ជនជាតិហេព្រើរ ដែលបានដឹកនាំ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ចេញពីទាសភាពនៅក្នុង និក្ខមនំ ពី [[ប្រទេសអេសុីបបុរាណ|អេស៊ីប]] ។ {{Efn|Descriptions of Moses in various encyclopedias: * "prophet, teacher, and leader"<ref>{{Cite EBO |title=Moses |url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Moses/108742 |last=Beegle |first=Dewey M. |access-date=2024-11-23}}</ref> * "Prophet who led Israelites out of slavery in Egypt"<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-1551 |title=Moses |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |date=2003-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512558-0 |edition=1 |language=en |doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001|url-access=subscription }}</ref> * "leader, prophet, and lawgiver"<ref>{{Cite EJ |last1=Abrahams |first1=Israel |author1-link=Israel Abrahams |title=Moses |volume=14 |page=522 |url=https://archive.org/details/encyclopedia-judaica-volume-22/Encyclopedia%20Judaica%2C%20Volume%2014/page/521/mode/2up}}</ref> * "primary leader of the Israelites in their Exodus from Egypt"<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hayes |first=John H. |title=Moses |date=1993 |encyclopedia=The Oxford Companion to the Bible |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195046458.001.0001/acref-9780195046458-e-0502 |access-date=2024-11-23 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780195046458.001.0001 |isbn=978-0-19-504645-8 |editor-last1=Metzger |editor-first1=Bruce M. |editor-last2=Coogan |editor-first2=Michael D.|url-access=subscription }}</ref>}} គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ជាព្យាការីដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងសាសនាយូដា និង [[សាសនាសាម៉ារី]] ហើយជា ព្យាការីដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅក្នុងសាសនាគ្រឹស្ត សាសនាឥស្លាម ជំនឿ បាហៃ និង សាសនាអប្រាហាំដទៃទៀត ។ យោងទៅតាមបទ គម្ពីរអ័ប្រាហាំ ព្រះ បានកំណត់ ច្បាប់ម៉ូសេ ដល់ម៉ូសេ ដែលគាត់ បានសរសេរចុះ ហើយដែលបង្កើតជាផ្នែកនៃ [[គម្ពីរតូរ៉ា|តូរ៉ា]] ។ យោងទៅតាម សៀវភៅនិក្ខមនំ លោកម៉ូសេបានកើតនៅក្នុងសម័យមួយដែលរាស្ដ្ររបស់គាត់ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ដែលជាជនជាតិភាគតិច [[ទាសភាព|ទាសករ]] កំពុងកើនឡើងនៅក្នុងចំនួនប្រជាជន។ ដូច្នេះ ផារ៉ោនអេស៊ីប មានការព្រួយបារម្ភថា ពួកគេអាចចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយសត្រូវរបស់ អេហ្ស៊ីប ។ នៅពេលដែលស្តេចផារ៉ោនបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ក្មេងប្រុសជនជាតិហេប្រឺដែលទើបនឹងកើតទាំងអស់ ដើម្បីកាត់បន្ថយចំនួនប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ម្តាយរបស់ម៉ូសេឈ្មោះ យ៉ូឆេបិត បានលាក់គាត់ដោយសម្ងាត់នៅក្នុង គុម្ពោត តាម [[ទន្លេនីល|ដងទន្លេនីល]] ។ បុត្រី​របស់​ផារ៉ោន ​បាន​រក​ឃើញ​ទារក​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​យក​គាត់​មក ​ចិញ្ចឹម ។ ដូច្នេះ គាត់​ធំ​ឡើង​ជាមួយ​នឹង​រាជវង្ស​អេហ្ស៊ីប។ បន្ទាប់​ពី​សម្លាប់​ម្ចាស់​ទាសករ​ជនជាតិ​អេស៊ីប​ដែល​កំពុង​វាយ​ជន​ជាតិ​ហេព្រើរ លោក​ម៉ូសេ​បាន​រត់​ឆ្លង​កាត់ [[សមុទ្រ​ក្រហម|​សមុទ្រ​ក្រហម]] ​ទៅ ​ស្រុក​ម៉ាឌាន ​ជាកន្លែង​ដែល​លោក​បាន​ជួប​នឹង ​ទេវតា​របស់​ព្រះអម្ចាស់ ដោយ​និយាយ​ទៅ​កាន់​គាត់​ពី​ក្នុង ​គុម្ពោត​ដែល​ឆេះ ​លើ ​ភ្នំ​ ហោរែប ។ ព្រះ ​បាន​បញ្ជូន​ម៉ូសេ​ត្រឡប់​ទៅ​ស្រុក​អេស៊ីប​វិញ ដើម្បី​ទាមទារ​ឲ្យ​ដោះលែង​ជន​ជាតិ​អ៊ីស្រាអែល​ពី​ទាសភាព។ ម៉ូសេ​បាន​និយាយ​ថា គាត់​មិន​អាច​និយាយ​បាន​ល្អ <ref>{{Bibleverse|Exodus|4:10|HE}}</ref> ដូច្នេះ​ព្រះ​បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ ​អើរ៉ុន ជា​បង​ប្រុស​របស់​គាត់ <ref>{{Bibleverse|Exodus|7:7|HE}}</ref> ធ្វើ​ជា​អ្នក​នាំ​ពាក្យ​របស់​គាត់។ បន្ទាប់​ពី ​គ្រោះ​កាច​ទាំង​ដប់​នោះ លោក​ម៉ូសេ​បាន​ដឹក​នាំ ​ជន​ជាតិ​អ៊ីស្រាអែល ​ចេញ​ពី​ស្រុក​អេស៊ីប ហើយ ​ឆ្លង​កាត់​សមុទ្រ​ក្រហម បន្ទាប់​មក​ពួក​គេ​ឈរ​នៅ ​ភ្នំ​ស៊ីណៃ ជា​កន្លែង​ដែល​លោក​ម៉ូសេ​បាន​ទទួល ​បញ្ញត្តិ​ដប់​ប្រការ ។ បន្ទាប់​ពី​បាន​វង្វេង​នៅ​វាល​រហោស្ថាន​អស់​៤០​ឆ្នាំ លោក​ម៉ូសេ​បាន​ស្លាប់​នៅ​លើ ​ភ្នំ​នេបូ ក្នុង​អាយុ​១២០​ឆ្នាំ ដោយ​ឃើញ ​ដែនដី​សន្យា ។ <ref>{{Cite journal|date=December 2018|editor-last=Shepherd|editor-first=David|editor2-last=Tiemeyer|editor2-first=Lena-Sofia|title=Moses died and the people moved on: A hidden narrative in Deuteronomy|journal=[[Journal for the Study of the Old Testament]]|publisher=[[SAGE Publications]]|volume=43|issue=2|pages=191–204|doi=10.1177/0309089217711030|issn=1476-6728}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនមើលឃើញថា ម៉ូសេក្នុងគម្ពីរប៊ីបជាតួអង្គ រឿងព្រេងនិទាន ខណៈពេលដែលរក្សាបាននូវលទ្ធភាពដែលថា ម៉ូសេ ឬរូបដូចលោកម៉ូសេមាននៅសតវត្សទី ១៣ មុនគ.ស។ <ref>{{Cite journal|last=Nigosian|first=S. A.|date=1993|title=Moses as They Saw Him|url=https://archive.org/details/vetus-testamentum_1993_43_3/page/339|journal=Vetus Testamentum|volume=43|issue=3|pages=339–350|doi=10.1163/156853393X00160|issn=0042-4935|quote=Three views, based on source analysis or historical-critical method, seem to prevail among biblical scholars. First, a number of scholars, such as Meyer and Holscher, aim to deprive Moses all the prerogatives attributed to him by denying anything historical value about his person or the role he played in Israelite religion. Second, other scholars,.... diametrically oppose the first view and strive to anchor Moses the decisive role he played in Israelite religion in a firm setting. And third, those who take the middle position... delineate the solidly historical identification of Moses from the superstructure of later legendary accretions. ...Needless to say, these issues are hotly debated unresolved matters among scholars. Thus, the attempt to separate the historical from unhistorical elements in the Torah has yielded few, if any, positive results regarding the figure of Moses or the role he played on Israelite religion. No wonder J. Van Seters concluded that "the quest for the historical Moses is a futile exercise. He now belongs only to legend}}</ref> <ref name="Dever2001">{{Cite book|title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel|url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC&pg=PA99|year=2001|isbn=978-0-8028-2126-3|page=99|quote=A Moses-like figure may have existed somewhere in southern Transjordan in the mid-late 13th century s.c., where many scholars think the biblical traditions concerning the god Yahweh arose.}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia|title=Moses|date=5 July 2023|url=https://www.britannica.com/biography/Moses-Hebrew-prophet}}</ref> <ref name="Oxford Biblical Studies Online">{{Cite web |title=Moses |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |website=Oxford Biblical Studies Online |access-date=2025-04-05 |archivedate=2022-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title=Illuminating Moses: A History of Reception from Exodus to the Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=bXZfAgAAQBAJ&pg=PA21|date=25 November 2013|isbn=978-90-04-25854-9|pages=21, 24|quote=Van Seters concluded, 'The quest for the historical Moses is a futile exercise. He now belongs only to legend.' ... "None of this means that there is not a historical Moses and that the tales do not include historical information. But in the Pentateuch, history has become memorial. Memorial revises history, reifies memory, and makes myth out of history.}}</ref> Rabbinic Judaism បានគណនាអាយុកាលរបស់ម៉ូសេដែលត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៣៩១–១២៧១ មុនគ.ស. Jerome បានស្នើ ១៥៩២ មុនគ.ស. ហើយ James Ussher បានស្នើ ១៥៧១ មុនគ.ស. ជាឆ្នាំកំណើតរបស់គាត់។ {{Efn|Saint [[Augustine]] records the names of the kings when Moses was born in the ''[[City of God (book)|City of God]]'': {{blockquote|When Saphrus reigned as the fourteenth king of [[Assyria]], and Orthopolis as the twelfth of [[Sicyon]], and [[Criasus]] as the fifth of [[Argos, Peloponnese|Argos]], Moses was born in Egypt,...|<ref>St [[Augustine]]. ''[[The City of God]]. Book XVIII. Chapter 8 – Who Were Kings When Moses Was Born, And What Gods Began To Be Worshipped Then.''</ref>}} Orthopolis reigned as the 12th King of Sicyon for 63 years, from 1596 to 1533&nbsp;BCE; and Criasus reigned as the 5th King of Argos for 54 years, from 1637 to 1583&nbsp;BCE.<ref>{{Citation |first=Herman L. |last=Hoeh |url=http://cgca.net/coglinks/wcglit/hh_cmpndm1.txt |title=Compendium of World History |volume=1 |type=dissertation |publisher=The Faculty of the Ambassador College, Graduate School of Theology, 1962 |year=1967}}</ref>}} ជារឿយៗ ម៉ូសេត្រូវបានសម្តែងក្នុងសិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ តន្ត្រី និងភាពយន្ត ហើយគាត់គឺជាកម្មវត្ថុនៃការងារនៅអគាររដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ e61zh7mf2hgga5i58qavk1iguk8yvf1 0 52279 339125 332114 2026-08-19T09:20:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339125 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Sow_and_five_piglets.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ជ្រូក ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​សត្វ​មិន​ស្អាត​ជា​អាហារ​ក្នុង ​សាសនា​យូដា និង [[ឥស្លាមសាសនា|​សាសនា​ឥស្លាម]] និង​ជា​ផ្នែក​នៃ [[គ្រិស្តសាសនា|​សាសនា​គ្រឹស្ត]] ។]] នៅក្នុង [[សាសនា]] ខ្លះ '''សត្វដែលមិនស្អាត''' គឺជាសត្វដែលការបរិភោគ ឬការគ្រប់គ្រងគឺជា បម្រាម ។ យោងទៅតាមសាសនាទាំងនេះ អ្នកដែលកាន់សត្វបែបនេះ ប្រហែលជាត្រូវ ធ្វើពិធីសម្អាតខ្លួន ដើម្បីកម្ចាត់ភាពមិនស្អាតរបស់វា។ == សាសនាយូដា == នៅក្នុង សាសនាយូដា គោលគំនិតនៃ "សត្វមិនបរិសុទ្ធ" ដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុង Kashrut ដែលជាផ្នែកនៃ ច្បាប់របស់ជនជាតិយូដា ដែលបញ្ជាក់ពីអាហារណាដែលត្រូវបានអនុញ្ញាត ( ''កូសឺរ'' ) ឬហាមឃាត់ចំពោះជនជាតិយូដា។ ច្បាប់ទាំងនេះគឺផ្អែកលើសៀវភៅ លេវីវិន័យ <ref>{{Bibleverse||Leviticus|11|KJV}}</ref> និង ចោទិយកថា <ref>{{Bibleverse||Deuteronomy|14|KJV}}</ref> នៃ [[គម្ពីរតូរ៉ា|តូរ៉ា]] និងនៅក្នុងតួយ៉ាងទូលំទូលាយនៃអត្ថាធិប្បាយ [[រ៉ាប៊ី|របស់រ៉ាប៊ី]]( ថាមមូដ )។ <ref name="Glover">{{Cite book|title=Jewish Laws and Customs: Some of the Laws and Usages of the Children of the Ghetto|year=1900|url=https://archive.org/details/jewishlawsandcu00glovgoog|page=[https://archive.org/details/jewishlawsandcu00glovgoog/page/n165 157]}}</ref> <ref name="Eisenberg">{{Cite book|title=The 613 Mitzvot: A Contemporary Guide to the Commandments of Judaism|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=maeV2EG_eZMC&pg=PA251|isbn=0-88400-303-5|page=251}}</ref> គោលគំនិតនៃសត្វមិនស្អាតក៏ត្រូវបានលើកឡើងផងដែរនៅក្នុង សៀវភៅលោកុប្បត្តិ នៅពេលដែល ណូអេ ត្រូវបានណែនាំឱ្យនាំចូលទៅក្នុង ទូក គ្រប់ប្រភេទ "សត្វសុទ្ធ និងសត្វដែលមិនបរិសុទ្ធ និងសត្វស្លាប និងរបស់ទាំងអស់ដែលលូនលើផែនដី"។ <ref>{{Bibleverse||Genesis|7:8|KJV}}</ref> នៅក្នុង តួរ៉ា សត្វខ្លះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះយ៉ាងច្បាស់លាស់ថាជាសត្វសុទ្ធ ឬមិនបរិសុទ្ធ ខណៈពេលដែលសត្វខ្លះទៀតត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាមលក្ខណៈកាយវិភាគវិទ្យា ឬលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យផ្សេងទៀត។ ក្នុង​ករណី​ខ្លះ មាន​ការ​សង្ស័យ​ខ្លះ​អំពី​អត្ថន័យ​ច្បាស់លាស់​នៃ​ឈ្មោះ​សត្វ ​ក្នុង​គម្ពីរ​ភាសា​ហេព្រើរ ។ យោងតាមច្បាប់របបអាហាររបស់ជនជាតិយូដា ដើម្បីក្លាយជាសត្វ "បរិសុទ្ធ" ក៏ត្រូវតែគ្មានពិការភាពដែរ ហើយត្រូវតែត្រូវបានសម្លាប់ និងសម្អាតដោយយោងតាមបទប្បញ្ញត្តិជាក់លាក់ ( ''សេឆិត'' ) ។ ផលិតផលណាមួយនៃសត្វដែលមិនបរិសុទ្ធ ឬសត្វដែលសម្លាប់ដោយមិនត្រឹមត្រូវ ក៏មិនមែនជាកូស័រដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ ជែលឡាទីន សត្វត្រូវបានជៀសវាង ទោះបីជាថ្មីៗនេះ ជែលឡាទីន កូសឺរ (ពីសត្វគោ ឬពីត្រីដែលរៀបចំដោយយោងទៅតាមច្បាប់ កូសឺរ ) បានក្លាយជាមាន។ ; <ref>{{Cite web |title=Dry Bones and Jell-O |url=http://ohr.edu/ask_db/ask_main.php/127/Q1/ |access-date=31 October 2005 |website=Ask the Rabbi |publisher=Ohr Somayach International}}</ref> ស្ថានភាពរបស់ shellac គឺមានភាពចម្រូងចម្រាស។ ការហាមឃាត់ក៏ពង្រីកដល់ផ្នែកខ្លះនៃសត្វសុទ្ធ ដូចជា [[ឈាម]] ជាលិកាខ្លាញ់ មួយចំនួន និង សរសៃប្រសាទ sciatic ។ === ចំណាត់ថ្នាក់នៃសត្វ === តូរ៉ា មិនចាត់ថ្នាក់សត្វនៅក្រោមប្រភេទវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប ដូចជា [[ថនិកសត្វ]] ត្រី សត្វល្មូន [[បក្សី]] ជាដើម។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រភេទសាសនាគឺជាសត្វដែលរស់នៅលើដី (ថនិកសត្វដី សត្វស្លាបដែលមិនចេះហោះហើរ និងសត្វល្មូនដី។ ច្រើនទៀតនៃប្រភេទវិទ្យាសាស្ត្រនីមួយៗនៃសត្វ មិនមានច្បាប់ ''kashrut'' ទូទៅដែលទាក់ទងនឹងថនិកសត្វ សត្វស្លាប សត្វល្មូន ឬត្រីទេ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ច្បាប់សម្រាប់ថ្នាក់នីមួយៗនៃសត្វទាំងនេះអាចត្រូវបានបន្ថែមចេញពីតម្រូវការព្រះគម្ពីរ។ ==== ថនិកសត្វ ==== [[ឯកសារ:54986main_mouse_med.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| កណ្ដុរ]] [[ឯកសារ:Big-eared-townsend-fledermaus.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| ដំបងត្រចៀកធំរបស់ Townsend]] យោងទៅតាម តូរ៉ា សត្វរស់នៅក្នុងដីដែល ទំពារ ''ទាំងពីរ'' ( ទំពារអៀង ) និងមាន ក្រចកជើងឆែក គឺ កូសឺរ ។ <ref>{{Bibleverse||Deuteronomy|14:4-8|HE}}</ref> តាមតម្រូវការទាំងនេះ សត្វដែលរស់នៅលើដីណាមួយដែលជាប្រភេទសត្វ កូសឺរ អាចគ្រាន់តែជាថនិកសត្វ ប៉ុន្តែទោះបីជាពេលនោះក៏ដោយ ការអនុញ្ញាតគឺមានតែថនិកសត្វទាំងនោះដែលមានសុក និងជាសត្វស៊ីស្មៅយ៉ាងតឹងរ៉ឹង (មិនមែនសត្វពាហនៈ ឬសត្វស៊ីសាច់ទេ) ដែលទាំងសត្វស៊ីសាច់ ហើយក៏មានចង្កូមដែរ ដូចជាសត្វគោ (គោ/គោ) គោក្របី ពពែ។ល។ សត្វក្តាន់ antelope និង giraffes; មិនមានទំនៀមទម្លាប់សម្រាប់ការប្រើប្រាស់សត្វហ្សីរ៉ាហ្វដោយសហគមន៍ជ្វីហ្វណាមួយឡើយ។ ថនិកសត្វផ្សេងទៀតទាំងអស់ កន្លែងរស់នៅលើដី ឬបើមិនដូច្នេះទេ ត្រូវបានហាមប្រាមដោយ តូរ៉ា រួមទាំង "សត្វលូនវារ" ដូចជា [[កណ្ដុរ|សត្វកណ្ដុរ]] <ref>{{Bibleverse||Leviticus|11:29-30|HE}}</ref> និងថនិកសត្វហោះហើរដូចជាប្រភេទ សត្វប្រចៀវ ផ្សេងៗ។ <ref>{{Bibleverse||Leviticus|11:19|HE}}</ref> ត្រូវបានហាមឃាត់ផងដែរគឺថនិកសត្វដែលជាប់នឹងទឹក ដូចជា ត្រីបាឡែន ផ្សោត ផ្សោត និងសត្វព្រាប ព្រោះពួកវាមិនមានលក្ខណៈដូចសត្វដែលជាប់នឹងទឹកដើម្បីក្លាយជា កូសឺរ ។ សត្វត្រូវតែមានទាំងព្រុយ និងជញ្ជីង ដើម្បីក្លាយជា កូសឺរ ។ ថនិកសត្វដែលរស់នៅលើដីដែលមានចរិតលក្ខណៈមួយក្នុងចំណោមលក្ខណៈទាំងពីរនៃអ្នករស់នៅលើដី កូសឺរ ដូចជា សត្វអូដ្ឋ <ref>{{Bibleverse||Leviticus|11:3–8|HE}}</ref> ដែលក្រចកឆែក ឬ ជ្រូក ដែលមានជើងក្អែកតែមិនស៊ីសាច់នោះ មិនមែនជាក្រចកឆែកទេ។ សត្វទាំងពីរនេះត្រូវបានលើកឡើងយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ដោយសារលក្ខខណ្ឌទាំងនេះ ពុំមានជម្រកសត្វដែលមិនមែនជាថនិកសត្វទេ។ ==== ត្រី ==== [[ឯកសារ:Blue_crab_on_market_in_Piraeus_-_Callinectes_sapidus_Rathbun_20020819-317.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ក្តាមខៀវ សម្រាប់លក់នៅ Piraeus ។]] យោង​តាម {{Bibleverse||លេវីវិន័យ|11:9–10|KJV}} អ្វីៗ​ដែល​ចេញ​ពី​ទឹក («ក្នុង​សមុទ្រ និង​ក្នុង​ទន្លេ») ដែល​មាន​ទាំង ​ព្រុយ និង ​ស្រកា ​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​បរិភោគ។ តាមតម្រូវការទាំងនេះ ត្រី គឺជាសត្វរស់នៅក្នុងទឹក កូសឺរ តែមួយគត់ដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ដោយសារសត្វទាំងអស់ដែលមានព្រុយ និងស្រកា ក៏មាន ឆ្អឹងចុង និង អញ្ចាញ ដែរ សត្វណាដែលមាន សួត ឬ ឆ្អឹងខាងក្រៅ មិនមែន កូសឺរ ទេ។ ដោយសារត្រីនីមួយៗមានស្រកា ក៏មានព្រុយ សត្វរស់នៅក្នុងទឹកដែលមានស្រកា គឺ កូសឺរ ។ ==== បក្សី ==== តូរ៉ា ដាក់ឈ្មោះសត្វបក្សីមួយចំនួនដែលប្រហែលជាមិនអាចបរិភោគបាន; អ្នកដែលមិនមាននៅក្នុងបញ្ជីត្រូវបានសន្មតថាជា កូសឺរ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់នៃសត្វស្លាបដែលមិនស្អាតគឺជាបញ្ហានៃការឈ្លោះប្រកែកគ្នានៅក្នុងអត្ថបទប្រពៃណីរបស់ជនជាតិយូដា។ ដូច្នេះវាជារឿងធម្មតាទេក្នុងការបរិភោគតែសត្វស្លាបដែលមាន ''masorah'' ច្បាស់លាស់ (ប្រពៃណី) នៃការក្លាយជា កូសឺរ នៅក្នុងសហគមន៍ជ្វីហ្វយ៉ាងហោចណាស់មួយ ដូចជាសត្វបក្សីក្នុងស្រុក។ លេវីវិន័យ ១១ រាយ​បញ្ជី​សត្វ​ហើរ​ដែល​មិន​មែន​កូសឺរ។ <ref>{{Bibleverse|Leviticus|11:13-19|HE}}</ref> ឈ្មោះ​ភាសា​ហេព្រើរ​ដែល​បាន​ចុះ​បញ្ជី​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ជា ​ភាសា​អង់គ្លេស​ស្តង់ដារ ​នៃ​ព្រះគម្ពីរ​ដូច​តទៅ៖ <ref>{{Cite web |title=English Standard Version - Leviticus 11:13-19 |url=https://www.biblestudytools.com/esv/leviticus/11.html |access-date=28 February 2025 |website=Bible Study Tools}}</ref> * ក្អែក * ឥន្ទ្រី * សត្វក្រៀល * ស្ទាំង * កុក * បាគូ * ខ្លែងក្រហម និងខ្មៅ * ប្រម៉ង * សត្វទីទុយ ( ស្នែង ស្រែក តូច ស និង វាលខ្សាច់ ) * សត្វក្អែក * សត្វរនាល * សត្វត្មាត និងសត្វត្មាតខ្មៅ * សត្វប្រចៀវ ==== សត្វល្អិត ==== [[ឯកសារ:SGR_laying.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| កណ្តូបវាលខ្សាច់]] {{Bibleverse||Leviticus|11:20–23|KJV}} details which insects are not to be eaten,<ref>{{Bibleverse||Leviticus|11:20–23|KJV}}</ref> though all insects are considered impure to avoid mistaken consumption.<ref>{{Cite web |last=Rich |first=Tracey R. |title=Kashrut: Jewish Dietary Laws |url=http://www.jewfaq.org/kashrut.htm#Details |access-date=25 October 2005 |website=Judaism 101}}</ref> ករណីលើកលែងមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់កណ្តូបមួយចំនួន ( ''Schistocerca gregaria'' ) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រពៃណី កូសឺរ ដោយសហគមន៍ ជ្វីហ្វយេម៉ែន មួយចំនួន។ ទឹកឃ្មុំ របស់ឃ្មុំត្រូវបានចាត់ទុកជា កូសឺរ <ref>{{Cite web |title=Why is honey Kosher? |url=http://ohr.edu/ask_db/ask_main.php/18/Q1/ |website=Ask the Rabbi |publisher=Ohr Somayach International}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Becher |first=Moredechai |date=22 October 2005 |title=Soul Food |url=http://ohr.edu/yhiy/article.php/993#Kosher |publisher=Ohr Somayach International}}</ref> ព្រោះទឹកឃ្មុំមិនមែនធ្វើពីឃ្មុំទេ។ === បញ្ជីច្បាស់លាស់ === សត្វ​ខាង​ក្រោម​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​មិន​បរិសុទ្ធ​តាម {{Bibleverse||លេវីវិន័យ|11|KJV}} និង {{Bibleverse||ចោទិយកថា|14|KJV}} ដោយ​ផ្អែក​លើ​ការ​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​របស់ ​រ៉ាស៊ី ៖ [[ឯកសារ:Camel_portrait.jpg|alt=A portrait of a camel with a visibly thick mane|រូបភាពតូច|267x267ភីកសែល| អូដ្ឋ]]   * Bat * Camel * Chameleon * Coney (hyrax) * Cormorant * Cuckow (cuckoo) * Eagle * Ferret * Frog * Gier eagle * Glede * Great owl * Hare * Hawk * Heron * Kite * Lapwing * Little owl * Lizard * Mole * Mouse * Night hawk * Osprey * Ossifrage * Owl * Pelican * Pig * Raven * Snail * Stork * Tortoise * Vulture * Weasel === ហេតុផល === អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានសន្និដ្ឋានថាគំនិតរបស់ជនជាតិយូដានៃ "សត្វមិនស្អាត" កើតឡើងដោយសារតែការព្រួយបារម្ភ អំពីសុខភាពសាធារណៈ ដោយអ្នកដឹកនាំសហគមន៍ចាប់តាំងពីក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃសម័យនោះសត្វមួយចំនួនពិតជាទំនងជាបង្កឱ្យ មានការពុលអាហារ ឬ ចម្លងជំងឺ ដល់មនុស្សដែលទទួលទានវា។ <ref>{{Cite journal|last=Nanji AA, French SW|date=March 1985|title=Relationship between pork consumption and cirrhosis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1985-03-23_1_8430/page/681|journal=Lancet|volume=1|issue=8430|pages=681–3|doi=10.1016/s0140-6736(85)91338-8|pmid=2858627}}</ref> [[មនុស្សសាស្រ្ត|អ្នកជំនាញផ្នែកនរវិទ្យា]] ជនជាតិអង់គ្លេស Mary Douglas បានស្នើថាស្លាក "មិនស្អាត" មានហេតុផល [[ទស្សនវិជ្ជា]] ពោលគឺវាត្រូវបានបោះចោលលើអាហារដែលហាក់ដូចជាមិនស្អាតនៅក្នុងប្រភេទនិមិត្តសញ្ញាណាមួយ។ ជាឧទាហរណ៍ ជ្រូក នេះត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសត្វ "មិនច្បាស់លាស់" ព្រោះវាមានចង្កូមដូចសត្វគោ ប៉ុន្តែមិនទំពារអៀង។ == គ្រិស្តសាសនា == [[ឯកសារ:Peter's_vision_of_the_sheet_with_animals.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល| ការមើលឃើញរបស់ពេត្រុសអំពីសន្លឹកជាមួយសត្វ ។ រូបភាពពី ''Treasures of the Bible'' ឆ្នាំ ១៨៩៤។]] នៅ ដើមដំបូងនៃគ្រិស្តសាសនា វាត្រូវបានពិភាក្សាថាតើអ្នកប្រែចិត្តជឿគួរតែធ្វើតាមទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិយូដា (រួមទាំង ច្បាប់ កាត់ស្បែក និងរបបអាហារ) ឬអត់។ យោងតាមគណនីរបស់ ក្រុមប្រឹក្សាក្រុងយេរូសាឡឹម នៅក្នុង {{Bibleverse||កិច្ចការ|15}} ការសម្របសម្រួលមួយត្រូវបានឈានដល់រវាងអ្នកដែលចង់បានការអនុលោមតាមច្បាប់ពេញលេញ និងអ្នកដែលចូលចិត្តទស្សនៈសេរីជាង។ វាត្រូវបានយល់ស្របថា សាសន៍ ដទៃនឹងត្រូវទទួល “គ្មានបន្ទុកអ្វីធំជាងការចាំបាច់ទាំងនេះទេ៖ អ្នកត្រូវតែចៀសវាងអាហារដែលបូជាដល់រូបព្រះ ពីឈាម សាច់សត្វដែលច្របាច់ក និងពីអំពើអសីលធម៌ខាងផ្លូវភេទ។ <ref>{{Bibleverse|Acts|15:28-29|KJV}}</ref> ខណៈពេលដែលគ្រិស្តបរិស័ទភាគច្រើនយល់ស្របថាការរឹតបន្តឹងរបបអាហារនៃគម្ពីរសញ្ញាចាស់ត្រូវបានដកចេញជាមួយនឹង កតិកាសញ្ញាថ្មី របស់ព្រះគ្រីស្ទ ដែលជាទស្សនៈដែលគេស្គាល់ថាជា លទ្ធិអបិយជំនឿ នោះ មាន ពួកគ្រីស្ទានសង្កេតការណ៍ តូរ៉ា <ref name="MK">{{Cite news|last=Kaiser|first=Menachem|date=February 4, 2014|title=FOR SOME BELIEVERS TRYING TO CONNECT WITH JESUS, THE ANSWER IS TO LIVE LIKE A JEW|work=Tablet|url=http://www.tabletmag.com/jewish-life-and-religion/161086/observing-torah-like-jesus|access-date=29 May 2017}}</ref> ដែលជឿថាពួកគេនៅតែត្រូវគោរព។ អ្នកខ្លះដូចជា សេវិនដេ ប្រកែកថា ទស្សនៈសេរីនឹងបង្កប់ន័យការទទួលយកសូម្បីតែគ្រឿងស្រវឹង ថ្នាំជក់ កណ្តុរ និងសត្វកន្លាតជា "អាហារស្អាត"។ <ref>{{Cite web |last=Crews |first=Joe |year=2003 |title=Death In The Kitchen |url=https://www.amazingfacts.org/media-library/book/e/22/t/death-in-the-kitchen |website=Amazing Facts |access-date=2025-05-14 |archivedate=2025-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250426182644/https://www.amazingfacts.org/media-library/book/e/22/t/death-in-the-kitchen |url-status=dead }}</ref> ហើយថាព្រះមិនដែលប្រកាសអ្វីមួយដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម ហើយបន្ទាប់មកផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់។ <ref>{{Cite web |last=Shea |first=William |date=December 1988 |title=Clean and Unclean Meats |url=http://biblicalresearch.gc.adventist.org/documents/CleanandUnclean%20Meats.htm |website=Biblical Research Institute |publisher=Biblical Research Institute General Conference of Seventh-day Adventists |access-date=2025-05-14 |archivedate=2012-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514042702/http://biblicalresearch.gc.adventist.org/documents/CleanandUnclean%20Meats.htm |url-status=dead }}</ref> == ឥស្លាម == នៅក្នុង សាសនាឥស្លាម សត្វជាច្រើនត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនស្អាត ហើយការប្រើប្រាស់របស់វាមានបាប ( ''ហារ៉ាម'' ) លើកលែងតែក្នុងករណីចាំបាច់។ ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានអនុញ្ញាត ( ''[[ហាឡាល]]'' ) ដរាបណាពួកគេត្រូវបានគេសម្លាប់តាមរបៀបត្រឹមត្រូវ និងដោយពរជ័យដែលបានប្រទានដល់ [[ព្រះ​ជាម្ចាស់|ព្រះ]] ។ គ [[គម្ពី គួរអាន|ម្ពីគូរ៉ា]] បានហាមប្រាមការទទួលទាន "សាច់ជ្រូក" មិនមាន "សត្វមិនបរិសុទ្ធ" ផ្សេងទៀតដែលមានឈ្មោះច្បាស់លាស់នៅក្នុងគម្ពីរ គូរ៉ាន នោះទេ។ ប្រសិនបើនរណាម្នាក់ប្តូរមកសាសនាឥស្លាម អល់ឡោះ "អនុញ្ញាតឱ្យពួកគេស្របច្បាប់នូវអ្វីដែលល្អ និងហាមឃាត់ពួកគេពីអ្វីដែលអាក្រក់ ទ្រង់ដោះលែងពួកគេពីបន្ទុកដ៏ធ្ងន់របស់ពួកគេ និងពីនឹមដែលនៅលើពួកគេ"។ ចំពោះសត្វដទៃទៀត សារៈសំខាន់ដ៏អស្ចារ្យគឺត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យរបៀបនៃការស្លាប់របស់វា៖ សត្វដែលហាមឃាត់គឺឈាម និង carrion ("សាច់ងាប់") និងសត្វណាដែលត្រូវបាន "សម្លាប់ដោយការច្របាច់ក ឬដោយការវាយដោយហឹង្សា ឬដោយការដួលក្បាល ឬដោយការស្លាប់"។ សត្វ​ដែល​ត្រូវ​សត្វ​ព្រៃ​បរិភោគ​ក៏​ហាម​ឃាត់​ដែរ លុះ​ត្រា​តែ​សត្វ​នោះ​មិន​អាច​សម្លាប់​វា​បាន​មុន​នឹង​ងាប់។ <ref name="qur5:3" /> === សត្វឆ្កែ === យោងទៅតាមអ្នកប្រាជ្ញស៊ុននីភាគច្រើន សត្វឆ្កែអាចជាកម្មសិទ្ធិរបស់កសិករ អ្នកប្រមាញ់ និងអ្នកគង្វាល សម្រាប់គោលបំណងបរបាញ់ និងការយាមកាម ហើយគម្ពីរ Qur'an ចែងថា វាត្រូវបានអនុញ្ញាតិឱ្យបរិភោគអ្វីដែលឆ្កែចាប់បាន។ ក្នុងចំណោម Bedouin សត្វឆ្កែ saluki ត្រូវបានគេស្រឡាញ់ជាដៃគូ និងត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅក្នុងតង់។ == ឯកសារយោង == 1sv1pzsbmry6cdhnzg3qa4k84v6l6yl 0 52357 339109 328848 2026-08-19T08:54:29Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339109 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Shem,_Ham_and_Japheth.jpg|រូបភាពតូច|''សិម, ហាំ និង យ៉ាផែន'' ដោយ James Tissot c. ១៩០០. សិម នៅខាងឆ្វេងមានពណ៌ស្បែកស្រដៀងនឹងរូបព្រះគម្ពីរផ្សេងទៀតដែលគូរដោយ Tissot ។]] '''សិម''' {{Efn|{{langx|el|Σήμ}} ''Sḗm''; [[Ge'ez language|Ge'ez]]: ሴም, ''Sēm''}} គឺ​ជា​កូន​ប្រុស​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម ​កូន​ប្រុស​របស់​លោក​ណូអេ ​ក្នុង [[ព្រះគម្ពីរ|​ព្រះ​គម្ពីរ]] ( លោកុប្បត្តិ ៥–១១ និង ១ របាក្សត្រ ១:៤)។ កូន​ចៅ​របស់​សិម​មាន អេឡាំ អាស៊ើរ អើផាសាក់ លូឌ និង ​អើរ៉ាម បន្ថែម​លើ​កូន​ស្រី​ដែល​មិន​បញ្ចេញ​ឈ្មោះ។ អ័ប្រាហាំ ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|សាសន៍យូដា]] គ្រិស្តសាសនិក និង មូស្លីម គឺជាកូនចៅម្នាក់ក្នុងចំនោមកូនចៅរបស់ អើផាសាក់ ។ នៅក្នុងទំនៀមទំលាប់អ៊ឺរ៉ុប នៅមជ្ឈិមសម័យ និង សម័យដើមសម័យដើម គាត់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបុព្វបុរសនៃ ប្រជាជនអាស៊ី <ref name="Medieval 1983, pp. 375-90">{{Cite journal|last=Reynolds|first=Susan|author-link=Susan Reynolds|date=October 1983|title=Medieval ''Origines Gentium'' and the Community of the Realm|url=https://archive.org/details/sim_history-us_1983-10_68_224/page/375|journal=[[History (journal)|History]]|location=[[Chichester|Chichester, West Sussex]]|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|volume=68|issue=224|pages=375–390|doi=10.1111/j.1468-229X.1983.tb02193.x|jstor=24417596}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Kidd|first=Colin|author-link=Colin Kidd|year=2004|title=British Identities Before Nationalism: Ethnicity and Nationhood in the Atlantic World, 1600-1800|url=https://books.google.com/books?id=I2EIlJISeUMC&pg=PA28|location=[[Cambridge]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-62403-7|pages=28–31}}</ref> ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះរបស់គាត់ទៅជា " សេមិតេស " ដែលពីមុនត្រូវបានផ្តល់ឱ្យប្រជាជនអាស៊ីខាងលិច។ <ref>{{Cite web |title=Who Are the Semites? |url=https://www.myjewishlearning.com/article/who-are-the-semites/}}</ref> អក្សរសិល្ប៍ឥស្លាមពិពណ៌នាថា សេម ជាកូនប្រុសម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកជឿរបស់ [[ណូអេ]] ។ ប្រភពខ្លះថែមទាំងកំណត់ថា សិម ជាហោរាម្នាក់នៅក្នុងសិទ្ធិរបស់គាត់ ហើយថាគាត់គឺជាហោរាបន្ទាប់បន្ទាប់ពីឪពុករបស់គាត់។ [[ឯកសារ:Josephustable_3.svg|រូបភាពតូច|ការ​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​ភូមិសាស្ត្រ​សម្រាប់​កូនណូអេ ( Flavius Josephus, c. 100 គ.ស. ); កូនប្រុសរបស់សិមមានពណ៌បៃតង។]] == ឯកសារយោង == 6d8pj4adl5me44tgimxmzbyos0r6o2t 0 52383 339147 321610 2026-08-19T09:42:07Z InternetArchiveBot 32568 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339147 wikitext text/x-wiki   '''''យោនី''''' ( [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] ៖ [[wiktionary:योनि|योनि]], យោនី ) ជួនកាលគេហៅថា ''បិន្ទិក'' គឺជាតំណាងអរូបី ឬ អរូបី នៃ ព្រះ [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[សក្តិ]] ។ <ref name="dasgupta107">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bHytBAAAQBAJ&pg=PA107|title=Cultural Encyclopedia of the Penis|date=26 September 2014|isbn=978-0-7591-2314-4|page=107}}</ref> <ref name="britannica">{{Cite encyclopedia|title=Yoni (Hinduism)|location=[[Edinburgh]]|url=https://www.britannica.com/topic/yoni|date=24 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227132332/https://www.britannica.com/topic/yoni|access-date=5 មិថុនា 2025|archive-date=27 ធ្នូ 2024|url-status=bot: unknown}}</ref> វាត្រូវបានបង្ហាញជាធម្មតាជាមួយ ''[[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គ]]'' - សមភាគីបុរសរបស់វា។ <ref name="dasgupta107" /> <ref name="Beltzp204">{{Cite journal|last=Beltz|first=Johannes|date=2011-03-01|title=The Dancing Shiva: South Indian Processional Bronze, Museum Artwork, and Universal Icon|journal=Journal of Religion in Europe|publisher=Brill Academic Publishers|volume=4|issue=1|pages=204–222|doi=10.1163/187489210x553566}}</ref> ពួកគេរួមគ្នាជានិមិត្តរូបនៃការរួមបញ្ចូលគ្នានៃ microcosmos និង macrocosmos <ref name="Beltzp204" /> ដំណើរការដ៏អស់កល្បដ៏ទេវភាពនៃការបង្កើត និងការបង្កើតឡើងវិញ និងការរួបរួមនៃភាពជាស្ត្រី និងបុរសដែលបង្កើតឡើងវិញនូវអត្ថិភាពទាំងអស់។ <ref name="britannica" /> <ref name="lochtefeld784">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC&pg=PA784|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Volume 2|year=2001|isbn=978-0-8239-3180-4|page=784}}</ref> ''យោនី'' ត្រូវបានគេសន្មតថាជាច្រកទ្វារធម្មជាតិនៃកំណើតទាំងអស់ ជាពិសេសនៅក្នុងការអនុវត្ត កៅល និង តន្ត្រ esoteric ក៏ដូចជាប្រពៃណី [[សក្តិនិកាយ|និកាយសក្តិ]] និង និកាយសៃវ នៃសាសនាហិណ្ឌូ។ <ref name="JonesRyan2006p516">{{Cite encyclopedia|year=2007|title=Yoni|location=[[New York City|New York]]|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA515|pages=260–261, 515–517|isbn=978-0-8160-5458-9}}</ref> ''យោនី'' គឺជាពាក្យសំស្ក្រឹតដែលត្រូវបានបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈថា "ស្បូូន", <ref name="lochtefeld784"/> <ref>{{Cite journal|last=Indradeva|first=Shrirama|year=1966|title=Correspondence between Woman and Nature in Indian Thought|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_july-october-1966_16_3-4/page/161|journal=Philosophy East and West|volume=16|issue=3/4|pages=161–168|doi=10.2307/1397538|jstor=1397538}}, Quote: "Nature is my yoni (womb), [...]"</ref> "ប្រភព", {{Sfn|Grimes|1996}} និងសរីរាង្គស្ត្រីនៃជំនាន់។ <ref name="Adams1986p339">{{Cite journal|last=Adams|first=Douglas Q.|year=1986|title=Studies in Tocharian Vocabulary IV: A Quartet of Words from a Tocharian B Magic Text|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1986_106_2/page/339|journal=Journal of the American Oriental Society|publisher=JSTOR|volume=106|issue=2|pages=339–341|doi=10.2307/601599|jstor=601599}}, Quote: "Yoni- 'womb, vulva', Yoni- "way, abode' is from a second PIE root [...]";<br /><br />{{Cite journal|last=Indradeva|first=Shrirama|year=1966|title=Correspondence between Woman and Nature in Indian Thought|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_july-october-1966_16_3-4/page/161|journal=Philosophy East and West|publisher=JSTOR|volume=16|issue=3/4|pages=161–168|doi=10.2307/1397538|jstor=1397538}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v5_Wk8QKSF4C&pg=PA175|title=A Trident of Wisdom: Translation of Paratrisika-vivarana|year=1989|isbn=978-0-7914-0180-4|pages=122, 175}}, Quote: "yoni or womb [...]" p. 122, "[...] in the female aspect, it is known as yoni or female organ of generation [...], p. 175"</ref> វាក៏មានន័យផងដែរអំពីសរីរាង្គផ្លូវភេទរបស់ស្ត្រីដូចជា " ទ្វារមាស ", <ref name="britannica"/> " បរបេទ្វាមាស ", <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QAOUAgAAQBAJ|title=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge|year=2004|isbn=978-1-135-96315-6|page=1840}}, Quote: "The sculpted image of the lingam usually stands erect in a shallow, circular basin that represents the yoni."</ref> <ref name="MeulenbeldLeslie1991p57">{{Cite book|title=Medical literature from India, Sri Lanka, and Tibet|date=1991|isbn=90-04-09522-5|location=Leiden}}</ref> និង " ស្បូន ", <ref>{{Cite journal|last=Gerd Carling|year=2003|title=New look at the Tocharian B medical manuscript IOL Toch 306 (Stein Ch.00316. a2) of the British Library - Oriental and India Office Collections|journal=Historische Sprachforschung / Historical Linguistics|volume=116. Bd., 1. H.|issue=1|pages=75–95|jstor=40849180}}, Quote: "[...] diseases of the yoni (uterus and vagina) [...]";<br /><br />{{Cite journal|last=Shivanandaiah|first=TM|last2=Indudhar|first2=TM|year=2010|title=Lajjalu treatment of uterine prolapse|journal=Journal of Ayurveda and Integrative Medicine|volume=1|issue=2|pages=125–128|doi=10.4103/0975-9476.65090|pmc=3151380|pmid=21836800|doi-access=free}}, Quote: "[...] vaginal-uterine disorders (Yoni Vyapat) [...]";<br /><br />{{Cite journal|last=Frueh|first=Joanna|year=2003|title=Vaginal Aesthetics|url=https://archive.org/details/sim_hypatia_fall-winter-2003_18_4/page/n59|journal=Hypatia|publisher=Wiley|volume=18|issue=4|pages=137–158|doi=10.1111/j.1527-2001.2003.tb01416.x}}</ref> ឬជំនួសទៅ "ប្រភពដើម ទីលំនៅ ឬប្រភព" នៃអ្វីផ្សេងទៀតនៅក្នុងបរិបទផ្សេងទៀត។ <ref name="mmw858">{{Cite web |last=Monier-Williams |first=Monier |title=Yoni |url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0858-yoginI.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303220523/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0858-yoginI.jpg |archive-date=3 March 2009 |website=Harvard University Archives |page=858}}</ref> <ref name="britannica" /> ឧទាហរណ៍ គម្ពីរ វេទន្ត ''ព្រាហ្មណ៍សូត្រ'' ពាក្យប្រៀបធៀប សំដៅលើគោលលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ថាជា «យោនីនៃចក្រវាឡ» ''។'' <ref name="Klostermaier214">{{Cite book|title=A Concise Encyclopedia of Hinduism|year=1998|isbn=978-178074-6-722|page=214|language=en}}</ref> រូបចម្លាក់ ''យោនី'' ដែលមានរូបចម្លាក់ ''លីងា'' ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទ [[ព្រះសិវៈ]] និងកន្លែងបុរាណវត្ថុនៃ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]], <ref name="Urban2009p2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VKv3AgAAQBAJ|title=The Power of Tantra: Religion, Sexuality and the Politics of South Asian Studies|year=2009|isbn=978-0-85773-158-6|pages=2–11, 35–41}}</ref> <ref name="hardy103">{{Cite book|title=Champa and the archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam)|date=2009|isbn=978-9971-69-451-7|location=Singapore}}</ref> <ref name="Lopez1995">{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionsofindia00dona|title=Religions of India in Practice|year=1995|isbn=978-0-691-04324-1|pages=[https://archive.org/details/religionsofindia00dona/page/304 304]–307|url-access=registration}}</ref> ផងដែរនៅក្នុងរូបចម្លាក់ដូចជា ''Lajja Gauri'' . <ref name="bolon1997p40">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MIZADNu6U-MC|title=Forms of the Goddess Lajja Gauri in Indian Art|year=2010|isbn=978-0-271-04369-2|pages=40–47, 54}}</ref> [[ឯកសារ:Linga-Yoni.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| [[ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គ]] -យោនី នៅ [[ទីតាំងបុរាណវិទ្យាកាត់ទៀន|ដែនជម្រកសត្វ Cát Tiên]] ខេត្ត Lâm Đồng ប្រទេសវៀតណាម]] == ឯកសារយោង == qzrh63u315qrn77brm40vuplhbqptb5 0 52675 339071 324913 2026-08-19T07:50:28Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339071 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ណាសារ៉ែត | native_name = {{ភាសា|អារ៉ាប់|الناصرة|italics=off}}<br />{{ភាសា|ហេព្រើ|נצרת|italics=off}} | settlement_type = [[បញ្ជីនៃទីក្រុងនៅអ៊ីស្រាអែល |ក្រុង]] | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | image_skyline = Nazareth Panorama Dafna Tal IMOT (14532097313).jpg | image_caption = ទិដ្ឋភាពនៃទីក្រុងណាសារ៉ែត, ជាមួយ [[Basilica of the Annunciation]] នៅកណ្តាល | image_flag = <!--Nazareth City Flag (COA).png--> | flag_alt = | image_seal = Nazareth emblem.png | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = អ៊ីស្រាអ៊ែល ហៃហ្វា ខាងជើង#អ៊ីស្រាអែល | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = ទីតាំងណាសារ៉ែតនៅភាគខាងជើងអ៊ីស្រាអែល##ទីតាំងណាសារ៉ែតនៅអ៊ីស្រាអែល | pushpin_label_position = ឆ្វេង | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[List of sovereign states|ប្រទេស]] | subdivision_name = {{អ៊ីស្រាអែល}} | subdivision_type1 = [[Districts of Israel|ស្រុក]] | subdivision_name1 = [[Northern District (Israel)|ខាងជើង]] | subdivision_type2 = ឃុំ | subdivision_name2 = [[Jezreel Subdistrict| យេសរេលl]] | established_title = បង្កើតឡើង | established_date = {{ubl|២២០០មុនគ.ស (ការតាំងទីលំនៅដំបូង)|ឆ្នាំ៣០០នៃគ.ស (ទីក្រុងសំខាន់)}} | established_title1 = ក្រុង | established_date1 = ប៉ាន់ស្មាន ១៨៨៥ | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Mayor–council government| អភិបាលក្រុង - ក្រុមប្រឹក្សា]] | governing_body = Municipality of Nazareth | leader_title = អភិបាលក្រុង | leader_name = Ali Sallam | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_dunam = 14123 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 347 | elevation_ft = | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics_type1 = Ethnicity | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Arab citizens of Israel|Arabs]] | demographics1_info1 = 99.8% | population_demonym = Nazarene | population_note = | timezone1 = [[Israel Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Israel Summer Time|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Postal codes in Israel|Postal code]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in Israel|Area code]] | area_code = +972 (Israel) | website = {{Official URL}} | footnotes = }} '''ណាសារ៉ែត''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|n|æ|z|ər|ə|θ}} {{respell|NAZ|ər|əth}}; {{langx|ar|{{Script/Arabic|النَّاصِرَة}}|an-Nāṣira}}; {{langx|he|{{Script/Hebrew|נָצְרַת}}|Nāṣraṯ}}; {{langx|syr|ܢܨܪܬ|Naṣrath}}}} គឺជា ទីក្រុង ធំជាងគេនៅ ស្រុកភាគខាងជើង នៃ [[អ៊ីស្រាអែល|ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] ។ នៅ ២០២២ ចំនួនប្រជាជនរបស់វាគឺ ៧៨.០០៧ ។ [ 1 ] ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "រដ្ឋធានីអារ៉ាប់របស់អ៊ីស្រាអែល", <ref name="Irani">{{Cite journal|last=Laurie King-Irani|date=Spring 1996|title=Review of "Beyond the Basilica: Christians and Muslims in Nazareth"|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-1996_25_3/page/103|journal=Journal of Palestine Studies|volume=25|issue=3|pages=103–105|doi=10.1525/jps.1996.25.3.00p0131i|issn=0377-919X|jstor=2538265}}</ref> ណាសារ៉ែតបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ នយោបាយ សាសនា សេដ្ឋកិច្ច និងពាណិជ្ជកម្មសម្រាប់ ពលរដ្ឋអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល ។ <ref name=":1">{{Cite book|title=Palestinian Commemoration in Israel: Calendars, Monuments, and Martyrs|date=10 March 2015|isbn=9780804795203|page=97|quote=}}</ref> អ្នក​ស្រុក​ជា​ពលរដ្ឋ​អារ៉ាប់​ភាគច្រើន​នៃ​ប្រទេស​អ៊ីស្រាអែល ដែល​ក្នុង​នោះ 69% ជា ​អ្នក​កាន់​សាសនា​ឥស្លាម និង ៣១% [[គ្រិស្តសាសនា|ជា​គ្រិស្តសាសនិក]] ។ <ref name="Irani" /> <ref>{{Cite web |title=2005 |url=http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf |archive-date=5 September 2012 |access-date=16 November 2012 |publisher=Cbs.gov.il |archivedate=5 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf }}</ref> <ref name="Dumperp274">{{Cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia|year=2006|isbn=9781576079195|pages=273–274|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=%22arab+capital+of+israel%22&pg=PA274}}</ref> <ref>{{Citation|title=Birthing the nation: strategies of Palestinian women in Israel|last=Kanaaneh|first=Rhoda Ann|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-22379-0|url=https://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|page=117|quote=All-Arab cities such as Nazareth, the largest Palestinian city in Israel|access-date=27 February 2016|archivedate=11 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140111143719/http://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117}}{{Citation|title=Flight into the maelstrom: Soviet immigration to Israel and Middle East peace|last=Quigley|first=John|author-link=John Quigley (academic)|publisher=Garnet & Ithaca Press|year=1997|isbn=978-0-86372-219-6|page=190|url=https://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|quote=The other major Jewish population centre in Galilee was Upper Nazareth, established next to Nazareth, the principal Palestinian city in Arab-populated Galilee.|access-date=27 February 2016|archivedate=11 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140111143228/http://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190}}</ref> ទីក្រុងនេះក៏បញ្ជាពីសារៈសំខាន់ខាងសាសនាយ៉ាងសម្បើម ដែលកើតចេញពីឋានៈជាស្រុកកំណើតរបស់ [[ព្រះយេស៊ូ|ព្រះយេស៊ូវ]] ឥស្សរជនកណ្តាលនៃ [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រឹស្ត]] និងជាហោរាក្នុង [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] និង [[ជំនឿបាហៃ|សាសនាបាហៃ]] ។ ការរកឃើញដែលបានរកឃើញនៅក្នុង រូងភ្នំ កាហ្វហ្សេ ដែលនៅជិតខាងបង្ហាញថា តំបន់ជុំវិញ ណាសារ៉ែត មានប្រជាជនរស់នៅក្នុងសម័យបុរេប្រវត្តិ។ ណាសារ៉ែតគឺជាភូមិ [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជនជាតិយូដា]] ក្នុងកំឡុងសម័យ [[ចក្រភពរ៉ូម|រ៉ូម៉ាំង]] និង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីហ្សីនទីន]] ហើយត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង គម្ពីរសញ្ញាថ្មី ថាជាផ្ទះកុមារភាពរបស់ព្រះយេស៊ូវ។ <ref name="Jeffrey">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC|title=A Dictionary of biblical tradition in English literature|year=1992|isbn=978-0-85244-224-1|pages=538–540|archive-date=8 October 2020}}</ref> វាបានក្លាយទៅជាទីក្រុងដ៏សំខាន់មួយក្នុងកំឡុង បូជនីយកិច្ច បន្ទាប់ពី Tancred បានបង្កើតវាជារាជធានីនៃ អភិបាលស្រុកកាលីឡេ ។ ទីក្រុងនេះបានបដិសេធនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់ Mamluk ហើយបន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់|របស់អូតូម៉ង់]] អ្នកស្រុកគ្រិស្តសាសនារបស់ទីក្រុងត្រូវបានបណ្តេញចេញ លុះត្រាតែ Fakhr ad-Dīn II បានផ្តល់ការអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើដូច្នេះ។ <ref name=":0">{{Cite web |title=Nazareth {{!}} Israel {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nazareth-Israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217105524/https://www.britannica.com/place/Nazareth-Israel |archive-date=17 December 2021 |access-date=2 August 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> នៅសតវត្សទី ១៨ Zahir al-Umar បានប្រែក្លាយ ណាសារ៉ែត ទៅជាទីក្រុងធំមួយ ដោយជំរុញឱ្យមានការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅកាន់វា។ ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនជាលំដាប់ក្នុងអំឡុងចុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ នៅពេលដែលមហាអំណាចអឺរ៉ុបបានវិនិយោគលើការសាងសង់ព្រះវិហារ កន្លែងអប់រំ និងសុខភាព។ តាំងពីបុរាណកាលចុងមក ណាសារ៉ែតគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ ធម្មយាត្រារបស់គ្រិស្តបរិស័ទ ដោយមានទីសក្ការបូជាជាច្រើនដែលរំលឹកព្រឹត្តិការណ៍ព្រះគម្ពីរ។ វិហារ Annunciation ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​កន្លែង​គោរព​ប្រណិប័តន៍​គ្រិស្ត​សាសនិក​ធំ​បំផុត​មួយ​នៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា|​មជ្ឈិមបូព៌ា]] ។ វាមាន Grotto of the Annunciation ដែលយោងទៅតាមប្រពៃណី [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|របស់កាតូលិក]] ទេវតា កាព្រីយ៉ែល បានបង្ហាញខ្លួនដល់ម៉ារី ហើយបានប្រកាសថានាងនឹងមានផ្ទៃពោះ និងបង្កើតព្រះយេស៊ូវ។ យោងទៅតាមជំនឿ គ្រិស្តអូស្សូដក់របស់ក្រិច ព្រឹត្តិការណ៍ដូចគ្នានេះបានកើតឡើងនៅ វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់ក្រិកនៃ Annunciation ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះវិហារ Saint Gabriel ។ ព្រះវិហារសំខាន់ៗផ្សេងទៀតនៅក្នុងភូមិណាសារ៉ែត រួមមាន វិហារសាសនាគ្រឹស្ត វិហារសន្តយ៉ូសែប វិហារម៉ែនសា គ្រីស្ទី និង វិហារគ្រឹស្តនៃព្រះយេស៊ូវវ័យជំទង់ ។ <ref name=":0"/> 6lbxg23w67qr085jxmlj33iihi8vn7w 0 52700 339072 335359 2026-08-19T07:51:31Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339072 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Man_says_amen_Machzor_Luzzatto.png|រូបភាពតូច|បុរសម្នាក់ ពាក់មួកជនជាតិយូដា និយាយថា "អាម៉ែន" ទៅកាន់ ''Hayyom te'ametzenu [ គាត់ ]'' នៅគែមនៃ ''Mahzor Luzzatto [ គាត់ ; fr ]'' ច។ ៨៦ វ ''.'' អ័ប្រាហាំ, គ. ស ១៣០០។ <ref>{{Cite web |title=The Luzzatto High Holiday Mahzor, Southern Germany: Late 13th-Early 14th Century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2021/the-luzzatto-high-holiday-mahzor-a-magnificent-illuminated-ashkenazic-prayer-book/the-luzzatto-high-holiday-mahzor-southern-germany |access-date=2025-03-09 |website=Sotheby's}}</ref>]] '''''អាម៉ែន''''' {{Efn|{{langx|he|אָמֵן|ʾāmēn}}{{pb}}{{langx|grc|ἀμήν|amḗn}}{{pb}}{{langx|syc|ܐܡܝܢ|'amīn}}<ref>{{Cite dictionary|last=Smith|first=Robert Payne |url=https://sedra.bethmardutho.org/lexeme/get/162|dictionary=Thesaurus Syriacus|publisher=Clarendon|year=1879|page=118|script-entry=syc:ܐܡܝܢ |via=Beth Mardutho: The Syriac Institute}}</ref>{{pb}}{{langx|ar|آمين|ʾāmīn}}}} គឺជាសេចក្តីប្រកាសរបស់ សាសនាអ័ប្រាហាំ អំពីការបញ្ជាក់ <ref name="ety" /> ដែលត្រូវបានរកឃើញដំបូងនៅក្នុង ព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរ ហើយក្រោយមកត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង គម្ពីរសញ្ញាថ្មី ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ការ​ប្រតិបត្តិ​របស់​សាសន៍​យូដា គ្រិស្តសាសនិក និង​សាសនា​ឥស្លាម ជា​ពាក្យ​បញ្ចប់ ឬ​ជា​ការ​ឆ្លើយ​តប​នឹង [[អធិដ្ឋាន|​ការ​អធិស្ឋាន]] ។ <ref name="ety" /> ''អាម៉ែន'' មានន័យថា "ប្រាកដហើយ", "ត្រឹមត្រូវហើយ", "ពិតមែនហើយ" និង "ដូចច្នេះហើយ" ។ វាក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលក្ខណៈទូទៅផងដែរ ដើម្បីបង្ហាញពីកិច្ចព្រមព្រៀងដ៏រឹងមាំ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ''អាម៉ែន'' គឺជាពាក្យដែលមានដើមកំណើត ជាភាសាហេព្រើរព្រះគម្ពីរ ។ វាលេចឡើងជាច្រើនដងនៅក្នុង ព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរ ជាការឆ្លើយតបដែលបញ្ជាក់ ជាពិសេសការធ្វើតាមពរជ័យ។ ឫស triconsonantal មូលដ្ឋាន [https://en.wiktionary.org/wiki/א־מ־ן#Hebrew][[wiktionary:א־מ־ן#Hebrew|א-מ-נ]], ដែលមកពីពាក្យនេះ គឺជារឿងធម្មតាសម្រាប់ភាសាមួយចំនួននៅក្នុង សាខា Semitic នៃ ភាសា Afroasiatic រួមទាំង [[ភាសាអារ៉ាម|ភាសា អារ៉ាមិក ព្រះគម្ពីរ]] ។ អត្ថន័យនៃឫសគល់នៅក្នុងភាសាហេព្រើរ រួមមាន ''ភាពរឹងមាំ ឬបញ្ជាក់ ដែលអាចទុកចិត្តបាន ឬអាចទុកចិត្តបាន ស្មោះត្រង់ មានជំនឿ ជឿ។'' ពាក្យ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​នាំ​ចូល​ជា​ភាសា​ក្រិច​ពី​សាសនា​យូដា​នៃ ​សាសនាចក្រ​ដំបូង ។ <ref name="JE">{{Cite encyclopedia|url=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1383&letter=A&search=Amen|title=Amen|archivedate=16 February 2008}}</ref> មកពីភាសាក្រិច ''អាម៉ែន'' បានបញ្ចូលភាសាអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត។ យោងតាមវចនានុក្រមស្តង់ដារនៃពាក្យអង់គ្លេស ''អាម៉ែន'' បានឆ្លងពីភាសាក្រិចទៅជា ឡាតាំងចុង ហើយបន្ទាប់មកទៅជាភាសាអង់គ្លេស។ ពីភាសាហេព្រើរ ពាក្យនេះក្រោយមកត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងវាក្យសព្ទសាសនា [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] ហើយ បានកម្រិត ទៅជាឫសអារ៉ាប់ {{Lang|ar|أ م ن}}, <ref>{{Cite web |title=Language Log » Amen |url=https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=56698 |access-date=2024-07-13}}</ref> ដែលមានអត្ថន័យស្រដៀងនឹងភាសាហេព្រើរ។ ការបញ្ឆិតបញ្ឆៀងកើតឡើងនៅក្នុងវចនានុក្រមគ្រិស្តបរិស័ទ និងឥស្លាម ដែលជាទូទៅនៅក្នុងការអធិស្ឋាន ក៏ដូចជាខាងលោកិយ ទោះបីជាមិនសូវមានជាទូទៅក៏ដោយ ដូច្នេះដើម្បីបញ្ជាក់ពីការបញ្ជាក់ពេញលេញ ឬការគោរព។ នៅក្នុងអត្ថបទសាសនា វាកើតឡើងនៅក្នុងការបកប្រែភាសាអារ៉ាប់នៃព្រះគម្ពីរ ហើយបន្ទាប់ពីការសូត្រ ជំពូកទី 1 នៃគម្ពីគូរ៉ាជាប្រពៃណី ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការអង្វរខាងសាសនា។ ពេញនិយមក្នុងចំណោម អ្នកទ្រឹស្ដី មួយចំនួន <ref>{{Cite web |title=Collation of Theosophical Glossaries – Amen |url=http://www.theosophy-nw.org/theosnw/ctg/am-an.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315181624/http://www.theosophy-nw.org/theosnw/ctg/am-an.htm |archive-date=15 March 2008 |access-date=2008-03-12}}</ref> អ្នកគាំទ្រទ្រឹស្តី Afrocentric នៃប្រវត្តិសាស្ត្រ <ref>{{Cite web |date=14 July 2017 |title=Origin of Amen. |url=https://panafricanrevoluntionmovement.wordpress.com/2017/07/14/origin-of-amen/ |access-date=2019-06-28}}</ref> និងអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់នៃ សាសនាគ្រឹស្ត Esoteric <ref>{{Cite web |date=15 December 2005 |title=Amen |url=http://www.iahushua.com/ST-RP/church.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206132401/http://www.iahushua.com/ST-RP/church.htm |archive-date=6 February 2008 |access-date=2008-03-13 |publisher=The Assembly of IaHUShUA MaShIaChaH |archivedate=6 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080206132401/http://www.iahushua.com/ST-RP/church.htm }}</ref> គឺជា ការស្មានថា ''អាម៉ែន'' គឺជាប្រភពនៃឈ្មោះរបស់ព្រះអេហ្ស៊ីប អាម៉ុន (ដែលជួនកាលសរសេរថា អាម៉ែន)។ អ្នកកាន់សាសនាភាគខាងកើតមួយចំនួនជឿថា ''អាម៉ែន'' មានឫសគល់ជាមួយនឹងពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] ហិណ្ឌូ ''ឱម'' ។ <ref>Sri H.W.L Poonja, 'The Truth is', Published by Samuel Weiser, 2000, {{ISBN|1-57863-175-0}}</ref> <ref>[] {{Cite web |title=The Mantra OM &#124; Mandala Yoga Ashram |url=http://www.mandalayoga.net/content/mantra-om |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222171119/http://www.mandalayoga.net/content/mantra-om |archive-date=22 December 2015 |access-date=29 July 2015 |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222171119/http://www.mandalayoga.net/content/mantra-om }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Hindu Culture – Omkar and Swastika |url=http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/hindu_history/omkar.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211023/http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/hindu_history/omkar.html |archive-date=6 September 2015 |access-date=2 September 2015 |website=hindubooks.org |archivedate=6 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906211023/http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/hindu_history/omkar.html }}</ref> អក្សរសាស្ត្រខាងក្រៅបែបនេះមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងការងារយោងតាមនិតិវិធីស្តង់ដារទេ។ ពាក្យ​ភាសា​ហេព្រើរ​ដូច​ដែល​បាន​កត់​សម្គាល់​ខាង​លើ ចាប់​ផ្ដើម​ដោយ aleph ខណៈ​ដែល​ឈ្មោះ​អេហ្ស៊ីប​ចាប់​ផ្ដើម​ដោយ យោធ ។ === ព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរ === ពាក្យនេះកើតឡើងនៅក្នុង ព្រះគម្ពីរហេព្រើរ ៣០ ដង; នៅក្នុងចោទិយកថាតែម្ដង ១២ ដងចាប់ផ្តើមនៅម៉ោង ២៧:១៥ ។ ឃ្លាថេរ 'អាម៉ែន អាម៉ែន' ត្រូវបានគេឃើញប្រាំដង។—ទំនុកដំកើង ៤១:១៣; ៧២:១៩; ៨៩:៥២; ជនគណនា ៥:២២; នេហេមា ៨:៦ ។ វាត្រូវបានបកប្រែជា 'សេចក្តីពិត' ពីរដងនៅក្នុងអេសាយ ៦៥:១៦ ។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​គម្ពីរ​បី​យ៉ាង​ខុស​គ្នា​អំពី ''​អាម៉ែន'' ​អាច​ត្រូវ​បាន​កត់​សម្គាល់៖ # ''អាម៉ែន'' ​ដំបូង ដោយ​យោង​ទៅ​លើ​ពាក្យ​សម្ដី​របស់​អ្នក​និយាយ​ម្នាក់​ទៀត និង​ការ​ណែនាំ​ប្រយោគ​ដែល​បញ្ជាក់​ឧទាហរណ៍ ពង្សាវតារក្សត្រ ​ទី ១ ១:៣៦។ # ''អាម៉ែន'' ​ដែល​បាន​ផ្ដាច់ ដោយ​សំដៅ​ម្ដង​ទៀត​ទៅ​លើ​ពាក្យ​សម្ដី​របស់​អ្នក​និយាយ​ម្នាក់​ទៀត ប៉ុន្តែ​ដោយ​គ្មាន​ប្រយោគ​ដែល​បញ្ជាក់​បន្ថែម ឧ. នេហេមា ៥:១៣។ <ref name="ce" /> # ''អាម៉ែន'' ចុងក្រោយ ដោយគ្មានការផ្លាស់ប្តូរអ្នកនិយាយ ដូចនៅក្នុងការជាវផ្នែកបីដំបូងនៃ ទំនុកតម្កើង ។ <ref name="ce" /> === គម្ពីរសញ្ញាថ្មី === [[ឯកសារ:The_Sermon_on_the_Mount_(Owen_Jones;_p._31).png|រូបភាពតូច|លម្អ "អាម៉ែន" ពី 1845 បំភ្លឺ ''ធម្មទាននៅលើភ្នំ'' រចនាដោយ Owen Jones ។]] នៅក្នុងគម្ពីរសញ្ញាថ្មី ពាក្យក្រិកἀμήνត្រូវបានប្រើជាការបង្ហាញនៃសេចក្តីជំនឿ ឬជាផ្នែកនៃរូបមន្តសាសនា។ វាក៏អាចលេចឡើងជាពាក្យណែនាំ ជាពិសេសនៅក្នុងពាក្យរបស់ព្រះយេស៊ូវ។ មិនដូច ''អាម៉ែន'' ដំបូងជាភាសាហេព្រើរ ដែលសំដៅទៅលើអ្វីដែលបាននិយាយរួចមកហើយ វាត្រូវបានប្រើដោយព្រះយេស៊ូវដើម្បីបញ្ជាក់នូវអ្វីដែលទ្រង់នឹងនិយាយ (ἀμὴν λέγω "ពិតជាខ្ញុំប្រាប់អ្នក") <ref>{{Cite web |title=Strong's Greek: 281. ἀμήν (amen) -- truly |url=https://biblehub.com/greek/281.htm |access-date=2021-01-06 |website=biblehub.com}}</ref> ដែលជាឧបករណ៍វោហាសាស្ត្រដែលមិនមានភាពស្របគ្នានៅក្នុងការអនុវត្តរបស់ជនជាតិយូដាសហសម័យ។ <ref name="Amen">{{Cite encyclopedia|title=Amen|year=2008|url=https://www.britannica.com/eb/article-9006072/amen}}</ref> រ៉េម៉ុន ប្រោន និយាយថា ការប្រើការចងចាំដ៏ពិសេស និងពិតប្រាកដរបស់ព្រះយេស៊ូវនៃអាម៉ែន នៅក្នុងដំណឹងល្អទីបួន គឺជាការបញ្ជាក់ថា អ្វីដែលគាត់ហៀបនឹងនិយាយ គឺជាបន្ទរពីព្រះវរបិតា។ ពាក្យនេះកើតឡើង ៥២ ដងនៅក្នុង សៀវភៅដំណឹងល្អ ; ដំណឹងល្អរបស់យ៉ូហាន មាន២៥ == ការប្រើប្រាស់រួម == === សាសនាយូដា === ទោះបីជាអាម៉ែន នៅក្នុងសាសនាយូដា ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការប្រសិទ្ធពរក៏ដោយ វាក៏ត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់ដោយអ្នកនិយាយភាសាហេព្រើរជាការបញ្ជាក់នៃទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការប្រកាស (រួមទាំងនៅខាងក្រៅបរិបទសាសនា)។ ជនជាតិយូដាជាធម្មតាប្រើការបញ្ចេញសំឡេងភាសាហេព្រើរនៃពាក្យ៖ /ɑː ˈ m ɛ n / {{Respell|ah|MEN|'}} (អ៊ីស្រាអែល និង Sephardi ) ឬ /ɔː ˈ m eɪ n / {{Respell|aw|MAYN|'}} ( Ashkenazi ) ។ === គ្រិស្តសាសនា === ការប្រើពាក្យ "អាម៉ែន" ជាទូទៅត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងការគោរពប្រណិប័តន៍ជាគ្រិស្តបរិស័ទជាពាក្យបញ្ចប់ សម្រាប់ការអធិស្ឋាន និងទំនុកតម្កើង និងជាការបង្ហាញនៃកិច្ចព្រមព្រៀងដ៏រឹងមាំ។ <ref name="Amen"/> ការប្រើប្រាស់ពាក្យ liturgical នៅក្នុងសម័យសាវកត្រូវបានបញ្ជាក់ (១កូរិនថូស ១៤:១៦ <ref name="eastonsbibledictionary.com">{{Cite web |title=Bible Dictionary: Amen |url=http://eastonsbibledictionary.com/a/amen.htm |access-date=2 September 2015 |website=eastonsbibledictionary.com |archivedate=27 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227141352/http://eastonsbibledictionary.com/a/amen.htm |url-status=dead }}</ref> ) ហើយ Justin Martyr (c. 150) ពិពណ៌នាអំពីក្រុមជំនុំថាជាការឆ្លើយតប "អាម៉ែន" ចំពោះការទទួលពរបន្ទាប់ពីការប្រារព្ធពិធីបុណ្យ Eucharist ។ <ref name="EB1911" /> ការណែនាំរបស់វាទៅក្នុងរូបមន្តបុណ្យជ្រមុជទឹក (នៅក្នុងព្រះវិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើត វាត្រូវបានប្រកាសតាមឈ្មោះរបស់មនុស្សម្នាក់ៗនៃព្រះត្រីឯក) គឺប្រហែលជានៅពេលក្រោយ។ <ref name="EB1911" /> នៅ​ក្នុង អេសាយ ៦៥:១៦ កំណែ​ដែល​មាន​សិទ្ធិ​មាន «ព្រះ​នៃ​សេចក្ដី​ពិត» («ព្រះ​នៃ​អាម៉ែន» ជា​ភាសា [[ភាសាហេប្រឺ|​ហេព្រើរ]] )។ ព្រះយេស៊ូវ​តែងតែ​ប្រើ​អាម៉ែន​ដើម្បី​សង្កត់ធ្ងន់​លើ​ពាក្យ​របស់​ទ្រង់ (​បកប្រែ​ថា «​ពិតប្រាកដ​» ឬ «​ពិតប្រាកដ​»​) ។ នៅ​ក្នុង​ដំណឹងល្អ​របស់​យ៉ូហាន វា​ត្រូវ​បាន​និយាយ​ម្ដង​ទៀត​ថា «ពិត​ប្រាកដ» (ឬ «ពិត​ប្រាកដ»)។ អាម៉ែន​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ក្នុង​សម្បថ​ដែរ (ជនគណនា ៥:២២; ចោទិយកថា ២៧:១៥–២៦; នេហេមា ៥:១៣; ៨:៦; ១របាក្សត្រ ១៦:៣៦)។ <ref name="eastonsbibledictionary.com"/> នៅក្នុង ព្រះវិហារ គ្រិស្តសាសនាមួយចំនួន "ជ្រុងអាម៉ែន" ឬ "ផ្នែកអាម៉ែន" គឺជាក្រុមរងណាមួយនៃក្រុមជំនុំដែលទំនងជាហៅថា "អាម៉ែន!" ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងចំណុចនៅក្នុង ធម្មទេសនា របស់គ្រូគង្វាល។ <ref>{{Cite journal|last=Hovda|first=Robert W.|date=1983|title=The amen corner|url=https://archive.org/details/sim_worship_1983-03_57_2/page/150|journal=Worship|volume=57|issue=2|pages=150–156}}</ref> ជាការប្រៀបធៀប ពាក្យនេះអាចសំដៅទៅលើក្រុមអ្នកនិយមប្រពៃណីដ៏ស្មោះស្ម័គ្រ ឬអ្នកគាំទ្រឥស្សរជនដែលមានអំណាច។ ពាក្យ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជា​ឈ្មោះ​កន្លែង និង​ជា​ចំណង​ជើង​សម្រាប់​ស្នាដៃ​តន្ត្រី និង​អក្សរសាស្ត្រ ។ សូមមើល ''Amen Corner'' ។ === ឥស្លាម === [[ឯកសារ:Ameen.gif|រូបភាពតូច|អាមីន ជា [[ភាសាអារ៉ាប់]] ។]] ''អាមីន'' ( آمين ) គឺជាទម្រង់អារ៉ាប់នៃ ''អាម៉ែន'' ។ នៅក្នុងសាសនាឥស្លាម វាត្រូវបានគេប្រើជាមួយនឹងអត្ថន័យដូចគ្នានឹងសាសនាយូដា និងសាសនាគ្រឹស្ត។ នៅពេលបញ្ចប់ការអធិស្ឋាន ជាពិសេសបន្ទាប់ពី ការអង្វរ ( du'a ) ឬសូត្រ Surah Al Fatiha ដំបូងនៃ [[គម្ពី គួរអាន|គួរអាន]] ដូចនៅក្នុង [[អធិដ្ឋាន|ការអធិស្ឋាន]] ( [[ការសឡាត|Salat]] ) និងជាការយល់ព្រមចំពោះការអធិស្ឋានរបស់អ្នកដទៃ។ <ref>{{Cite book|last=Hastings|first=James|author-link=James Hastings|title=A Dictionary of Christ and the Gospels: Volume I|publisher=The Minerva Group, Inc.|year=2004|page=52}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Glassé|first=Cyril|title=The New Encyclopedia of Islam|publisher=Stacey International|year=2003|page=48|url=https://books.google.com/books?id=focLrox-frUC&pg=PA48|isbn=978-0759101906}}</ref> វចនានុក្រមភាសាអារ៉ាប់ កំណត់និយមន័យ ''អាមីន'' ជា នាមកិរិយា សំខាន់ ដែលអត្ថន័យគឺ ''ចម្លើយ'' ឬ ''ការឆ្លើយតប'' (មានន័យថា អង្វរដល់ព្រះ ឲ្យអធិស្ឋាន)។ ពាក្យនេះត្រូវបានខ្ចីពីភាសាហេព្រើរទៅជាភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងបរិបទនេះតែប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះវាត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅក្នុងភាសាអារ៉ាប់ជា ''អាម៉ែន'' ចុងក្រោយដើម្បីបញ្ចប់ការអង្វរ ឬដើម្បីប្រកាសការបញ្ជាក់ ហើយមិនមានការប្រើប្រាស់ ''អាម៉ែន'' ដំបូងជាមួយនឹងអត្ថន័យ ''ពិតប្រាកដ'' ឬ ''ពិតប្រាកដ'' ដូចដែលបានរកឃើញនៅក្នុងវេយ្យាករណ៍ភាសាហេព្រើរដើមរបស់ពាក្យនោះទេ។ == កំណត់ចំណាំ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 6twadpbcya5lq0lsmxwjqg3vvoa8g0o 0 52813 339103 338181 2026-08-19T08:46:48Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339103 wikitext text/x-wiki '''បុណ្យទី៥០''' (ហៅផងដែរថា '''Whit Sunday''', '''Whitsunday''' ឬ '''Whitsun ឬ Pentecost''' ) គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាក [[គ្រិស្តសាសនា|របស់គ្រិស្តបរិស័ទ]] ដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី ៤៩ (ថ្ងៃទី ៥០ នៅពេលដែល ការរាប់បញ្ចូល ត្រូវបានប្រើប្រាស់) បន្ទាប់ពី បុណ្យអ៊ីស្ទើរ ។ <ref name="Pritchard2019">{{Cite web |last=Pritchard |first=Ray |title=What Is Pentecost? |url=https://www.christianity.com/jesus/early-church-history/pentecost/where-did-pentecost-come-from.html |access-date=9 June 2019 |publisher=[[Christianity.com]] |language=en |quote=According to the Old Testament, you would go to the day of the celebration of Firstfruits, and beginning with that day, you would count off 50 days. The fiftieth day would be the Day of Pentecost. So Firstfruits is the beginning of the barley harvest and Pentecost the celebration of the beginning of the wheat harvest. Since it was always 50 days after Firstfruits, and since 49 days equals seven weeks, it always came a 'week of weeks' later.}}</ref> វារំលឹកដល់ការយាងចុះមកនៃ ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ មកលើពួក សាវករបស់ព្រះយេស៊ូវ ម៉ារា និងអ្នកដើរតាមព្រះគ្រីស្ទដទៃទៀត ខណៈពេលដែលពួកគេនៅក្នុង ក្រុងយេរូសាឡិម ប្រារព្ធ [[ពិធីបុណ្យនៃសប្តាហ៍]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង កិច្ចការរបស់ពួកសាវក (កិច្ចការ ២:១–៣១)។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:1–31}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:14}}</ref> <ref name="Hilovsky2025" /> ថ្ងៃបុណ្យទី៥០ គឺជា "ថ្ងៃកំណើតនៃសាសនាចក្រ" ។ <ref name="Hilovsky2025">{{Cite web |last=Hilovsky |first=Judy |date=2025 |title=Happy Pentecost: The Birthday of the Church |url=https://www.museumofthebible.org/magazine/featured/happy-pentecost-the-birthday-of-the-church |access-date=11 June 2025 |publisher=[[Museum of the Bible]] |quote=In the Christian tradition, Pentecost is the celebration of the Holy Spirit descending on the apostles, Mary, and the first followers of Jesus, who were in the Upper Room.}}</ref> បុណ្យទី៥០ គឺជា ពិធីបុណ្យដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុងវិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់ភាគខាងកើត ដែល ជាពិធីបុណ្យដ៏ឧឡារិក មួយនៅក្នុង ពិធីសាសនារ៉ូម៉ាំង នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|ព្រះវិហារកាតូលិក]] ពិធីបុណ្យ នៅក្នុង [[លទ្ធិលូធើរ៉ាន|ព្រះវិហារ លូធើរ៉ាន]] និងជា ពិធីបុណ្យសំខាន់ មួយនៅក្នុង ការរួបរួម អង់គ្លីកង់ ។ និកាយគ្រិស្តបរិស័ទជាច្រើនបានផ្តល់នូវពិធីបុណ្យពិសេសមួយសម្រាប់ការប្រារព្ធពិធីដ៏បរិសុទ្ធនេះ។ ចាប់តាំងពីកាលបរិច្ឆេទរបស់វាអាស្រ័យលើ កាលបរិច្ឆេទនៃបុណ្យអ៊ីស្ទើរ បុណ្យ ថ្ងៃទីហាសិបគឺជា " បុណ្យដែលអាចផ្លាស់ទីបាន " ។ ថ្ងៃច័ន្ទបន្ទាប់ពីបុណ្យ Pentecost គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកស្របច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើននៅអឺរ៉ុប អាហ្វ្រិក និងការាបៀន។ == ផ្ទៃខាងក្រោយ == នៅក្នុង សាសនាយូដា Shavuot គឺជា ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ ដែលត្រូវបានប្រារព្ធប្រាំពីរសប្តាហ៍និងមួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីថ្ងៃដំបូងនៃ [[បុណ្យរំលង]] នៅក្នុងចោទិយកថា ១៦: ៩ ឬប្រាំពីរសប្តាហ៍និងមួយថ្ងៃបន្ទាប់ពី [[ថ្ងៃសប្ប័ទ]] យោងតាមលេវីវិន័យ ២៣:១៦ ។ <ref name="EDNT">{{Cite book|isbn=978-0-8028-2803-3|last1=Balz|first1=Horst Robert|title=Exegetical dictionary of the New Testament|date=1994|publisher=Wm. B. Eerdmans}}</ref> <ref name="keil">{{Cite book|publisher=Hendrickson Publishers|isbn=978-0-913573-88-4|last1=Keil|first1=Carl Friedrich|title=Commentary on the Old Testament|location=Peabody, Massachusetts|date=2011}}</ref> <ref name="EBC">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-36500-6|last1=Gaebelein|first1=Frank E|title=The expositors Bible commentary with the New International Version of the Holy Bible in twelve volum|location=Grand Rapids, MI|date=1984}}</ref> វាត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុង Mishnah និង Babylonian Talmud, tractate Arakhin ។ ការលើកឡើងពិតប្រាកដនៃហាសិបថ្ងៃចេញមកពីលេវីវិន័យ ២៣:១៦។ <ref name="auto">{{Cite book|publisher=United Bible Societies|isbn=978-0-8267-0104-6|last1=Bratcher|first1=Robert G|title=A handbook on Deuteronomy|url=https://archive.org/details/handbookondeuter0000brat|location=New York|date=2000}}</ref> <ref name="niv">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-92605-4|title=NIV archaeological study Bible an illustrated walk through biblical history and culture : New International Version.|location=Grand Rapids, Mich.|date=2005}}</ref> ពិធីបុណ្យនៃសប្តាហ៍ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាពិធីបុណ្យនៃការប្រមូលផលនៅក្នុងនិក្ខមនំ ២៣:១៦ និងថ្ងៃនៃផ្លែឈើដំបូងនៅក្នុងលេខ ២៨:២៦ ។ <ref name="keil">{{Cite book|publisher=Hendrickson Publishers|isbn=978-0-913573-88-4|last1=Keil|first1=Carl Friedrich|title=Commentary on the Old Testament|location=Peabody, Massachusetts|date=2011}}</ref> នៅក្នុងនិក្ខមនំ ៣៤:២២ វាត្រូវបានគេហៅថា "ផ្លែឈើដំបូងនៃការប្រមូលផលស្រូវសាលី" ។ <ref name="EBC">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-36500-6|last1=Gaebelein|first1=Frank E|title=The expositors Bible commentary with the New International Version of the Holy Bible in twelve volum|location=Grand Rapids, MI|date=1984}}</ref> ជួនកាលក្នុងអំឡុងពេល Hellenistic ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ពីបុរាណក៏បានក្លាយជាថ្ងៃនៃការបន្ត កិច្ចព្រមព្រៀងណូអេ ដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លោកុប្បត្តិ ៩:១៧ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងរវាងព្រះ និង "គ្រប់សាច់ទាំងអស់នៅលើផែនដី"។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> បន្ទាប់ពី ការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃព្រះវិហារបរិសុទ្ធក្នុងឆ្នាំ ៧០ គ.ស. ការតង្វាយមិនអាចត្រូវបានគេនាំយកទៅ ព្រះវិហារបរិសុទ្ធក្នុងក្រុងយេរូសាឡិម ទៀតទេ ហើយការផ្តោតសំខាន់នៃពិធីបុណ្យនេះបានផ្លាស់ប្តូរពី [[កសិកម្ម|វិស័យកសិកម្ម]] ដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលទទួល [[គម្ពីរតូរ៉ា|តូរ៉ា]] . <ref>{{Cite web |title=Shavuot - The Holiday of the Giving of the Torah - Chabad.org |url=https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/111377/jewish/Shavuot.htm |website=chabad.org}}</ref> នៅ​ពេល​នេះ ជន​ជាតិ​យូដា​ខ្លះ​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង ​ជន​ភៀស​ខ្លួន ។ នេះបើយោងតាម កិច្ចកា ២ : ៥–១១ មាន​ជនជាតិ​យូដា​មក​ពី « គ្រប់​ទាំង​សាសន៍​នៅ​ក្រោម​មេឃ » នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡិម ដែល​អាច​ទៅ​លេង​ក្រុង​នេះ​ក្នុង​នាម​ជា ​អ្នក​ធ្វើ​ធម្មយាត្រា ​ក្នុង​អំឡុង​ថ្ងៃ​បុណ្យទី៥០។ <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> == គម្ពីរសញ្ញាថ្មី == [[ឯកសារ:Cenacle_on_Mount_Zion.jpg|រូបភាពតូច|Cenacle នៅ [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ត្រូវបានអះអាងថាជាទីតាំងនៃ អាហារចុងក្រោយ និងថ្ងៃបុណ្យទី៥០។ <ref>{{Cite book|publisher=Brill|isbn=978-90-411-8843-4|last1=Maʻoz|first1=Moshe|last2=Nusseibeh|first2=Sari|title=Jerusalem: Points Beyond Friction, and Beyond|date=2000}}</ref>]] ការនិទានកថានៅក្នុង កិច្ចការទី 2 នៃថ្ងៃបុណ្យទី ៥០ រួមមានសេចក្តីយោងជាច្រើនចំពោះការនិទានរឿងព្រះគម្ពីរមុនៗ ដូចជា ប៉មបាប៊ែល និងការនិទានរឿងអំពី ទឹកជំនន់ និង ការបង្កើត ចេញពីសៀវភៅលោកុប្បត្តិ។ វាក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវឯកសារយោងទៅកាន់ theophanies មួយចំនួន ដោយមានការសង្កត់ធ្ងន់ជាក់លាក់លើរូបរាងរបស់ព្រះនៅលើ ភ្នំស៊ីណាយក្នុងព្រះគម្ពីរ នៅពេលដែល បញ្ញត្តិដប់ប្រការ ត្រូវបានបង្ហាញដល់ ម៉ូសេ ។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> ទេវវិទូ Stephen Wilson បានពណ៌នាការនិទានរឿងថា "មិនច្បាស់លាស់" ហើយចំណុចផ្សេងៗនៃការខ្វែងគំនិតគ្នានៅតែមានក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញព្រះគម្ពីរ។ <ref name="gilbert">{{Cite journal|last=Gilbert|first=Gary|date=2002|title=The List of Nations in Acts 2: Roman Propaganda and the Lukan Response|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_fall-2002_121_3/page/497|journal=Journal of Biblical Literature|volume=121|issue=3|pages=497–529|doi=10.2307/3268158|issn=0021-9231|jstor=3268158}}</ref> មិនមានភ័ស្តុតាងអក្សរសាស្ត្រដើម្បីបញ្ជាក់ពីទីតាំងនៃ {{Lang|grc|οἶκος}} ទេ។ ("ផ្ទះ") ដែល​បាន​ចាត់​ទុក​ជា​ទីតាំង​នៃ​ព្រឹត្តិការណ៍​នៅ​ក្នុង កិច្ចការ ២:២ ។ សេចក្ដី​លម្អិត​នៃ​អត្ថន័យ​មួយ​ចំនួន​បង្ហាញ​ថា "ផ្ទះ" អាច​ជា "បន្ទប់​ខាង​លើ" ( {{Lang|grc|ὑπερῷον}} ) ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុង កិច្ចកា ១ : ១២–២៦ ប៉ុន្តែ​ពុំ​មាន​ភស្តុតាង​ជា​អត្ថបទ​ដើម្បី​បញ្ជាក់​ពី​ទីតាំង​ដោយ​ភាព​ប្រាកដប្រជា​ឡើយ ហើយ​វា​នៅ​តែ​ជា​ប្រធានបទ​នៃ​ការ​ជជែក​ដេញដោល​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​អត្ថាធិប្បាយ​ព្រះគម្ពីរ។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> [[ឯកសារ:Schnorr_von_Carolsfeld_Bibel_in_Bildern_1860_226.png|រូបភាពតូច|Pentecost ដោយ Julius Schnorr von Carolsfeld]] ព្រឹត្តិការណ៍នៃកិច្ចការ ជំពូកទី ២ ត្រូវបានកំណត់ប្រឆាំងនឹងផ្ទៃខាងក្រោយនៃការប្រារព្ធពិធីបុណ្យ នៅក្រុងយេរូសាឡឹម។ មាន​លក្ខណៈ​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​ចំពោះ​និទានកថា​ថ្ងៃ​ទី៥០ ដែល​បង្ហាញ​នៅ​ក្នុង​ជំពូក​ទីពីរ​នៃ ​កិច្ចការ​នៃ​ពួក​សាវក ។ អ្នក​និពន្ធ​ចាប់​ផ្ដើម​ដោយ​ការ​កត់​សម្គាល់​ថា ពួក​សិស្ស​របស់​ព្រះ​យេស៊ូ​«នៅ​កន្លែង​មួយ»​នៅ​«ថ្ងៃ​បុណ្យ​ទី៥០» ( {{Lang|grc|ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς}} ) <ref>{{Bibleverse|Acts|2:1|ESV}}</ref> កិរិយាសព្ទដែលប្រើក្នុងកិច្ចការ ២:១ ដើម្បីបង្ហាញពីការមកដល់នៃថ្ងៃបុណ្យទី៥០ មានអត្ថន័យនៃការបំពេញ។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last1=Lenski|first1=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}</ref> <ref name="vine">{{Cite book|publisher=Thomas Nelson Incorporated|isbn=978-0-7852-5054-8|last1=Vine|first1=W. E.|title=Vine's Expository Dictionary of the Old & New Testament Words|year=2003}}</ref> <ref name="Calvin">{{Cite book|last1=Calvin|first1=John|title=Commentary on Acts – Volume 1 – Christian Classics Ethereal Library|url=https://www.ccel.org/ccel/calvin/calcom36.ix.i.html}}</ref> មាន «ខ្យល់​បក់​ខ្លាំង» (ខ្យល់​គឺ​ជា​និមិត្ត​សញ្ញា​ទូទៅ​សម្រាប់​ព្រះវិញ្ញាណ​បរិសុទ្ធ) <ref name="Calvin">{{Cite book|last1=Calvin|first1=John|title=Commentary on Acts – Volume 1 – Christian Classics Ethereal Library|url=https://www.ccel.org/ccel/calvin/calcom36.ix.i.html}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|2:2|ESV}}</ref> និង “អណ្តាត​ភ្លើង” លេច​មក។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:3|NABRE}}</ref> សិស្សដែលបានប្រមូលផ្តុំគ្នាបាន«ពោរពេញដោយព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ ហើយចាប់ផ្ដើមនិយាយភាសាដទៃដូចដែលព្រះវិញ្ញាណបានថ្លែងប្រាប់ពួកគេ»។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:4|ESV}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានបកស្រាយបទគម្ពីរនេះថាជាឯកសារយោងទៅលើភាសាជាច្រើនដែលនិយាយដោយពួកសិស្សដែលបានប្រមូលផ្តុំគ្នា <ref>{{Bibleverse|Acts|2:6–11|NABRE}}</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតបានយកសេចក្ដីយោងទៅ "ភាសា" ( {{Lang|grc|γλῶσσαι}} ) ដើម្បីបង្ហាញពី ការនិយាយដ៏រីករាយ ។ <ref name="gilbert">{{Cite journal|last=Gilbert|first=Gary|date=2002|title=The List of Nations in Acts 2: Roman Propaganda and the Lukan Response|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_fall-2002_121_3/page/497|journal=Journal of Biblical Literature|volume=121|issue=3|pages=497–529|doi=10.2307/3268158|issn=0021-9231|jstor=3268158}}</ref> <ref>{{Bibleverse|1 Corinthians|14|ESV}}</ref> នៅក្នុងប្រពៃណីគ្រិស្តសាសនា ព្រឹត្តិការណ៍នេះតំណាងឱ្យការបំពេញការសន្យាដែលថាព្រះគ្រីស្ទនឹង ធ្វើពិធីជ្រមុជទឹក ឱ្យអ្នកដើរតាមទ្រង់ដោយព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last1=Lenski|first1=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:5|ESV}}, {{Bibleverse|John|14:16–17}}</ref> ក្នុងចំណោមដំណឹងល្អនៃគម្ពីរសញ្ញាថ្មីទាំងបួន ភាពខុសគ្នារវាងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកដោយទឹក និងពិធីបុណ្យជ្រមុជដោយព្រះគ្រីស្ទជាមួយនឹង "ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ និងភ្លើង" គឺមានតែនៅក្នុង ម៉ាថាយ និងលូកាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Bibleverse|Luke|3:16|ESV}}</ref> និទានកថានៅក្នុងកិច្ចការ ជំរុញឱ្យមាននិមិត្តរូបនៃពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹករបស់ព្រះយេស៊ូវនៅ ទន្លេយ័រដាន់ និងការចាប់ផ្តើមនៃកិច្ចបម្រើផ្សាយរបស់ទ្រង់ ដោយភ្ជាប់យ៉ាងច្បាស់នូវការព្យាករណ៍ពីមុនរបស់ យ៉ូហានបាទីស្ទ ទៅនឹងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹករបស់ពួកសិស្សជាមួយនឹងព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធនៅថ្ងៃបុណ្យទី៥០។ <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:5|ESV}}, {{Bibleverse|Acts|11:16|ESV}}</ref> ពេលវេលានៃការនិទានរឿងក្នុងកំឡុងពិធីបុណ្យថ្ងៃបុណ្យទី៥០ ជានិមិត្តរូបនៃការបន្តជាមួយនឹងការផ្តល់ក្រឹត្យវិន័យ ប៉ុន្តែក៏ជាតួនាទីកណ្តាលនៃព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធសម្រាប់ក្រុមជំនុំដំបូងផងដែរ។ តួនាទីសំខាន់របស់ព្រះគ្រីស្ទក្នុងជំនឿគ្រិស្តបរិស័ទបានបង្ហាញពីការបំបែកទ្រឹស្ដីជាមូលដ្ឋានពីជំនឿរបស់ជនជាតិយូដាប្រពៃណី ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុង តូរ៉ា និង ច្បាប់ម៉ូសេ ។ <ref name="ebcacts" /> សេចក្ដីអធិប្បាយរបស់ពេត្រុសនៅក្នុង កិច្ចកា ២ : ១៤–៣៦ សង្កត់​ធ្ងន់​លើ ​ការ​រស់​ឡើង​វិញ និង ​ភាព​តម្កើង​ឡើង ។ <ref name="isbe">{{Cite encyclopedia|title=Pentecost|location=Grand Rapids, Michigan|date=2009}}</ref> នៅក្នុងសេចក្ដីអធិប្បាយរបស់គាត់ ពេត្រុសបានដកស្រង់ យ៉ូអែល ២:២៨-៣២ និង ទំនុកដំកើង ១៦ ដើម្បីបង្ហាញថាថ្ងៃបុណ្យទី៥០ គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃ យុគសម័យមេស្ស៊ី ។ អ្នកដើរតាមព្រះគ្រីស្ទប្រហែលមួយរយម្ភៃនាក់ (កិច្ចការ ១:១៥) មានវត្តមាន រួមទាំងសាវ័កដប់ពីរនាក់ផងដែរ ( ម៉ាថាស ជាអ្នកជំនួសរបស់ យូដាស ) (កិច្ចការ ១:១៣, ២៦) មាតារបស់ព្រះយេស៊ូវ ម៉ារី សិស្សស្រីផ្សេងទៀត និងបងប្អូនរបស់គាត់ ( {{Bibleverse|កិច្ចការ|1:14|KJV}} )។ ខណៈ​អ្នក​ដែល​ព្រះវិញ្ញាណ​បាន​យាង​ចុះ​មក​កំពុង​និយាយ​ជា​ច្រើន​ភាសា នោះ ​សាវ័ក​ពេត្រុស ​បាន​ក្រោក​ឈរ​ឡើង​ជា​មួយ​នឹង​អ្នក ​ទាំង​ដប់មួយ ហើយ​បាន​ប្រកាស​ដល់​ហ្វូង​មនុស្ស​ថា ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ជា​ការ​សម្រេច​នៃ​ទំនាយ។ <ref>{{Bibleverse|Joel|2:28–29|ESV}}</ref> នៅក្នុង កិច្ចការ ២:១៧ វាអានថា: «ហើយនៅគ្រាចុងក្រោយបង្អស់' ព្រះមានបន្ទូលថា 'ខ្ញុំនឹងចាក់វិញ្ញាណរបស់ខ្ញុំទៅលើគ្រប់សាច់ឈាម ហើយកូនប្រុសកូនស្រីរបស់អ្នកនឹងទាយ ហើយបុរសវ័យក្មេងរបស់អ្នកនឹងឃើញការនិមិត្ត ហើយមនុស្សចាស់របស់អ្នកនឹងយល់សប្តិឃើញ»។ ទ្រង់​ក៏​បាន​លើក​ឡើង​ផង​ដែរ ( កិច្ចការ ២:១៥ ) ថា​ជា​ម៉ោង​ទី​បី​នៃ​ថ្ងៃ (​ប្រហែល​ម៉ោង ៩:០០ )។&nbsp;ព្រឹក) កិច្ចការ 2:41 បន្ទាប់​មក​រាយការណ៍​ថា​៖ ​«​បន្ទាប់​មក អ្នក​ដែល​បាន​ទទួល​ព្រះបន្ទូល​ទ្រង់​ដោយ​រីករាយ​ក៏​ទទួល​បុណ្យ​ជ្រមុជ​ទឹក ហើយ​នៅ​ថ្ងៃ​ដដែល​នោះ មាន​មនុស្ស​ប្រហែល​បី​ពាន់​ព្រលឹង​មក​ឯ​ពួកគេ»។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:41|ESV}}</ref> អ្នក​ប្រាជ្ញ​រិះគន់​ខ្លះ​ជឿ​ថា​លក្ខណៈ​ខ្លះ​នៃ​ការ​និទានកថា​គឺ​ជា​សំណង់​ទ្រឹស្ដី។ ពួកគេជឿថា ទោះបីជាការនិទានរឿង បុណ្យទី៥០ មិនពិតក៏ដោយ វាបង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃក្រុមជំនុំដំបូង ដែលបានបើកការរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃសាសនាគ្រឹស្ត។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីទសវត្សរ៍ ក្រុមជំនុំសំខាន់ៗត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងទីក្រុងធំៗទាំងអស់នៃចក្រភពរ៉ូម។ <ref name="isbe">{{Cite encyclopedia|title=Pentecost|location=Grand Rapids, Michigan|date=2009}}</ref> ទាក់ទងនឹង កិច្ចការទី 2 លោក Gerd Lüdemann ចាត់ទុកការជួបជុំថ្ងៃបុណ្យទី៥០ ថាអាចធ្វើទៅបាន និងការណែនាំអំពីសាវ័កថាអាចជឿទុកចិត្តបានតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Wedderburn ទទួលស្គាល់លទ្ធភាពនៃ 'បទពិសោធន៍រីករាយដ៏ធំ' ហើយកត់សម្គាល់ថាវាពិបាកក្នុងការពន្យល់ថាហេតុអ្វីបានជាពួកគ្រីស្ទានសម័យដើមក្រោយមកបានទទួលយកពិធីបុណ្យជ្វីហ្វនេះ ប្រសិនបើមិនមានព្រឹត្តិការណ៍បុណ្យថ្ងៃទី៥០ ដូចបានរៀបរាប់នៅក្នុងកិច្ចការ។ គាត់ក៏កាន់ការពិពណ៌នាអំពីសហគមន៍ដើមដំបូងនៅក្នុងកិច្ចការទី 2 ដើម្បីអាចទុកចិត្តបាន។ Ludemann ចាត់ទុកកិច្ចការ 3:1–4:31 ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Wedderburn កត់ចំណាំនូវអ្វីដែលគាត់មើលឃើញថាជាលក្ខណៈពិសេសនៃការពណ៌នាដ៏ឧត្តមគតិមួយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏មានការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងការច្រានចោលការកត់ត្រាថាជារឿងមិនប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Hengel ដូចគ្នានេះដែរទទូចថា Luke បានពិពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតប្រាកដ ទោះបីជាគាត់បានធ្វើឱ្យពួកគេយល់ឃើញក៏ដោយ។ អ្នកអត្ថាធិប្បាយព្រះគម្ពីរ លោក Richard CH Lenski បានកត់សម្គាល់ថា ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "ថ្ងៃបុណ្យទី៥០" នៅក្នុងកិច្ចការ គឺសំដៅទៅលើពិធីបុណ្យរបស់ជនជាតិយូដា។ គាត់បានសរសេរថា ការប្រារព្ធពិធីគ្រីស្ទានដែលកំណត់យ៉ាងច្បាស់ និងប្លែកពីគេមិនមានទេ រហូតដល់ឆ្នាំក្រោយៗមក នៅពេលដែលពួកគ្រីស្ទានបានរក្សាឈ្មោះ "ថ្ងៃបុណ្យទី៥០" ប៉ុន្តែបានចាប់ផ្តើមគណនាកាលបរិច្ឆេទនៃពិធីបុណ្យដោយផ្អែកលើបុណ្យអ៊ីស្ទើរ ជាជាងបុណ្យរំលង។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last=Lenski|first=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLenski2008">Lenski, R. C. H. (2008). ''Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14''. Augsburg Fortress. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4514-1677-0|<bdi>978-1-4514-1677-0</bdi>]].</cite></ref> ពេត្រុស​បាន​ថ្លែង​ថា​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ការ​ហូរ​ចេញ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់​ដែល​នឹង​មាន​សម្រាប់​អ្នក​ជឿ​ទាំង​អស់​ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​ជា​ជនជាតិ​យូដា​និង​សាសន៍​ដទៃ​ដូច​គ្នា​។ <ref>{{Bibleverse||Acts|2:39|KJV}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ggcv02pqze1w1fd18xgjv2ukjumfbtd 0 52841 339099 338239 2026-08-19T08:41:21Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339099 wikitext text/x-wiki '''នាងកែវមនោរាហ៍''' គឺ​ជា [[កិន្នរ|​កិន្នរី]] ​ពាក់​ក​ណ្តា​ល​ស្ត្រី​ពាក់​ក​ណ្តា​ល​សត្វ​ស្លាប​មួយ​នៃ [[ជាតក|​រឿងនិទាន​ជាតក]] ​។ ជាទូទៅគេហៅថា '''ព្រះសុធន នាងកែវមនោរាហ៍''' រឿងព្រេងនេះលេចចេញក្នុង ទិវ្យវទន ហើយត្រូវបានចងក្រងជាឯកសារដោយចម្លាក់ថ្មនៅ [[បូរ៉ូប៊ូឌួ|ប្រាសាទបូរបូឌួ]] ។ <ref>{{Cite web |date=5 February 2003 |title=The Story of Prince Sudhana and Manohara |url=http://www.borobudur.tv/avadana_05.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20030205011309/http://www.borobudur.tv/avadana_05.htm |archive-date=5 February 2003}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Borobudur: golden tales of the Buddhas|author-link=John N. Miksic|date=1994|location=Berkeley, CA|pages=77–81}}</ref> កំណែនៃរឿងត្រូវបានរាយការណ៍នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍នៃបណ្តាប្រទេស [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ហើយរឿងស្រដៀងគ្នាអំពីស្រីបក្សី និងបុរសដែលស្លាប់អាចត្រូវបានរកឃើញនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ។ == សង្ខេប == មនោរាហ៍ ជា​បុត្រីពៅ ក្នុង​ចំណោម​បុត្រី​ទាំង​ប្រាំពីរ​នាក់​របស់​ស្ដេច [[កិន្នរ|​កិន្នរ]] រស់នៅ​លើ [[ភ្នំកៃលាស|​ភ្នំ​កៃឡាស]] ។ ថ្ងៃមួយ នាងធ្វើដំណើរទៅកាន់ឋានមនុស្ស។ នាងត្រូវបានចាប់បានដោយព្រានព្រៃ (ដោយប្រើមន្តអាគម) ដោយផ្តល់ឱ្យនាងទៅព្រះសុធន ។ ព្រះសុធនជាបុត្រារបស់ស្តេច អាទិត្យវង្សា និងម្ចាស់ក្សត្រី ចន្ទ្រទេវី, ព្រះសុធន គឺជាអ្នកបាញ់ធ្នូដ៏ល្បីល្បាញនិងជាអ្នកស្នងមរតកនៃ នគរបញ្ចល ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ធ្លាក់ក្នុងអន្លង់ស្នេហ៍ជាមួយមនោរាហ៍ ហើយពួកគេបានរៀបការ។ ក្រោយ​មក ពេល​ដែល​ព្រះអង្គម្ចាស់​នៅ​ឆ្ងាយ​ក្នុង​សមរភូមិ មនោរាហ៍​ត្រូវ​បាន​អ្នក​ប្រឹក្សា​រាជវង្ស​ចោទ​ប្រកាន់​ថា​នាំ​សំណាង​អាក្រក់​មក​ទីក្រុង ហើយ​ត្រូវ​គំរាម​សម្លាប់។ នាង​ហោះ​ចេញ​ទៅ​នគរ​កិន្នរវិញ ។ ព្រះនាងទុកព្រះទម្រង់មួយ និងទិសដៅឆ្ពោះទៅកាន់នគរកិន្នរ ដើម្បីឲ្យព្រះសុធនតាមនាង។ ព្រះសុធន ត្រឡប់ទៅ បញ្ចល ហើយតាមនាង។ ពីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ គាត់រៀនភាសាសត្វដើម្បីកំណត់ទីតាំងនគរកិន្នរ និងការអធិស្ឋានចាំបាច់ដើម្បីឈ្នះព្រះនាងមកវិញ។ ដំណើរ​នេះ​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​ប្រាំពីរ​ឆ្នាំ ប្រាំពីរ​ខែ និង​ប្រាំពីរ​ថ្ងៃ។ នៅតាមផ្លូវ សុធន ប្រឈមមុខនឹង [[យក្ស]] , ទន្លេនៃអណ្តាតភ្លើងនិងដើមឈើដ៏ធំសម្បើម។ បន្ទាប់ពីទុក្ខលំបាកយ៉ាងយូរ និងលំបាក គាត់បានជួបស្តេចកិន្នរ ដែលសុំឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់បង្ហាញភាពស្មោះត្រង់ជាមួយនឹងការធ្វើតេស្តផ្សេងៗវាយតម្លៃកម្លាំង ការតស៊ូ និងប្រាជ្ញា។ នៅក្នុងការធ្វើតេស្តដំបូងព្រះសុធន ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីលើកកៅអីថ្មនៅក្នុងសួនច្បារ។ កិច្ចការទីពីរបានសាកល្បងជំនាញរបស់គាត់ដោយប្រើធ្នូនិងព្រួញ។ ការ​ធ្វើ​តេស្ត​ចុង​ក្រោយ​គឺ​កំណត់​ថា​នារី​ណា​ដែល​ដូច​គ្នា​៧​នាក់​នោះ​គឺមនោរាហ៍ ដែល​គាត់​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​ចិញ្ចៀន​នៅ​លើ​ម្រាម​ដៃ។ ដោយ​ស្កប់​ចិត្ត ស្ដេច​កិន្នរ ​យល់ព្រម​រៀប​ការ ហើយ​ប្ដី​ប្រពន្ធ​ក៏​ត្រឡប់​ទៅ​ក្រុង​បញ្ចលវិញ ។ <ref>{{Cite journal|last=Grey|first=Leslie|date=1998|title=Supplement to The Concordance of the Buddhist Birth Stories|journal=[[The Journal of the Pali Text Society]]|volume=XXIV|pages=103–147 [129–130]}}</ref> == ការចែកចាយ == រឿង​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​រឿងព្រេង​និទាន​របស់ ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា, [[វប្បធម៌កម្ពុជា|កម្ពុជា]], <ref>{{Cite journal|last=Porée-Maspero|first=Eveline|date=1962|title=III. Le cycle des douze animaux dans la vie des Cambodgiens|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=50|issue=2|pages=311–365|doi=10.3406/befeo.1962.1536}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Jacob|first=Judith M.|title=The traditional literature of Cambodia: a preliminary guide|url=https://archive.org/details/traditionalliter0000jaco|location=New York|date=1996|pages=[https://archive.org/details/traditionalliter0000jaco/page/177 177]–178}}</ref> [[វប្បធម៌ថៃ|ប្រទេស​ថៃ]], <ref>{{Cite book|title=Tales from Thailand|url=https://archive.org/details/talesfromthailan0000unse|last=Toth|first=Marian Davies|date=1971|location=Rutland, Vt.|page=[https://archive.org/details/talesfromthailan0000unse/page/106 106]}}</ref> ប្រទេស​លាវ, ស្រីលង្កា, ខាងជើង​ម៉ាឡេស៊ី និង ​ឥណ្ឌូនេស៊ី ។ <ref>{{Cite journal|last=Jaini|first=Padmanabh S.|date=1966|title=The Story of Sudhana and Manoharā: An Analysis of the Texts and the Borobudur Reliefs|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=29|issue=3|pages=533–558|doi=10.1017/S0041977X00073407|jstor=611473}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Sandakinduru-Katava|title=Sandakinduru Katava &#124; Ceylonese dance-drama}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Yousof|first=Ghulam-sarwar|date=1 January 1982|title=Nora Chatri in Kedah: A Preliminary Report|journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|volume=55|issue=1 (242)|pages=53–61|jstor=41492911}}</ref> រឿងនិទានក៏បានរីករាលដាលដល់ប្រទេសចិន ខោតាន ជ្វា ទីបេ និងបេងហ្គាល់។ <ref>{{Cite journal|last=Chen|first=Ruixuan|date=2016|title=The Khotanese Sudhanāvadāna, written by Matteo De Chiara [review]|journal=[[Indo-Iranian Journal]]|volume=59|issue=2|page=188|doi=10.1163/15728536-05902001}}</ref> == ការសម្របខ្លួន == === ល្ខោន === យោងតាមលោក James R. Brandon រឿងមនោរាហ៍ គឺជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយនៅក្នុងល្ខោនអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>Brandon, James R. ''Theatre in Southeast Asia''. Cambridge, Mass., Harvard University Press, 1974 [1967]. pp. 23-24. {{ISBN|0-674-87587-7}}.</ref> នៅកម្ពុជាមានរបាំមួយដែលមានឈ្មោះថា «របាំព្រះសុធននាងកែវមរាហ៍» ដែលជាផ្នែកមួយនៃរបាំព្រះរាជទ្រព្យ។ === អក្សរសិល្ប៍ === តួអង្គ​នៃ​រឿងនិទាន​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ថា ''ព្រះសុធន'' និង ''​កែវមនោរាហ៍'' ។ រឿងនិទាននេះក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនាសំស្ក្រឹតនៃប្រទេសនេប៉ាល់ផងដែរ ដោយដាក់ឈ្មោះថា ''រឿងរបស់សុចន្ទ្រីមនិងកិន្នរី'' ដែលប្តីប្រពន្ធសំខាន់ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា មនោរាហ៍ និង សុធនុស ។ នៅក្នុងកំណែមួយផ្សេងទៀតពីប្រទេសនេប៉ាល់ ''កិន្នរីអវទាន'' អ្នកប្រមាញ់ ឧត្បល បានចាប់យក កិន្នរ (គ្មានឈ្មោះក្នុងរឿងនិទាន) ជាមួយនឹងវេទមន្ត។ ព្រះអង្គម្ចាស់ សុធន នៃ ហស្តិណា បានមកដល់ជាមួយនឹងដំណើរកម្សាន្តបរបាញ់របស់គាត់ ហើយលង់ស្នេហ៍ជាមួយ កិន្នរ ។ ការ​បកប្រែ​មួយ​ទៀត​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ថា ''សុធនុ'' និង កិន្នរិ ជា មនោរាហ៍ ''ជា​បុត្រី​របស់​ស្ដេច ទ្រុម'' ។ រឿងនិទានត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា ''ស៊ីថននិងមនោឡា'' នៅ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។ <ref>{{Cite journal|last=Diamond|first=Catherine|date=February 2005|title=Red Lotus in the Twenty-First Century: Dilemmas in the Lao Performing Arts|journal=New Theatre Quarterly|volume=21|issue=1|pages=34–51|doi=10.1017/S0266464X04000326}}</ref> == កេរដំណែល == រឿង​ម​នោរាហ៍ និង​ព្រះអង្គម្ចាស់​សុធន អាច​នឹង​បំផុសគំនិត​រឿង [[មនោរ៉ា (របាំ)|​មនោរាហ៍]] <ref>{{Cite journal|last=Plowright|first=Poh Sim|date=November 1998|title=The Art of Manora: an Ancient Tale of Feminine Power Preserved in South-East Asian Theatre|url=https://archive.org/details/sim_new-theatre-quarterly_1998-11_14_56/page/373|journal=New Theatre Quarterly|volume=14|issue=56|pages=373–394|doi=10.1017/S0266464X00012458}}</ref> របាំ​ដែល​សម្តែង​នៅ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ,កម្ពុជា និង [[ម៉ាឡេស៊ី|​ម៉ាឡេស៊ី]] ​។ <ref>{{Cite journal|last=Sooi-Beng|first=Tan|date=1988|title=The Thai 'Menora' in Malaysia: Adapting to the Penang Chinese Community|journal=Asian Folklore Studies|volume=47|issue=1|pages=19–34|doi=10.2307/1178249|jstor=1178249}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] sdlmppmrboq1oh9xvni6ro04j06o6qe 0 52934 339070 334671 2026-08-19T07:49:40Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339070 wikitext text/x-wiki '''''កំពង់''''' (Kampong , កាមពង់ ។ ពាក្យនេះជាភាសា Za'aba Spelling, '''''កាមពង់''''' (''Kampung)'' ជាភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ទំនើប និង [[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ) គឺជាពាក្យសម្រាប់ ភូមិ មួយប្រភេទក្នុង [[ប្រ៊ុយណេ|ប្រទេសប្រ៊ុយណេ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូ]] [[ម៉ាឡេស៊ី|នេស៊ី]] [[ហ្វីលីពីន|ម៉ាឡេស៊ី ហ្វីលីពីន]] និង [[សិង្ហបុរី]] និងជា 'កំពង់' នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ។ ពាក្យនេះអនុវត្តចំពោះភូមិប្រពៃណី ជាពិសេសជនជាតិដើមភាគតិច។ ពាក្យនេះក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើតំបន់ អនាធិបតេយ្យ ក្នុងទីក្រុង ឬការអភិវឌ្ឍន៍ និងតំបន់ជុំវិញនៅក្នុងទីក្រុង និងទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសប្រ៊ុយណេ ឥណ្ឌូនេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន កម្ពុជា [[ស្រីលង្កា]] និង កោះណូអែល ។ ការរចនា និងស្ថាបត្យកម្មនៃភូមិ ''កំពង់'' ប្រពៃណីត្រូវបានតម្រង់ទិសដៅសម្រាប់កំណែទម្រង់ដោយអ្នកទីក្រុង និងអ្នកសម័យទំនើប។ ភូមិទាំងនេះក៏ត្រូវបានកែសម្រួលដោយស្ថាបត្យករសហសម័យសម្រាប់គម្រោងផ្សេងៗ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យ ''Kampung'' ឬ ''Kampong'' មកពីភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ហើយត្រូវបានបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសថា "ភូមិ" ។ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី ''អក្ខរាវិរុទ្ធ'' បុរាណនៅតែបន្តប្រើ រីឯការប្រកបពាក្យ ''kampung'' គឺស្តង់ដារនៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ នៅប្រ៊ុយណេ អក្ខរាវិរុទ្ធទាំងពីរអាចផ្លាស់ប្តូរបាន។ <ref name="KMGSG">{{Cite web |last=HuiQi Yow |first=Samantha |date=26 May 2021 |title=Singapore's last surviving village |url=https://www.bbc.com/travel/article/20210525-singapores-last-surviving-village |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509134823/https://www.bbc.com/travel/article/20210525-singapores-last-surviving-village |archive-date=9 May 2025 |access-date=10 September 2025 |website=www.bbc.com |publisher=[[BBC News]]}}</ref> ពាក្យ​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា​« ​បរិវេណ ​»​ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ​ការ​អភិវឌ្ឍ​ក្នុង​ទីប្រជុំជន​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​បាន​មក​ពី ''​កាមពង់'' ​។ <ref>{{Cite web |title=From 'Kampong' to 'Compound': Retracing the forgotten connections |url=http://singapurastories.com/kampungcompound-houses/kampungcampongcompound/ |website=singapurastories.com }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ប្រ៊ុយណេ == នៅ​ប្រ៊ុយណេ ពាក្យ ''​កាមពង់'' សំដៅ​ជា​ចម្បង​ទៅ​លើ ​ផ្នែក​រង ​កម្រិត​ទី​បី និង​ទាប​បំផុត​នៅ​ក្រោម ​ស្រុក ( ដេរ៉ា ) និង <nowiki><i id="mwOQ">មុកិម</i></nowiki> (អនុស្រុក) ។ ផ្នែកខ្លះនៃក្រុង ''កាមពង់'' គឺជាភូមិក្នុងន័យសង្គម ដូចដែលបានកំណត់ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកនរវិទ្យា ចំណែកខ្លះទៀតអាចបម្រើសម្រាប់តែជំរឿន និងគោលបំណងរដ្ឋបាលផ្សេងទៀត។ អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុងនៃរដ្ឋធានី [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់|បង់ដាសេរីបាហ្គាវ៉ាន់]] ឬចូលទៅក្នុងទីក្រុងក្បែរនោះ។ ''កាមពង់'' ​មួយ​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​ដោយ {{Lang|ms|គឺតួកាមពង់}} ឬ មេភូមិ ។ តាម​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ វា​ជា​ធម្មតា​មាន ​សាលា​បឋមសិក្សា និង {{Lang|ms|បារ៉ៃរាយ៉ា}} ឬ {{Lang|ms|dewan kemasyarakatan}} ដែលស្មើនឹង មជ្ឈមណ្ឌលសហគមន៍ ។ ដោយសារ ''ខេត្តកំពង់ធំ'' ជាច្រើនមានអ្នករស់នៅមូស្លីមច្រើនលើសលុប នីមួយៗក៏អាចមានវិហារឥស្លាមសម្រាប់ការសូត្រធម៌ Jumu'ah ឬថ្ងៃសុក្រ និងសាលារៀនដែលផ្តល់ការអប់រំបឋមសិក្សាសាសនាឥស្លាមជាកំហិតសម្រាប់សិស្សមូស្លីមនៅក្នុងប្រទេស។ <ref>{{Cite news|last=Azahari|first=Izah|date=21 October 2017|title=Brunei will remain a MIB-guided nation, thanks to religious education|work=Borneo Bulletin|url=https://borneobulletin.com.bn/brunei-will-remain-a-mib-guided-nation-thanks-to-religious-education/|url-status=dead|access-date=29 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120073502/https://borneobulletin.com.bn/brunei-will-remain-a-mib-guided-nation-thanks-to-religious-education/|archive-date=20 November 2018}}</ref> នៅប្រ៊ុយណេ ''កាមពង់'' ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអក្ខរាវិរុទ្ធត្រឹមត្រូវ ហើយជម្រើសទាំងពីរគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ និងឈ្មោះទីកន្លែងផ្លូវការ។ ឧទាហរណ៍ Keriam ដែលជាភូមិមួយនៅ ក្នុងស្រុក Tutong ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''Kamp '''Ung''' Keriam'' ដោយនាយកដ្ឋានអង្កេត ប៉ុន្តែ ''Kamp '''Ong''' Keriam'' ដោយ នាយកដ្ឋានសេវាប្រៃសណីយ៍ ដែលទាំងពីរជានាយកដ្ឋានរដ្ឋាភិបាល។ <ref>{{Cite web |title=Geoportal |url=http://survey.gov.bn/web/survey_department/map |access-date=2017-09-10 |website=Brunei Survey Department}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Postcodes |url=http://post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518223351/http://www.post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx |archive-date=2018-05-18 |access-date=2017-09-10 |website=Brunei Postal Services Department |archivedate=2018-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180518223351/http://www.post.gov.bn/SitePages/postcodes.aspx }}</ref> == កម្ពុជា == នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា " ''កំពង់'' " ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីកន្លែងមួយនៅលើទន្លេ ឬមាត់បឹង ដែលមនុស្សអាចចតទូកតូចៗឯកជនរបស់ពួកគេ។ វាក៏សំដៅលើកន្លែងចតសម្រាប់សាឡាងពាណិជ្ជកម្ម ឬដឹកអ្នកដំណើរ និងទូក ដូចជាសាឡាង- កំពង់ចម្លងអ្នកលឿង និងកំពង់ចម្លង អរិយក្សត្រ ជាដើម។ ពាក្យថា ''កំពង់'' ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលទំនងជារាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ ដោយសារភាពជិតស្និតជាមួយ [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] អូទ្រីស ដើម្បីដាក់ឈ្មោះទីកន្លែងដូចជា ខេត្ត ស្រុក ឃុំ និងភូមិ។ ឧទាហរណ៍មួយចំនួនរួមមានៈ ខេត្ត ''កំពង់សោម'' (ក្រុងកំពង់សោម បច្ចុប្បន្នខេត្តព្រះសីហនុ) ''កំពង់ចាម'' ''កំពង់ធំ'' ''កំពង់ឆ្នាំង'' និង ''កំពង់ស្ពឺ'' ។ ស្រុក ''កំពង់ត្រាច'' ''កំពង់ត្រឡាច'' និង ''ស្រុកកំពង់សៀម'' ឃុំ ''កំពង់ឃ្លាំង'' និង ''ឃុំកំពង់ក្តី'' ; និងភូមិ ''កំពង់ប្រាសាទ'' ''កំពង់ក្របី'' និង ''ភូមិកំពង់អ៊ួរ។'' (ទំព័រ ៣៧ ជួន ណាត ''វចនានុក្រម កម្ពុជា'' វិទ្យាស្ថាន ប៊ូឌី''ញ'' រាជធានីភ្នំពេញ ឆ្នាំ ១៩៦៧)។ ដោយផ្អែកលើឧទាហរណ៍ខាងលើ អត្ថន័យនៃ ''កំពង់'' នៅក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] ក៏អាចកំណត់បានថាជា "តំបន់ ឬកន្លែងនៅជិតទន្លេ ឬបឹងដែលមនុស្សដាក់ឈ្មោះថាជារបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីពួកគេបានមកដល់ ឬបង្កើតសហគមន៍នៅពេលក្រោយ"។ == ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី == [[ឯកសារ:Kampung_Naga_Java110.jpg|រូបភាពតូច|ផ្ទះប្រពៃណី និងស្រះទឹកនៃ កាមពង់ ណាហ្គា ដែលជាភូមិប្រពៃណី Sundanese នៅ ជ្វាខាងកើត [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] ។]] នៅ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ​, ''{{Lang|id|កាមពង់}}'' ជាទូទៅសំដៅទៅលើ ភូមិមួយ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាផ្ទុយពី {{Lang|id|កូតា}} [[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ("ទីក្រុង" ជាភាសាអង់គ្លេស)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទីក្រុង និងទីប្រជុំជនភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីដំបូងឡើយមានបណ្តុំនៃ កាមពង់ ការតាំងទីលំនៅ។ ''កាមពុង'' មាន ៤ យ៉ាង។ ពួកវាគឺ៖ ''កាមពុង'' ខាងក្នុងទីក្រុង ដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ និងមានប្រជាជនរស់នៅ ១០០,០០០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ''ក'' ណ្តាលក្រុងកំពុង ដែលមានប្រជាជនរស់នៅពី ២០,០០០ - ៤០,០០០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ; ''កាមពង់'' ដែលមានដង់ស៊ីតេទាបខ្លាំង; និងវាយលុក ''ក្រុង'' កំពុង ដែលប្រជាជននៅរាយប៉ាយតាមទីប្រជុំជន។ <ref>{{Cite journal|last=Ford|first=Larry R|date=October 1993|title=A Model of Indonesian City Structure|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1993-10_83_4/page/374|journal=Geographical Review|volume=83|issue=4|pages=374–396|bibcode=1993GeoRv..83..374F|doi=10.2307/215821|jstor=215821}}</ref> == ម៉ាឡេស៊ី == [[ឯកសារ:Riverside_kampong_on_road_from_Kuantan_to_Dungun_August_1964.jpg|alt=Huts by a river|រូបភាពតូច|''មាត់ទន្លេ'' កាមពុង តាមផ្លូវពី ក្វាន់តាន ទៅ ឌុងអ៊ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤។]] នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី កាមពង់ ត្រូវបានកំណត់ថាជា ''តំបន់'' ដែលមានប្រជាជន ១០,០០០ ឬតិចជាងនេះ។ ចាប់តាំងពីសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រមក គ្រប់ភូមិម៉ាឡេបានដំណើរការក្រោមការដឹកនាំរបស់ ''ប៉េងហ៊ូលូ'' (មេភូមិ) ដែលមានអំណាចក្នុងការស្តាប់រឿងរដ្ឋប្បវេណីនៅក្នុងភូមិរបស់គាត់ (សូមមើល តុលាការម៉ាឡេស៊ី សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត)។ ភូមិម៉ាឡេជាទូទៅមាន វិហារឥស្លាម ឬ ''ស៊ូរ៉ា'' វាលស្រែ ឬចម្ការ និងផ្ទះជនជាតិម៉ាឡេដែលធ្វើពីឈើនៅលើបង្គោល។ វាជារឿងធម្មតាទេដែលឃើញទីបញ្ចុះសពនៅជិតវិហារអ៊ីស្លាម។ ផ្លូវ​កខ្វក់ ​គឺ​ជា​ផ្លូវ​ធម្មតា​ជាង​ផ្លូវ​ក្រាល​កៅស៊ូ​សម្រាប់​អ្នក​ភូមិ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​មក​រវាង ''​កាមពង់'' ។ == ហ្វីលីពីន == នៅប្រទេសហ្វីលីពីន ជាពិសេសនៅភាគខាងត្បូង ដែលគ្រប់គ្រងដោយ ម៉ូរ៉ូម៉ូស្លីម ពាក្យ ''កាមពង់'' ក៏ត្រូវបានអនុម័តដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទម្រង់ ជាភាសាអេស្ប៉ាញ បានក្លាយជា ''កាមពូ'' ។ ឈ្មោះនេះខ្លួនវាដើមឡើយជាឥទ្ធិពលនៃមហាអំណាចមូស្លីមម៉ាឡាយ៉ានដែលបានឈ្នះនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសហ្វីលីពីនដូចជា ស៊ុលតង់នៃស៊ូលូ ស៊ុលតង់នៃម៉ាហ្គីដាណាវ ស៊ុលតង់នៃប៊ូយ៉ាន និង ស៊ុលតង់នៃឡាណាវ ។ <ref>{{Cite book|last1=Sakai|first1=Minako|title=Regional Minorities and Development in Asia|publisher=Routledge|year=2009|page=124|url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf|isbn=978-0-415-55130-4|archive-date=2014-10-13}}</ref> ជាពិសេស ស៊ុលតង់នៃស៊ូលូ ព្រោះវានៅជិតនឹងការរីករាលដាលនៃ វប្បធម៌ម៉ាឡេ ឥទ្ធិពលរបស់វាគឺគួរឱ្យកត់សម្គាល់ណាស់នៅក្នុងវាក្យសព្ទ ក្នុងករណីនេះពាក្យ ''កាមពង់'' ។ ឧទាហរណ៍​នៃ​កន្លែង​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា ''កាមពង់'' គឺ​ជា barangay ក្នុង ​ទីក្រុង Zamboanga, namley Campo Islam ឬ Kampung Islam ( {{Literal translation|Islamic Village}} <span class="gloss-text">ឥស្លាម</span> <span class="gloss-quot">។</span> <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Campo Islam, Zamboanga City, Philippines |url=https://www.zamboanga.com/barangay/campo_islam.htm |access-date=October 2, 2025 |website=www.zamboanga.com |publisher=Zamboanga |language=en}}</ref> == សិង្ហបុរី == ''កាមពង់'' ប្រពៃណីធ្លាប់បានរីករាលដាលពាសពេញប្រទេសសិង្ហបុរី ប៉ុន្តែមានមនុស្សតិចណាស់ដែលរស់រានមានជីវិតបានសព្វថ្ងៃនេះ ភាគច្រើននៅលើកោះដាច់ស្រយាលដូចជា Pulau Ubin ជាដើម។ ក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​២០ ''កំពង់'' ​ជា​ច្រើន​ស្ថិត​នៅ​លើ ​ដី​គោក ។ ''កាមពង់'' ទាំងនេះច្រើនតែមានមនុស្សរស់នៅច្រើនកុះករ ហើយចាត់ទុកថាជាកន្លែងមិនល្អ និងមិនល្អសម្រាប់រស់នៅ ដោយ ''កាមពង់'' ជាច្រើនខ្វះអនាម័យត្រឹមត្រូវ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4m72fwd6v818cn8qa20xfvse3ea1awm 0 53123 339119 329464 2026-08-19T09:12:17Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339119 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Maharani_Vijaya_Raje_Scindia_of_Gwalior,_ca.1940.jpg|រូបភាពតូច|Maharani Vijaya Raje Scindia នៃ Gwalior ស្លៀកពាក់សារី, ឆ្នាំ ១៩៤០ ។]] '''សារី''' (ហៅផងដែរថា '''សារែ''', '''សារេ''' <ref>{{Cite encyclopedia|title=sari ''also'' saree|year=2022|location=|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=sari}}</ref> ឬ '''សាដី''' ) គឺជា ក្រណាត់ (ក្រណាត់) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_1pEAAAAYAAJ|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|date=1997|isbn=978-0-9661496-1-6}}</ref> និង [[សំលៀកបំពាក់|សម្លៀកបំពាក់]] របស់ស្ត្រីនៅក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ <ref>{{Cite book|title=The Sari|year=1995|location=New York|isbn=978-0-8109-4461-9}}</ref> វា​មាន ​ក្រណាត់​ត្បាញ ​ដែល​មិន​ទាន់​បាន​ដេរ​ដែល​បាន​រៀប​ចំ​លើ​ដងខ្លួន​ជា ​សម្លៀក​បំពាក់ ដោយ​ចុង​ម្ខាង​ជាប់​នឹង​ចង្កេះ ចំណែក​ចុង​ម្ខាង​ទៀត​ដាក់​លើ​ស្មា​ម្ខាង​ដូច​ជា ​លួច, <ref>{{Cite web |title=History of Sari and Draping Styles &#124; JD Institute of Fashion Technology |url=https://jdinstituteoffashiontechnology.com/history-of-sari-and-draping-styles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508081154/https://jdinstituteoffashiontechnology.com/history-of-sari-and-draping-styles/ |archive-date=8 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0O9je9dECH8C&q=sari&pg=PA121|title=Thai Art with Indian Influences|isbn=9788170170907|year=1979}}</ref> ជួនកាល​មាន​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​ពាក់កណ្ដាល ។ វាអាចប្រែប្រួលពី ៤.៥ ទៅ ៩ យ៉ាត (៤.១ ដល់ ៨.២ ម៉ែត្រ) ក្នុងប្រវែង <ref>{{Cite book|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|year=1997|location=New York|isbn=978-0-9661496-1-6}}</ref> និង ២៤ ទៅ ៤៧ អ៊ីង (៦០ ទៅ ១២០ សង់ទីម៉ែត្រ) ទទឹង <ref>{{Cite book|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|year=1997|location=New York|page=6}}</ref> និងជាទម្រង់ សម្លៀកបំពាក់ជនជាតិ ក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ស្រីលង្កា]] [[នេប៉ាល់]] និង [[ប៉ាគីស្ថាន]] ។ មាន​ឈ្មោះ និង​រចនាប័ទ្ម​ផ្សេងៗ​នៃ​ការ​ផលិត​និង​ការ​ប៉ាក់​សារី ដែល​ជា​ទូទៅ​បំផុត​គឺ​រចនាប័ទ្ម ​នីវី ។ <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_1pEAAAAYAAJ|title=Saris: an illustrated guide to the Indian art of draping|date=1997|pages=55|isbn=9780966149616|language=en|quote=Women of Andhra Pradesh claim that the modern sari is their own traditional drape . . . this claim is probably true.}}</ref> <ref name="Vijay Singh Katiyar">{{Cite book|title=Indian saris : traditions, perspectives, design|date=2009|location=New Delhi|isbn=9788183281225|pages=211|url=https://books.google.com/books?id=8RjgPQAACAAJ}}</ref> វានៅតែជាម៉ូដទាន់សម័យនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម្លៀកបំពាក់ផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។ <ref name="hinduismtoday">{{Cite web |title=Sari, Always in Vogue |url=https://www.hinduismtoday.com/modules/smartsection/item.php?itemid=4605 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531095310/https://www.hinduismtoday.com/modules/smartsection/item.php?itemid=4605 |archive-date=2012-05-31 |access-date=2018-03-09 |publisher=[[Hinduism Today]]}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យ [[ភាសាហិណ្ឌី|ហិណ្ឌូ]] សារី ( {{Lang|hi|साड़ी}} ), <ref name="Annandale1892">{{Cite book|title=The Imperial Dictionary and Encyclopedia of Knowledge Unabridged|date=1892|page=792|language=en}}</ref> ពិពណ៌នាជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] សាដី <ref name="Oxford University Press">{{Cite book|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|year=1997|isbn=978-0-19-864339-5|page=1003}}</ref> ដែលមានន័យថា 'បន្ទះក្រណាត់' <ref name="Monier-Williams 1995 1063">{{Cite book|title=A Sanskrit-English Dictionary|author-link=Monier Monier-Williams|year=1995|location=Delhi|isbn=978-81-208-0065-6|page=1063|url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/monier/index.html}}</ref> និង {{Lang|pi|शाडी}} សាឌី ជា [[ភាសាបាលី]] ಸೀರೆ ឬ ''សីរេ'' នៅក្នុង Kannada និងដែលបានវិវត្តទៅជា សារី នៅក្នុងភាសាឥណ្ឌាសម័យទំនើប។ <ref name="Kapoor 2002 6422 pg no. starts from 6130">{{Cite book|title=The Indian encyclopaedia: biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific. Reunion-Satya Yauvana, Volume 20|year=2002|page=6422 (pg no. starts from 6130)|url=https://books.google.com/books?id=Ieypjy0k2TsC&pg=PA6422|quote=The etymology of the word sari is from the Sanskrit 'sati', which means strip of cloth. This evolved into the Prakriti 'sadi', and was later anglicised into sari|isbn=978-81-7755-257-7}}</ref> ពាក្យ សាដិក ត្រូវបានលើកឡើងថា ពិពណ៌នាអំពី [[ព្រះធម៌|ធម៌]] របស់នារីក្នុងអក្សរសិល្ប៍ [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] និងអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនាហៅថា [[ជាតក]] ។ នេះអាចស្មើនឹងសារីសម័យទំនើប។ <ref name="Sachidanand" /> ពាក្យសម្រាប់ bodice ស្ត្រី, choli បានវិវត្តពីបុរាណ ស្តនបដ្ដ ។ ''Rajatarangini'' ដែលជាស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រសតវត្សទីដប់ដោយ Kalhana ចែងថា choli ពី Deccan ត្រូវបានណែនាំនៅក្រោមព្រះរាជបញ្ជានៅ Kashmir ។ <ref name="Vijay Singh Katiyar">{{Cite book|title=Indian saris : traditions, perspectives, design|date=2009|location=New Delhi|isbn=9788183281225|pages=211|url=https://books.google.com/books?id=8RjgPQAACAAJ}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKatiyar2009">Katiyar, Vijai Singh (2009). [https://books.google.com/books?id=8RjgPQAACAAJ ''Indian saris : traditions, perspectives, design'']. New Delhi: Wisdom Tree in association with National Institute of Design, Ahmedabad. p.&nbsp;211. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9788183281225|<bdi>9788183281225</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 October</span> 2015</span>.</cite></ref> == ប្រភពដើមនិងប្រវត្តិសាស្រ្ត == {{Multiple image|caption3=[[Tara (Buddhism)|Tara]] depicted in ancient ''three-piece'' attire, c. 11th century CE.|image2=A Lady Enjoying Her Drink.jpg}} ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃក្រណាត់ដូចសារីអាចត្រូវបានគេតាមដានត្រលប់ទៅប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ២៨០០-១៨០០ មុនគ.ស. នៅជុំវិញផ្នែកភាគពាយ័ព្យនៃ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ កប្បាស ត្រូវបានដាំដុះ និងត្បាញជាលើកដំបូងនៅលើឧបទ្វីបឥណ្ឌា ប្រហែលសហវត្សទី ៥ មុនគ.ស. <ref>Stein, Burton (1998). ''A History of India''. Blackwell Publishing. {{ISBN|0-631-20546-2}}, p. 47</ref> ថ្នាំជ្រលក់ដែលប្រើក្នុងកំឡុងពេលនេះនៅតែប្រើប្រាស់ដដែល ជាពិសេស indigo lac madder ក្រហម និង រមៀត ។ <ref name="Harrapa">{{Cite web |title=What did the Indus people wear and what material were their clothes made of? |url=http://a.harappa.com/content/what-did-indus-people-wear-and-what-material-were-their-clothes-made |access-date=26 December 2015 |publisher=Harappa.com}}</ref> សូត្រ ត្រូវបានត្បាញប្រហែលឆ្នាំ ២៤៥០ មុនគ.ស. និង ២០០០ មុនគ.ស.។ <ref name="nat">{{Cite journal|last=Abbott|first=Phill|date=19 February 2009|title=Rethinking silk's origins : Nature News|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-19_457_7232/page/945|journal=Nature|volume=457|issue=7232|pages=945|doi=10.1038/457945a|pmid=19238684|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Good|first=I.L.|last2=Kenoyer|first2=J.M.|last3=Meadow|first3=R.H.|year=2009|title=New evidence for early silk in the Indus civilization|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/14117751/1/287832.pdf|journal=Archaeometry|volume=50|issue=3|page=457|bibcode=2009Archa..51..457G|doi=10.1111/j.1475-4754.2008.00454.x}}</ref> {{Multiple image|caption3=}} == រចនាប័ទ្មនៃ draping == [[ឯកសារ:Styles_of_Sari.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|466x466ភីកសែល|ឆ្នាំ ១៩២៨ ការ​បង្ហាញ​ម៉ូដ​ផ្សេង​គ្នា​នៃ សារី, gagra choli និង shalwar kameez ពាក់​ដោយ​ស្ត្រី [[អាស៊ីខាងត្បូង|​អាស៊ី​ខាង​ត្បូង]] ។]] មានវិធីច្រើនជាង ៨០ ដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុកដើម្បីពាក់សារី។ <ref>{{Cite web |last=Anita Rao Kashi |title=How to Wear a Sari in India |url=http://www.worldhum.com/features/how-to/wear_a_sari_20071025/ |access-date=18 March 2012 |publisher=World Hum}}</ref> រចនាប័ទ្មទូទៅបំផុតគឺសម្រាប់សារីត្រូវបានរុំជុំវិញចង្កេះជាមួយនឹងចុងរលុងនៃ drape ត្រូវពាក់លើស្មា, លាតត្រដាងផ្ចិត។ <ref>{{Cite web |date=13 February 2020 |title=The History of Indian Sarees – Hatena Blog |url=https://nidhishekhawat.hatenablog.com/entry/2020/02/13/170702 |access-date=20 March 2020 |website=nidhishekhawat.hatenablog.com}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ សារីអាចត្រូវបានប៉ាក់ក្នុងរចនាប័ទ្មខុសៗគ្នាជាច្រើន ទោះបីជារចនាប័ទ្មខ្លះត្រូវការសារីនៃប្រវែង ឬទម្រង់ជាក់លាក់ក៏ដោយ។ Ṛta Kapur Chishti ជា អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត សារី និងជាអ្នកប្រាជ្ញ ផ្នែកវាយនភណ្ឌ ដែលទទួលស្គាល់នោះ បានចងក្រងជាឯកសារ ១០៨ វិធីនៃការស្លៀកពាក់សារីនៅក្នុងសៀវភៅរបស់នាងដែលមានចំណងជើងថា 'Saris: Tradition and Beyond' ។ សៀវភៅនេះកត់ត្រានូវផ្ទាំងក្រណាត់សារីនៅទូទាំងរដ្ឋចំនួន ១៤ នៃរដ្ឋ គុជរាជ, មហារាស្ត្រ, Goa, Karnataka, Kerala, Tamil Nadu, Andhra Pradesh, Odisha, West Bengal, Jharkhand, Bihar, Chhattisgarh, មធ្យប្រទេស, Telangana និង ឧត្ដរប្រទេស ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M6PgPwAACAAJ&q=saris+of+india+++rta+kapur|title=Saris of India: Tradition and Beyond|date=2010|publisher=Roli Books, Lustre Press|isbn=9788174363749|language=en}}</ref> សារីSeries, <ref>{{Cite web |date=2018-03-31 |title=Sari story: How its 108 wearing styles represent India, its people – and their many mutinies |url=https://www.firstpost.com/living/sari-story-how-its-108-wearing-styles-represent-india-its-people-and-their-many-mutinies-4412991.html |access-date=2020-09-28 |website=Firstpost}}</ref> ជាគម្រោងមិនស្វែងរកប្រាក់ចំណេញដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ គឺជារឿងភាគឌីជីថល <ref>{{Cite web |last=Ap |first=Tiffany |date=2017-10-12 |title=Styling the Sari: New Anthology Broadens Sartorial Reach of Indian Garment |url=https://wwd.com/fashion-news/textiles/sari-india-drapes-border-fall-malika-kashyap-the-sari-series-10949571/ |access-date=2020-09-28 |website=Women's Wear Daily |language=en}}</ref> ដែលចងក្រងឯកសារអំពីក្រណាត់ទេសឯកប្រចាំតំបន់របស់ប្រទេសឥណ្ឌាដែលផ្តល់នូវភាពយន្តខ្លីជាង ៨០ អំពីវិធីកាត់ស្ទីលផ្សេងៗ។ [[មនុស្សសាស្រ្ត|អ្នកស្រាវជ្រាវ]] វប្បធម៌ជនជាតិបារាំង និងអ្នកស្រាវជ្រាវសារី Chantal Boulanger បានចាត់ថ្នាក់ក្រណាត់សារីទៅជាគ្រួសារដូចខាងក្រោម៖ * Nivi sari – style originally worn in Deccan region; besides the modern nivi, there is also the ''Nauvari'', ''kaccha'' or ''kasta nivi'', where the pleats are passed through the legs and tucked into at the back. This allows free movement while covering the legs. * Bihar, Uttar Pradesh, Gujarati, Rajasthani – It is worn similar to nivi style but with loose end of sari ''aanchal'' or ''pallu'' placed in the front, therefore this style is known as ''sidha anchal'' or ''sidha pallu or sojha paala.'' After tucking in the pleats similar to the nivi style, the loose end is taken from the back, draped across the right shoulder, and pulled across to be secured in the back. This style is also worn by Punjabi Hindus and Sindhi Hindus. * Bengali and Odia style is worn with single box-pleat.<ref>{{Cite web |title=Regional Styles of Wearing A Sari By Indian Women |url=http://www.eslarrenterprise.co.in/blog/ladies-fashion-garments/sarees/regional-styles-of-wearing-a-sari-by-indian-women/}}</ref> Traditionally the Bengali style is worn with single box pleat where the sari is wrapped around in an anti-clockwise direction around the waist and then a second time from the other direction. The loose end is a lot longer and that goes around the body over the left shoulder. There is enough cloth left to cover the head as well. The Brahmika sari was introduced to Bengal by Jnanadanandini Devi after her tour in Bombay in 1870. Jnanadanandini improvised upon the sari style worn by Parsi and Gujarati women, which came to be known as Brahmika style. * Himalayan – Kulluvi Pattu is traditional form of woollen sari worn in Himachal Pradesh, similar variation is also worn in Uttarakhand. * [[នេប៉ាល់|Nepali]]: Nepal has many different varieties of draping sari, today the most common is the Nivi drape. The traditional Newari sari drape is, folding the sari till it is below knee length and then wearing it like a nivi sari but the pallu is not worn across the chest and instead is tied around the waist and leaving it so it drops from waist to the knee, instead the pallu or a shawl is tied across the chest, by wrapping it from the right hip and back and is thrown over the shoulders. Saris are worn with blouse that are thicker and are tied several times across the front. The Bhojpuri, Maithil and Awadhi speaking community wears the sari sojha palla like the Gujarati drape. The women of the Rajbanshi communities traditionally wear their sari with no choli and tied below the neck like a towel but today only old women wear it in that style and the nivi and the Bengali drapes are more popular today. The Nivi drape was popularised in Nepal by the Shah royals and the Ranas. * Nauvari and Kasta: this drape is worn similar to ancient form of navi sari worn in ''"Kacche"'' style where pleats in the front are tucked in the back, though there are many regional and societal variations. The style worn by [[ព្រាហ្មណ៍|Brahmin]] women differs from that of the Marathas. The style also differs from community to community. This style is popular in Maharashtra and Goa. * Madisar – this drape is typical of Iyengar/Iyer Brahmin ladies from Tamil Nadu. Traditional Madisar is worn using 9 yards sari.<ref>{{Cite web |date=5 February 2013 |title=Madisar Pudavai |url=http://tamilnadu.com/fashion/madisar-pudavai.html |publisher=Tamilnadu.com}}</ref> * The Parsi 'gara' is worn by Zoroastrian women in Gujarat in India and Sindh in Pakistan, it is worn similar to ''sidha pallu'', it unique compared to traditional sari due to its Chinese style embroidery. * Pin Kosuvam – this is the traditional Tamil Nadu style * Kodagu style – this drape is confined to ladies hailing from the Kodagu district of Karnataka. In this style, the pleats are created in the rear, instead of the front. The loose end of the sari is draped back-to-front over the right shoulder, and is pinned to the rest of the sari. * ''Gobbe Seere'' – This style is worn by women in the Malnad or Sahyadri and central region of Karnataka. It is worn with 18 molas sari with three-four rounds at the waist and a knot after crisscrossing over shoulders. * Karnataka – In Karnataka, apart from traditional Nivi sari, sari is also worn in ''"Karnataka Kacche"'' drape, kacche drape which shows nivi drape in front and kacche in back, there are Four kacche styles known in Karnataka – "''Hora kacche''", "''Melgacche''" ,"''Vala kacche''" or "''Olagacche''" and "'' Hale Kacche''". * Kerala sari style – the two-piece sari, or Mundum Neryathum, worn in Kerala. Usually made of unbleached cotton and decorated with gold or coloured stripes and/or borders. * Kunbi style or ''denthli'': Goan Kunbis and Gauda, and those of them who have migrated to other states use this way of draping sari or ''kappad'', this form of draping is created by tying a knot in the fabric below the shoulder and a strip of cloth which crossed the left shoulder was fasten on the back.<ref name="kunbi">{{Cite news|last=Sikka|first=Raghav|title=Wendell Rodricks showcase|work=Hindustan Times|location=New Delhi|url=http://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/wendell-rodricks-showcases-colours-of-goa/story-q4v0nmamOOwfkDDitMq6tK.html|access-date=25 December 2015}}</ref> * Riha-Mekhela, Kokalmora, Chador/Murot Mora Gamusa – This style worn in Assam is a wrap around style cloth similar to other Southeast Asian garments. it is originally a four-set of separate garments known ''Riha-Mekhela'', ''Kokalmora'', ''Chador'' or ''Murot Mora Gamusa''. The bottom portion, draped from the waist downwards is called ''Mekhela''. The ''Riha'' or ''Methoni'' is wrapped and often secured by tying them firmly across the chest, covering the breasts originally but now it is sometimes replaced by blouse from mainland India. The ''Kokalmora'' was used originally to tie the ''Mekhela'' around the waist and keep it firm. * ''Innaphi'' and ''Phanek'' – This style of clothing worn in Manipur is also worn with three-set garment known as ''Innaphi'' Viel, ''Phanek'' lower wrap and long sleeved ''choli''. It is somewhat similar to the style of clothing worn in Assam. * Jainsem – It is a Khasi style of clothing worn in Khasi which is made up of several pieces of cloth, giving the body a cylindrical shape. === រូបថតប្រវត្តិសាស្ត្រ និងរចនាប័ទ្មតំបន់ === <gallery> ឯកសារ:Shri_Lakshmi_Lustrated_by_Elephants_(Gaja-Lakshmi)_LACMA_M.85.62_(cropped).jpg|alt=Plaque of goddess Lakshmi dressed in ancient sari, 1st century BCE| បន្ទះរបស់ព្រះនាង លក្ស្មី ស្លៀកពាក់សារីបុរាណ សតវត្សទី១ មុនគ.ស ឯកសារ:MET_h1_1990.281.jpg|alt=Plaque with female figure dressed in ancient variation of sari, 1st century BCE.| បន្ទះដែលមានរូបស្រីស្លៀកពាក់បែបបុរាណនៃសារី សតវត្សទី ១ មុនគ.ស។ ឯកសារ:Female_figure_holding_a_fan,_Kausambi,_terracotta,_200_BCE.jpg|alt=Female figure dressed in ancient form of sari, 200 BCE| តួស្រីស្លៀកពាក់ជាសារីបុរាណ ឆ្នាំ២០០ មុនគ.ស ឯកសារ:Female_figure,_Kausambi,_Uttar_Pradesh,1st_century_BCE.jpg|alt=Female figure dressed in early form of sari, 1st century BCE| តួស្រីស្លៀកពាក់ជាសារីដើមសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ.ស ឯកសារ:Female_figure_with_a_hand-fan,_Kausambi,_Uttar_Pradesh,_1st_century_BCE.jpg|alt=Female figure dressed in early form of sari, 1st century BCE| តួស្រីស្លៀកពាក់ជាសារីដើមសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ.ស ឯកសារ:(Detail)_Rear_Side_-_Stupa_1_-_Sanchi_Hill_2013-02-21_4484-4487.jpg|alt=Women dressed in ancient form of sari, 1st century BCE| ស្ត្រីស្លៀកពាក់បែបបុរាណនៃសារី សតវត្សទី១ មុនគ.ស ឯកសារ:Ajanta_Paintings.jpg|alt=Women in choli (blouse) and antariya c. 320 CE, Gupta Empire| ស្ត្រីនៅក្នុង ''choli'' (អាវ) និង antariya ប្រហែល គ.ស. ចក្រភពហ្គូតា ឯកសារ:Detail_of_a_leaf_with_the_birth_of_mahavira.jpg|alt=Kalpa Sūtra manuscript c. 1375 CE| សាត្រាស្លឹករឹត Kalpa Sūtra ប្រហែល១៣៧៥ គ.ស ឯកសារ:Detail_from_Kalpa_Sutra_Manuscript,_c.1375–1400.jpg|alt=Dancing women depicted in three-piece attire, Kalpa Sutra manuscript 1375 CE.| ស្ត្រី​រាំ​ដែល​ពណ៌នា​ក្នុង​សម្លៀកបំពាក់​បី​ដុំ​, សាត្រាស្លឹករឹត Kalpa Sutra ឆ្នាំ ១៣៧៥ គ.ស. ឯកសារ:Praying_woman,_detail_from_Kalpa_Sutra_Manuscript,_c.1375–1400.jpg|alt=Women dressed in sari, Kalpa sutra manuscript, ca 1375 CE.| ស្ត្រីស្លៀកពាក់សារី សាត្រាស្លឹករឹត Kalpa sutra ឆ្នាំ ១៣៧៥ គ.ស. ឯកសារ:Details_from_cotton_tapestry,_ca.1640-50_(3).jpg|alt=Women dressed in sari, deccan, ca.1640-50| ស្ត្រីស្លៀកពាក់ sari, deccan, ប្រហែលឆ្នាំ១៦៤០-១៦៥០ ឯកសារ:Flames_of_unrequited_passion_arise_from_Mahji_as_she_mourns_for_her_lost_beloved._Deccan,_c._1600.jpg|alt=Women dressed in sari, c.1600s.| ស្ត្រីស្លៀកពាក់សារីឆ្នាំ ១៦០០ ។ ឯកសារ:Malla-queen_of_Bhaktapur.jpg|alt=Bronze portrait of Malla queen, 1696-1722 CE, Nepal.| រូបសំរឹទ្ធនៃមហាក្សត្រិយានី Malla, ១៦៩៦-១៧២២ គ.ស. ប្រទេសនេប៉ាល់។ ឯកសារ:Gujrati_Sari.jpg|alt=Girl in Gujarati sari; in this style, the loose end is worn on the front| ក្មេងស្រីនៅ Gujarati sari; នៅក្នុងរចនាប័ទ្មនេះ, ចុងរលុងត្រូវបានពាក់នៅលើផ្នែកខាងមុខ ឯកសារ:Tamil_Sari.jpg|alt=Woman in Tamil sari; in this style, the loose end is wrapped around the waist|ស្ត្រីនៅក្នុង Tamil sari; នៅក្នុងរចនាប័ទ្មនេះចុងរលុងត្រូវបានរុំជុំវិញចង្កេះ ឯកសារ:Bengali_Sari.jpg|alt=Girl in Bengali sari; in this style sari is worn without any pleats| ក្មេងស្រីនៅ Bengali sari; នៅក្នុងរចនាប័ទ្មនេះ sari ត្រូវបានពាក់ដោយគ្មាន pleats ណាមួយ។ ឯកសារ:Jnanadanandini_Devi.JPG|alt=Jnanadanandini Devi styling the Bengali drape with British-style blouse with lace collar| Jnanadanandini Devi រចនាម៉ូដសម្លៀកបំពាក់បង់ក្លាដែសជាមួយនឹងអាវបែបអង់គ្លេសជាមួយនឹងកអាវចរ ឯកសារ:Hermann_Linde_-_Girl_standing_in_a_veranda_wearing_a_Pochampalli_sari_(ca.1895).jpg|alt=Girl in Pochampally Ikkat sari worn in Nivi style, 1895 CE| ក្មេងស្រីនៅក្នុង Pochampally Ikkat sari ពាក់នៅក្នុងរចនាប័ទ្ម Nivi, ១៨៩៥ ឯកសារ:Marathi_Women.jpg|alt=Woman in Nauvari sari| ស្ត្រីនៅ Nauvari sari ឯកសារ:Tanjore_sadir_temple_dancer_Gnyana_seated_-_L’Ancien_musee_des_colonies,_Fedor_Jagor,_ca._1850.jpg|alt=Tamil dancer dressed in sari, c. 1850| អ្នករាំតាមីលស្លៀកពាក់សារី, គ. ១៨៥០ </gallery> ejyyy78sc0ammub4oci9q57g81hqt73 0 53178 339139 329727 2026-08-19T09:34:24Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339139 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ''ខ្ពង់រាបកណ្ដាល'' | official_name = | native_name = Cao nguyên Nam Trung Bộ<br> Tây Nguyên | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|Vietnam}} | image_map = Central Highlands in Vietnam.svg | mapsize = | map_caption = ទីតាំងខ្ពង់រាបកណ្ដាល | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = សរុប | demographics1_info1 = [[VND]] 273 trillion<br/>[[US$]] 12.0 billion (2021) <!-- General information --------------->| timezone1 = UTC +7 | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | area_footnotes = <ref name="gso">{{Cite web |title=Area, population and population density by province |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&theme=Population%20and%20Employment |access-date=12 April 2024 |website=[[General Statistics Office of Vietnam]]}} – Interactive table which you can view by making your selection in three boxes: (1) ''Cities, provinces'': Select all; (2) ''Year'': Select 2022; (3) ''Items'': Select all.</ref><ref name="monre">{{Cite act|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|date=18 October 2023|legislature=[[Ministry of Natural Resources and Environment (Vietnam)]]|title=Phê duyệt và công bố kết quả thống kê diện tích đất đai năm 2022|trans-title=Approve and announce the results of land area statistics in 2022|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Pages/ChiTietVanBanChiDao.aspx?pID=3012|access-date=12 April 2024|language=vi}}</ref> | area_total_km2 = 54548.31 | population_total = 6092420 | population_as_of = ២០២២ | population_footnotes = <ref name="gso" /> | population_density_km2 = ស្វ័យប្រវត្តិ | blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (២០២២) | blank_info_sec2 = 0.685<ref>{{Cite web|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|url= https://globaldatalab.org/shdi/shdi/VNM/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2022 |website=hdi.globaldatalab.org|language=en}}</ref><br />{{color|#fc0|high}} · [[List of administrative divisions of Vietnam by Human Development Index|4th]] }} '''ខ្ពង់រាបកណ្តាល''' ( វៀតណាម : Cao nguyên Trung phần ) '''ភូមិភាគកណ្តាលខាងត្បូង''' ( វៀតណាម : Cao nguyên Nam Trung Bộ ) '''ខ្ពង់រាបខាងលិច''' ( Tây Nguyên ) ឬ '''តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល''' ( Cao nguyên Trung bộ ) គឺជាអតីត តំបន់ មួយដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូង កណ្តាល នៃ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ វាពិតជាមានផ្នែកខ្លះនៃខេត្ត [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ដាក់ឡាក់]] [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ាឡាយ]] [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ក្វាងង៉ៃ]] និង [[ខេត្តឡឹមដុង|ឡាំដុង]] ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ តំបន់នេះបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយ ឆ្នេរខាងត្បូងកណ្តាល == ភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Dong_Son_Village.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ភូមិដុងសឺន ក្នុង [[ខេត្តដាក់ឡាក់]] ព័ទ្ធដោយភ្នំ។]] តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល គឺជាជួរនៃខ្ពង់រាបដែលជាប់ព្រំដែនជាមួយផ្នែកខាងក្រោមនៃ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] និងភាគឦសាននៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ពោលគឺខ្ពង់រាបកូនទុំ មានរយៈកម្ពស់ ៥០០ ម៉ែត្រ ខ្ពង់រាបកូនភ្លុង ខ្ពង់រាបកូនហាណុក ខ្ពង់រាបផ្លេកគូ មានរយៈកម្ពស់ ៨០០ ម៉ែត្រ ខ្ពង់រាបម៉ាដ្រាក មានរយៈកម្ពស់ប្រហែល ៥០០ ម៉ែត្រ ខ្ពង់រាបដាកឡាក់ មានរយៈកម្ពស់ប្រហែល ៨០០ ម៉ែត្រ ខ្ពង់រាបម៉នណុង មានរយៈកម្ពស់ប្រហែល ៨០០-១០០០ ម៉ែត្រ ខ្ពង់រាបឡាំវៀន មានរយៈកម្ពស់ប្រហែល ១៥០០ ម៉ែត្រ និងខ្ពង់រាបឌីលិញ មានរយៈកម្ពស់ប្រហែល ៩០០-១០០០ ម៉ែត្រ។ ខ្ពង់រាបទាំងអស់នេះស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ [[ជួរភ្នំអាណ្ណាម|ជួរភ្នំអណ្ណាម]] ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលភាគច្រើនត្រូវបានបង្ហូរដោយដៃ [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ ទន្លេសេសាន ឬទន្លេ [[ទន្លេសាន]] ហូរកាត់ផ្នែកខាងជើងនៃតំបន់ខ្ពង់រាប និង [[ទន្លេស្រែពក]] ហូរកាត់ផ្នែកខាងត្បូង។ ទន្លេខ្លីៗមួយចំនួនហូរចេញពីគែមខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបទៅកាន់ឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាម។ Tây Nguyên អាចបែងចែកជាអនុតំបន់ចំនួនបី យោងទៅតាមគម្លាតនៃសណ្ឋានដី និងអាកាសធាតុគឺ៖ ខាងជើង Tây Nguyên (Bắc Tây Nguyên) (រាប់បញ្ចូលទាំងខេត្ត កនទុំ និង យ៉ាឡៃ) មជ្ឈិម Tây Nguyên (Trung Tây Nguyên) (គ្របដណ្តប់ខេត្ត Đắk Tây Nguyên) និង Tây Nguyên ភាគខាងត្បូង។ Tây Nguyên) (Lâm Đồng). Trung Tây Nguyên មានរយៈកំពស់ទាបជាង ដូច្នេះហើយមានសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាងអនុតំបន់ពីរផ្សេងទៀត។ == ខេត្ត == * [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ដាក់ឡាក់]] * [[ជនជាតិចារ៉ាយ|យ៉ា ឡៃ]] * [[ខេត្តឡឹមដុង|ឡាំដុង]] * [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ក្វាងង៉ៃ]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រជាជនដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ( ម៉ុងតាញ៉ា ប្រជាជនភ្នំ) គឺជាប្រជាជនផ្សេងៗគ្នាដែលភាគច្រើនជាកម្មសិទ្ធិរបស់គ្រួសារជនជាតិភាគតិច [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|អូស្ត្រូណេស៊ី]] ( [[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]ខ្ពង់រាប) និង [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ី]] ( [[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ) ធំៗពីរ។ យោងតាមលោក Peng et al. (២០១០) និងលោក Liu et al. (២០២០) ក្រុមចាមអូស្ត្រូណេស៊ីត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងច្បាស់ថាជាអ្នកដំណើរតាមសមុទ្រដែលមានស្រុកកំណើតដើមគឺ [[តៃវ៉ាន់]] ប្រហែលជាបានធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាមកណ្តាលសព្វថ្ងៃនេះតាមសមុទ្រពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍សមុទ្រប្រហែល ២៥០០ kya ខណៈពេលដែលកំពុងទាក់ទង/ឬប្រហែលជាស្រូបយកប្រជាជនអូស្ត្រូអាស៊ីពីមុន (ការស្រាវជ្រាវបង្ហាញថាមានដើមកំណើតដែលជាប់ទាក់ទងនឹង AA ញឹកញាប់ខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្ពង់រាបចាមអូស្ត្រូណេស៊ីរបស់វៀតណាមជាងប្រជាជនខ្ពង់រាបចាមអូស្ត្រូណេស៊ីដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម AN របស់តៃវ៉ាន់)។ <ref name="Peng2010">{{Cite journal|vauthors=Peng MS, Quang HH, Dang KP, Trieu AV, Wang HW, Yao YG, Kong QP, Zhang YP|date=October 2010|title=Tracing the Austronesian footprint in Mainland Southeast Asia: a perspective from mitochondrial DNA.|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2010-10_27_10/page/n210|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=27|issue=10|pages=2417–2430|doi=10.1093/molbev/msq131|pmid=20513740|doi-access=}}</ref> <ref name="Liu2020">{{Cite journal|vauthors=Liu D, Duong NT, Ton ND, Van Phong N, Pakendorf B, Van Hai N, Stoneking M|date=April 2020|title=Extensive ethnolinguistic diversity in Vietnam reflects multiple sources of genetic diversity|url=|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=37|issue=9|pages=2503–2519|doi=10.1093/molbev/msaa099|pmc=7475039|pmid=32344428|doi-access=free}}</ref> ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រមុនសម័យទំនើប តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់នគរបុរាណទំនាបជុំវិញទេ ដូច្នេះវប្បធម៌ជនជាតិដើមភាគតិចបុរេប្រវត្តិភាគច្រើនត្រូវបានរក្សាទុក។ តំបន់ខ្ពង់រាប និងភ្នំបានដើរតួជារបាំងដែលទប់ស្កាត់ឥទ្ធិពលតំបន់ទំនាបភាគច្រើនលើប្រជាជនខ្ពង់រាបកណ្តាល។ តំបន់នេះធ្លាក់ចូលទៅក្នុងប្រភេទភូមិសាស្ត្រដែលពិពណ៌នាដោយ James C. Scott ថាជា ''terra zoomia'' ដែលជាដីភ្នំដ៏ធំមួយនៃដីគោកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (រួមទាំងប្រទេសចិនខាងត្បូង និងឥណ្ឌាឦសាន)។ <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> ក្នុងអំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទីដប់ប្រាំ តំបន់ភាគខាងជើងនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (ប្រហែល អានខេ សព្វថ្ងៃ) មានអ្នកគ្រប់គ្រងដ៏គួរឱ្យសង្ស័យមួយអង្គព្រះនាម [[Śrī Gajarāja|ឝ្រីគជរាជ]] (ស្តេចនៃដំរី) ដែលមានងារជា "ស្តេចដ៏អស្ចារ្យនៃជនជាតិម៉ុងតាញ៉ានៃ ''មធ្យមគ្រាម'' " ("ភូមិធំ") ដែលជាអ្នកបម្រើរបស់ស្តេច [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ (រជ្ជកាល ១៤០០-១៤៤១) នៅតំបន់ទំនាប។ បើទោះបីជាមានឧបសគ្គភូមិសាស្ត្រក៏ដោយ ជនជាតិចាមបានប្រើប្រាស់តំបន់ខ្ពង់រាបយ៉ាងទូលំទូលាយជាទីធ្លាខាងក្រោយធនធានរបស់ពួកគេដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទំនិញមជ្ឈិមសម័យ។ ពួកគេក៏បានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើននៅតំបន់ខ្ពង់រាបផងដែរ ឧទាហរណ៍ ប្រាសាទយ៉ាងព្រង (នៅ [[ខេត្តដាក់ឡាក់]] ) ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទ សិង្ហវរ្ម័នទី៣ (រជ្ជកាល ១២៨៨-១៣០៧)។ វាច្បាស់ណាស់ថា ប្រជាជនដែលនិយាយភាសាចាមនៅតំបន់ទំនាប បានចូលរួមទំនាក់ទំនង និងធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយប្រជាជននៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលអស់រយៈពេលយូរមុនពេលអាណានិគមនិយមរបស់ជនជាតិគិញ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការខ្ចីពាក្យភាសាទៅវិញទៅមកទាំងភាសាសាមញ្ញ និងភាពស្រដៀងគ្នាខាងវប្បធម៌។ [[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិវៀតណាម (គិញ)]] បានមកដល់តំបន់នោះ (បន្ទាប់ពីបារាំងបានបញ្ចូលតំបន់នេះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៩ )។ ឥឡូវនេះ ជនជាតិវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងជនជាតិដើមភាគតិចដេកា បន្ទាប់ពីការតាំងទីលំនៅដែលឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋ ដែលដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលនៃ [[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តបច្ចុប្បន្ននៃ [[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]] ។ ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ាបានប្រយុទ្ធប្រឆាំង និងទប់ទល់នឹងអ្នកតាំងទីលំនៅវៀតណាមទាំងអស់ ចាប់ពីរដ្ឋាភិបាល [[វៀតណាមខាងត្បូង]] ប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត គឺ [[វៀតកុង]] រហូតដល់រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៃប្រទេសវៀតណាមបង្រួបបង្រួម។ រដ្ឋចាម្ប៉ា និងចាមនៅតំបន់ទំនាប គឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងប្រពៃណី ដែលពួកម៉ុងតាញ៉ានៅតំបន់ខ្ពង់រាបទទួលស្គាល់ថាជាម្ចាស់របស់ពួកគេ ខណៈដែលស្វ័យភាពត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកម៉ុងតាញ៉ា។ <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> បន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ គោលគំនិតនៃ "Nam tiến" និងការពង្រីកទៅភាគខាងត្បូងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញវៀតណាម។ ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ាខាងត្បូង-ឥណ្ឌូចិន គឺជាឈ្មោះនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៦ ក្រោម [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]] ។ <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> រហូតដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលស្ទើរតែមិនដែលជនជាតិវៀតណាមចូលមកដល់ឡើយ ព្រោះពួកគេចាត់ទុកវាជាតំបន់ព្រៃផ្សៃ (Moi-Montagnard) ដែលមានសត្វកាចសាហាវដូចជាខ្លា «ទឹកពុល» និង «វិញ្ញាណអាក្រក់»។ ជនជាតិវៀតណាមបានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍លើដីនេះ បន្ទាប់ពីបារាំងបានផ្លាស់ប្តូរវាទៅជាតំបន់ចម្ការដែលរកប្រាក់ចំណេញសម្រាប់ដាំដំណាំ <ref name="M.D.2013">{{Cite book|first=Lawrence H.|last=Climo|title=The Patient Was Vietcong: An American Doctor in the Vietnamese Health Service, 1966–1967|url=https://books.google.com/books?id=zQxWAgAAQBAJ&q=moi+savages+vietnamese&pg=PA227|date=20 December 2013|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-7899-6|pages=227–}}</ref> បន្ថែមពីលើធនធានធម្មជាតិពីព្រៃឈើ រ៉ែ និងដីដ៏សម្បូរបែប និងការដឹងពីសារៈសំខាន់ខាងភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់របស់វា។ <ref name="M.D.2013-2">{{Cite book|first=Lawrence H.|last=Climo|title=The Patient Was Vietcong: An American Doctor in the Vietnamese Health Service, 1966–1967|url=https://books.google.com/books?id=zQxWAgAAQBAJ&pg=PA228|date=20 December 2013|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-7899-6|pages=228–}}</ref> ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ាបានបះបោរនៅ [[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់|FULRO]] ប្រឆាំងនឹងវៀតណាមខាងត្បូង ហើយបន្ទាប់មកបានបង្រួបបង្រួមវៀតណាមកុម្មុយនិស្ត។ <ref name="Tucker2011">{{Cite book|title=Encyclopedia of the Vietnam War, The: A Political, Social, and Military History: A Political, Social, and Military History|url=https://books.google.com/books?id=qh5lffww-KsC&q=moi+savages+vietnamese&pg=PA182|date=20 May 2011|isbn=978-1-85109-961-0|pages=182–}}</ref> កម្មវិធីតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិវៀតណាមកាញ់ដោយរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមត្រូវបានអនុវត្ត <ref name="Salemink2003">{{Cite book|title=The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850–1990|url=https://books.google.com/books?id=2_zKFyHlBk0C&pg=PA151|year=2003|isbn=978-0-8248-2579-9|pages=151–}}</ref> <ref name="Duncan2008">{{Cite book|title=Civilizing the Margins: Southeast Asian Government Policies for the Development of Minorities|url=https://books.google.com/books?id=QqZYHdOMFsEC&pg=PA193|year=2008|isbn=978-9971-69-418-0|pages=193–}}</ref> ហើយឥឡូវនេះជនជាតិកាញ់ភាគច្រើនមាននៅតំបន់ខ្ពង់រាប។ <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> បន្ទាប់ពីបាតុកម្ម និងការតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០១ និង ២០០៤ ដោយជនជាតិភាគតិច កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្ត ជនបរទេសត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូលតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលមួយរយៈ។ <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> <ref> "Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 12/6, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố". </ref> == ក្រុមជនជាតិភាគតិច == [[ឯកសារ:Ethnolinguistism_of_the_Central_Highlands_(Indochina).png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការចែកចាយក្រុមជនជាតិនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] ខាងក្រោមនេះគឺជាបញ្ជី [[បញ្ជីឈ្មោះក្រុមជនជាតិវៀតណាម|ក្រុមជនជាតិ]] ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ដែលជាជនជាតិដើមភាគតិចនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ក្បែរនោះ។ ពួកគេនិយាយ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] នៃភាសា កាទុ និង [[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ក៏ដូចជា [[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] (ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|គ្រួសារភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]] )។ ស្ថិតិប្រជាជនគឺមកពីជំរឿនប្រជាជនវៀតណាមឆ្នាំ ២០០៩។ * ''ឧបករណ៍បំពងសម្លេង កាទុ'' ** [[ជនជាតិប្រុ|ប្រុ]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៧៤,៥០៦): [[ខេត្តក្វាងជិ|ខេត្ត Quang Tri]] ** [[ជនជាតិកាទុ|Cơ Tu]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៦១,៥៨៨): [[ដាណាង]] ** តាអុយ (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ៤៣,៨៨៦)៖ ខេត្ត [[ហ្វេ|Huế]] និង [[ខេត្តក្វាងជិ|Quảng Trị]] * ''ឧបករណ៍បំពងសម្លេង [[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ** ''បាណាខាងលិច'' *** ព្រៅ (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៣៩៧): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] ** ''បាណាខាងកើត'' *** Co (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៣៣,៨១៧): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] ** ''បាណាខាងជើង'' *** Xơ Đăng (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ១៦៩,៥០១): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] *** ហ្រេ (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ១២៧,៤២០): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] *** រ មាំ (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៤៣៦): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] ** ''បាណាកណ្តាល'' *** បា ណា (២០៩ ចំនួនប្រជាជន: ២២៧,៧១៦): [[ជនជាតិចារ៉ាយ|ខេត្ត Gia Lai]] និង [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] *** Giẻ Triêng (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ៥០,៩២៦): [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ** ''បាណាខាងត្បូង'' *** [[ជនជាតិ ចូ រ៉ូ|Chơ Ro]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ២៦,៨៥៥): [[ខេត្តដុងណាយ|ខេត្ត Đồng Nai]] *** [[ប្រជាជនកូហូ|Cờ Ho]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ១៦៦,១១២): [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] *** [[ជនជាតិម៉ា|ម៉ា]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ៤១,៤០៥): [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] *** [[ជនជាតិស្ទៀង|ស្ទៀង]] (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ៥៨,៤៣៦): [[ខេត្តដុងណាយ|ខេត្ត Đồng Nai]] *** [[ជនជាតិម្នង|ម្នង]] (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ១០២,៧៤១): [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ខេត្ត Đắk Lắk]] និង [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] * ''ឧបករណ៍បំពងសម្លេង [[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]'' ** [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ១៦១,៧២៩): [[ខេត្តខាញ់ហូ|ខេត្ត Khanh Hoa]] និង [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] ** Chu Ru (២០០៩ ចំនួនប្រជាជន: ១៩,៣១៤): [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] ** [[ជនជាតិរ៉ាដេ|Ê Đê]] (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ៣៣១,១៩៤): [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ខេត្ត Đắk Lắk]] ** [[ជនជាតិចារាយ(ខ្មែរលើ)|Gia Rai]] (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ៤១១,២៧៥): [[ជនជាតិចារ៉ាយ|ខេត្ត Gia Lai]] ** Ra Glai (ប្រជាជនឆ្នាំ ២០០៩: ១២២,២៤៥): [[ខេត្តខាញ់ហូ|ខេត្ត Khanh Hoa]] រាយបញ្ជីតាម [[ខេត្តនៃវៀតណាម|ខេត្ត]] ពីជើងទៅត្បូង ក៏ដូចជាពីលិចទៅកើត៖ * [[ខេត្តក្វាងជិ|ខេត្ត Quang Trị]] : [[ជនជាតិប្រុ|ប្រុ]] ( ''កាទុ'' ), តាអុ ( ''កាទុ'' ) * [[ហ្វេ|វ៉េ]] : តាអុ ( ''កាទុ'' ) * [[ដាណាង]] : [[ជនជាតិកាទុ|Cơ Tu]] ( ''កាទុ'' ), Xơ Đăng ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងជើង), Giẻ Triêng ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] កណ្ដាល'' ) * [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្ត Quang Ngãi]] : ហករេ ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងជើង), Co ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងកើត), Giẻ Triêng ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងកើត'' ), Ba Na ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' កណ្ដាល), Xơ Đăng ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងជើង), រមាំ ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងជើង'' ), ព្រៅ ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងលិច) * [[ជនជាតិចារ៉ាយ|ខេត្តយ៉ាឡៃ]] ៖ [[ជនជាតិចារាយ(ខ្មែរលើ)|Gai Rai]] ( ''[[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]'') បាណា ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' កណ្ដាល) * [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ខេត្ត Đắk Lắk]] : [[ជនជាតិរ៉ាដេ|Ê Đê]] ( ''[[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]'' ), [[ជនជាតិម្នង|ម្នង]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងត្បូង'' ) * [[ខេត្តខាញ់ហូ|ខេត្ត Khanh Hoa]] : Ra Glai ( ''[[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]'' ), [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] ( [[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]] ) * [[ខេត្តឡឹមដុង|ខេត្ត Lâm Đồng]] : [[ជនជាតិម្នង|ម្នង]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងត្បូង ),'' Chu Ru ( ''[[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]]'' ), [[ជនជាតិម៉ា|ម៉ា]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងត្បូង) , [[ប្រជាជនកូហូ|Cờ Ho]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងត្បូង'' ), [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] ( [[អំបូរភាសាចាម្ប៍|ចាម]] ) * [[ខេត្តដុងណាយ|ខេត្ត Đồng Nai]] : [[ជនជាតិ ចូ រ៉ូ|Chơ Ro]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]]'' ខាងត្បូង), [[ជនជាតិស្ទៀង|ស្ទៀង]] ( ''[[ក្រុមភាសាបាណា|បាណា]] ខាងត្បូង )'' == វប្បធម៌ == បាណា គឺជាក្រុមជនជាតិទីពីរ បន្ទាប់ពីជនជាតិគិញ ដែលភាសារបស់ពួកគេត្រូវបានសរសេរដោយផ្អែកលើ [[អក្សរឡាតាំង]] ដោយអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាបារាំងក្នុងឆ្នាំ ១៨៦១។ បន្ទាប់មក ជនជាតិEde មានប្រព័ន្ធសរសេររបស់ពួកគេនៅឆ្នាំ ១៩២៣។ កំណាព្យវីរភាព ដំបូងគេដែលគេស្គាល់ថា ដាំសាន ត្រូវបានចងក្រង និងបោះពុម្ពផ្សាយនៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ក្រោមឈ្មោះថា Le Chanson de DamSan។ ការបោះពុម្ពពីរភាសារបស់អេដេ-បារាំង ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅឆ្នាំ ១៩៣៣ ដោយទស្សនាវដ្តី [[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|សាលាបារាំងនៅចុងបូព៌ា]] នៅ [[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៤៩ ម៉ាស៊ីនថតសំឡេងបុរេប្រវត្តិមួយឈ្មោះថា ញូត លៀងក្រាក ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ដាក់ឡាក់]] ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរមនុស្សជាតិ ទីក្រុងប៉ារីស។ លំហនៃវប្បធម៌គង នៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនៃប្រទេសវៀតណាម ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ [[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]] ថាជាស្នាដៃនៃបេតិកភណ្ឌផ្ទាល់មាត់ និងអរូបីរបស់មនុស្សជាតិនៅថ្ងៃទី ១៥ ខែមករា ឆ្នាំ ២០០៥។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] hebgn0mb8g3gegsk6uehhx9e7468whk 0 53268 339102 330647 2026-08-19T08:45:17Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339102 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អគារសាសនា | name = Dome of the Rock | native_name = Qubbat aṣ-Ṣakhra<br />قبّة الصخرة | native_name_lang = អារ៉ាប់ | religious_affiliation = [[ឥស្លាម]] | image = Palestine-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg | alt = Dome of the Rock | caption = ដូមអហ្វើររ៉ុកនៅលើ [[ប្រាសាទភ្នំ]] ([[អាល់-អាប់សា]]) ក្នុង [[ក្រុងយេរ៉ូសាឡឹមចាស់]] | map_type = ក្រុងយេរ៉ូសាឡឹមបុរាណ | coordinates = | map_size = 265 | map_alt = | map_caption = ទីតាំងនៅក្នុងទីក្រុងចាស់នៃក្រុងយេរូសាឡឹម | location = [[យេរ៉ូសាឡឹម]] | tradition = <!--this slot is for subdivisions of "affiliation", e.g. Sunni or Shia--> | administration = ក្រសួង Awqaf (ហ្ស៊កដានី) | architecture_type = ទីសក្ការៈបូជា | architecture_style = [[Umayyad architecture| អ៊ូម៉ៃយ៉ាដ]] (ជាមួយពេលក្រោយ [[ការតុបតែងអូតូម៉ង់]]) | established = {{circa|៦៨៤–៦៩២}} }} '''Dome of the Rock''' គឺជាទីសក្ការៈបូជា [[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]] រាងអដ្ឋកោណ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃបរិវេណវិហារអ៊ីស្លាម អាល់អាកសា នៅលើ ភ្នំប្រាសាទ ក្នុង ទីក្រុងចាស់នៃក្រុងយេរូសាឡឹម ។ វាគឺជាស្នាដៃ ស្ថាបត្យកម្មឥស្លាម ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលនៅសេសសល់ ហើយក៏ជារចនាសម្ព័ន្ធសាសនាដែលមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាដំបូងបំផុត ដែលត្រូវបានសាងសង់ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងមូស្លីម និងមាន សិលាចារឹក ដំបូងបំផុតដែលប្រកាសអំពីសាសនាឥស្លាម និង ព្យាការី [[មហាម៉េដ|មូហាំម៉ាត់]] ។ {{Sfn|Johns|2003}} <ref name="George 2010 p.">{{Cite book|title=The Rise of Islamic Calligraphy|year=2010|isbn=978-0-86356-673-8|url=https://books.google.com/books?id=xpxEAQAAIAAJ|quote=The answer to this question begins with the oldest surviving Islamic monument : the Dome of the Rock|page=60}}</ref> ការសាងសង់ដំបូងរបស់វាត្រូវបានអនុវត្តដោយ Umayyad Caliphate តាមបញ្ជារបស់ Abd al-Malik ក្នុងអំឡុងពេល Fitna ទីពីរ ក្នុងឆ្នាំ ៦៩១-៦៩២ គ.ស. ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាត្រូវបានដាក់នៅលើកំពូលនៃទីតាំងនៃ [[ប្រាសាទទីពីរ|ប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]] (សាងសង់ក្នុង c. ៥១៦ មុនគ.ស ដើម្បីជំនួស ព្រះវិហារសាឡូម៉ូន ដែលត្រូវបានបំផ្លាញ និងត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញដោយ [[ហេរ៉ូឌដ៏អស្ចារ្យ|ហេរ៉ូឌដ៏អស្ចារ្យ (ហេរ៉ូឌដ៏មហិមា]] ) ដែលត្រូវបាន បំផ្លាញដោយពួករ៉ូមនៅឆ្នាំ ៧០ គ.ស ។ ដំបូលដើមបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១០១៥ ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១០២២-១០២៣។ ស្ថាបត្យកម្ម និងផ្ទាំងគំនូរ mosaic របស់វាត្រូវបានយកលំនាំតាម ព្រះវិហារ និងវិមាន ប៊ីសង់ទីន នៅក្បែរនោះ។ <ref name="avner43">{{Cite book|last=Avner|first=Rina|year=2010|chapter=The Dome of the Rock in light of the development of concentric martyria in Jerusalem|title=Muqarnas|volume=27: An Annual on the Visual Cultures of the Islamic World|publisher=Brill|place=Leiden|isbn=978-900418511-1|pages=31–50 [43–44]|chapter-url=https://archnet.org/system/publications/contents/9484/original/DTP101967.pdf?1396907242|access-date=24 March 2017|archive-date=25 March 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325025745/https://archnet.org/system/publications/contents/9484/original/DTP101967.pdf?1396907242 |date=25 មីនា 2017 }}</ref> រូបរាងខាងក្រៅរបស់វាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអំឡុង សម័យអូតូម៉ង់ដើម នៅពេលដែលក្បឿងដែលមានពណ៌ភ្លឺច្បាស់ ភាគច្រើនជា ក្បឿងរចនាប័ទ្ម Iznik ពណ៌ខៀវ និងស ត្រូវបានអនុវត្តទៅផ្នែកខាងក្រៅ {{Sfn|Hillenbrand|2000}} <ref name=":0">{{Cite book|last=Blair|first=Sheila S.0|url=https://books.google.com/books?id=-mhIgewDtNkC&pg=PA220|title=The Art and Architecture of Islam 1250-1800|publisher=Yale University Press|year=1995|isbn=978-0-300-06465-0|pages=220|access-date=}}</ref> និងម្តងទៀតនៅក្នុងសម័យទំនើប ជាពិសេសជាមួយនឹងការបន្ថែមដំបូលស្រោបដោយមាស ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩-៦១ និងម្តងទៀតក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣។ ផែនការអដ្ឋកោណនៃរចនាសម្ព័ន្ធនេះអាចត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយព្រះវិហារសម័យ [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីសង់ទីន]] នៃអាសនៈម៉ារី (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ''Kathisma'' ជា [[ភាសាក្រិច]] និង ''al-Qadismu'' ជាភាសាអារ៉ាប់) ដែលត្រូវបានសាងសង់រវាងឆ្នាំ ៤៥១ និង ៤៥៨ នៅលើផ្លូវរវាង [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង ក្រុងបេថ្លេហិម ។ <ref name="avner43" /> ថ្មគ្រឹះ (ឬថ្មដ៏ថ្លៃថ្នូ) ដែលប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុង សាសនាអាប្រាហាំ ក្នុងនាមជាកន្លែងដែល ព្រះ បានបង្កើតពិភពលោក ក៏ដូចជាមនុស្សដំបូងគឺ [[អ័ដាម]] ។ វាក៏ត្រូវបានគេជឿថាជាកន្លែងដែល អ័ប្រាហាំ បានព្យាយាម បូជាកូនប្រុសរបស់គាត់ និងជាកន្លែងដែល វត្តមានដ៏ទេវភាពរបស់ព្រះ ត្រូវបានបង្ហាញច្រើនជាងកន្លែងផ្សេងទៀត ដែល [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជនជាតិយូដា]] ងាកទៅរកក្នុងអំឡុងពេលអធិស្ឋាន។ សារៈសំខាន់ដ៏អស្ចារ្យរបស់ទីតាំងនេះសម្រាប់ អ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម បានមកពីប្រពៃណីដែលភ្ជាប់វាទៅនឹង ការបង្កើតពិភពលោក និងជំនឿដែលថា ដំណើរពេលយប់ របស់ [[មហាម៉េដ|មហាម៉ាត់]] បានចាប់ផ្តើមពី ថ្ម នៅចំកណ្តាលនៃរចនាសម្ព័ន្ធ។ <ref>{{Cite journal|last=M. Anwarul Islam and Zaid F. Al-hamad|year=2007|title=The Dome of the Rock: Origin of its octagonal plan|url=https://archive.org/details/palestine-exploration-quarterly_2007-07_139_2/page/n46|journal=Palestine Exploration Quarterly|volume=139|issue=2|pages=109–128|doi=10.1179/003103207x194145|issn=0031-0328}}</ref> <ref name="Rabbat">{{Cite journal|last=Rabbat|first=Nasser|year=1989|title=The Meaning of the Umayyad Dome of the Rock|url=http://www.realtechsupport.org/UB/MA/Rabbat_Dome_ofthe_Rock.pdf|journal=Muqarnas|location=Leiden|publisher=E.J. Brill|volume=6|pages=12–21 [13–14]|doi=10.2307/1602276|jstor=1602276|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531024516/http://www.realtechsupport.org/UB/MA/Rabbat_Dome_ofthe_Rock.pdf|archive-date=31 May 2021|accessdate=20 March 2021}}</ref> ដោយ​ត្រូវ​បាន [[យូណេស្កូ|​អង្គការ​យូណេស្កូ]] ​កំណត់​ជា ​តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា "ទី​សម្គាល់​ដ៏​ល្បីល្បាញ​បំផុត​របស់​ក្រុង​យេរូសាឡឹម" រួម​ជាមួយ​នឹង​សំណង់​ទីក្រុង​ចាស់​ពីរ​ដែល​នៅ​ក្បែរ​នោះ៖ ជញ្ជាំង​ខាងលិច និង "រង្វង់​រាង​មូល​រាង​ដូច​ផ្នូរ" នៅ​ក្នុង ​ព្រះវិហារ​នៃ​ផ្នូរ​បរិសុទ្ធ ។ <ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |archive-date=4 August 2017 |access-date=26 December 2019}}</ref> សិលាចារឹក​អ៊ីស្លាម​របស់​វា​បាន​បង្ហាញ​ថា​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​សំខាន់ ដោយ​ក្រោយមក​វា​បាន​ក្លាយ​ជា​លក្ខណៈ​ទូទៅ​នៅ​ក្នុង​សំណង់​អ៊ីស្លាម ហើយ​ស្ទើរតែ​តែងតែ​និយាយ​អំពី​លោក មហាំមេដ។ {{Sfn|Johns|2003}} ដូម​អហ្វើរ​រ៉ុក​នៅ​តែ​ជា "វិមាន​ដ៏​ពិសេស​នៃ ​វប្បធម៌​អ៊ីស្លាម ​ស្ទើរតែ​គ្រប់​ទិដ្ឋភាព" រួម​ទាំង​ជា "ស្នាដៃ​សិល្បៈ និង​ជា​ឯកសារ​វប្បធម៌ និង​សាសនា" នេះ​បើ​យោង​តាម​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​សិល្បៈ Oleg Grabar ។ {{Sfn|Grabar|1986}} == ស្ថាបត្យកម្ម == === រចនាសម្ព័ន្ធ === [[ឯកសារ:Dehio_10_Dome_of_the_Rock_Section.jpg|រូបភាពតូច|ផ្នែកឆ្លងកាត់នៃដូម (បោះពុម្ពពីឆ្នាំ 1887 បន្ទាប់ពីគំនូរលម្អិតដំបូងនៃដូម ដែលគូរដោយវិចិត្រករជនជាតិអង់គ្លេស Frederick Catherwood ក្នុងឆ្នាំ 1833)។ <ref name="Catherwood">{{Cite web |title=Drawings of Islamic Buildings: Dome of the Rock, Jerusalem. |url=http://www.vam.ac.uk/collections/architecture/architecture_features/alternating_currents/collections/domeoftherock/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309001858/http://www.vam.ac.uk/collections/architecture/architecture_features/alternating_currents/collections/domeoftherock/index.html |archive-date=9 March 2009 |publisher=[[Victoria and Albert Museum]] |quote=Until 1833 the Dome of the Rock had not been measured or drawn; according to [[Victor Wolfgang von Hagen|Victor von Hagen]], 'no architect had ever sketched its architecture, no antiquarian had traced its interior design...' On 13 November in that year, however, [[Frederick Catherwood]] dressed up as an Egyptian officer and accompanied by an Egyptian servant 'of great courage and assurance', entered the buildings of the mosque with his drawing materials... 'During six weeks, I continued to investigate every part of the mosque and its precincts.' Thus, Catherwood made the first complete survey of the Dome of the Rock, and paved the way for many other artists in subsequent years, such as [[William Harvey (artist)|William Harvey]], [[Ernest Richmond]] and [[Carl Friedrich Heinrich Werner]].}}</ref>]] ផែនការមូលដ្ឋានរបស់ Dome of the Rock គឺមាន រាងអដ្ឋកោណ ។ វាត្រូវបានគ្របដណ្ដប់នៅចំកណ្តាលដោយ Dome ប្រហែល ២០ម៉ែត្រ ដែលមានអង្កត់ផ្ចិត ដែលត្រូវបានម៉ោនលើ ស្គរ រាងជារង្វង់ខ្ពស់មួយ ដែលឈរលើជើងទ្រចំនួន ១៦ ( សសរចំនួន ៤ និង សសរចំនួន ១២)។ <ref name="BRIT">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/article-9030854/Dome-of-the-Rock|title=Dome of the Rock|archivedate=15 June 2008}}</ref> ព័ទ្ធជុំវិញរង្វង់នេះគឺជាទីលានរាងអដ្ឋកោណ ដែលមានសសរ និងសសរចំនួន ២៤។ ជួររង្វង់ខាងក្នុងនៃជើងទ្រស្គរ និង ទីលាន រាងអដ្ឋកោណបង្កើតជា ផ្លូវដើរ ខាងក្នុងដែលព័ទ្ធជុំវិញថ្មពិសិដ្ឋ។ ជញ្ជាំងខាងក្រៅក៏មានរាងអដ្ឋកោណផងដែរ។ ពួកវានីមួយៗមានទំហំប្រហែល ៦០ម៉ែត្រ ទទឹង និង ៣៦ម៉ែត្រ ខ្ពស់។ <ref name="BRIT" /> រាងអដ្ឋកោនខាងក្នុង និងខាងក្រៅបង្កើតជាកន្លែងដើរខាងក្រៅទីពីរ ព័ទ្ធជុំវិញកន្លែងខាងក្នុង។ ទាំងស្គរមូល និងជញ្ជាំងខាងក្រៅមានបង្អួចជាច្រើន។ <ref name="BRIT" /> g5qcw5r82rj4gd2yqjmjpqm5zz9f1kw 0 53307 339086 331016 2026-08-19T08:14:31Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339086 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ជ្វាកណ្ដាល | native_name = {{lang|id|Jawa Tengah}} | official_name = Province of Central Java<br>{{nobold|{{lang|id|Provinsi Jawa Tengah}}}} | image_shield = Coat of arms of Central Java.svg | image_flag = | shield_size = 110 | flag_size = | image_alt = | image_map = Central Java in Indonesia.svg | map_alt = | map_caption = {{centre|{{Legend inline|#C41E3A|outline=red}} '''Central Java''' in {{Legend inline|#FFFDD0|outline=silver}} '''[[Indonesia]]'''}} | coordinates = {{coord|7|30|S|110|00|E|region:ID_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | motto = {{force singular}} {{lang|jv|Prasetya Ulah Sakti Bhakti Praja}} ([[Javanese language|Javanese]])<br> ꦥꦿꦱꦠꦾꦲꦸꦭꦃꦱꦏ꧀ꦠꦶꦧꦏ꧀ꦠꦶꦥꦿꦗ <br>"The Powerful Devotion for the Country" | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Indonesia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Indonesia|Region]] | subdivision_name1 = [[Java]] | established_title = Established | established_date = 19 August 1945<ref>{{cite web|url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/muspres/sejarah-wilayah-indonesia/|title=Sejarah Wilayah Indonesia|date=12 September 2018|author=Museum Kepresidenan|work=Museum Kepresidenan RI Balai Kirti |publisher=[[Ministry of Education and Culture (Indonesia)|Ministry of Education and Culture]]|access-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129032207/https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/muspres/sejarah-wilayah-indonesia/|archive-date=29 January 2020|url-status=live}}</ref> | founder = | named_for = | seat_type = Capital<br />{{nobold|and largest city}} | seat = [[Semarang]] | government_footnotes = | governing_body = Central Java Provincial Government | leader_title = [[Governor of Central Java|Governor]] | leader_name = &nbsp;- Total | leader_title1 = [[Regional House of Representatives|Legislature]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 34337.49 | area_rank = [[Provinces of Indonesia|25th in Indonesia]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 37892280 | population_as_of = mid 2024 estimate | population_footnotes = <ref name="Badan Pusat Statistik 2025">Badan Pusat Statistik, Jakarta, 28 February 2025, ''Provinsi Jawa Tengah Dalam Angka 2025'' (Katalog-BPS 1102001.33)</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = 3rd in Indonesia | population_note = | demographics_type1 = Demographics | demographics1_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in Indonesia|Ethnic groups]] {{nobold|(2010)}}<ref name=census2010 /> | timezone1 = [[Time in Indonesia|Indonesia Western Time]] | utc_offset1 = +7 | geocode = | iso_code = ID-JT | website = {{URL|jatengprov.go.id}} | footnotes = | settlement_type = [[Provinces of Indonesia|Province]] | elevation_max_m = 3428 | elevation_max_point = [[Mount Slamet]] | demographics1_info1 = 97.9% [[Javanese people|Javanese]]<br />1.4% [[Sundanese people|Sundanese]]<br />0.4% [[Chinese Indonesian|Chinese]]<br />0.3% [[Ethnic groups in Indonesia|other]] | nickname = &nbsp;- Per capita }} '''កោះជ្វាកណ្តាល''' គឺជា[[ខេត្តឥណ្ឌូនេស៊ី|ខេត្ត]]មួយរបស់[[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅកណ្តាល[[កោះជ្វា]] ។ រដ្ឋធានីរដ្ឋបាលរបស់វាគឺ [[សេម៉ារ៉ាំង]] ។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[កោះជ្វាខាងលិច]] នៅភាគខាងលិច [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង [[តំបន់ពិសេសយ៉កយ៉ាកាតា]] នៅភាគខាងត្បូង [[ជ្វាខាងកើត|កោះជ្វាខាងកើត]] នៅភាគខាងកើត និង [[សមុទ្រជ្វា]] នៅភាគខាងជើង។ វាមានផ្ទៃដីសរុប ៣៣,៧៥០.៣៧&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ^​២ ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣៦,៥១៦,០៣៥ នាក់ នៅជំរឿនឆ្នាំ ២០២០ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីបីទាំងនៅកោះជ្វា និងឥណ្ឌូនេស៊ី បន្ទាប់ពី [[កោះជ្វាខាងលិច]] និង [[ជ្វាខាងកើត|កោះជ្វាខាងកើត]] ។ ការប៉ាន់ប្រមាណប្រជាជនជាផ្លូវការនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ ២០២៤ គឺ ៣៧,៨៩២,២៨០ នាក់ (ដែលមានបុរស ១៩,០៣៧,៧៤០ នាក់ និងស្ត្រី ១៨,៨៥៤,៥៤០ នាក់)។ ខេត្តនេះក៏រួមបញ្ចូលកោះនៅឯនាយសមុទ្រមួយចំនួនផងដែរ រួមទាំងកោះ [[នូសាកាំបាងកាន]] នៅភាគខាងត្បូង (ជិតព្រំដែននៃកោះជ្វាខាងលិច) និង [[កោះការីមុនជ្វា]] នៅសមុទ្រជ្វា។ ជ្វាកណ្តាលក៏ជាគោលគំនិតវប្បធម៌មួយដែលរួមបញ្ចូលទាំង [[តំបន់ពិសេសយ៉កយ៉ាកាតា]] ដែលរួមបញ្ចូលទាំងទីក្រុង [[យ៉កយ៉ាកាតា]] ផងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តាមរដ្ឋបាល ទីក្រុងនោះ និង [[តំបន់ (ឥណ្ឌូនេស៊ី)|តំបន់]] ជុំវិញរបស់វាបានបង្កើតជា [[តំបន់ពិសេសយ៉កយ៉ាកាតា|តំបន់ពិសេស]] ដាច់ដោយឡែកមួយ (ស្មើនឹងខេត្ត) ចាប់តាំងពីប្រទេសទទួលបានឯករាជ្យ ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឡែកពីគ្នា។ ទោះបីជាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បេះដូង" នៃ [[វប្បធម៌ជ្វា]] ក៏ដោយក៏មានក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វាមួយចំនួនទៀត ដូចជា [[ជនជាតិស៊ុនដា]] នៅតាមព្រំដែនជាមួយជ្វាខាងលិច។ [[ជនជាតិចិនឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ជនជាតិអារ៉ាប់ឥណ្ឌូនេស៊ី]] និង [[ជនជាតិឥណ្ឌាឥណ្ឌូនេស៊ី]] ក៏ត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញខេត្តផងដែរ។ ខេត្តនេះមានមនុស្សរស់នៅតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ។ សំណល់នៃ ''[[យុគបុព្វដំបូង]]'' (Homo erectus)ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា " [[មនុស្សជ្វា]] " ត្រូវបានគេរកឃើញតាមបណ្តោយច្រាំងទន្លេ [[ទន្លេសូឡូ|បេនកាវ៉ាន់សូឡូ]] និងមានអាយុកាលតាំងពី ១.៧ លានឆ្នាំមុន។ <ref name=":0">Cited in {{Cite book|title=The Ecology of Java and Bali|year=1996|location=Hong Kong|pages=309–312}}<br /><br />{{Cite journal|last=Pope|first=G.|year=1988|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43|journal=Annual Review of Anthropology|volume=17|pages=43–77|doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}<br /><br />{{Cite journal|last=Pope|first=G.|date=15 August 1983|title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|pmid=6410399|doi-access=free}}<br /><br />{{Cite journal|last=de Vos|first=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|date=9 December 1994|title=Dating hominid sites in Indonesia|url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|journal=Science Magazine|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi=10.1126/science.7992059|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929225215/http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|archive-date=29 September 2009|accessdate=14 March 2019|doi-access=free}}</ref> អ្វីដែលជាកោះជ្វាកណ្តាលសព្វថ្ងៃនេះ ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់នគរហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនាជាច្រើន ស្តេចស៊ុលតង់អ៊ីស្លាម និងរដ្ឋាភិបាលអាណានិគម [[ហូឡង់ខាងកើត]] ។ កោះជ្វាកណ្តាលក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ [[ចលនាឯករាជ្យឥណ្ឌូនេស៊ី]] ផងដែរ។ ដោយសារ [[ប្រជាជនឥណ្ឌូនេស៊ី]] សម័យទំនើបភាគច្រើនមានដើមកំណើត [[ជនជាតិជ្វា|ជ្វា]] ទាំងកោះជ្វាកណ្តាល និង [[ជ្វាខាងកើត|កោះជ្វាខាងកើត]] មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជីវិតសង្គម នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ == ឯកសារយោង == 2yabpkcoqmbwqhqyb2kraf6kgt5yk2g 2 53455 339045 333766 2026-08-18T14:50:58Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg|Cambodia_20000_riel_2017_avers.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Norodom Sihamoni on ban 339045 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Royal Arms of Cambodia.svg |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះសង្ហារ]] |image_map = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកម្ពុជា (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = <br>[[File:CambodiaMotto.svg|160px]] <br> |national_anthem = <center>''[[នគររាជ]]'' </center> <center>[[File:梯田 𥡉恩.ogg]]</center> |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |languages2_type = [[w: Official script|អក្សរផ្លូវការ]] |languages2 = [[អក្សរខ្មែរ]] |usual_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] និង[[ភាសាបារាំង]] |national_flower = [[រំដួល]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥.៦% [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ២.៤% [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៍]] | ១.៥% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ០.២% [[ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម|វៀតណាម]] | ០.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ]]<ref name="CSES2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=ការស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៩–២០២០ (ភាសាអង់គ្លេស)|work=ក្រសួងផែនការ,|publisher=វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ,|date=November 2018|accessdate=8 តុលា 2022|archivedate=2022-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១៩ |religion = {{unbulleted list | ៩៧.១% [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ]]) | ២.០% [[ជនជាតិខ្មែរអ៊ីស្លាម|ឥស្លាមសាសនា]] | ០.៣% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៥% [[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាផ្សេងៗ]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ជំរឿនប្រជាជនទូទៅនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៩ – របាយការណ៍ជាតិស្តីពីលទ្ធផលជំរឿនចុងក្រោយ |last=[[ក្រសួងផែនការ|ក្រសួងផែនការ]], វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |date=2020 |publisher=ក្រសួងផែនការ, វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |access-date=8 តុលា 2022 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |deadurl=yes }}</ref> }} |religion_year = ២០១៩ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |coordinates = {{Coord|11|33|N|104|55|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] |leader_title3 = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_title4 = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[ឃួន សុដារី]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[នគរភ្នំ]] |established_date2 = ៦៨–៥៥០ |established_event3 = [[នគរចេនឡា]] |established_date3 = ៥៥០–៨០២ |established_event4 = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] |established_date4 = ៨០២–១៤៣១ |established_event5 = [[អាណានិគមបារាំង|អាណានិគមកិច្ចបារាំង]] |established_date5 = ១១ សីហា ១៨៦៣ |established_event6 = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |established_date6 = ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ |established_event7 = [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] |established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៩១ |established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date8 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ |area_rank = ទី៨៨ |area_magnitude = |area_km2 = ១៨១,០៣៥ |area_size = 1 E7 |percent_water = ២.៥ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}}១៦,៧១៣,០១៥<ref>{{CIA World Factbook link|country=Cambodia|access-date=8 តុលា 2022|year=2022}}</ref> |population_estimate_year = ២០២២ |population_estimate_rank = ទី៧២ |population_density_km2 = ៨៧ |population_density_sq_mi = ២១១.៨ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = {{IncreaseNeutral}} ៨៧.៨៦៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=522,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ទិន្នន័យមូលដ្ឋាននៃទស្សនវិស័យលើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក៖ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២២ – កម្ពុជា|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = {{IncreaseNeutral}} ៥,៤៩៣ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal = {{IncreaseNeutral}}២៨.០២០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{IncreaseNeutral}}១,៧៥២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = ៣៦.០ |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=សប្បសិទ្ធិប្រាក់ចំណូលជីនី |publisher=ធនាគារពិភពលោក |website=hdr.undp.org, |accessdate=27 November 2020}}</ref> |Gini_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |Gini_year = ២០១៣ |HDI_year = ២០២១ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០០ |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២១/២០២២|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|accessdate=៨ តុលា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤៦ |HDI_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |currency = [[រៀល]] (៛) |currency_code = KHR |time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]] (ICT) |utc_offset = +០៧:០០ |drives_on = ស្ដាំ |cctld = [[.kh]] |iso3166code = KH |calling_code = [[លេខទូរសព្ទនៅកម្ពុជា|+៨៥៥]] |footnote1 = លុយ[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]ត្រូវបានចាយជាញឹកញាប់ |wikidata = Q424 }} '''ប្រទេសកម្ពុជា''' ({{IPA-km|kɑmˈpuˈciə|IPA}}, {{IPA-km|កាំ'ពុ'ជា|Khmer}}) ដោយមានឈ្មោះ​ជាផ្លូវ​ការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ក្នុងតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ថៃ]]នៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ឡាវ]]នៅភាគឦសាន្ត ប្រទេស[[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]​នៅភាគនិរតី។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៧២]]​ក្នុង​​លោក [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២៧]]ក្នុង[[ទ្វីបអាស៊ី]] និងទី៧ក្នុង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង​[[ខ្មែរលើ|កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ]] ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​[[ភ្នំពេញ]] ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជា[[រដ្ឋឯកភាព]] ក្រោមរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​ និង[[របបរដ្ឋសភា]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលមានព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ជ្រើសតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ]] ជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]​ និងជា[[ប្រមុខរដ្ឋ|ព្រះប្រមុខរដ្ឋ]]។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មាន[[ហ៊ុន សែន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ [[សម-រង្សុី]] ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។ ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" ([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]: कंबुज)។<ref name="CHANDLER">David P. Chandler (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, ISBN 0813335116.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​[[ជយវម៌្មទី២]]​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​[[អាណាចក្រខ្មែរ|មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរ]]ដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​[[អង្គរវត្ត]] និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រហ្មញ្ញ​]] ហើយនិង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​[[អង្គរ]]​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃ[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]]​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​[[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]] ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​កំឡុង​សម័យ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១]] កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ]] (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ [[ការប៉ះទង្គិចគ្នា១៩៩៧នៅកម្ពុជា|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧]] បាន​ធ្វើឱ្យលោក[[ហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។ កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​[[សង្គមនិយម]] ជា​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​[[ធនធានមនុស្ស]] ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​[[ខ្មែរក្រហម|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។<ref>[http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html Cambodia to outgrow LDC status by 2020 | Business | The Phnom Penh Post – Cambodia's Newspaper of Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |date=2011-05-21 }}. The Phnom Penh Post (May 18, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។<ref>{{cite news|title=ចំណូលប្រេងមិនដូចគ្នារហូត២០១៣: ក្រសួង|author=ឯក-ម៉ាដ្រា|date=១៩មករា ២០០៧|agency=រ៉យតឺរ|url=http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|accessdate=ថ្ងៃ ១៩ធ្នូ ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118093421/http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|archivedate=2012-01-18|url-status=live}}</ref> ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[បញ្ជីប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ទី១៣៨]] (រួមជាមួយ [[លាវ]]) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/|title= The 2013 Human Development Report – "The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=144–147|accessdate=2 March 2013}}</ref> ==ឈ្មោះ==<!--linked--> '''{{main|ឈ្មោះនៃកម្ពុជា}}''' ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថា'''កម្ពុជា'''។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា '''ស្រុកខ្មែរ''' ដែលមានន័យថា ''ដែនដីនៃពួកខ្មែរ'' រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ''ប្រទេសកម្ពុជា'' ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជ[[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]]បានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស[[​ខ្មែរ]] ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា [[ខេមរៈ|ខេមរ]]​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​[[កាព្យ]] ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ ''Cambodge'', អង្គ្លេស ហៅ​ថា ''Cambodia'', អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ''Cambodja'', ខ្លះ​ហៅ ''Kambuja'' ។ល។ ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋ[[កម្ពោជ]]កាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេស[[ថៃ|សៀម]]កាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថា[[អយុធ្យា]]ដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ ''[[កុរុ]], [[សក្កៈ]], [[កោសល]], [[មគធៈ]], [[អង្គៈ]], [[សិវិ]], [[កលិង្គៈ]], [[អវន្តិ]], [[បញ្ចាលៈ]], [[វជី]], [[គន្ធារៈ]], [[ចេតិយៈ]], [[វង្គៈ]], [[វិទេហៈ]], [[កម្ពោជ]], [[មទ្ទៈ]] ឬ [[មទ្រៈ]], [[ភគ្គៈ]], [[សីហឡៈ]], [[កស្មិរ]], [[កាសី]], [[បណ្ឌវៈ]]''។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា [[ជម្ពូ​ទ្វីប]] ([[ឥណ្ឌា]]), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនា​]]រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' ===បុរេប្រវត្តិ=== '''{{Main|បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' [[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។]] [[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|កងទ័ព[[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹង[[ចាម្ប៉ា|ចាម]] ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទ[[បាយ័ន]]។]] [[បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្ត]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]មានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និង[[បរកជន]]។ [[បុរាណវត្ថុវិទ្យា]] គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុ[[ខែ្មរ]]។ មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់[[អតិកញ្ញៈ]] (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួស[[ហនុមានខៀវ]] (quartz)និង[[ក្វាតហ៊្សីត]] ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] និង[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ <ref name=stark2004>{{Cite book|author=មៀរៀម-ស្តាខ|editor1-first=អៀន|editor1-last=ហ្គ្លឹវ៉ឺរ|editor2-first=ភិតថឺរ-អ៊ែស|editor2-last=បិលវូដ|title=អាស៊ីអាគ្នេយ៍: ចាប់ពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ|year=២០០៥|publisher=រ៉ោតឡឺច|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=កម្ពុជាសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf}}</ref> ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​[[សវ៌កញ្ញៈ]] (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំ''[[ល្អាងស្ពាន]]'' នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលត្រូវនឹងសម័យ[[ហ្វាប៊ីញ]]។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃ[[វិទ្យុកាបូន]]មួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។<ref name=stark2004 /><ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|title=កំណាយបុរាណវិទ្យាបុរេប្រវត្តិលើកទីពីរនៅល្អាងស្ពាន (២០០៩)|first=មិឆឹល|last=ធ្រែនណឹត|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគ[[ថ្មរំលីង]] ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។<ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|title=កុលាលភាជន៍ចាស់បំផុតនៅល្អាងស្ពានកម្ពុជា (១៩៦៦-៦៨)|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និង[[យុគដែក]]នៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ ''[[សំរោងសែន]]'' (មិនឆ្ងាយពីរាជធានី[[ឧដុង្គ]]បុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧<ref name=higham1989>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=បុរាណវិទ្យានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|year=១៩៨៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រិជ|isbn=978-0-521-27525-5}}, ទំ.១២០</ref> និង''[[ភូមិស្នាយ]]'' នៅ[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ភាគខាងជើង។<ref>{{Cite journal|author=ដោហ្គហ៊្គាំលដ៏ជែ.ដាប់បលយូ.-អូរ៉ាយលី, អេនចឺឡឺ វ៉ន់ ដេន ឌ្រីស្ឆ៍, វឿន-វុទ្ធី |year=២០០៦|title=បុរាណវិទ្យា និង បុរាណសត្វវិទ្យានៃភូមិស្នាយ:ទីបញ្ចុះសពចុងបុរេប្រវត្តិនៅកម្ពុជាភាគពាយព្យ|volume=៤៦|issue=2|issn=0066-8435}}</ref> វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅ[[រតនគីរី]]។<ref name=stark2004 /> ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺ''[[បន្ទាយគូ (បុរាណវិទ្យា)|បន្ទាយគូ]]រាងមូល''ដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមាន[[ដីក្រហម]]ក្បែរ[[មេមត់]] និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។<ref>{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=ប្រវត្តិស្រាវជ្រាវ|publisher=មជ្ឈមណ្ឌលបុរាណវិទ្យាមេមត់|accessdate=៦កុម្ភៈ ២០០៩}}</ref><ref>{{Cite journal|author=ហ៊្គើដ-អាល់ប្រិឆ|year=២០០០|title=ដីលើករង្វង់មូលក្រែក៥២/៦២ ការស្រាវជ្រាវថ្មីលើបុរេប្រវត្តិកម្ពុជា|journal=នេត្រាទស្សន៍អាស៊ី|volume=៣៩|issue=១–២|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=១៥វិច្ឆិកា ២០០៩|author-separator=,|display-authors=1|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|archive-date=2020-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|dead-url=yes}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។<ref name=higham2001pre>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=អរិយធម៌អង្គរ|year=២០០១|publisher=ភ្វីនិច្ស|isbn=978-1-84212-584-7|url=http://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=2002-01}}, ទំព.១៣–២២</ref> ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពី[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទ[[បក្សីចាំក្រុង]] និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោម''ល្វា'' (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។<ref name=higham2001pre /> ===សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ=== '''{{Main|នគរភ្នំ|នគរចេនឡា|អាណាចក្រខ្មែរ}}''' {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 210 | image1 = Angkor Wat.jpg | caption1 = <center> [[អង្គរវត្ត]] </center> | image2 = Bayon Angkor frontal.jpg | caption2 = <center> ព្រះភក្ត្រនៃ[[ព្រះពោធិសត្វ]][[អវលោកេស្វរៈ]]​នៅ[[ប្រាសាទបាយ័ន]] </center> | image3 = | caption3 = }} [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia 900 CE km.PNG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| '''ក្រហម''': អធិ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]]] សតវត្សទី១​នៃ[[គ.ស.]]មានមនុស្សជាច្រើនមកពី[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]ដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ [[អរិយធម៌]]របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យ[[ជាតិខេមរា]] មកម្ល៉េះ។ កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ [[មហាឥណ្ឌា|ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្ម]]នៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]] និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ [[ចេនឡា]] ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពី[[ឥណ្ឌា]] ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។<ref name="BRIT">Britannica.com. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia History of Cambodia.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោក[[ខ្លោឌ្យូស អាពូទលេមី|ខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមី]]ថា ''[[អូរកែវ|កត្តិគរៈ]]''។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី១]]ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់[[ជ្វា]]។ [[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]បានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី២]] (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពី[[ជ្វា]]និងប្រកាសព្រះអង្គឯងជា[[ទេវរាជ]]។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិ[[ទេវរាជ]] និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=ផែនទីចក្រភពខ្មែរ |publisher=សិល្បៈ-និង-បុរាណវិទ្យា.ខម |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពី[[ស្រីលង្កា]]បាននាំ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>{{cite web |url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=បង្អួចមើលអាស៊ី |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=2007-05-21 |access-date=2012-09-02 |url-status=dead }}</ref> សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។ {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 180 | image1 = JayavarmanVII.JPG | caption1 = <center> [[ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ត]] </center> | image2 = Apsara relief.jpg | caption2 = <center> រូបភាពតូច </center> | image3 = | caption3 = }} អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺ[[អង្គរ]] ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រជាតិនៃសហរដ្ឋអាមរិក: ផែនទីបុរាណវិទ្យាទូលំទូលាយនៃសំណង់តាំងនៅនៃបុរេឧស្សាហកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅអង្គរ កម្ពុជា |publisher=Pnas.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់<ref>[https://web.archive.org/web/20080923054500/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, August 15, 2007</ref> ហើយ[[អង្គរវត្ត]] ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា [[អាណាចក្រ]]ខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏[[អង្គរវត្ត]]គឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។ ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ [[សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរ]] ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។ ===សម័យក្រោយអង្គរ=== '''{{Main|យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាង[[នគរអយុធ្យា]] នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។<ref name="Chan">[[ឌែវិដផ. ឈែនដ្លឺរ|ឈែនដ្លឺរ ដាវិដផ.]] "ស្រុកនិងប្រជាជនកម្ពុជា"។ ១៩៩១។ ហបផឺខាលលិនស៍។ ញូវយ៉ក ញូវយ៉ក។ ទំ.៧៧</ref><ref>[http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, June 13, 2004</ref> ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា '''សម័យកណ្តាល'''។ នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅ[[លង្វែក]] នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរ[[ព័រទុយហ្គាល់]] និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិង[[ការជួញដូរបរទេស]]។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទ[[នរេសូរ]]មហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឧដុង្គ]]ខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជា[[ប្រទេសចំណុះ]]ម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យ[[ខ្មែរ]]កាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)]] ([[សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម]]) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោម[[អធិរាជភាព]]រួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជា]]ដោយព្រះបាទ[[នរោត្តម]]។ ===អាណានិគមកិច្ចបារាំង=== [[ឯកសារ:King Norodom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] [[ឯកសារ:Prince Sisawat.jpg|right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px]] [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|right|180px|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិន]] [[ឯកសារ:Shrine outside Wat Phnom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]] [[បារាំង]] ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ [[អាណានិគម]][[បារាំង]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម<ref name="CHANDLER">{{Cite book| last = ឈែនដ្លឺរ | first = ដ.ផ. | author-link = ឌែវិដភី. ឈែនដ្លឺរ | title = ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា (រ.ទី២) | publisher=វ៉ិសវ្យូប៉្រិស | year = ១៩៩៣ | location = បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ }}</ref> បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រា[[ចង្វាតព្រះដំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] និង[[ចង្វាតសៀមរដ្ឋ|សៀមរាប]] ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោម[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណាព្យបាលបារាំង]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគម[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុន]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។<ref name="Kamm" /> រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧&nbsp; លាននាក់។<ref name="Population">"[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm ប្រជាជន-កម្ពុជា]"។ [[បណ្ដាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] គឺព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុន្នីរ៉េត]] ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។<ref name="Kamm">{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = កម្ពុជា: របាយការណ៍ពីដែនដីមានជំងឺ | url = http://books.google.com/?id=wtBkD5CoIMkC&printsec=frontcover&dq=Cambodia+Report+from+a+Stricken+Land#v=onepage&q= | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លីឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៧ | isbn = 1-55970-433-0}}</ref> ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់[[ជប៉ុន]] ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យ]]អាស្រ័យ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដឹកនាំ ដោយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]]។<ref name="Kamm" /> ===ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម=== កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើ[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅ[[វៀតណាម]]។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]]បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។<ref name=autogenerated1>{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = របាយណ៍កម្ពុជាពីដែនដីមានជំងឺ | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លិសឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៣| isbn = 1-55970-507-8 }}</ref> រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ([[ខ្មែរក្រោម]]) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យឱ្យទៅព្រះបិតារបស់ទ្រង់ដើម្បីចូលរួមក្នុងឆាក[[នយោបាយ]] ហើយត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅថ្ងៃសោយទិង្គតរបស់បិតាទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ព្រះសីហនុក៏បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋម្ដងទៀត ដែលយកគោរម្យងារជា '''សម្ដេច'''។ ពេលដែល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានរីករាលដាលឡើង ព្រះសីហនុបានអនុវត្តគោលនយោបាយ[[ប្រទេសអព្យាក្រឹត្យ|អព្យាក្រឹត្យភាព]]ជា ផ្លូវការនៅក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគេគិតជាសាមញ្ញថាមានព្រះទ័យប្រណីដល់បុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ព្រះសីហនុបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជា ជាទីលាក់ខ្លួននិងច្រកផ្គត់ផ្គង់សម្រាប់កងទ័ពរបស់ពួកគេ និងជំនួយផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ពួកគេប្រយុទ្ធប្រឆាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ គោលនយោបាយនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាការធ្វើឱ្យអាក់អន់ចិត្តដល់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងតោនប៉ុស្ត៍ ស្ទែនលី-កាណូវត្រូវបាននិយាយប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនកុម្មុយនិស្តយួន ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធទេ លុះត្រាតែមានប្រជាជនខ្មែរស្លាប់ទើបទ្រង់មិនយល់ព្រម។ <ref>Washington Post, December 29, 1967</ref> សារដដែលត្រូវបាននាំទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊លនៅខែ មករា ១៩៦៨។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia.". (Stanford University Press. 1999). p. 44</ref> ដូច្នេះស.រ.មិនមានចិត្តពិតប្រាកដដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ។ យ៉ាងណាមិញពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលបានអាក់អន់ចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ ក៏ដូចជាការងាកចេញរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំទ្រង់ដដែល។ ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]និង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ គ្មានភស្តុតាងនៃតួនាទីស.រ.ណាមួយក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះទេ។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមនោះ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនូវរបបថ្មីនេះ ដែលភ្លាមៗបានទាមទារឱ្យពួកកម្មុយនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា ការនេះទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយដោយសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង អស់សង្ឃឹមនឹងការគ្មានកន្លែងលាក់ខ្លួននិងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង រំពេចនោះ ក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើកលើរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញឱ្យពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គឱ្យជួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដោយបង្កឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]<ref name="SIHNK">{{Cite book| last = សីហនុ | first = នរោត្តម | authorlink = នរោត្តម សីហនុ | title = សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា កំណត់ប្រវត្តិសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុពេលដែលបានទាក់ទងនឹងវាលផ្វ្រេដ-បឺចចឹត | publisher=សៀវភៅភែនទិអន | year = ១៩៧៣| isbn = 0-394-48543-2}}</ref> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាមិញចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចរបស់កម្ពុជាគឺជាការប៉ះទង្គិចធំរវាងរដ្ឋាភិបាល និងកងទ័ពកម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះពួកគេបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់លើទឹកដីកម្ពុជា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តយួនបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ឥឡូវ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia. (Stanford University Press. 1999). pp. 48–51</ref> ដូច្នេះ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកស្ទួយខ្មែរក្រហម។ [[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|240px|right|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] និង[[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]]នៅឆ្នាំ ១៩៥៦]] ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងកងកម្លាំងស.រ.[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]និង[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|បានលុកលុយកម្ពុជាមួយរយៈ]]ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីរំខានដល់[[វៀតកុង]] និងខ្មែរក្រហម។<ref name="SIDESHOW">{{Cite book |last = ឝខ្រស |first = វិល្លៀម |authorlink = វិល្លៀម ឝខ្រស |title = បញ្ហាតូចតាច: ឃិស្ស៊ិងហ្គឺរ, និច្សុន និងវិនាសកម្មកម្ពុជា |publisher=ថាច់ស្តូន |year = ១៩៨៧ |location = សហរដ្ឋ |isbn = 0-7012-0944-5}}</ref> ខ្មែរពីរលាននាក់ ភាគខ្លះបានក្លាយជា[[ជនភៀសខ្លួន]]ដោយសង្គ្រាមនិងដោយនគរបាលភេរវនិយមនៃពួកខ្មែរក្រហម និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំពេញ។ មានការប៉ាន់ស្មានថា ខ្មែរមួយចំនួនបានស្លាប់កំឡុងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកទ្រង់ទ្រាយធំ ស្របពេលនោះ គេបានមើលឃើញនូវផលប៉ះពាល់នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក។ កងទ័ពអាកាសទីប្រាំពីរស.រ.បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានទប់ស្កាត់ការធ្លាក់នៃភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ដោយសម្លាប់ ១៦០០០​ នាក់ក្នុងចំណោម​យុទ្ធជនខ្មែរក្រហម ២៥៥០០ នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋធានី។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' p. 298.</ref> យ៉ាងណាមិញ អ្នកសារព័ត៌មាន[[វិល្លៀម ឝខ្រស|វិល្លៀម-ឝខ្រស]]និងពួកអ្នកឯកទេសអំពីកម្ពុជា លោក[[មិលថឹន អសស្ប៊ាន់|មិលថឹន-អសស្ប៊ាន់]] [[ឌែវីដភី ឈែនដ្លឺរ|ឌែវីដភី-ឈែនដ្លឺរ]] និង[[បិន ខៀរណឹន|បិន-ខៀរណឹន]]បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានរុញច្រានឱ្យពួកកសិករចូលរួមនឹងខ្មែរក្រហម​ទៅវិញទេ។<ref>e.g. Chandler, David P. ''Pacific Affairs'', vol. 56, no. 2, Summer 1983, p. 295.</ref> អ្នកឯកទេសកម្ពុជាលោកខ្រេខ-អិឆឆឹសឹនបានលើកឡើងថាខ្មែរក្រហម''នឹងឈ្នះយ៉ាងណាក្ដី'' បើទោះបីជាគ្មានអន្តរាគមន៍ស.រ. ក៏មានការជម្រុញឱ្យមានការកេណ្ឌកងទ័ពដដែល។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97</ref>អ្នកការទូត[[សហរដ្ឋ|អាមេរិក]] លោក[[ធិម៉ឹទី ម៉ៃកល ខានី|ធិម៉ឹទីម.-ខានី]]បានលើកឡើងថាហេតុផលប្រាំយ៉ាងដែលជាហេតុអោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានឈ្នះសង្គ្រាមគឺ: ការគាំទ្រពីព្រះ[[សីហនុ]] ការផ្គត់ផ្គង់ដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃជំនួយយោធាពីវៀតណាមខាងជើង អំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល ការផ្ដាច់ជំនួយអាកាសរបស់ស.រ.បន្ទាប់ពីវាត់ថឺរហ្គេត និងការប្ដេជ្ញាចិត្តនៃពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរ។ គ្មានមួយណាចំណោមគំនិតរបស់លោក ដែលថាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ស.រ.ធ្វើឱ្យរបបនេះដួលរលំឡើយ។<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/461/8/09_chapter3.pdf</ref> ===សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)=== '''{{Main|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' [[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|right|thumb|200px|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ជាតួអង្គលេចត្រដែតក្នុងឆាកនយោបាយ​កម្ពុជាអស់រយៈពេលកន្លះសតវត្ស​មកហើយ។]] ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និង ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។<ref>Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22</ref> យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]។<ref name="SIHNK"/> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris (1999) ''Why Vietnam Invaded Cambodia'', Stanford University Press, pp. 48–51, ISBN 0804730490.</ref> រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងស.រ. [[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួក[[វៀតកុង]] និង ពួកខ្មែរក្រហម។ ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] គឺ [[នួន ជា|នួន-ជា]]។<ref>Dmitry Mosyakov (2004) [http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc "The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |date=2013-03-09 }} in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: "In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: "Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.""</ref> កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែល[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.[[រីឆាដ និច្សុន|រីឆាដ-និច្សុន]]បានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើល[[ការឈ្លានពានកម្ពុជា]])។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 204, ISBN 0805080066.</ref> ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។ [[File:B-5222.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកB-៥២​ស្ថិតលើ​ប្រទេសកម្ពុជាកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី]]។]] ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់[[សិរិមតៈ]] និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិ[[អ៊ិន តាំង|អ៊ិន-តាំ]]។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។ កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំង[[បក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ [[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 4, ISBN 0805080066.</ref> ===របបខ្មែរក្រហម=== '''{{Main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ខ្មែរក្រហម}}''' ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍[[យូសេដ]]ដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយ''ពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់''។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា <blockquote>''"ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ&nbsp;... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង"''។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' pp. 374–375.</ref></blockquote> [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|left|ទង់[[ខ្មែរក្រហម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាល[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក [[វៀតកុង]]។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។<ref name="kaplan"/> ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។<ref>Shawcross, William, ''The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust and Modern Conscience'', Touchstone, 1985, pp. 115–116.</ref><ref>Vickery, Michael, Correspondence, ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', vol. 20, no. 1, January–March 1988, p. 73.</ref> សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ [[វាលពិឃាត]] និងគុក[[ទួលស្លែង]]បានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រ[[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]។ ពួកឥស្លាម[[ចាម]]បានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។<ref>[https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], By Dr. Gregory H. Stanton, Presented February 22, 1992 at Yale Law School</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិ[[ចិនឯនាយសមុទ្រ|ចិន]]ប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/45.htm កម្ពុជា ពួកចិន]។ [[បណ្ណាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជន[[យួនកម្ពុជា|យួន]]នៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។<ref name="Population" /> យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោក[[រ៉បឺត ឌែវិដ ខាបភ្លែន|រ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន]] ''ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូច[[បំណះលឿង|ផ្កាយលឿង]]''ដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។<ref name="kaplan">Kaplan, Robert D., ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406.</ref> ===ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល=== '''{{Main|កម្ពុជាសម័យទំនើប}}''' [[File:Choeungek1.jpg|thumb|right|200px|[[ជើងឯក]]]] នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាម[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|បានលុកលុយកម្ពុជា]]ជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។<ref name="CGG">CambodianGenocide.org.[https://web.archive.org/web/20060723024823/http://www.cambodiangenocide.org/genocide.htm ''A Brief History of the Cambodian Genocide''.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|អាយ៉ងសូវៀត]]ដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia." (Stanford University Press. 1999). p. 220</ref> រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និង[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html |title=សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល, '&#39;http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |publisher=Yale.edu |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf |title=សហប្រជាជាតិ, '&#39;http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |format=ទ.ឯ.ខ. |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |title=វញ្ចនោបាយខ្មែរ។ (ជំនួយស.រ.ដល់ខ្មែរក្រហម) |publisher=Encyclopedia.com |date=១៣សីហា ១៩៩០ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2012-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901163258/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |url-status=dead }}</ref> និងសហរាជាណាចក្រ<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/tvnz_smartphone_story_skin/123740 |title=TVNZ Interview with ex SAS operative |publisher=Tvnz.co.nz |date=១៣សីហា ២០០២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=ជំនួយស.រ.ដល់ពួកអ្នកបះបោរប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត: ''លទ្ធិរីហ៊្គែន'' និង គ្រោះថ្នាក់របស់វា|publisher=Cato.org |date=២៤មិថុនា ១៩៨៦ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n3_v3/ai_11875348/ |title=ការលើកការហ៊ុំព័ទ្ធសេដ្ឋកិច្ចស.រ.ប្រឆាំងកម្ពុជា |publisher=Findarticles.com |date=២០មករា ១៩៩២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០|archiveurl=http://archive.is/B7wO|archivedate=2012-05-26}}</ref> ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|200px|ការដង្ហែព្រះសពព្រះមហាវីរក្សត្រ​[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]។]] [[កម្ពុជាសម័យទំនើប#កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពនិងការបោះឆ្នោតសេរី|កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាព]]បានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#អន្តរកាល: រដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩៣)|រដ្ឋកម្ពុជា]] ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។<ref name="USDOS3">US Department of State. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm Country Profile of Cambodia.]. Retrieved July 26, 2006.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ត្រូវបានសោយរាជ្យជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]ឡើងវិញ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចទាំងអស់ស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត​ដែលបានជួយដោយអ៊ុនតាក់។ ស្ថេរភាពបានកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកក្រើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោកហ៊ុន-សែនប្រឆាំងនឹងភាគីមិនមែនកុម្មុយនិស្ត​ក្នុងរដ្ឋាភិបាល។<ref name="97COUP">ក.ស.ខ.ស.ម.ស.ប. កម្ពុជា {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf]|១០,៣&nbsp;គ.ប.}}</ref> ភាគច្រើននៃពួកអ្នកនយោបាយមិនមែនកុម្មុយនិស្តត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ហ៊ុន-សែន។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កិច្ចប្រឹងប្រែងការស្ដារឡើងវិញបានកាន់តែប្រសើរឡើង និងនាំទៅដល់ស្ថេរភាពនយោបាយភាគខ្លះ តាមរយៈការទប់ស្កាត់ដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យ​[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|សេរីពហុបក្ស]]ក្រោមរបប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។<ref name="CIA2009">CIA – The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html ''Cambodia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 13, 2009.</ref> នៅខែ កក្កដា ២០១០ [[ឌុច|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ជាសមាជិកពួកខ្មែរក្រហមទីមួយដែលបានរកឃើញថាមានកំហុសក្នុង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជាអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃជំរុំប្រល័យពូជសាសន៍ស-២១។ គាត់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់គុកអស់មួយជីវិត។<ref name="BBC">BBC News. [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 ''Khmer Rouge prison chief Duch found guilty''.]. Retrieved October 11, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=CNN|date=February 3, 2012}}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកហ៊ុន-សែនបានប្រឆាំងនឹងការជំនុំជម្រះបើកទូលាយរហូតដល់អតីតឃាតកខ្មែរក្រហម​ជាច្រើនណាម្នាក់ទៀតឡើយ។<ref>[http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials | News | English<!-- Bot generated title -->]</ref> លោកនិយាយថានេះគឺដោយសារតែលោកចង់ជៀសវាងអស្ថេរភាពនយោបាយ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វាប្រហែលទំនងណាស់ដោយសារតែជាទូទៅនៃអតីតខ្មែរក្រហមបានកាន់តំណែងថ្នាក់កំពូលបំផុតក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិនិង​ដែនដីរបស់កម្ពុជា។{{Citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} === ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:US Navy 101025-N-6770T-204 U.S. Navy Cmdr. Joseph Keenan, right, commanding officer of the guided-missile frigate USS Crommelin (FFG 37).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] ក្រោយពីការមិនចុះសម្រុងរវាងពីរ [[ទស្សវត្ស]] និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ [[វប្បធម៌]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[សង្គម]] និង [[នយោបាយ]]នៅកម្ពុជាមក ការស្តារ[[ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ស្របពេលជាមួយនឹងលំនឹង[[នយោបាយ]] បានវិលត្រឡប់ជាបណ្តើរៗ។ [[លិទ្ធិ]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]]បានរង្គោះរង្គើនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយសារការវិវាទក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ == នយោបាយ == '''{{Main|នយោបាយនៅកម្ពុជា|បញ្ជីគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា}}'''{{Multiple image|align=right|caption_align=center|image1=King Norodom Sihamoni (2019).jpg|width1=138|caption1=ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន|image2=Hun Manet (2022).jpg|width2=138|caption2=សម្ដេចមហាបវរធិបតី [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន}} តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាប្រកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យ រាជានិយម សេរីពហុបក្ស អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រួមមាន អំណាចធំៗបួន ៖ [[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] [[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]] [[អំណាចតុលាការ]] និង [[អំណាចសារព័ត៌មាន]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ជាអំណាចអនុវត្តច្បាប់, អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ជាអំណាចអនុម័ត/រៀបចំច្បាប់, អំណាចតុលាការ ជាអំណាចវិនិច្ឆ័យបុគ្គលតាមច្បាប់, អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចបញ្ចេញមតិ។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូប ជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល សេរីពហុបក្ស។​ រដ្ឋាភិបាលរួមមានរដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង និងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ច្រើនរូប។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និង ដោយមានការផ្តល់យោបល់/ឯកភាពពីរដ្ឋសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គ្រប់មន្ត្រីក្រសួងក្រោមឱវាទ មានតួនាទីអនុវត្តច្បាប់ (នីតិប្រតិបត្តិ) ដោយចេញជាក្រឹត្យ អនុក្រឹត្យផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យបុគ្គលគ្រប់រូបអនុវត្តតាម។ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋសភា​ និង ព្រឹទ្ធសភា។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះ មានតួនាទីពិនិត្យ និងសម្រេចអនុម័តច្បាប់ និង តាមដានរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់ ។ រដ្ឋសភា មានសិទ្ធិកោះហៅ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង មកបង្ហាញមុខនៅរដ្ឋសភា ដើម្បីឆ្លើយសំណួររបស់តំណាងរាស្រ្ត ជាសមាជិករបស់រដ្ឋសភា។ អំណាចតុលាការ ឋិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់អង្គចៅក្រម។ អង្គចៅក្រម តែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ អង្គចៅក្រម មានតួនាទីកាត់ក្តីគ្រប់បុគ្គលតាមច្បាប់ ក្នុងនោះកាត់ក្តីទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីទៀតផង។ អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចរបស់មហាជន ឋិតនៅក្រោមស្ថាប័នបណ្តាញព័ត៌មាន ក្នុងនោះមាន វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ កាសែត ទស្សនាវដ្តី ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មាន ...។ ស្ថាប័ននេះមានភារកិច្ចតាមឃ្លាំមើល គ្រប់សកម្មភាពរបស់អំណាចទាំងបីខាងលើ ដើម្បីជាទុនកែតម្រង់ឲ្យដើរតាមគន្លងច្បាប់ដែលបានចែង។ [[ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ តុលា ២០០៤ ដោយសមាជិក៩រូបនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្គ]]ក្រោយពីការដាក់រាជ្យយ៉ាងទាន់ហន់របស់អតីត ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] មួយសប្ដាហ៍មុន។ [[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]]ត្រូវបានសម្រេច ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុង [[ភ្នំពេញ]] ថ្ងែទី ២៩ តុលា។ មហាក្សត្រជានិមិត្តរូបជាតិ និង ឯកភាពជាតិ ហើយទ្រង់នឹងមិនចូលរួម ក្នុងឆាកនយោបាយឡើយ។ ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានហ្វឹកហាត់ [[របាំបុរាណខ្មែរ]] និង នៅលីវ។ ប៊ីប៊ីស៊ី (BBC) បានរាយការណ៍ថាអំពើពុករលួយនៅតែបន្តក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជាពីជំនួយ អន្តរជាតិ ដោយផ្ទេរបញ្ជូនដោយខុសច្បាប់ចូលក្នុងគណនីឯកជន។ អំពើពុករលួយក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាង ខ្លាំងក្លាទៅលើការបាត់បង់ចំណូលរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Cambodge - Roi et mère.JPG|200px|thumb|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]​ជាមួយនិង[[ព្រះវររាជមាតា]]​[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម-មុនីនាថ]]]] [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|thumb|right|200px|[[សម រង្ស៊ី|សម-រង្ស៊ី]] មេដឹកនាំ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|បក្សប្រឆាំង]]ដែលមាន​ទំនោរប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា និងជាគូប្រជែងនយោបាយ​នឹងហ៊ុន-សែន។]]<!-- Deleted image removed: [[File:Sam-Rainsy-CNRP-leader.png|thumb|right|200px|[[Sam Rainsy]], leader of Cambodia's pro-democratic [[Cambodian National Rescue Party|opposition]] and Hun Sen's political rival.]] --> រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានបរិយាយដោយនាយកសាខានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍របស់អង្គការ​ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស លោកដេវីដ-រ៉ូបឺត្ស៍ថា ជា''រដ្ឋទីផ្សារសេរីបែបកុម្មុយនិស្តយ៉ាងស្រពិចស្រពិលដែលមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតាមបែបផ្ដាច់​ការពាក់ព័ន្ធគ្នាកំពុងតែគ្រប់គ្រងពីលើរបបប្រជាធិបតេយ្យ​ស្ទើរភ្លើង''។<ref>Political Transition in Cambodia 1991-1999, by David W. Roberts, Curzon Publishers, 2001</ref> ហ៊ុន-សែនបានសច្ចាថានឹងកាន់អំណាចរហូតដល់លោកអាយុ ៧៤ ឆ្នាំ។ លោកគឺជាអតីតសមាជិកខ្មែរក្រហមដែលបានរត់ចោលជួរ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាញឹកញាប់ដោយការមិនអើពើពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់លើ​និន្នាការនយោបាយខុសគ្នា។ បន្ទាប់ពីលទ្ធផលបោះឆ្នោត២០១៣ ចេញមក មានការប្រកែកដោយបក្សប្រឆាំង ពួកបាតុករបានរងរបួសនិងត្រូវស្លាប់ក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងជាច្រើននៅក្នុងរាជធានី ពួកបាតុករ ២០០០០ នាក់ ដែលបានរាយការណ៍ថាបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា ហើយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះជាមួយនគរបាលបង្ក្រាបបាតុកម្ម។ <ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |title=Retrieved September-16-2013 |access-date=2013-10-29 |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |url-status=dead }}</ref> មកពីសាវតារអ្នកស្រែចម្ការខ្សត់ខ្សោយ ហ៊ុន-សែនទើបតែអាយុ ៣៣ ឆ្នាំទេ នៅពេលលោកបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៨៥ ហើយឥឡូវស្ថិតនៅក្នុងក្រុមពួក[[ជនផ្ដាច់ការ]]មិនគួរឱ្យចង់រាប់រកដូចជា [[រ៉ូបឺត មូហ្គាបេ|រ៉ូបឺត-មូហ្គាបេ]]របស់ស៊ីមបាវ៉េ និង[[នុរស៊ុលតន ណសហ្សរបយីវ|នុរស៊ុលតន-ណសហ្សរបយីវ]]នៃ[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'។<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918 Retrieved September-19-2013]</ref> [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|right|200px|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]]] នយោបាយថ្នាក់ជាតិនៅកម្ពុជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ជាតិនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដំណើរការជា​[[ប្រជាធិបតេយ្យអ្នកតំណាង]][[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]]។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] គឺជាតំណែងមួយដែលបានកាន់ដោយ[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] ដែល[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] (ថ្មីៗ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ តាមការប្រឹក្សានិងរួមជាមួយការយល់ស្របដោយ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងអ្នកដែលត្រូវគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីអនុវត្ត[[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] គ្រានោះដែល[[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានចែករំលែកដោយនីតិប្រតិបត្តិ និងសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា[[ទ្វីសភា]] ដែលក្នុងនោះមានវិមានជាន់ទាប ''រដ្ឋសភា'' និង វិមានជាន់ខ្ពស់ ''ព្រឹទ្ធសភា''។ សមាជិកនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]មាន ១២៣ អាសនៈត្រូវបានជ្រើសតាំងតាមរយៈប្រព័ន្ធ[[តំណាងសមាមាត្រ|បោះឆ្នោតសមាមាត្រ]] និងដំណើរការរយៈពេលអតិបរមាប្រាំៗឆ្នាំម្ដង។ ព្រឹទ្ធសភាមាន ៦១ អាសនៈ ពីរក្នុងចំណោមអាសនៈនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និងពីរទៀតដោយរដ្ឋសភា និងនៅសល់បានជ្រើសតាំងដោយសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់]]ពី ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា]]។ ព្រឹទ្ធសមាជិកបម្រើការរយៈកាលប្រាំមួយឆ្នាំម្ដង។ នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា ២០០៤ ព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានសមាជិកពិសេស​ប្រាំបួនរូប បែបបទនៃដំណើរការជ្រើសរើសត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]បានមួយសប្ដាហ៍។ ការជ្រើសរើសព្រះសីហមុនីត្រូវបានយល់ស្របដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]និងអ្នកនាំពាក្យ​រដ្ឋសភាព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]] (ព្រះភាតារួមបិតា និងជាឧត្តមក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រ) គឺជាសមាជិកពីររូបនៃក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក។ ព្រះអង្គត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ២០០៤។ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គ.ប.ក.) គឺជាគណបក្សដឹកនាំដ៏សំខាន់នៅកម្ពុជា។ គ.ប.ក.កាន់កាប់សភាជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់នៃសភាតំណាងរាស្ត្រ ដែលមាន ៧៣ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ៤៣ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី|គណបក្សប្រឆាំងសមរង្ស៊ី]]គឺជាគណបក្សធំទីពីរនៅកម្ពុជាមាន ២៦ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ២ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ តែនៅពេលនេះបក្សប្រឆាំងនេះបានរួបរួមជាមួយ[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]ហើយក្លាយជា[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] (គ.ស.ជ.) ដែលមានកៅអី ២៩ ក្នុងរដ្ឋសភា និង ១១ ក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[File:Hue Sen 1 (cropped).jpg|thumb|right|200px|អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] បច្ចុប្បន្នលោកមានតួនាទីជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។]] លោកហ៊ុន-សែន និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានជួបប្រទះភាពចម្រូងចម្រាស់ជាច្រើន។ លោកហ៊ុន-សែនធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមដែលដើមឡើយត្រូវបានប្រគល់តំណែង​ដោយពួកវៀតណាម និង បន្ទាប់មកពួកវៀតណាមបានចាកចេញពីប្រទេសនេះ ដោយស្ថិតក្នុងតំណែង[[បុរសខ្លាំង (នយោបាយ)|បុរសខ្លាំង]]របស់លោកតាមរយៈអំពើហិង្សា និងការសង្កត់សង្កិននៅពេលណាចាំបាច់។<ref name=HRWAdams>[http://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org]</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយការខ្លាចអំណាចនៃសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោក ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]]កើនឡើង លោកហ៊ុនបានផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារ]]មួយ តាមរយៈការប្រើប្រាស់កងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និង ពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ចេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែង និងបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ារីស គ្រានោះពួកអ្នកប្រឆាំងហ៊ុន-សែនត្រូវបានចាប់ខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម និងអ្នកខ្លះទៀតត្រូវបានសម្លាប់ចោលភ្លាមៗមួយរំពេច។<ref name=HRWAdams/><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html An open letter from Amnesty International]</ref> ដោយសារគំនាបខាងនយោបាយ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយក្នុងការលក់ដូរដីធ្លីក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទៅអោយ​វិនិយោគិនបរទេសដែលបណ្ដាលឱ្យមាន​ការបណ្ដេញចេញពួកអ្នកភូមិរាប់ពាន់នាក់<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/26/cambodia Adrian Levy and Cathy Scott-Clark, ''Country for Sale'', The Guardian, 25 April 2008]</ref> ដូចគ្នាដែរក៏មានការទទួលសំណូកសូកប៉ាន់ចំពោះការដោះដូរដើម្បីផ្ដល់សិទ្ធិធ្វើអាជីវកម្មលើ​ភោគទ្រព្យប្រេងកាត និងធនធានរ៉ែរបស់កម្ពុជាផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Global Witness.org |access-date=2012-09-04 |archivedate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |url-status=dead }}</ref> កម្ពុជាតែងតែត្រូវគេចុះបញ្ជីជារដ្ឋាភិបាលមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលពុករលួយបំផុតក្នុងលោក។<ref>[http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&id=24490 Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |title=Perrin, C.J., ''International Business Times'', 30 March 2011 |access-date=4 កញ្ញា 2012 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |access-date=2012-09-04 |archivedate=2020-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM |url-status=dead }}</ref> អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ថ្មីៗនេះបានទទួលស្គាល់[[អ្នកទោសមនសិកា]]ម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះ: គឺសកម្មជនទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីអាយុ ២៩ ឆ្នាំ [[យ៉ោម បុប្ផា|យ៉ោម-បុប្ផា]]។<ref name=yorm>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |title=ការផ្ដន្ទាទោសពួកសកម្មជននៅកម្ពុជាបង្ហាញនូវស្ថានភាពយុត្តិធម៌គួរឱ្យភ័យខ្លាច |date=២៧ ធ្នូ ២០១២ |publisher=លើកលែងទោសអន្តរជាតិ |accessdate=២ មករា ២០១៣ |archivedate=2013-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911070531/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ពួកអ្នកយកព័ត៌មានកំពុងផ្ដោតលើការតវ៉ាលើលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលមិនចុះសម្រុងគ្នានៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា ២០១៣ បាននិយាយថាពួកគេត្រូវវាយប្រហារដោយចេតនាដោយនគរបាលនិងមនុស្សដែលស្លៀកពាក់ធម្មតា ជាមួយចំពាម និងកាំភ្លើងគ្រាប់ឃ្លី។ ការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងប្រធានក្លិបប៉្រិសអូវ៉ឺស៊ីនៅកម្ពុជា រិក-វ៉ាឡិនហ៊្សូអេឡា ត្រូវបានគេថតបានជាវីដេអូ។ អំពើហិង្សាចូលមកចំពេលមានភាពតានតឹងនយោបាយដោយបក្សប្រឆាំងធ្វើពហិការមិនចូល​ប្រជុំ[[សភា]]ដោយសារមិនសុខចិត្តចំពោះ​ការបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។ អ្នករាយការណ៍ប្រាំពីរនាក់បានរងរបួសតិចតួចដែលកាលណោះពួកបាតុករខ្មែរពីរនាក់ត្រូវបានបាញ់ដោយ​គ្រាប់ចំពាម និងត្រូវបានបញ្ជូនចូលមន្ទីរពេទ្យ។ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738 Retrieved September-25-2013]</ref> === រចនាសម័្ពន្ធអំណាច === រចនាសម្ព័ន្ធនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មាន៖ * [[ព្រះមហាក្សត្រ]] ជានិមិត្តរូបតំណាងប្រទេស * [[រដ្ឋសភា]] និង [[ព្រឹទ្ធសភា]] ទទួល អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ (មានតួនាទីអនុម័ត[[ច្បាប់]]) * [[រដ្ឋាភិបាល]] ទទួល អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ​ (ព្រាងច្បាប់ និងអនុវត្តច្បាប់ ដែលបានសម្រេចយល់ព្រម ដោយរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា) * [[តុលាការ]] ទទួល [[អំណាចតុលាការ]] (ផ្អែកតាមច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ តុលាការមាន អំណាចឯករាជ្យ) ===យោធា=== '''{{Main|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ}}''' [[File:US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|thumb|left|200px|នាយទាហានកងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជាអង្កេតបញ្ជាការដ្ឋានជើង​ហោះហើរកំឡុង[[សមយុទ្ធយោធា|សមយុទ្ធដែន​សមុទ្រកម្ពុជា-ស.រ.២០១១]]។]] [[កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា]] [[កងទ័ពអាកាសកម្ពុជា]] និង[[កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជា|កងរាជអាវុធហត្ថ]] រួមគ្នាបង្កើតបានជា[[យោធាកម្ពុជា|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ក្រោមបញ្ជាការនៃ[[ក្រសួងការពារជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការពារជាតិ]] ដែលមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ជាអធិបតី។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម-សីហមុនីជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (ក.យ.ខ.ភ.) និងឯកឧត្តម​ឧត្តមសេនីយ៍​ ប៉ុល-សារឿន​កាន់​តំណែង​ជា​[[អគ្គមេបញ្ជាការ]]។ ការដាក់បញ្ចូលរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការសាឡើងវិញនៅដើមឆ្នាំ ២០០០គឺជាការចាប់ផ្ដើមដ៏សំខាន់ដើម្បីរៀបចំកងទ័ពកម្ពុជាសាជាថ្មី។ ដូចនេះយើង បានឃើញថាក្រសួងការពារជាតិបានបង្កើតឱ្យមានអគ្គនាយកដ្ឋានចំណុះបីដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការដឹកនាំភស្តុភារ និង ​ហិរញ្ញវត្ថុ, សេវាកម្មសម្ភារៈ និង បច្ចេកទេស, និង សេវាកម្មការពារជាតិមួយចំនួនឱ្យស្ថិតក្រោមទីបញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់ (ប.ជ.)។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៩។ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិគឺ​[[ចាយ សាំងយុន|ចាយ-សាំងយុន]] និង [[ប៉ោ ប៊ុនស៊្រឺ|ប៉ោ-ប៊ុនស៊្រឺ]]។ អគ្គមេបញ្ជាការថ្មីនៃក.យ.ខ.ភ. ត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ប៉ុល សារឿន|ប៉ុល-សារឿន]] ដែលជាអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន-សែនជាយូរមកហើយ។ [[មេបញ្ជាការ|មេបញ្ជាការកងទ័ព]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មាស សុភា|មាស-សុភា]] និង [[នាយអគ្គសេនាធិការកងទ័ព (កម្ពុជា)|នាយ]]សេនាធិការ​ចម្រុះ គឺលោក ជា-សារ៉ាន់។ នៅឆ្នាំ ២០១០ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទមាននាយទាហានប្រហែល ២១០០០០ នាក់។ ចំណាយលើកងទ័ពរបស់កម្ពុជាសរុបតាងឱ្យ ៣% នៃផ.ស.ស.ជាតិ។ កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជាសរុបច្រើនជាង ៧០០០ នាក់។ កិច្ចការរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួនរួមមានការផ្ដល់សន្តិសុខ និង សុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស៊ើបអង្កេត និង ទប់ស្កាត់បទឧក្រិដ្ឋដែលបានរៀបចំឡើងដោយ ភេរវកម្ម និងក្រុមហិង្សាផ្សេងៗ ដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ និង សាធារណៈ ដើម្បីជួយ និងសង្គ្រោះពួកអសេនិកជន និងជាកម្លាំងសង្គ្រោះបន្ទាន់ផ្សេងៗក្នុងករណី គ្រោះធម្មជាតិ ចលាចលក្នុងស្រុក និងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== '''{{Main|ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជា}}''' [[File:Dmitry Medvedev with ambassadors 18 October 2010-2.jpeg|thumb|right|ឯកអគ្គរាជទូតថៃ-វណ្ណាបង្ហាញសារតាំង​របស់លោកដល់លោកប្រធានាធិបតី​[[ឌ្មីតទ្រី អាណាតូលីវិច មីដឌ្វីឌិវ|ឌ្មីតទ្រី-មីដឌ្វីឌិវ]]នៅ ថ្ងៃ ១៨ តុលា ២០១០។]] [[File:Hillary Clinton and Hor Namhong.jpg|thumb|right|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]ជួប​ជាមួយរដ្ឋលេខាធិការស.រ.ហឹលឡឺរី ឃ្លិនថឹននៅ[[បុរីញូវយ៉ក]]នៅឆ្នាំ ២០០៩។]] [[File:Secretary of Defense Leon E. Panetta, left, meets with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, right, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-026.jpg|thumb|200px|right|រដ្ឋលេខាធិការការពារជាតិស.រ.[[លីអន ផឹនឹត្តា|លីអន-ផឹនឹត្តា]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]នៅ​ក្នុងជំនួប​រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[អាស៊ាន]]។]] ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជាត្រូវបានទទួលបន្ទុកដោយ[[ក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការបរទេស]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឯ.ឧ.[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]។ កម្ពុជាជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]តាំង​ពី ​ថ្ងៃ​ទី ១៤ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៥៥​ មក​ម្ល៉េះ ហើយក៏ជាសមាជិកនៃ[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]ដែរ។ ជាសមាជិកមួយនៃ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (ធ.អ.អ.) ហើយក៏​ជា​សមាជិក​អាស៊ាន​នៅ​ ថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ ផងដែរ និងបានចូលរួម[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក|អ.ព.ព.]]នៅថ្ងៃ ១៣ តុលា ២០០៤។ នៅឆ្នាំ ២០០៥ កម្ពុជាបានចូលរួម[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]ដែលសម្ភោធនៅម៉ាឡេស៊ី។ ថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ២០០៩ កម្ពុជាបានដាក់បញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ខ្លួនវិញទៅក្នុង[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] (ភ.ថ.ប.អ.)។<ref>{{cite web|author= |url=http://www.iaea.org |title=ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ |publisher=ភ.ថ.ប.អ. |date= |accessdate=២០១២-០៦-០៧}}</ref> កម្ពុជាដំបូងបានក្លាយជាសមាជិកនៃភ.ថ.ប.អ.នៅ ថ្ងៃ ៦ កុម្ភៈ ១៩៥៨ ក៏ប៉ុន្តែបានដកខ្លួនចេញពីសមាជិកភាពវិញនៅ ថ្ងៃ ២៦ មីនា ២០០៣។<ref>[http://ola.iaea.org/FactSheets/CountryDetails.asp?country=KH Cambodia and IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612062249/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=KH |date=2007-06-12 }}. Ola.iaea.org. Retrieved on June 20, 2011.</ref> កម្ពុជាបានបង្កើត[[ទំនាក់ទំនងការទូត]]ជាមួយប្រទេសជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលបានរាយការណ៍ថាមានស្ថានទូតម្ភៃនៅក្នុងប្រទេស<ref>រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=ស្ថានទូតបរទេស |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archivedate=2007-02-12 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> រួមមានប្រទេសជិតខាងនៅអាស៊ី ហើយប្រទេសទាំងនោះជាប្រទេសក្នុងចំណោមប្រទេសដើរតួសំខាន់កំឡុងកិច្ចចរចាសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស រួមមាន ស.រ. អូស្ត្រាលី កាណាដា ចិន សហភាពអឺរ៉ុប (ស.អ.) ជប៉ុន និងរុស្ស៊ី<ref>ខាត់ថារីន អ៊ី ដាលពីណូ និងដាវិដ ជី ធិមបឺរមែន។ "{{cite web |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=អនាគតនយោបាយរបស់កម្ពុជា: វិបត្តិគោលនយោបាយស.រ. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archivedate=2005-10-28 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}", ''សង្គមអាស៊ី,'' ២៦មីនា ១៩៩៨។</ref> ព្រមទាំងស្ថានទូតនៃប្រទេសជិតខាង២០ទៀតនៅអាស៊ី ​រួមមាន សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលាវ សាធារណរដ្ឋកូរ៉េខាងត្បូង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកូរ៉េខាងជើង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ។ ជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ខ្លួន អង្គការសប្បុរសធម៌ផ្សេងៗបានជួយបំពេញតម្រូវការកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង [[វិស្វកម្មអសេនិក|អសេនិក]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាងសហរដ្ឋ និង កម្ពុជាត្រូវបានពង្រឹង។ ស.រ.ជួយដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស លើកស្ទួយការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីបំពេញទំនួលខុសត្រូវតាមលទ្ធភាពយ៉ាងពេញដៃពេញជើងបំផុតរបស់អាមេរិកដែលខ្លួនបាន​ខកខានចាប់ពីសម័យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និងនាំមកនូវយុត្តិធម៌ចំពោះបញ្ហាទាំងប៉ុន្មានដើម្បីឆ្លើយតបភាគច្រើនចំពោះការរំលោភបំពាន​ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ​ក្រោមរបប[[ខ្មែរក្រហម]]។ ចំណាប់អារម្មណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិននៅកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្ដូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ស្របពេលនឹង​ការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមត្រជាក់។ ប្រទេសចិនបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយអតីតព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជើងចាស់ និងសហគមន៍ជនជាតិចិននៅកម្ពុជា។ មានការដោះដូរថ្នាក់កំពូលជានិច្ចរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជប៉ុនជាអ្នកបរិច្ចាគដ៏សំខាន់មួយចំពោះការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការកសាងឡើងវិញដោយមូលហេតុបេសកកម្ម[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អាជ្ញាធរអន្តរកាលស.ប. (អ៊ុនតាក់)]] និង ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលលេចធ្លោខ្លាំងជាងគេ។ ជប៉ុនបានផ្ដល់ ១,២១ កោដិ$ស.រ. នៅក្នុងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ឯនាយសមុទ្រ (ជ.អ.ន.) កំឡុងពេលនោះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ និងនៅតែជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយកំពូលរបស់កម្ពុជាដដែល។ គ្រានោះដែរ ការបែកបាក់ជាតិប្រកបដោយហិង្សានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ និង ៨០ បានកន្លងផុតទៅ [[ជម្លោះព្រំដែន]]ជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅតែមានដដែល។ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចំពោះកោះឆ្ងាយៗពីច្រាំង និងប៉ែកនានានៃព្រំដែនជាប់វៀតណាម និងមិនបានកំណត់[[ព្រំដែនសមុទ្រ]] និង តំបន់ព្រំដែននានាជាប់ថៃឡើយ។ ទាំងកងទ័ពកម្ពុជា និង ថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនដីគោកជាយថាហេតុនៅក្បែរ[[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលនាំទៅដល់ការខូចទំនាក់ទំនងគ្នា។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅឆ្នាំ ១៩៦២ បានប្រគល់ប្រាសាទនេះទៅឱ្យកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅតែមិនច្បាស់ចំពោះការកំណត់ទឹកដីនៅតំបន់ជុំវិញប្រាសាទនោះ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្ទោសគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការចាប់ផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុនគេ និង បដិសេធការឈ្លានពានចូលទឹកដីគ្នារៀងៗខ្លួន។ === ជម្លោះ​អន្តរជាតិ === ទន្ទឹមនឹងពេលដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលជាងពីរទសវត្សបានកន្លងផុតទៅ ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងនៅតែបន្ត ដូចជាការបាត់បង់កោះមួយចំនួន និង​ព្រំប្រទល់ខ្លះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និង ព្រំប្រទល់ដែនសមុទ្រមិនច្បាស់លាស់ និងតំបន់ព្រំដែនខាងប្រទេសថៃ។ ខែ មករា ២០០៣ [[កុប្បកម្មក្រុងភ្នំពេញ|កុប្បកម្មក្នុងក្រុងភ្នំពេញ]] បានកើតឡើងក្រោយពីមានពាក្យចចាមអារាមស្តីពីយោបល់ របស់តារាស្រីថៃ[[ស៊ុវណាន់ ខុងយិង|ស៊ុវណាន់-ខុងយិង]] លើ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]បានផ្សព្វផ្សាយលើ កាសែតក្នុងស្រុកឈ្មោះ [[រស្មីអង្គរ]] និងការលើកឡើងបន្ថែមទៀតដោយ[[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុនសែន]]។ រដ្ឋាភិបាល[[ថៃ]] បានបញ្ជូន យន្តហោះ យោធាដើម្បីជម្លៀសជនជាតិថៃពីកម្ពុជា​ និងបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ នៅពេលដែលមាន [[បាតុកម្ម]] នៅក្រៅស្ថានទូតកម្ពុជាឯទីក្រុង[[បាងកក]]។​ ព្រំដែនត្រូវបានបើកឱ្យ ដំណើរការឡើងវិញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មីនា ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបាន​ចំណាយ ៦ លានដុល្លារ អាមេរិក ដើម្បីជាសំណងការខូចខាតស្ថានទូតថៃ និងយល់ព្រមសងការខូចខាតលើ[[អាជីវកម្ម]][[ឯកជន]]ថៃ។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទាបស្ទង់ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[ធនាគារពិភពលោក]]|| [[លិបិក្រមការសម្រួលការធ្វើធុរកិច្ច]] (២០១២)|| ១៣៨ ក្នុង​ចំណោម ១៨៣ || ៧៥,៤% |- | [[តម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការដឹងថាមានអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៨៩,១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៧៥,៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សាមាសពិភពលោក]]|| [[ការបម្រុងមាស]] (២០១០)|| ៦៥ ក្នុង​ចំណោម ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នករាយការណ៍គ្មានព្រំដែន]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសារព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៦៥,៣% |- | [[មូលនិធិកេរ្តិ៍មរតក]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ការប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[លិបិក្រមសន្តិភាពសកល]]|| [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យានិងសន្តិភាព]] (២០១២)|| ១០៨ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការអប់រំ]](២០១២)|| ១៣២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៧៣,៧% |} == ភូមិសាស្ត្រ == '''{{Main|ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Dongrakfrommawidaeng1.jpg|thumb|300px|left|[[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក]]នៅភាគខាងជើងកម្ពុជា]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|right|ទឹកធ្លាក់នៅ[[ភ្នំគូលែន]]]] ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ខាងត្បូង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសទី៨ បើគិតពីផ្ទៃដី ១៨១០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០​។ ទីតាំងភូមិសាស្ដ្រនេះ បានផ្តល់នូវទំនាក់ទំនង យ៉ាងងាយស្រួល ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ ជាមួយប្រទេសជិតខាងនិង លើពិភពលោក។ កម្ពុជាមានក្រឡាផ្ទៃ ១៨១០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) (៦៩៨៩៨&nbsp;ម៉ាយ&nbsp;ការ៉េ) និងសណ្ដូកទាំងមូលចូលក្នុងតំបន់និវត្តន៍ រវាងរយៈទទឹង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១០|ជ១០°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|១៥°]] និងរយៈបណ្ដោយ[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០២|ក១០២°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០៨|១០៨°]]។ [[កូអរដោនេ]][[ភូមិសាស្ដ្រ]]នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច គឺ ក្តៅហើយសើម ម្យ៉ាងទៀត ស្ថិតនៅក្នុង តំបន់[[អាស៊ីមូសុង]]គឺ សម្បូរភ្លៀង ដែលជាតំបន់មាន លក្ខណៈល្អប្រសើរ ដល់ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ និងដំណាំគ្រប់ប្រភេទ។ ដោយយោងទៅលើលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះហើយ បានធ្វើឲ្យប្រទេសយើង មានលក្ខណៈល្អក្នុងការអភិវឌ្ឍលើ វិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ព្រោះជាតំបន់ទទួលឥទ្ធិពលក្តៅស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនទល់នឹងថៃនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច ៨០០ គ.ម និងលាវនៅភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង ៥៤១ គ.ម និង [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និងខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ១២២៨ គ.ម។ វាមានខ្សែច្រាំងសមុទ្រ ៤៤៣ សហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) (២៧៥&nbsp;ម៉ាយ) តាមបណ្ដោយ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ # '''ព្រំប្រទល់ប្រទេស៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ប្រវែង ២៦០០ គ.ម គឺព្រំប្រទល់ដីគោក ៥ភាគ៦ និង [[ឆ្នេរសមុទ្រ]]មាន ១ភាគ៦។ ## '''ព្រំប្រទល់ដីគោក៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់[[លាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតលាវ]] ខាងកើតនិងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និង ខាងលិចជាមួយព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលសុទ្ធជាប្រទេស បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង ធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាង នយោបាយ និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ ## '''ព្រំប្រទល់សមុទ្រ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទីតាំងជាប់សមុទ្រ ដោយមានឆ្នេរ ៤៤០ គីឡូម៉ែត្រ ជាយទ្វីបទូលាយ និង សមុទ្រត្រូពិច ជម្រៅមធ្យមសម្បូរជលផល គ្រប់បែបយ៉ាង ងាយស្រួលដល់ការធ្វីអាជីវកម្មនេសាទសមុទ្រ ចិញ្ចឹមសត្វសមុទ្រ និង ជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្អប្រណិត លាយឡំជាមួយខ្សាច់ពណ៌ស ប្រកបដោយ ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ # '''ទ្រង់ទ្រាយ និង​ទំហំ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំ ១៨១០៣៥ គ.ម^២ មានរាងចតុពហុកោណស្ទើរជ្រុង ដែលមានចំណុចកណ្តាលនៅ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដោយមានប្រវែងពី ជើងទៅត្បូង ​៤៤០ គ.ម ពីលិចទៅកើត ៥៦០ គ.ម ។ ទំហំទ្រង់ទ្រាយនេះពុំបង្កើតឲ្យមានការលំបាក ដល់ការអភិវឌ្ឍ លើវិស័យទេសចរណ៍ទេ ជាពិសេសគឺមាន ភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ក្រៅពីនេះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំដែលបានទទួលនូវ[[គ្រោះធម្មជាតិ]]ធំៗ ណាមួយទេ ដូចជា [[បន្ទុះភ្នំភ្លើង]] ការ[[រញ្ជួយដី]]។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសយើង ស្ថិតនៅក្រៅ[[មណ្ឌលខ្យល់ព្យុះ]]ទៀតផង។ ទេសភាពកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយវាលទំនាបកណ្ដាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីខ្ពស់ និងភ្នំទាបៗនិងរួមមាន[[បឹងទន្លេសាប]] និងការលាតសន្ធឹងនៃ[[ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]ខ្ពស់ៗ។ ការលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅចាប់ពីតំបន់កណ្ដាលនេះគឺជាវាលទំនាបចន្លោះៗ ដែលមានព្រៃឈើស្ដើង និងកើនកម្ពស់ឡើងចាប់ពីប្រហែល ២០០ មាត្រ លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ទៅខាងជើងវាលទំនាបកម្ពុជាទល់នឹងចំណោតថ្មភក់ ដែលបង្កើតនូវចំណោតថ្មទល់មុខគ្នាទៅភាគខាងត្បូងដែលសន្ធឹងច្រើនជាង ៣២០ សហាតិមាត្រ ( គីឡូម៉ែត្រ) ចាប់ពីខាងលិចទៅខាងកើត និងងើបឡើងទល់ទៅលើវាលទំនាបដល់កម្ពស់ពី ១៨០ ទៅ ៥៥០ មាត្រ (ម៉ែត្រ)។ ចំណោតនេះកំណត់នូវព្រំដែនខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ លំហូរទៅខាងត្បូងឆ្លងកាត់តំបន់ខាងកើតប្រទេសនេះគឺទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពមកពី[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តកណ្តាល]] និង [[ខេត្តព្រៃវែង]] មកបំពេញឱ្យ [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]] ដែលជាប្រភព [[មច្ឆា]]ជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជាដែលប្រជាជនកម្ពុជាពឹងផ្អែកសម្រាប់ទទួលទាននឹងប្រកបរបរ​អាជីវកម្មដើម្បីជួយផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ ភាគខាងកើតនៃមេគង្គ វាលទំនាបចន្លោះៗផុសឡើងបន្តិចម្ដងៗជាមួយដែនដីខ្ពស់ភាគខាងកើត ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយព្រៃភ្នំនិងខ្ពង់រាបខ្ពស់ៗដែលលាតចូលទៅក្នុងប្រទេសលាវ និងវៀតណាម។ ៧៥% នៃផ្ទៃដីស្ថិត នៅរយៈកំពស់តិចជាង ១០០ ម លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ​ លើកលែងតែប្រជុំភ្នំក្រវាញ (រយៈកំពស់ខ្ពស់ជាងគេ ១៨១៣ ម) និងប្រជុំភ្នំដំរី (៥០០- ១០០ ម) ក៏ដូចជាតំបន់ខ្ពង់រាបខាងជើងនៃ ជួរភ្នំដងរែក (ជាមធ្យម ៥០០ ម) តាមបណ្តោយពំ្រដែនជាប់តំបន់ឦសានប្រទេសថៃ។ នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង បណ្ដុំដែនដីលើពីរផ្សេងគ្នានៃកម្ពុជា គឺ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] និង[[ភ្នំដំរី|ជួរភ្នំដំរី]] បង្កើតតំបន់ដែនដីខ្ពស់មួយផ្សេងទៀតដែលគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ដែនដីរវាងបឹងទន្លេសាប និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ ក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនិងគ្មានមនុស្សនៅដ៏ធំនេះ [[ភ្នំឱរ៉ាល់]] គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជា ងើបឡើងដល់កម្ពស់ ១៨១៣ មាត្រ រឺ ម៉ែត្រ។ តំបន់ច្រាំងសមុទ្រភាគខាងត្បូងដែលជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចម្រៀកដែនដីខ្ពស់ចង្អៀតមួយ ដែលបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើដ៏ច្រើននិងមានមនុស្សរស់នៅរាយប៉ាយ ដែលនៅឃ្លាតឆ្ងាយពីវាលទំនាបកណ្ដាលតាមដែនដីខ្ពស់ៗនៅខាងលិចឆៀងខាងត្បូង។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមានរាងជាបាតខ្ទះ លក្ខណៈពិសេសភូមិសាស្ត្រប្លែកបំផុតគឺជំនន់នៃបឹងទន្លេសាប ដែលវាស់ទៅប្រហែល ២៥៩០ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) កំឡុងរដូវប្រាំង និងរីកឡើងប្រហែល ២៤៦០៥ សហាតិមាត្រការ៉េ រឺ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ កំឡុងរដូវវស្សា។ នេះបាននាំឱ្យមានមនុស្សរស់នៅដ៏ច្រើននៅវាលទំនាប ដែលត្រូវទុកសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវឡើងទឹក ជាដែនដីបេះដូងនៃកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគេកំណត់ជាតំបន់អភិរក្ស[[កម្មវិធីមនុស្សនិងជីវមណ្ឌល|ជីវមណ្ឌល]]។ 3. ''' សណ្ឋានដី៖''' ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈទូទៅនៃ [[សណ្ឋានដី]]នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានផ្ទៃផតកណ្តាល ជា[[ទំនាប]] ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និង[[ខ្ពង់រាប]] និង ទិសនិរតីជាតំបន់[[ឈូងសមុទ្រ]]។ ម៉្យាងទៀត ដោយយោងទៅតាម គោលការអភិវឌ្ឍន៍ តំបន់ទេសចរណ៍ គេបានចែកប្រទេសកម្ពុជា ជា៤ ផ្នែកធំៗ គឺ៖ ## '''តំបន់វាលរាប៖''' [[តំបន់វាលរាប]] មានក្រលាផ្ទៃ ២៥០៦៩ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៥៨៩៨៣០៥ នាក់ និង​ ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជនក្នុងតំបន់នេះគឺ ២៣៥ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមាន[[ស្រុក]]-[[ក្រុង]]-[[ខណ្ឌ]] ចំនួន៦៣ [[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ចំនួន ៧០០ និងភូមិចំនួន ៦៤១៤។ តំបន់នេះ រួមមាន រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] [[ខេត្តកណ្តាល]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តស្វាយរៀង]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] និង [[ខេត្តតាកែវ]] ។ តំបន់វាលរាប ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចម្រុះ ច្រើន[[ជាតិសាសន៍]] ក្រៅពីខ្មែរ មានជនជាតិ[[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ចាម]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] និង​ ក្រុម[[ជនជាតិស្បែកស]]ដែលមានតិចតួច។ ចំនែក[[ជនជាតិភាគតិច]] មានរស់នៅក្នុងស្រុក ពញាក្រែក មេមត់ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជនជាតិទាំងនោះ​ រួមមានជនជាតិ[[កួយ]] និង [[ស្ទៀង]]។ ## '''តំបន់បឹងទន្លេសាប៖''' [[តំបន់បឹងទន្លេសាប]] មាន[[ក្រលាផ្ទៃ]] ៦៧៦៦៨ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៣៥០៥៤៤៨ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៥៧ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ៦០ ឃុំ-សង្កាត់ ៤៨៨ [[ភូមិ]]ចំនួន ៤០៤១ ។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តប៉ៃលិន]] [[ខេត្តពោធិសាត់]] និង​ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ នៅតំបន់បឹងទន្លេសាប ក្រៅពីជនជាតិភាគតិច ដែលរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ ដូចជា [[ស្អួច]] [[ស្ទៀង]] និង​ សំរែ ជាដើម។ ## '''តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ៖''' តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមានក្រលាផ្ទៃ ១៧២៣៧ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៨៤៤៨៦១ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជន ៤៩ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ២១ ឃុំ-សង្កាត់ ចំនួន ១៥២ និងភូមិចំនួន ៧០៥។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្តកំពត]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ខេត្តកែប]]។ ខេត្តទាំង ៤ នេះ មានទីតាំងជាប់នឹងសមុទ្រកម្ពុជា ដែលមានប្រវែង ៤៤០ គ.ម។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា គឺត្រូវបានកំណត់យក [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ជាចំនុចកណ្តាល ដែលមានចំងាចម្ងាយ ២៣២ គ.ម ពីរាជធានី[[ភ្នំពេញ]]។ នៅតំបន់នេះគេសង្កេតឃើញ មានជនជាតិខ្មែរចំនួន ៨០% ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិ ឥស្លាម វៀតណាម ចិន ថៃ និង ជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិស្អួច។ ប្រជាជនភាគច្រើន មានជីវភាពធូធារក្នុងការប្រកបរបរ [[កសិកម្ម]] និង [[នេសាទ]]។ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ សណ្ឋានដីមានលក្ខណៈ ជាខ្ពង់រាប​ វាលរាប និង ឆ្នេរសមុទ្រ និង ឈូងសមុទ្រ។ ដីតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាដីខ្សាច់ច្រើន។ តំបន់នេះអាចប្រកបរបរដាំ ដំណាំដូងប្រេង កៅស៊ូ ដូង ម្រេច ទុរេន។ល។ ជាពិសេស តំបន់នេះសម្បូរ ទៅដោយ ដើម[[កោងកាង]]ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្រៅពីលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះ គេសង្កេតឃើញមាន[[កោះ]]ចំនួន ៦០។ ក្នុងនោះ នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] មាន ២៣ [[ខេត្តកំពត]] មាន២ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] មាន២២ និង[[ខេត្តកែប]]មាន ១៣។ ក្នុងចំណោម ប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រសរុប ៤៤០ គ.ម ខេត្តកោះកុង មានប្រវែង ២៣៧ គ.ម ខេត្តកំពត មានប្រវែង ៦៧គ.ម ក្រុងព្រះសីហនុ មានប្រវែង ១១០គ.ម និង ក្រុងកែប មានប្រវែង ២៦ គ.ម ។ ឈូងសមុទ្រកម្ពុជាមាន ជម្រៅពុំសូវជ្រៅប៉ុន្មានទេ ហើយមានបាតរាវស្មើ។ ជម្រៅទឹកជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ ជម្រៅគិតជា អតិបរមាមិនលើស​ពី ៨១ ម៉ែត្រ ទេ។ ឈូងសមុទ្រនេះ ខណ្ឌប្រទេសកម្ពុជា ជាពីរ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡាកា]] ។ [[តំបន់ឆ្នេរ]] មានផ្ទៃដី ១៧២៣៧ គ.ម^២ ខេត្តកែបមាន ៣៣៦ គ.ម^២ ខេត្តកំពតមាន ៤៨៧៣ គ.ម^២ និង ខេត្តកោះកុង មាន ១១១៦០ គ.ម^២ ។ ## '''[[តំបន់ភ្នំ]] និង ខ្ពង់រាប៖''' តំបន់ភ្នំ និង ខ្ពង់រាបមានក្រលាផ្ទៃ ៦៨០៦១ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១១៨៩០៤២ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១៧ គ.ម^២ (ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌចំនួន ៣៩ ឃុំ-សង្កាត់ចំនួន ២៨៣ និងភូមិចំនួន ២២៤៦។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី]] និង[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]]។ ប្រជាជនដែលមាននៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាប និង​ភ្នំ ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរ លាវ ចិន ថៃ វៀតណាម នៅមាន ជនជាតិភាគតិចមានចំនួន ១៨ក្រុមទៀតៈ ជនជាតិ [[ព្នង]] [[ស្ទៀង]] [[ក្រោល]] [[រអួង]] [[ទំពូន]] [[ថ្មូន]] [[ប្រ៊ូវ]] [[ស្មិល]] [[គួយ]] [[អានោង]] [[ចារាយ]] [[គ្រឹង]] [[រដែរ]] [[ខា]] [[ស្អួច]] [[កាចក់]] [[កាវ៉ែត]] និង [[លុន]]។ ក្នុងចំណោម ជនជាតិទាំងអស់នោះ ជនជាតិព្នងមានចំនួន ច្រើនជាងគេ គឺ ៤៥% នៃជនជាតិទាំងអស់។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និង លក្ខណៈទូទៅ ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> === អាកាសធាតុ === '''{{Main|អាកាសធាតុកម្ពុជា}}''' [[File:Malaysian Sun Bear.jpg|thumb|200px|right|ខ្លាឃ្មុំព្រះអាទិត្យ]] អាកាសធាតុកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]] ដែលគេស្គាល់ថាក្ដៅហើយសើមនៅតំបន់និវត្តន៍ ពីព្រោះតែភាពដោយឡែកគ្នានៃរដូវកាលដែលបានកត់សម្គាល់ខុសគ្នា។ កម្ពុជាមានសីតុណ្ហភាពរវាងពី {{convert|21|to|35|°C|°F|1}} និងមានលំអានជាមូសុងនិវត្តន៍។ មូសុងនិរតីបក់ចូលទៅដីគោកដែលនាំមកនូវខ្យល់ផ្ទុកដោយសំណើមពី[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]និង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា។ មូសុងឦសាននាំមកនូវរដូវប្រាំង ដែលបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មីនា។ ប្រទេសនេះឆ្លងកាត់ការធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងច្រើនបំផុតចាប់ពីខែ កញ្ញា ដល់ខែ តុលា ជាមួយកំឡុងរដូវប្រាំងដែលផ្ដើមឡើងចាប់ពីខែ មករា ដល់​ខែ កុម្ភៈ។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមអតិបរមា គឺចន្លោះពី ២៥,៥ អង្សាសេ ទៅ ២៩,៥ អង្សាសេ(ក្តៅជាងគេ គឺ[[ខែមេសា]]) និងសីតុណ្ហភាពមធ្យមអប្បបរមា គឺនៅចន្លោះ ពី ២៤ អង្សាសេ ទៅ ២៦,៥ អង្សាសេ (ត្រជាក់ជាងគេនៅ[[ខែធ្នូ]])។ សីតុណ្ហភាពនេះ មានការប្រែប្រួលខ្លះ ទៅតាមតំបន់ ដូចជា នៅតំបន់ភ្នំ និងខ្ពង់រាប (ភ្នំបូកគោ សីតុណ្ហភាពមធ្យមគឺ ២០ អង្សាសេ)។ កម្ពុជាមានរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ រដូវវស្សា ដែលចាប់ផ្ដើមពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា អាចឃើញថាសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះដល់{{convert|22|°C|1}}និងត្រូវបាននាំមកជាទូទៅជាមួយភាពសើមខ្ពស់។ រដូវប្រាំងបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មេសា នៅពេលនោះសីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងរហូតដល់{{convert|40|°C}}ក្បែរខែ មេសា។ ទឹកជំនន់ដ៏មហន្តរាយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០០១ និងម្ដងទៀតនៅឆ្នាំ ២០០២ ដែលកម្រិតទឹកជំនន់ខ្លះស្ទើរតែរាល់ឆ្នាំ។ យោងតាមប្រភពពី គេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com អាកាសធាតុ ប្រទេសកម្ពុជា នៅទី[[ក្រុង ភ្នំពេញ]] បង្ហាញដូចតារាង ខាងក្រោម]</ref>អាកាសធាតុនៅទី[[រាជធានីភ្នំពេញ]] តាមប្រភពពីគេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com] </ref>៖ {{អាកាសធាតុប្រទេសកម្ពុជា}} ===បរិស្ថានវិទ្យា=== '''{{Main|ជីវិតសត្វព្រៃកម្ពុជា}}''' [[File:Macaques dans le parc dAngkor Vat (6931909635).jpg|thumb|[[ស្វា]]នៅ[[អង្គរ]]]] កម្ពុជាមានរុក្ខជាតិនិងសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទប្លែកៗ។ មាន[[ថនិកសត្វ]] ២១២ ប្រភេទ បក្សី ៥៣៦ ប្រភេទ [[ល្មូន]] ២៤០ ប្រភេទ និងត្រីទឹកសាប ៣៥០ ប្រភេទ (បរិវេណបឹងទន្លេសាប) និងត្រីសមុទ្រ ៤៣៥ ប្រភេទ។ ភាគច្រើននៃជីវៈចម្រុះមាននៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប់និងជីវមណ្ឌលជុំវិញ។<ref>[https://web.archive.org/web/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.</ref> [[ទីបម្រុងជីវៈចម្រុះបឹងទន្លេសាប]]គឺជាបាតុភូតបរិស្ថានវិទ្យាតែមួយនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប។ វាព័ទ្ធជុំវិញបឹងនិងខេត្តទាំងប្រាំបួន: [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] [[ប៉ៃលិន]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] និង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ បឹងត្រូវបានដាក់ចូលដោយជោគជ័យជាទីបម្រុង[[ជីវមណ្ឌល]][[យូណេស្កូ]]។<ref>[http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves]. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website, 29 December 2008.</ref> ទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានព្រៃប្រាំងនៃ[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] និង [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] និងបរិស្ថានប្រព័ន្ធ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] ដែលរួមមាន[[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ|ឧទ្យានជាតិបូកគោ]] [[ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ|ឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ]] និង ភ្នំឱរ៉ាល់ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំសំកុស។ [[មូលនិធិទូទាំងពិភពលោកដើម្បីធម្មជាតិ]]ទទួលស្គាល់[[បរិស្ថានតំបន់លើគោក]]ផ្សេងប្រាំមួយនៅកម្ពុជា – [[ព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ]] [[ព្រៃប្រាំងឥណ្ឌូចិនភាគកណ្ដាល]] [[ព្រៃប្រាំងខៀវស្រងាត់ឥណ្ឌូចិនភាគអាគ្នេយ៍]] [[ព្រៃទឹកភ្លៀងភ្នំអណ្ណាមខាងត្បូង]] [[ព្រៃរនាមបឹងទន្លេសាប]] និង[[ព្រៃរនាមវាលភក់បឹងទន្លេសាប-មេគង្គ]]។<ref>Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, ISBN 1559639237.</ref> អត្រានៃ[[ការកាប់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា]]គឺអត្រាមួយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រៃកាលពីមុនរបស់កម្ពុជាគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីជាង ៧០% ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ បានធ្លាក់មកត្រឹមតែ ៣,១% នៅឆ្នាំ ២០០៧។ ជាសរុប កម្ពុជាបានបាត់បង់ {{convert|25000|km2|sqmi|-2}} នៃព្រៃរវាងឆ្នាំ ១៩៩០ និង ២០០៥—{{convert|3340|km2|sqmi|0|abbr=on}} ដែលក្នុងនោះធ្លាប់ជាព្រៃកាលពីមុន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ព្រៃឈើតិចជាង {{convert|3220|km2|sqmi|0|abbr=on}} នៃព្រៃកាលពីមុនៗនៅសល់រួមជាមួយផលវិបាកនេះ [[ភាពគង់វង្ស]]នៃដែនជម្រកព្រៃឈើអនាគតនៅកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយពួកអ្នកកាប់ព្រៃខុសច្បាប់កំពុងតែរកចំណូលបាន។<ref>{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=ការកាប់ឈើគំរាមកំហែងឱ្យមានសោកនាដកម្មនៅកម្ពុជា – ស.ប. |publisher=Planet Ark |date=៦ មីនា ២០០៣ |accessdate=២៧ មិថុនា ២០១០ |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|thumb|200px|right|[[ក្រៀលស្រៈ]]]] ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== '''{{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា}}''' '''''រាជធានី''''' និង'''''ខេត្ត''''' នៃកម្ពុជាគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ដំបូង។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានី]]។ ស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជាថ្នាក់ទីពីរ។ តាមច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​គ្រប់គ្រង​រាជធានី ខេត្ត ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​​រដ្ឋសភា​បាន​អនុម័ត ហើយព្រះមហាក្សត្របានទ្រង់ចេញព្រះរាជក្រម​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ កាលពី​ពេល​ថ្មី​ៗ ប្រទេស​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​រាជធានី និង​ខេត្ត​។ រាជធានី​ចែក​ចេញ​ជា​ខណ្ឌ ខណ្ឌ​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ខេត្ត​ចែក​ចេញ​ជា ស្រុក និង​ក្រុង ដែល​ស្រុក​ចែក​ជា​ឃុំ និងសង្កាត់ ហើយ​ក្រុង​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ជា​លទ្ធផល​នៃ​ច្បាប់​នេះ មាន​ដូចជា ៖ # ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ក្រុង​ចំនួន​ ៣ មក​ជា​ខេត្ត​រួម​មាន ៖ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្ត​កែប]] និង​[[ខេត្តប៉ៃលិន]]​។ # បង្កើត​ក្រុង​ថ្នាក់​ស្មើ​ស្រុក​ចំនួន ​៣ គឺ ៖ [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]​នៃ​[[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] [[ក្រុងសួង]]​នៃ​[[ខេត្ត​កំពង់ចាម]] [[ក្រុងបាវិត]]​នៃ​[[ខេត្តស្វាយរៀង]]​។ # ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីរួមខេត្ត​មក​ជា​ក្រុង និង​បង្កើត​ស្រុក ខណ្ឌ​ថ្មី ព្រមទាំង​បង្កើត​ក្រុង​ដែល​បំបែក​ពី​ស្រុក ទីប្រជុំជន ខេត្ត​ចំនួន ​៥ ក្នុង​នោះ​មាន ៖ [[ស្រុករុក្ខគិរី]]​នៃ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ដែល​បំបែក​ពី​[[ស្រុកមោងឫស្សី]], [[ខណ្ឌសែនសុខ]]​នៃ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ដែល​បំបែក​ចេញពី​[[ខណ្ឌឫស្សីកែវ]], [[ក្រុង​ព្រៃវែង]] បំបែក​ចេញ​ពី​[[ស្រុកកំពង់លាវ]]​នៃ​[[ខេត្តព្រៃវែង]] និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ព្រៃវែង ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ស្វាយអន្ទរ]]​នៃ​ខេត្ត​ព្រៃវែង​វិញ, [[ក្រុង​ក្រចេះ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ក្រចេះ និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រចេះ ទៅ​ជា[[​ស្រុកចិត្របុរី​]]នៃ​ខេត្ត​ក្រចេះ​វិញ, [[ក្រុង​ព្រះវិហារ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ត្បែងមានជ័យ​នៃ​[[ខេត្តព្រះវិហារ]] និង​[[ក្រុង​កំពត]] បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ពី​ស្រុក​កំពង់បាយ​នៃ​[[ខេត្ត​កំពត]] ហើយ​ស្រុក​កំពត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ទឹកឈូ]]​វិញ​។ បច្ចុប្បន្ននេះដូចជាមានថែមស្រុកថ្មីមួយទៀតនៅខេត្តព្រៃវែង គឺ[[ស្រុកពោធិរៀង]]។ #'''ខេត្ត​ត្បូង​ឃ្មុំ''' ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​យោង​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ នស/រកត/១២០៣/១៤៤៥ ដែល​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​៣១ ខែ ​ធ្នូ ឆ្នាំ​ ២០១៣ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចេញ​ប្រកាស​នៅ​ដើម​ខែ​ មករា ឆ្នាំ​ ២០១៤ ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​កាត់​យក​ក្រុង​ចំនួន ១ និង​ស្រុក​ចំនួន ៦ ពី​ខេត្ត​[[កំពង់ចាម]]គឺ ក្រុង[[ក្រុងសួង|សួង]] ស្រុក​[[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] ស្រុក[[ស្រុកអូររាំងឪ|​អូររាំងឪ]] ស្រុក[[ស្រុកក្រូចឆ្មារ|​ក្រូចឆ្មារ]] ស្រុក​[[ស្រុកតំបែរ|តំបែរ]] ស្រុក​[[ស្រុកពញាក្រែក|ពញាក្រែក]] និង​ស្រុក​[[ស្រុកមេមត់|មេមត់]] ។ <ref>ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០២០៣/១៤៤៥, http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041121/http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> ខេត្តត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៅជា ១៥៩ ស្រុក ២៦ ក្រុង ៩ ខណ្ឌ ១៤១៧ ឃុំ និងសង្កាត់ ២០៤។ [[ស្រុក]] [[ក្រុង]] និង[[ខណ្ឌ]]ជាត្រឡប់ត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៅជា '''''ឃុំ''''' និង '''''សង្កាត់''''' ក្រៅពីស្រុកទៅ ក្រុង និងខណ្ឌបែងចែកជាបន្តមានតែសង្កាត់ទេគ្មាន[[ឃុំ]]ទេ បន្ទាប់មកឃុំនិង[[សង្កាត់]]បែងចែកទៀតជាភូមិ ហើយភូមិត្រូវបែងចែកជា[[ក្រុម]]ប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។ [[ឯកសារ:ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី.svg|alt=ផែនទីអតីត ២៤ ខេត្ត-រាជធានី|ស្តាំ|468x468ភីកសែល|ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី]] **** {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:20px;"| លេខ !! style="width:90px;"| ខេត្ត-រាជធានី !! style="width:90px;"| ធានី-ទីរួមខេត្ត !! style="width:85px;"| ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)!! style="width:85px;"| ប្រជាជន |- | ១ || [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] || [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៨|| style="text-align:right"|១,២៦៥,៨០៥ |- | ២ || [[ខេត្តកែប|កែប]] || [[ក្រុងកែប|កែប]] || style="text-align:right"|៣៣៦|| style="text-align:right"|៤០,២០៨ |- | ៣ || [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] || [[ក្រុង​កំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]|| style="text-align:right" |៩,៧៩៩|| style="text-align:right"|១,៦៨០,៦៩៤ |- | ៤ || [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || [[ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || style="text-align:right"|៥,៥២១|| style="text-align:right"|៤៧២,៦១៦ |- | ៥ || [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] || [[ក្រុងកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] ||style="text-align:right"|១៣,៨១៤|| style="text-align:right"|៧០៨,៣៩៨ |- | ៦ || [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] || [[ក្រុងច្បារមន|ច្បារមន]] || style="text-align:right"|៧០១៧|| style="text-align:right"|៧១៦,៥១៧ |- | ៧ || [[ខេត្តកំពត|កំពត]] || [[ក្រុងកំពត|កំពត]] || style="text-align:right"|៤៨៧៣|| style="text-align:right"|៥៨៥,១១០ |- | ៨ || [[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] || [[ខេមរភូមិន្ទ (ក្រុង)|ខេមរភូមិន្ទ]]|| style="text-align:right" |១១,១៦០|| style="text-align:right"|១៣៩,៧២២ |- | ៩ || [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] || [[ក្រចេះ (ក្រុង)|ក្រចេះ]]|| style="text-align:right" |១១,០៩៤|| style="text-align:right"|៣១៨,៥២៣ |- | ១០ || [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] || [[ក្រុងដូនកែវ|ដូនកែវ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៣|| style="text-align:right"|៨៤៣,៩៣១ |- | ១១ || [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] || [[សិរីសោភ័ណ]] || style="text-align:right"|៦,៦៧៩|| style="text-align:right"|៦៧៨,០៣៣ |- | ១២ || [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] || [[បាត់ដំបង]] || style="text-align:right"|១១,៧០២|| style="text-align:right"|១,០៣៦,៥២៣ |- | ១៣ || [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] || [[ប៉ៃលិន]] || style="text-align:right"|៨០៣|| style="text-align:right"|៧០,៤៨២ |- | ១៤ || [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || [[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || style="text-align:right"|១២,៦៩២|| style="text-align:right"|៣៩៧,១០៧ |- | ១៥ || [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] || [[ព្រៃវែង (ក្រុង)|ព្រៃវែង]]|| style="text-align:right" |៤,៨៨៣|| style="text-align:right"|៩៤៧,៣៥៧ |- | ១៦ || [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] || [[ត្បែងមានជ័យ]]|| style="text-align:right" |១៣,៧៨៨|| style="text-align:right"|១៧០,៨៥២ |- | ១៧ || [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || style="text-align:right"|៨៦៨|| style="text-align:right"|១៩៩,៩០២ |- | ១៨ || [[ភ្នំពេញ]] || [[ភ្នំពេញ]] || style="text-align:right"|៧៥៨|| style="text-align:right"|២,២៣៤,៥៦៦ |- | ១៩ || [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]] || [[ក្រុងសែនមនោរម្យ|សែនមនោរម្យ]] || style="text-align:right"|១៤,២៨៨|| style="text-align:right"|៦០,៨១១ |- | ២០ || [[ខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] || [[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] || style="text-align:right"|១០,៧៨២|| style="text-align:right"|១៤៩,៩៩៧ |- | ២១ || [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] || [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] || style="text-align:right"|១០,២២៩|| style="text-align:right"|៨៩៦,៣០៩ |- | ២២ || [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || [[ក្រុងស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || style="text-align:right"|១១,០៩២|| style="text-align:right"|១១១,៧៣៤ |- | ២៣ || [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || [[ក្រុងស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || style="text-align:right"|២,៩៦៦|| style="text-align:right"|៤៨២,៧៨៥ |- | ២៤ || [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] || [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] || style="text-align:right"|៦,១៥៨|| style="text-align:right"|១៨៥,៤៤៣ |- | ២៥ || [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] || [[ក្រុងត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]|| style="text-align:right"||| style="text-align:right"| |} |} == សេដ្ឋកិច្ច == '''{{Main|សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា|ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|កម្ពុជា ទំនោរក្នុងលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស១៩៧០-២០១០]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 320 | image1 = 1000 Cambodian Riels - 2016.jpg | image2 = | image3 = 50000 riel reverse.jpg | image4 = 20000 riel 2008 reverse.jpg | image5 = | footer = ក្រដាសប្រាក់ ''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាប្រើប្រាស់ប្រាក់ '''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]''' ជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ខ្លួន។ ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនថ្មីៗនេះក៏ដោយ ក៏សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេសកម្ពុជានៅតែរងឥទ្ធិពលអាក្រក់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងអំពើពុករលួយ។ ចំណូលបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តែនៅមានកម្រិត ទាបនៅឡើយបើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់។ ​ដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ សម្រាប់ការនាំចេញរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិច សិង្ហបុរី ជប៉ុន ថៃ ចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី និង ម៉ាឡេស៊ី។ [[ឯកសារ:Skyline of Phnom Penh.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ជើងមេឃនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] និង [[សារមន្ទីរជាតិ]] ។]] កម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលក្រីក្របំផុតលើ[[ពិភពលោក]]។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩​ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប របស់កម្ពុជា គឺ ៣១០០ លានដុល្លារ ដែលគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ២៧០ ដុល្លារ ពោលគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន អត្រាទាបបំផុតក្នុងលោក។ មុនពេលធ្លាក់ចូលកុ្នងជម្លោះស៊ីវិលនាឆ្នាំ១៩៧០ កម្ពុជាខ្វះខាតនូវការរីកចម្រើនខាងឧស្សាហកម្ម ដោយសារកម្លាំងពលកម្មភាគច្រើនស្ថិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ តែកម្ពុជាអាចទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងនូវស្បៀង[[អាហារ]] និងបាននាំចេញនូវផលិតផលស្រូវលើស ទៀតផង ទោះជា[[ទិន្នផល]]ទាប និងការប្រមូលផលបានតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំក៏ដោយ ក៏កម្ពុជាបាននាំចេញជារៀងរាល់ឆ្នាំនូវ[[អង្ករ]]រាប់រយពាន់[[តោន]]ដែរ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង|សង្រ្គាមស៊ីវិល]]ពីឆ្នាំ ១៩៧០- ១៩៧៥ របបខែ្មរក្រហមពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៨- ១៩៧៩ បានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ កាលពីសម័យសង្រ្គាម អង្ករត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ ផលិតផល[[ធញ្ញជាតិ]]របស់កម្ពុជា ពីមុនមានអំណោយផលដល់ការនាំចេញ ផលិតផល[[កៅស៊ូ]]ក៏បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ ភាពវឹកវរផៃ្ទក្នុងបាន ធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ [[ឧស្សាហកម្មកែច្នៃ]]របស់កម្ពុជា ដែលនៅកេ្មងខ្ចីនៅឡើយ និងបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធ[[ផ្លូវគោក]] និង[[ផ្លូវដែក]] ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ របបថ្មី[[ខ្មែរក្រហម]]បានធ្វើ[[ជាតូបនីយកម្ម]] នូវរាល់មធ្យោបាយផលិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លុយនិងកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយកសិកម្មក៏ត្រូវធ្វើ[[សហករូបនីយកម្ម]] កម្មសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានបំលែងជារបស់មនុស្សមួយ ក្រុមដែលតំណាងអោយរដ្ឋ។ ផែនការ៤ឆ្នាំរបស់ខែ្មរក្រហម ដែលជាឯកសារមហាលោតផ្លោះមហាអស្ចារ្យ ដែលបានព្រាងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការ ធ្វើស្រូវច្រើនរដូវ និងការពង្រីកអាយបានធំទូលាយនូវ[[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]។ គម្រោងផែនការនេះ មានបំណងបង្កើនចំណូល ដែលបានមកពីការនាំចេញអង្ករនិងផលិតផលផេ្សងទៀត និងដើម្បីប្រើប្រាស់ចំណូល នេះក្នុងការទិញគឿ្រងចក្រ ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់បម្រើ ដល់វិស័យ[[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]]នៅក្នុងប្រទេស។ គម្រោងផែនការ៤ឆ្នាំនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពុំបានពិចារណាអោយបានស៊ីជម្រៅ និងត្រូវបានបង្ខំអោយអនុវត្តយ៉ាងឃោរឃៅ និងពុំទទួលបានជោគជ័យឡើយ។ ផលិតផលស្រូវកើនឡើងតិចតួច តែមានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានស្លាប់រវាង ឆ្នាំ១៩៧៦-១៩៧៨ដោយកង្វះខាតចំណីអាហារ ធ្វើការហួសកម្លាំង និងជំងឺដង្កាត់​ដែលពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ព្យាបាលនិងពិនិត្យរោគវិនិច្ឆ័យខុស ពួកខែ្មរក្រហម បានប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់ ដោយចោទពួកគេថាជា[[សត្រូវ]]របស់អង្គការ​។ អំពើឃោរឃៅ របស់របបខែ្មរ ក្រហមបានសម្លាប់ រង្គាលកម្លាំងពលកម្ម កម្ពុជាយ៉ាងច្រើន។ បន្ទាប់ពីរបបខែ្មរក្រហមត្រូវដួលរលំក្នុងដើមឆ្នាំ១៩៧៩មក រដ្ឋាភិបាលបានបើកទូលាយលើវិស័យកសិកម្ម ប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ បានប្រកបរបរការងារជាកសិករបែបគ្រួសារ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណា្តលទសវត្ស៩០​ទើបកម្ពុជាអាចមានផលិតផលអង្ករគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងផងនិងចាប់ផ្តើមនាំចេញខ្លះផង​។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រទេសបានកែលំអបន្តិចម្តងៗក្នុងឆ្នាំ៩០ ដោយមួយភាគធំផែ្អកលើជំនួយបរទេស។ តែវិស័យផេ្សងៗទៀតរបស់សេដ្ឋកិច្ចមិនទាន់បានរីកចម្រើននៅឡើយទេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលមានកម្រិតត្រឹមពី៤០-៥០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ បើបៀ្របធៀបទៅនឹងមុនឆ្នាំ១៩៧០ សម្រាប់អ្នកមកទស្សនានៅប្រទេសកម្ពុជា ភាពក្រីក្រត្រូវបានបិទបាំងដោយសារភាពរីកចម្រើនដែលគេមើលឃើញនៅ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖សេដ្ឋកិច្ច |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061620/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Phnom Penh train station.jpg|រូបភាពតូច|[[ធនាគារកាណាឌីយ៉ា|ប៉មOCIC]]​ ទីស្នាក់ការផ្សារមូលបត្រកម្ពុជាបណ្ដោះអាសន្ន ជាមួយ[[អគារវឌ្ឍនៈ កាពីតាល|អគារវឌ្ឍន]]ដែលធ្លាប់ជាអគារខ្ពស់បំផុតនៅ[[ភ្នំពេញ]] មើលពីស្ថានីយ៍រថភ្លើង ។]] នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រាក់ចំណូលម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាក្នុងយុគភាពអំណាចការទិញគឺ២៤៧០$ និង១០៤០$ជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។ ប្រាក់ចំណូលក្នុងម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាកំពុងកើនឡើងយ៉ាងលឿនប៉ុន្តែ[[ភាពក្រីក្រនិងអ.ក.រ.នៅកម្ពុជា|នៅទាប]]នៅឡើយ បើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់។ ក្រុមគ្រួសារជនបទភាគច្រើនបំផុតពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងអនុវិស័យដែលទាក់ទងនឹងវិស័យនេះ។ ស្រូវអង្ករ ត្រី ឈើ កាត់ដេរ និងកៅស៊ូគឺជាទំនិញនាំចេញសំខាន់របស់កម្ពុជា។ [[វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវស្រូវអន្តរជាតិ]] (វ.ស.ស.អ. រឺ IRRI) បានដាក់បញ្ចូលឡើងវិញច្រើនជាងវិវិធភាពស្រូវតាមបែបប្រពៃណី៧៥០ទៅក្នុងកម្ពុជាតាមរយៈធនាគារស្រូវរបស់ខ្លួននៅ[[ហ្វីលីពីន|ភ្វីលីពីន]]។<ref>Jahn 2006,[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf 2007]</ref> វិវិធភាពទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលនៅទសវត្ស១៩៦០។ [[ឯកសារ:SKYLINE.OF.PHNOM.PENH.OLYMPIC.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពការសាងសង់អគារថ្មីៗនៅរាជធានីភ្នំពេញ និងទីស្នាក់ការធនាគារមេគង្គ(ខាងឆ្វេង)។]] ផ្អែកលើអ្នកសេដ្ឋវិទូ ម.រ.អ.: [[កំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ]]សម្រាប់សម័យកាល២០០១-២០១០គឺមាន៧,៧%ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដែលមានកំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ​ខ្ពស់បំផុត។ ទេសចរណ៍ធ្លាប់ជាឧស្សាហកម្មដែលមានកំណើនលឿនបំផុតរបស់កម្ពុជា ជាមួយនិងដំណល់ដែលកើនឡើងពី២១៩០០០ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ទៅជាង២លាននៅឆ្នាំ២០០៧។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ អតិផរណាធ្លាប់មាន១,៧%និងការនាំចេញ១,៦&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.។ ចិនគឺជាប្រភពនៃ[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា។ ចិនបានធ្វើផែនការចំណាយ៨&nbsp;រយកោដិ$ ក្នុងគម្រោងការ៣៦០ក្នុងប្រាំពីរខែដំបូងនៃឆ្នាំ២០១១។ ចិនក៏ជាប្រភពជំនួយបរទេសដ៏ធំបំផុតដែរ ដែលផ្ដល់ជំនួយប្រហែល៦០០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៧ និង២៦០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៨។ ធនាគារជាតិកម្ពុជាគឺជាធនាគារកណ្ដាលនៃព្រះរាជាណាចក្រនេះហើយផ្ដល់ការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មលើវិស័យធនាគាររបស់ប្រទេស​និងទទួលខុសត្រូវតាមផ្នែកសម្រាប់ការបង្កើន[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]នៅក្នុងប្រទេស។ រវាងឆ្នាំ២០១០ និង ២០១២ ចំនួននៃធនាគារដែលបានធ្វើនិយ័តកម្មនិងស្ថាប័នចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុដែលបានកើនឡើងចាប់តាំងពី៣១អង្គភាពគ្របដណ្ដប់លើស្ថាប័ន៧០​ដោយឡែកៗគ្នាក្រោមបន្ទាត់កំណើនក្នុងវិស័យធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១២ ការិយាល័យឥណទានកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មដោយផ្ទាល់ដោយធនគារជាតិកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យឥណទានបង្កើនឡើងនូវតម្លាភាពនិងស្ថេរភាពនៅក្នុងវិស័យធនាគារកម្ពុជា ពេលនោះដែរ ធនាគារទាំងអស់និងក្រុមហ៊ុនចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុបច្ចុប្បន្នតម្រូវតាមច្បាប់ឱ្យរាយការណ៍ភាពជាក់ស្ដែងនិងតួលេខទៀងទាត់ទាក់ទងនឹង​ការប្រព្រឹត្តទៅនូវកម្ចីក្នុងប្រទេស។ មួយក្នុងចំណោមការប្រឈមធំបំផុតរបស់កម្ពុជាជាក់ស្ដែងគឺប្រជាជនដែលមានវ័យចាស់ៗជាធម្មតាខ្វះការអប់រំ ជាពិសេសនៅទីជនបទ ដែលរងទុក្ខវេទនាពីកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគោល។ ការភ័យខ្លាចអំពីស្ថេរភាពនយោបាយនិងអំពើពុករលួយក្នុងរដ្ឋាភិបាលបានបន្តុចបង្អាក់វិនិយោគទុនបរទេសនិងពន្យារជំនួយបរទេស ទោះបីមានជំនួយសំខាន់ៗពីពួកម្ចាស់អំណោយទ្វេភាគីនិងពហុភាគីក៏ដោយ។ ម្ចាស់អំណោយបានសន្យាផ្ដល់៥០៤&nbsp;លាន$ ដល់ប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ២០០៤<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 9, 2006.</ref> កាលណោះ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]]តែឯងបានផ្ដល់៨៥០&nbsp;លាន$ជាកម្ចី ផ្ដល់ និងជំនួយបច្ចេកទេស។ <ref name=ADB>[http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp A Fact Sheet: Cambodia and ADB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |date=2007-04-04 }}, Asian Development Bank. Retrieved September 9, 2006.</ref> ===ទេសចរណ៍=== [[File:Baray rice paddies.jpg|thumb|200px|right|វាលស្រែនៅ[[ស្រុកបារាយណ៍|បារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]]]] [[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|កសិករកំពុងច្រូតស្រូវនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]]] ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍គឺជាប្រភពធំបំផុតទីពីរនៃ[[រូបិយវត្ថុរឹង]]របស់ប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ។<ref name="USDOS3"/> រវាងខែមករា និង ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ ការមកដល់ពួកអ្នកទេសចរ២,០&nbsp;លាននាក់ ដែលមានកំណើន១៨,៥%លើសកាលពីពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ ភាគច្រើនបំផុត (៥១%) បានឆ្លងកាត់ខេត្ត[[សៀមរាប]] ក្រៅពីនោះ (៤៩%) ឆ្លងកាត់ភ្នំពេញនិងគោលដៅផ្សេងៗទៀត។<ref name="CAGOV">Ministry of Tourism. . Retrieved December 29, 2008.</ref> គោលដៅទេសចរណ៍ផ្សេងៗទៀត​រួមមាន[[ក្រុងព្រះសីហនុ]]នៅខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដែលមានរមណីយដ្ឋានឆ្នេរជាទីពេញនិយមជាច្រើននិងតំបន់នេះស្ថិតនៅក្បែរ[[ក្រុងកំពត|កំពត]]និង[[កែប]]​រួមមាន​[[ស្ថានីយភ្នំបូកគោ]]។ ទេសចរបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់រាល់ឆ្នាំក្នុងពេលមានស្ថេរភាព បើប្រៀបធៀបចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោត[[អ៊ុនតាក់]]១៩៩៣ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ធ្លាប់មានទេសចរអន្តរជាតិ ១១៨ ១៨៣នាក់ និងនៅឆ្នាំ២០០៩មានទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ២ ១៦១​ ៥៧៧នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-06 |archivedate=2011-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> ភាគច្រើនបំផុតនៃពួកអ្នកទេសចរគឺជនជាតិ ជប៉ុន ចិន ភ្វីលីពីន អាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង និង បារាំង របាយការណ៍បាននិយាយ បន្ថែមថាឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូល ១៤០០&nbsp;លានដុល្លារស.រ.មួយភាគក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយគិតទៅស្ទើរតែដប់ភាគរយនៃផលិតផលជាតិសរុបរបស់ព្រះរាជាណាចក្រនេះ។<ref>[http://www.sokhahotels.com/ Sokha Hotels & Resorts | Official Site | Cambodia Hotels]. Sokhahotels.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> សារព័ត៌មានភាសាចិនជៀនហួប្រចាំថ្ងៃបានវាយតម្លៃជាផ្លូវការថាកម្ពុជានឹងមានដំណល់ទេសចរបរទេសបីលាននាក់នៅ​ឆ្នាំ២០១០និង​ប្រាំលាននាក់នៅឆ្នាំ២០១៥។ ទេសចរណ៍គឺជាឧស្សាហកម្មមួយក្នុងចំណោមឧស្សាហកម្មគោលដែលកើនឡើងបីដងរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ អង្គរវត្ត នៅខេត្ត[[សៀមរាប]] ឆ្នេរសមុទ្រ នៅព្រះសីហនុ និងទីក្រុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាទីទាក់ទាញសំខាន់សម្រាប់ពួកទេសចរបរទេស។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm Foreign tourist arrivals in Cambodia to increase by 20% on annual basis _English_Xinhua]. News.xinhuanet.com (January 7, 2008). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ឧស្សាហកម្មវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍របស់កម្ពុជាប្រើមនុស្សភាគច្រើនដែលរស់នៅក្បែរទីកន្លែងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗ។ ជាក់ស្ដែង ចំនួនវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលផលិតឡើងមិនគ្រប់គ្រាន់ទៅនឹងចំនួនទេសចរកើនឡើងឡើយ ហើយផលិតផលភាគច្រើនដែលលក់ទៅឱ្យពួកអ្នកទេសចរ នៅតាមទីផ្សារនានាត្រូវបានគេនាំចូលពី ចិន ថៃ និង វៀតណាម។<ref>{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=សមាគមជនពិការអង្គស.ព.អ. &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Aha-kh.com |date= |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣}}</ref> វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍មួយចំនួនដែលផលិតក្នុងស្រុករួមមាន: * [[ក្រមា]] * ស្នាដៃដីដុត * សាប៊ូដុំ ទៀន គ្រឿងទេស <ref>{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Senteursdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |url-status=dead }}</ref> * ចម្លាក់ឈើ គ្រឿងម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក គ្រឿងលាបពណ៌ប្រាក់ <ref>{{cite web |url=http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |title=Artisan d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Artisansdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301230616/http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |url-status=dead }}</ref> * ដបលាបថ្នាំមានច្រកស្រា-ស ===វប្បកម្ម=== {| class="wikitable" |- ! ការពិពណ៌នា !! ការស្ទាបស្ទង់!! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិភពលោក |- | អ្នកផលិត[[ល្មុត]]កំពូលទាំង១០ (២០០៧) || [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ១០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) || ១,១៦០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) |- | អ្នកផលិត[[ស្រូវ]]កំពូលទាំង១២ (២០១០)|| [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ៨,២ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយលាន)|| |- |} {{wide image|Buddhist monks in front of the Angkor Wat.jpg|600px|<center> ទិដ្ឋភាព[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]]។ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ទេសចរដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជានិងក៏ត្រូវបានទៅលេងទស្សនាដោយពួក​អ្នកទេសចរជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោក។ </center>}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== '''{{Main|ប្រជាសាស្ត្រកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|សាសនានៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Cambodia couple (10678542994).jpg|រូបភាពតូច|ប្ដីប្រពន្ធមួយគូនៅខេត្តកោះកុង]] ប្រជាពលរដ្ឋ ៨៥% ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការ។ បើគិតមកដល់់ឆ្នាំ ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា មានប្រហែល១៤ លាននាក់​(ភេទប្រុស ៦ ៣៤៨ ១១២ និងភេទស្រី ៦ ៧៥១ ៣៦០​)​ តាមរយៈជំរឿនប្រជារាស្រ្តនៅឆ្នាំ២០០០។ * ៩៥%គឺជាជាតិពន្ធុខ្មែរ។ * ​៥%គឺជាជាតិពន្ធុដទៃទៀតដូចជា ចិន យួន ចាម ...។ តាមការប៉ាន់ស្មានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ទៅ៩០% រស់នៅទីជនបទ។ ដូចជានៅឆ្នាំ២០១០ កម្ពុជាមានប្រជាជន ១៤ ៨០៥ ៣៥៨នាក់តាមការប៉ាន់ស្មាន។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនកម្ពុជាមានដើមកំណើត[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]និងនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រជាជនរបស់កម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រទេសនេះមានចំនួន៥% រួមមាន[[យួន]] (២ ២០០ ០០០នាក់) [[ចិនកម្ពុជា|ចិន]] (១ ១៨០ ០០០នាក់) [[ចាម]] (៣១៧ ០០០នាក់) ភូមា និង[[ខ្មែរលើ]] (៥៥០ ០០០នាក់)។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |title=ភ.ស.ក. – សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |url-status=dead }}</ref> {{failed verification|date=មិថុនា ២០១២}} អត្រាកំណើតរបស់ប្រទេសនេះគឺ២៥,៤ក្នុងចំណោម១០០០នាក់។ អត្រា[[កំណើនប្រជាជន]]របស់ប្រទេសគឺ១,៧០% គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្ពស់ជាងអត្រាប្រជាជននៅថៃ កូរ៉េខាងត្បូង និងឥណ្ឌា។<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |title=CIA – The World Factbook<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2018-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013004443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |url-status=dead }}</ref> សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងផលវិបាករបស់សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់គួរឱ្យកត់សំគាល់ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រជាជន៥០%ទាំងនោះគឺជាក្មេងអាយុជាង២២ឆ្នាំ។ អត្រាស្ត្រីភេទមាន១,០៤ទល់នឹងបុរសភេទ កម្ពុជាមានអត្រាភេទល្អៀងទៅខាងស្ត្រីភេទដែលជាអត្រាច្រើនបំផុតក្នុងមហាអនុតំបន់មេគង្គ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html |title=ភ.ស.ក. សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងអត្រាប្រជាជនកម្ពុជាជាង៦៥ អត្រាស្ត្រីភេទទល់នឹងបុរសភេទគឺ១,៦:១។<ref name="CIACB"/> ប្រជាជនកម្ពុជាបង្អាញនូវលក្ខណៈពិសេសសំខាន់ៗជាច្រើន។ ទី១ដោយសារការកើនឡើងពួកក្មេងៗយ៉ាងឆាប់រហ័សក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ ចំនួនប្រជាជនវ័យកេ្មងមានយ៉ាងហោចណាស់ ពាក់កណ្តាលមានអាយុក្រោម១៨ឆ្នាំនៃអាយុសព្វថៃ្ងនេះ។ ទី២ សមាមាត្រចំនួននារីជាមួយប្រជាជនពេញវ័យគឺខ្ពស់ រហូតដល់ទៅ៥០%នៃប្រជាជន ដែលមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬក៏ភាគច្រើនជាស្រ្តី។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចំនួនសមាមាត្រ ខ្ពស់គួរសមនៃស្រ្តីនៅផ្ទះយ៉ាងហោចណាស់២៥% យោងទៅតាមយូនីសេហ្វ។ ប្រជាជនកម្ពុជា និង[[ឡាវ]] ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានចំនួនតិច ប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនវៀតណាម និងថៃ និងតាមរយៈ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសតិចជាងគេ គឺតិចជាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ តំបន់ប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានច្រើនដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រជាជនដែលគេបានរក ឃើញនៅតាមដងទនេ្លក្រហម និងទនេ្លមេគង្គក្នុងប្រទេសវៀតណាមទេ។ ប្រជាជនកម្ពុជាមានចំនួន ១២ ៤៩១ ៥០១នាក់(ការប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០០១)។ ប្រជាជនកើនឡើងប្រហែលចំនួន២,៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ជាប្រទេសមួយ ដែលមាន អត្រាកំណើនខ្ពស់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ ៦៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលប្រមូលផ្តុំនៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល។ តំបន់ភ្នំនៃប្រទេស មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែលធ្វើអោយ ប្រជាជនរស់នៅតំបន់នោះមាន ចំនួនតិចហើយមិនមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ នៅខេត្តភាគខាងជើង អំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោម របបឃោរឃៅខែ្មរក្រហម ទីក្រុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់គ្មានប្រជាជនរស់នៅ ហើយលំនៅដ្ឋានទាំងឡាយត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ប្រជាជនកម្ពុជា |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061630/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |url-status=dead }}</ref> {{ទីក្រុងធំៗបំផុតកម្ពុជា}} ===ភាសា=== '''{{Main|ភាសាខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Khmer script in school.jpg | image2 = Lolei (5).JPG | image3 = Khmer inscription within the Angkor Wat.jpg | image4 = | image5 = | footer = ភាសាខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ផ្ទាំងរូបភាពសរសេរព្យញ្ជនៈអក្សរខ្មែរទាំង ៣៣ តួ នៅសាលាមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ។, សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរ នៅ[[ប្រាសាទលលៃ]], សិលាចារឹកខ្មែរក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ភាសាខ្មែរគឺជាសមាជិកមួយនៃអំបូររង[[ខ្មែរ-មន]]នៃក្រុម[[ភាសាទក្សិណអាស៊ី]]។ បារាំង កាលពីមុនគឺជាភាសារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ[[ឥណ្ឌូចិន]] នៅតែត្រូវនិយាយដោយប្រជាជនខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ភាគច្រើន។ ភាសាខែ្មរមានអ្នកប្រើចំនួនជាង ៩៥%ក្នុងចំណោមប្រជាជន។ រីឯភាសាបារាំងជាភាសាទី២ ក៏ត្រូវបានគេនិយាយផងដែរ តែភាគច្រើនចាស់ៗជាអ្នកប្រើប្រាស់។ បារាំងជាភាសាស្ពានមួយដើម្បីសិក្សានៅសាលានិងសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួនដែលត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង។ [[បារាំងបែបខ្មែរ (ភាសាវិទ្យា)|បារាំងបែបខ្មែរ]] ជាភាសាដែលសេសសល់កាលពីអតីតអាណានិគមរបស់ប្រទេសនេះ ហើយក៏ជាគ្រាមភាសាមួយដែលត្រូវបានគេជួបប្រទះនៅកម្ពុជានិងជួនកាលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសនៅក្នុងតុលាការ។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm U.S. helps English program for poor Cambodian students]. News.xinhuanet.com (June 30, 2010). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ ជនកម្ពុជាវ័យក្មេងៗភាគច្រើន ដែលពួកគេទាំងនោះនៅក្នុងថ្នាក់់ធុរកិច្ចពេញចិត្តការរៀនជាភាសាអង់គ្លេស។ ក្នុងទីក្រុងសំខាន់ៗនិងមជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍នានា អង់គ្លេសគឺត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនិងបានបង្រៀននៅក្នុងសាលាមួយចំនួនភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើន​លើសលប់នៃពួកអ្នកទេសចរ​មកពីប្រទេសនានានិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ទោះបីជាស្ថិតនៅឯជនបទយ៉ាងណាក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប្រជាជនវ័យក្មេងៗភាគច្រើនបំផុតយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចេះនិយាយអង់គ្លេសតិចតួចដែរ ទំនងត្រូវបានបង្រៀនជាញឹកញយដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]នៅក្នុង[[វត្ត]]អារាមក្នុងតំបន់ ដែលជាកន្លែងក្មេងជាច្រើនត្រូវបានអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាល។ ===សាសនា=== [[File:Monks at Angkor.jpg|250px|left|thumb|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា។]] [[ឯកសារ:Cambodia 11th C - Buddha sheltered by naga IMG 9608 Museum of Asian Civilisation.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[ព្រះពុទ្ធ]]កំពុងសមាធិប្រក់នាគនាសតវត្សទី១១។]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានកាន់ដោយប្រជាជន៩៥%។ ប្រពៃណីពុទ្ធសាសនាថេរវាទរីកសាយភាយនិងរឹងមាំគ្រប់បណ្ដាខេត្តទាំងអស់ ដែលមានវត្តអារាមចំនួន៤៣៩២តាមការប៉ាន់ស្មានទូទាំងប្រទេសនេះ។<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm Cambodia<!-- Bot generated title -->]</ref> ជនជាតិខ្មែរមួយភាគធំគឺជាពុទ្ធសាសនិក និងមានសមាគមស្និទនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាច្រើន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិនិងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះ។ សាសនានៅកម្ពុជា រួមមាន ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគាបសង្កត់ដោយពួកខ្មែរក្រហមកំឡុងចុងទសវត្ស១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានវិញតាមរយៈការស្ដារឱ្យដូចដើមវិញដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនានៃពួក[[ចាម]]ភាគច្រើននិងពួក[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]ភាគតិចនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃពួកមូស៊្លីមគឺជាពួក[[ឥស្លាមសូនី|សូនី]]នៃសាលា[[ឝាផ្វែយ]]និងត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]។ ថ្មីៗនេះ មានពួកមូស៊្លីមជាង ៣០០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគរយត្រូវបានគេកត់សំគាល់អត្តសញ្ញាណថាជាគ្រិស្តសាសនិក ខាងកាតូលិកដែលបង្កើតឡើងនូវក្រុមភាគច្រើនបំផុតបន្តបន្ទាប់មកគឺពួកប្រូតេស្តង់។ ថ្មីៗនេះមានពួកកាតូលិក២០០០នាក់នៅកម្ពុជាដែលតំណាងឱ្យ០,១៥%នៃប្រជាជនសរុប។ និកាយផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[ពួកបាបទិស្ត៍]] [[សម្ព័ន្ធភាពគ្រិស្តសាសនិកនិងសាសនទូត]] [[ពួកពិធីនិយម]] [[ពួកសាក្សីព្រះយ៉េហូវ៉ា]] [[ពួកបញ្ញាសាសាវ័ក រឺ រួបរួម]] និង[[ព្រះវិហារយេស៊ូគ្រិស្តនៃពួកសន្តៈថ្ងៃចុងក្រោយ]]។ <ref name="USDOS">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour of the US Department of State. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51507.htm ''International Religious Freedom Report 2005''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]គឺជាសាសនាចិននិងយួនភាគច្រើនដែលរស់នៅកម្ពុជា។ ធាតុសំខាន់នៃការប្រតិបត្តិសាសនាផ្សេងៗដូចជា [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|វីរបុរស]]និងបុព្វការីជនអ្នកស្រុក [[ខុងជឺនិយម|សាសនាខុងជឺ]] និង[[សាសនាតាវ]]លាយឡំជាមួយពុទ្ធសាសនាចិនក៏ត្រូវបានគេបដិបត្តិដែរ។ {{bar box |title= សាសនានៅកម្ពុជា |titlebar=#ddd |left1=សាសនា |right1=ភាគរយ |float=right |bars= {{bar percent|ព្រះពុទ្ធ|orange|៩៦,៤}} {{bar percent|ឥស្លាម|green|២,១}} {{bar percent|គ្រិស្ត|blue|១,៣}} {{bar percent|ផ្សេងៗ|pink|០​,៣}} }} ===ការអប់រំ=== '''{{Main|ការអប់រំនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:School kids jumping in Cambodia (13578591625).jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|សិស្សានុសិស្សនៃសាលាបឋមសិក្សានៅ[[ខេត្តកំពត]]]] [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា (កម្ពុជា)|ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតគោលនយោបាយជាតិនិងគោលមគ្គុទេសន៍សម្រាប់ការអប់រំនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាគឺត្រូវបានធ្វើវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាំងបីកម្រិត ថ្នាក់កណ្ដាល ខេត្ត និងស្រុកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រកាសថាការអប់រំខានមិនបានដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេលប្រាំបួនឆ្នាំ ដែលធានាសិទ្ធិជាសកលដល់គុណភាពការអប់រំជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ការអប់រំត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជន៧៣,៦%ចេះអាននិងសរសេរ (បុរស៨៤,៧% និងស្ត្រី៦៤,១%)។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2016-11-24 }}. Cia.gov. Retrieved on June 20, 2011.</ref> អាយុយុវជនប្រុស (១៥-២៤ឆ្នាំ)មានអត្រាអក្ខរភាព៨៩%ប្រៀបធៀបនឹង៨៦%ចំពោះស្រីៗ។<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |url-status=dead }}</ref> ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជាបន្តប្រឈមនឹងការប្រឈមជាច្រើន ប៉ុន្តែកំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំមុននេះ មានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាពិសេសស្ថានភាពនៃការចុះឈ្មោះជាទៀងទាត់ ការណែនាំចាត់ចែងផ្អែកទៅលើកម្មវិធី និងកិច្ចអភិវឌ្ឍតាមក្របខណ្ឌគោលនយោបាយជួយដល់កុមារដែលមានវិបត្តិឱ្យទទួលបានលទ្ធភាពចូលទៅក្នុងការអប់រំ។<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CAMBODIAEXTN/0,,contentMDK: 21016209~menuPK:293886~pagePK:1497618 ~piPK:217854~theSitePK:293856,00.html]{{dead link|date=មិថុនា ២០១១}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យដែលបានអះអាងរបស់កម្ពុជាភាគច្រើន មួយចំនួនមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ។ ជាប្រពៃណី ការអប់រំនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់ដោយវត្តអារាម ដូច្នេះការអប់រំដែលផ្ដល់ឱ្យភាគច្រើនមានតែសម្រាប់មនុស្សប្រុស<ref>.http://www.culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html</ref> អំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ការអប់រំបានរងនូវការដើរថយក្រោយគួរឱ្យកត់សំគាល់។ ជាមួយការជាប់ទាក់ទងចំពោះដំណើរការសិក្សាចំណោមសិស្សសាលាបឋមសិក្សាកម្ពុជា ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាអាកប្បកិរិយានិងជំនឿរបស់ម៉ែឪបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់។<ref>Eng, S. (2013). Cambodian Early Adolescents’ Academic Achievement The Role of Social Capital. The Journal of Early Adolescence, 33(3), 378-403.</ref> ជាក់ស្ដែង ការសិក្សាបានរកឃើញថាសមិទ្ធិផលការសិក្សាកាន់តែខ្សោយរបស់កូនៗមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការប្រកាន់ជំនឿ​លើព្រេងវាសនាដ៏មុតមាំរបស់ឪពុកម្ដាយខ្លាំងពេក (ឧ. កម្លាំងមនុស្សមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រេងវាសនាបានទេ)។ ការសិក្សាបានរកឃើញបន្ថែមទៀតថា ''ចម្ងាយនៃការស្នាក់នៅ'' នៃឪពុកម្ដាយនៅក្នុងសហគមន៍ដែលក្នុងនោះ ពួកគាត់បានប្រមើលមើលសមិទ្ធិផលសិក្សាកូនៗរបស់ពួកគាត់កាន់តែល្អប្រសើរ។ សរុបទៅ ការសិក្សានេះបានចង្អុលបញ្ហាញចំពោះតួនាទីនៃមូលធនសង្គមក្នុងការស្ដែងចេញនិងការចូលទៅក្នុងការអប់រំ ក្នុងសង្គមខ្មែរដែលក្នុងនោះលក្ខណៈនិងជំនឿរបស់គ្រួសារគឺជាចំណុចកណ្ដាលចំពោះការស្វែងយល់។ ===សុខភាព=== '''{{Main|សុខភាពនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Midwife was diagnosing for malaria a pregnant woman when visiting ANC at Promoy health center, Pursat province, 2014. Photo by Kharn Lina CAP-Malaria Cambodia (22759072679).jpg|រូបភាពតូច|ឆ្មបកម្ពុជាកំពុងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរកជំងឺគ្រុនចាញ់ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយយកចិត្តទុកដាក់នៅមណ្ឌលសុខភាពមួយក្នុងខេត្តពោធិសាត់]] គុណភាពសុខភាពនៅកម្ពុជាកំពុងតែលើកកម្ពស់។ ដូចគ្នាដែរក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]គឺ៦០ឆ្នាំសម្រាប់បុរសនិង៦៥ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី ការចម្រើនដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ នៅពេលនោះភាពរំពឹងអាយុជាមធ្យមគឺ៤៩,៨ និង៤៦,៨រៀងគ្នា។<ref>[http://www.embassyofcambodia.org.nz/cambodia.htm Cambodia]. Embassyofcambodia.org.nz. Retrieved on June 20, 2011.</ref> តំហែទាំសុខភាពត្រូវបានផ្ដល់ដោយគ្រូពេទ្យជំនាញសាធារណៈនិងឯកជន ហើយការស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថាជំនឿទុកចិត្តក្នុងការផ្ដល់សុខភាពគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយក្នុងការបង្កើននូវការយល់ដឹងអំពីសេវាតំហែទាំ​សុខភាពនៅកម្ពុជា​តាមស្រុកស្រែជនបទ។<ref>{{cite journal|last=អូហ្សាវ៉ា|first=សាជិកុ|coauthors=ដាមៀន-វ៉ខខឺរ|title=ការប្រៀបធៀបទំនុកចិត្តជាសាធារណៈទល់នឹងពួកអ្នកផ្ដល់តំហែទាំសុខភាពនៅកម្ពុជាស្រុកស្រែចម្ការ|journal=ផែនការគោលនយោបាយសុខភាព|year=២០១១|volume=២៦|issue=ផ្គត់ផ្គ.១|pages=i២០ - i២៩|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|accessdate=២៦ឧសភា ២០១២|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|dead-url=yes}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើផែនការដើម្បីបង្កើនគុណភាពនៃតំហែទាំសុខភាពក្នុងប្រទេសដោយការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ហ៊ីវ]]/[[អេដស៍]] [[គ្រុនចាញ់]]និងជំងឺផ្សេងៗដទៃទៀត។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលលើតំហែទាំសុខភាពត្រូវនឹង៥,៨%នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់កម្ពុជា (ផសស)។ [[អត្រាមរណភាពទារក]]របស់កម្ពុជាបានថយចុះចាប់ពី១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩៣ដល់៥៤​នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងរយៈកាលដដែល អត្រាមរណភាពក្រោមប្រាំឆ្នាំបានថយចុះចាប់ពី១៨១ដល់១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់។<ref name="cambodiawho">{{cite web|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccs_khm_en.pdf|title=យុទ្ធសាស្ត្រសហប្រតិបត្តិការប្រទេសអ.ស.ព.|format=ទ.ឯ.ខ.|publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក|date=មេសា ២០០១|accessdate=២២មិថុនា ២០០៩}}</ref> ខេត្តដែលមានសុចនាករសុខភាពអាក្រក់បំផុត គឺ[[សុខភាពនៅខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] កុមារ២២,៩%ស្លាប់មុនអាយុប្រាំឆ្នាំ។<ref>[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e "ផែនទីមរណភាពកុមារនិងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភជាតិ (លទ្ធផលអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e |date=2017-10-10 }}។ [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]ស.ប.។ បានមកថ្ងៃ៤ឧសភា ២០០៨។</ref> [[មូលនិធិសង្គ្រោះកុមារអន្តរជាតិសហប្រជាជាតិ|យូនីសេផ្វ]]បានកត់សំគាល់កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមាន[[មីនដី]]ច្រើនបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក<ref name="UNICEF">UNICEF. [http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm "The Legacy of Landmines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025217/http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm |date=2014-12-03 }}. Retrieved July 25, 2006.</ref> ដែលកំណត់មរណភាពអសេនិកជនជាង៦០០០០នាក់និងរាប់ពាន់នាក់ទៀតបានពិការ រឺ របួសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ដោយសារតែមីនដីដែលមិនទាន់ផ្ទុះបានបន្សល់ទុកក្នុងដីនៅឯតំបន់ជនបទ។<ref name="PBSORG">PBS.org (July 25, 2003). [http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> ជនរងគ្រោះភាគច្រើនគឺជាកុមារដែលឃ្វាលសត្វ រឺ លេងក្នុងវាលស្រែ។<ref name="UNICEF"/> មនុស្សពេញវ័យដែលរស់រានពីមីនដីជានិច្ចជាកាលតម្រូវឱ្យមាន[[ការកាត់អវយវៈ]]ដៃជើងមួយចំនួននិងត្រូវពឹងអាស្រ័យដោយ​ការសុំទានដើម្បីរស់។<ref name="PBSORG"/> យ៉ាងណាក្ដី ក៏ចំនួនស្លាប់ រឺរបួសដោយមីនដីបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ចាប់ពី៨០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៥ រហូតមកដល់តិចជាង៤០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦ និង២០៨នាក់នៅឆ្នាំ២០០៧ (៣៨នាក់បានស្លាប់និង១៧០នាក់រងរបួស)។<ref>{{cite web |url=http://lm.icbl.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |title=កម្ពុជា របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យមីនដី២០០៧ |publisher=Lm.icbl.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2023-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428194152/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |url-status=dead }}</ref> មានសហេតុភាពមីនក្នុងដី និង [[គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ]]ចំនួន២៧១ករណី បានកត់ត្រាដោយប្រព័ន្ធព័ត៌មានជនរងគ្រោះមីន/គ.ម.ផ.នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៨ ២៤៣នៅឆ្នាំ២០០៩ និង២៨៦នៅឆ្នាំ២០១០។ ការកើនឡើងនេះគឺដោយសារគ្រោះថ្នាក់ដោយមីនប្រឆាំងរថក្រោះពីរធំៗនៅឆ្នាំ២០១០–នៅខេត្តប៉ៃលិននៅខែឧសភា និងនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅខែវិច្ឆិកា– ដែលក្នុងរវាងឧប្បត្តិហេតុទាំងនោះបានធ្វើឱ្យស្លាប់ រឺ រងរបួសមនុស្សចំនួន៣០នាក់។ មានសហេតុភាពសរុបចំនួន២១១ករណី នៅឆ្នាំ២០១១ ហើយស្ថិតិសម្រាប់ខែមករា–មិថុនា ២០១២ មានចំនួន១០៤ករណី។ ម្ភៃប្រាំពីរភាគរយនៃសហេតុភាពនៅឆ្នាំ២០១១–១២បានកើតឡើងនៅបាត់ដំបង។<ref>{{cite web |url=http://www.maginternational.org/cambodia |title=ក.ប.ម. កម្ពុជា |publisher=maginternational.org |accessdate=២២ តុលា ២០១២ |archivedate=2016-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201110926/http://www.maginternational.org/cambodia/ |url-status=dead }}</ref> ==វប្បធម៌== '''{{Main|វប្បធម៌កម្ពុជា|កីឡានៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | image2 = បុណ្យអុំទូក.jpg | image3 = Water festival in Phnom Penh 24.jpg | image4 = | image5 = | footer = វប្បធម៌ខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: រូបពិពណ៌នានៅសតវត្សទី១៩ រឿង[[អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ|វរវង្ស និងសូរវង្ស]]។, ការប្រណាំងទូកក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក នៅរាជធានីភ្នំពេញ, ព្រះរាជពិធីបុណ្យបណ្ដែតប្រទីបនៅមុខព្រះបរមរាជវាំង | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[ឯកសារ:Art and culture.JPG|thumb|righf|កូនកំលោះកាន់[[ដា (ដាវ)|ដាវ]] ចំណែកកូនក្រមុំស្លៀក[[ស្បៃ]] តាមទំនៀមអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរដែលកាន់ [[រឿងព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ]]]] [[ឯកសារ:sampeah.jpg|thumb|ការ[[សំពះ]] (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]] កត្តាផ្សេងៗដែលចូលរួមវិភាគទានដល់វប្បធម៌កម្ពុជារួមមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វប្បធម៌បារាំង|អាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[សកលភាវូបនីយកម្ម|សកលភាវូបនីយកម្មទំនើប]]។ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈ (កម្ពុជា)|ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការជម្រុញនិងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កម្ពុជា។ វប្បធម៌កម្ពុជាមិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលតែវប្បធម៌[[ខ្មែរក្រោម|ជនជាតិភាគតិចដែនដីក្រោម]]តែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលវប្បធម៌កុលសម្ព័ន្ធភ្នំផ្សេងៗទៀតដែលមានវប្បធម៌ចំនួន២០ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ខ្មែរលើ]] ពាក្យមួយនេះត្រូវបានបង្កើតដោយព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ដើម្បីជម្រុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពរវាងពួកអ្នកដែនដីខ្ពស់ និងពួកអ្នកដែនដីទំនាប។ ប្រជាជនខ្មែរតាមជនបទស្លៀកពាក់[[ក្រមា]]ដែលជាទិដ្ឋភាពតែមួយគត់នៃ[[ការស្លៀកពាក់ខ្មែរ]]។ [[សំពះ]]គឺជាការគំនាប់តាមប្រពៃណីខ្មែរ រឺក៏ វិធីមួយដើម្បីបង្ហាញការគោរពដល់អ្នកដទៃ។ វប្បធម៌ខ្មែរ ដូចគ្នាដែរ បានរីកចម្រើននិងរីកសាយភាយដោយ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]] រួមមានរចនាបថរបាំ ស្ថាបត្យកម្មនិងចម្លាក់ផ្សេងៗ ត្រូវបានដោះដូរគ្នាជាមួយលាវ និងថៃជិតខាងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[អង្គរវត្ត]]គឺជាឧទាហរណ៍គង់វង្សល្អបំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសម័យអង្គររួមជាមួយប្រាសាទផ្សេងៗដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងនិងជុំវិញតំបន់នោះ។ តាមប្រពៃណី ប្រជាជនខ្មែរមានវិធីតែមួយគត់ដើម្បីកត់ត្រាព័ត៌មានគឺ[[ស្លឹករឹត]]។ សៀវភៅស្លឹករឹតកត់ត្រាវីរកថានៃប្រជាជនខ្មែរ រាមាយណៈ កំណើតនៃពុទ្ធសាសនា និងខ្សែសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗទៀត។ ស្លឹកទាំងនឹងត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ និងបានរុំក្នុងសំពត់ ដើម្បីការពារពីសំណើមនិងអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web |author=វៀតណាមណេត, ហាណូយ, វៀតណាម |url=http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |title=វៀតណាមណេត '&#39;http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៣១មករា ២០០៩ |publisher=អង់គ្លេស.វៀតណាមណេត.vn |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |url-status=dead }}</ref> [[បុណ្យអុំទូក]] ជាការប្រកួតអុំទូកប្រចាំឆ្នាំ ដែលជាបុណ្យជាតិដែលប្រជាជនកម្ពុជាបានចូលរួមច្រើនបំផុត។ បានប្រារព្ធនៅចុងរដូវវស្សា នៅពេលដែលទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកត្រឡប់ទៅកម្រិតធម្មតាវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[បឹងទន្លេសាប]]ហូរបញ្ច្រាស ប្រហែល១០%នៃប្រជាជនកម្ពុជាចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍នេះរាល់ឆ្នាំដើម្បីលេងកីឡា ថ្លែងអំណរគុណដល់លោកខែ មើលកាំជ្រួច ហូបអាហារល្ងាច និងចូលរួមការប្រណាំងទូកក្នុងបរិយាកាសបែបកីឡា។<ref name="KMGOV">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=ស្ថានបណ្ដាញរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា, ''បុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ''; បានចូលនៅថ្ងៃ ២៤កក្កដា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 |archivedate=2007-10-11 |access-date=2012-09-06 |url-status=dead }}</ref> ល្បែងប្រជាប្រិយរួមមាន[[ការជល់មាន់]] ការលេងនិងទាត់[[សី]] ដែលស្រដៀងនឹង[[បាល់ថង់]]។ ដោយផ្អែកលើប្រតិទិនសុរិយគតិឥណ្ឌាបុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីខ្មែរ]]គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកដ៏សំខាន់មួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅខែមេសា។ តួអង្គសិល្បៈសម័យថ្មីរួមមានអ្នកចម្រៀង លោក[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]] និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] (និងក្រោយមកទៀត[[ម៉េង កែវពេជ្រចិន្តា|ម៉េង-កែវពេជ្រចិន្ដា]]) ដែលបានបញ្ចូលស្ទីលតន្ត្រីថ្មីដល់ប្រទេសនេះ។ ===ក្បួនធ្វើម្ហូប=== '''{{Main|អាហារខ្មែរ|ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 220 | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = Num Banh Chok.jpg | image5 = 2016 Phnom Penh, Amok trey (01).jpg | footer = ម្ហូបខ្មែរល្បីៗ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម: [[ការី]] (''សម្លការី''), (''[[ប្រហុក]]''), ''[[នំបញ្ចុក]]'', ''[[សម្លម្ជូរ]]'' និង ''[[អាម៉ុកត្រី]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ស្រូវអង្ករគឺជាធញ្ញជាតិសំខាន់បំផុត ដូចជានៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ត្រីបានមកពីទន្លេមេគង្គនិងបឹងទន្លេសាបជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃរបបអាហារ។ ការផ្គត់ផ្គង់ត្រីនិងផលិតផលត្រីសម្រាប់អាហារនិងការជួញដូរនៅឆ្នាំ២០០០គឺ២០គីឡូក្រាមក្នុងម្នាក់ រឺ ២&nbsp;[[អ៊ែវ៉ឹរដឹផយហ្ស៍|អោន]]ក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងមនុស្សម្នាក់។<ref name="EARTH">{{PDFlink|[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Earthtrends.org Cambodia Country Profile]}}</ref> ត្រីខ្លះអាចយកធ្វើជា[[ប្រហុក]]ដើម្បីទុកឱ្យបានយូរ។ [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]]រួមមានផ្លែឈើនិវត្តន៍ សម្ល និងប្រភេទនំបញ្ចុក។ គ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗគឺ [[ក្រូចសើច]] [[ស្លឹកគ្រៃ]] [[ខ្ទឹមស]] [[ទឹកត្រី]] [[ទឹកស៊ីអ៊ីវ]] [[ការី]] [[អម្ពិល]] [[ខ្ញី]] [[ប្រេងខ្យង]] [[ខ្ទិះដូង]] និង [[ម្រេច]]។ អាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសាមួយចំនួនដូចជា [[នំបញ្ចុក]] [[អាម៉ុក]] [[អាពីង]]។ ឥទ្ធិពលបារាំងលើក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែររួមមានការីក្រហមខ្មែរជាមួយនំប៉័ង[[បាហ្គឺត]]អាំង។ ចំណែកបាហ្គឺតដែលបានអាំងត្រូវបានគេជ្រលក់ក្នុងការីហើយញ៉ាំ។ ការីក្រហមខ្មែរក៏ត្រូវបានញ៉ាំជាមួយបាយនិង[[នំបញ្ចុកអង្ករ]]ដែរ។ ម្ហូបញ៉ាំពេលល្ងាចនៅខាងក្រៅដែលទំនងជាពេញនិយមបំផុត គឺ[[គុយទាវ]] ជាទឹករំងាស់សាច់ជ្រូក [[សម្លមី|សម្ល]][[មីអង្ករ]]ជាមួយនិង[[ខ្ទឹមលីង]] [[ស្លឹកខ្ទឹម]] ដែលដាក់ពីលើនូវ [[ប្រហិតសាច់គោ]] [[បង្គា]] [[ថ្លើមជ្រូក]] រឺ សាឡាត់។ ក្បួនធ្វើម្ហូបនេះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់ទេ បើប្រៀបធៀបនៅលើពិភពលោកផ្ទឹមនឹងប្រទេសជិតខាង ថៃ និង វៀតណាម។ ===កីឡា=== '''{{main|ពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ}}''' [[សមាគមបាត់ទាត់|បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាមួយក្នុងចំណោមកីឡាដែលមានប្រជាប្រិយជាងគេ ទោះបីជាយ៉ាងណាវិជ្ជាជីវករខាងកីឡាបានរៀបចំកីឡាជាច្រើនអសកលនៅកម្ពុជាមិនដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចឡើយ ពីព្រោះដោយសារលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច។ បាល់ទាត់ត្រូវបាននាំមកកម្ពុជាដោយពួកបារាំងនិងពេញនិយមដោយអ្នកនៅក្នុងស្រុក។<ref>[https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp ''AFF- The official site of the ASEAN Football Federation'']. Retrieved February 20, 2009.</ref> [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]បានត្រៀមគ្រប់គ្រង[[ពានអាស៊ី១៩៧២|ពានរង្វាន់អាស៊ី១៩៧២]]លើកទីបួន ក៏ប៉ុន្តែការរីកចម្រើនបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមកម៉្លេះ។ កីឡាលោកខាងលិចដូចជាបាល់ទះ កាយវប្បកម្ម វាយកូនគោលវាល [[សហភាពបាល់អោប]] [[វាយគោលចូលឡូ]] និងបាល់បោះកំពុងទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។ កីឡាក្នុងស្រុករួមមាន[[ទូកនាគ|ការប្រណាំងទូកប្រពៃណី]] [[ប្រណាំងក្របី]] [[ប្រដាល់សេរី]] [[ចំបាប់បុរាណខ្មែរ]] និង[[ល្បុក្កតោ]]។ កម្ពុជាដំបូងបានចូលរួមក្នុង[[កីឡាអូឡាំពិក]]កំឡុង[[កម្ពុជាក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦|ល្បែងអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦]]ដែលបញ្ជូន[[អ្នកជិះសេះនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ|ពួកអ្នកជិះសេះ]]។ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញជាកិត្តិយសក្នុងល្បែង[[ល្បែងកម្លាំងបំផុសថ្មី|ល.ក.ប.ថ. រឺ GANEFO]] ឆ្លាស់គ្នានឹងល្បែងអូឡាំពិក នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ ===របាំ=== '''{{Main|របាំខ្មែរ|របាំនៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg | image2 = Danseuses kmer (2).JPG | image3 = Lakhon Khol Art painting.jpg | image4 = Cambodian dance Reamker.png | image5 = | footer = ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម៖: រូបភាពឆ្លាក់របស់[[អប្សរា]]នៅ[[អង្គរវត្ត]], [[របាំអប្សរា]], [[រាមកេរ្តិ៍]], [[ល្ខោនខោល]], ល្ខោនខោលក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទនរោត្តម]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | perrow = 3 Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | total_width = 300 | image1 = Kmer Dance..JPG | image2 = Blessing Dance 7.jpg | image3 = | image4 = | image5 = | footer = ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ស្រីរបាំខ្មែរ។, របាំជូនពរ | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} របាំខ្មែរត្រូវបានបែងចែកទៅជាចំណាត់ថ្នាក់បីធំៗ: [[របាំបុរាណខ្មែរ]] [[របាំប្រជាប្រិយ]] និង[[របាំសង្គម]]។ ដើមកំណើតពិតប្រាកដនៃរបាំបុរាណខ្មែរត្រូវបានគេជជែកវែកញែក។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរក្នុងស្រុកភាគច្រើនបំផុតទាញទម្រង់របាំសម័យត្រឡប់ទៅសម័យ[[អង្គរ]]វិញ ដែលមើលទៅមានភាពស្រដៀងៗគ្នាក្នុងចម្លាក់ប្រាសាទសម័យនោះ ពេលនោះដែរ អ្នកដទៃទៀតបានប្រកាន់ថាក្បាច់របាំខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានរៀន (រឺ រៀនឡើងវិញ) ពីពួកអ្នករបាំរាជវាំងសៀមនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាទម្រង់នៃសិល្បៈសំដែងដែលមានរបៀបត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា សំដែងឡើងសម្រាប់ការកំសាន្តនិងគោលបំណង​ប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។<ref name=UnescoDance>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :<!-- Bot generated title -->]</ref> របាំទាំងនេះត្រូវបានសំដែងដោយបុរស និងស្ត្រីដែលបានហ្វឹកហាត់ខ្ពស់ប្រកបដោយសម្លៀកបំពាក់សាំញ៉ាំក្នុងទីសាធារណៈដើម្បីវិភាគទានដល់ការបន់ស្រន់ រឺ ដើម្បីសំដែងនូវរឿងរ៉ាវប្រពៃណី និងកំណាព្យវីរកថា ដូចជា[[រាមកេរ្តិ៍]] កំណែរឿង[[រាមាយណៈ]]របស់ខ្មែរ។ <ref name=Cravath1968>Cravath, Paul (1968). ''[http://www.jstor.org/pss/1124400 The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia]'', Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp.&nbsp;179–203</ref> ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] របាំនេះត្រូវប្រគំឡើងដោយតន្ត្រីវង់ភ្លេងពិណពាទ្យដែលបន្ទរដោយអ្នកច្រៀងបន្ទរជាច្រើន។ របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ ជានិច្ចជាកាលបានសំដែងដោយតន្ត្រី[[មហោរី]] ប្រារព្ធឡើងដោយក្រុមជនជាតិនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។ របាំប្រជាប្រិយមានដើមកំណើតក្នុងភូមិស្រុកនានានិងបានសំដែងភាគច្រើនដោយពួកអ្នកស្រុកឱ្យពួកអ្នកស្រុកដូចគ្នាមើល។<ref name="FolkDance">[[សំ សំអាង|សំ-សំអាង]] & សំ-ចាន់ម៉ូលី; ១៩៨៧; [http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf|date=2009-09-20}}; វិទ្យាស្ថានខេមរសិក្សា; ញូវីងតុន, ស៊ីធី; ISBN 0941785025</ref> ការសំដែងទាំងនេះត្រូវបានកែច្នៃតិចតួចនិងស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ ដែលពួក អ្នករបាំតែងតួជាពួកកុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ពួក[[ចាម]] រឺពួកកសិករ។ ជាធម្មតា របាំនេះមានល្បឿនលឿនជាងរបាំបុរាណ របាំប្រជាប្រិយសំដែងនូវសាច់រឿង''មនុស្សសាមញ្ញ'' ដូចជាស្នេហា កំប្លែង រឺ ការទប់ស្កាត់ព្រលឹងបិសាច។<ref name=FolkDance/> ការរាំរែកក្នុងសង្គមត្រូវបានរាំដោយពួកភ្ញៀវនៅក្នុងពិធីលៀងសោយភោជ ពិធីជប់លៀង រឺ ការប្រជុំគ្នាក្នុងសង្គមក្រៅផ្លូវការផ្សេងៗ។ ការរាំរែកក្នុងសង្គមតាមប្រពៃណីខ្មែរគឺស្រដៀងៗនឹងអ្វីដែលមានក្នុងប្រទេសជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ឧទាហរណ៍រួមមាន[[រាំវង់]] និង[[រាំក្បាច់]]ក៏ដូចជា''[[សារ៉ាវ៉ាន់]] និង[[ឡាំលាវ]]'' (រាំលាវ)។ ការរាំរែកដែលមានប្រជាប្រិយបែបលោកខាងលិចសម័យទំនើបរួមមាន[[ឆាត់ៗឆា]] [[បូឡេរ៉ូ]] និង[[ម៉ាឌីសុន]]ក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់ការរាំរែកក្នុងសង្គមខ្មែរដែរ។ ===តន្ត្រី=== '''{{Main|តន្ត្រីខ្មែរ}}''' តន្ត្រីខ្មែរបុរាណចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅក្នុងរង្វង់នៃសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]]។<ref name=umbc>http://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Sam-ang Sam</ref> ព្រះរាជរបាំដូចជា របាំ[[អប្សរា]]គឺជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ក៏ដូចជាវង់ភ្លេងមហោរីដែលជាវង់ភ្លេងអមទៅនឹងរបាំអស់ទាំងនោះ។ ទម្រង់តន្ត្រីស្រុកស្រែបន្ថែមពីនោះរួមមាន''[[ចាប៉ី]]'' និង''[[អាយ៉ៃ]]''។ កាលពីសម័យមុនសិល្បៈតន្ត្រីបែបនេះគឺមានការពេញនិយមនៅជំនាន់ចាស់ៗនិងជាញឹកញយសិល្បៈតន្ត្រីនេះសម្ដែងតែឯងដោយ​បុរសម្នាក់កេះ''ចាប៉ី'' (ហ៊្គីតាខ្មែរ) ចន្លោះកំណាព្យកាព្យឃ្លោងដែល[[ច្រៀងគ្មានភ្លេង]]។ ទំនុកច្រៀងរាល់ដងមានសាច់រឿងសីលធម៌ រឺសាសនា។ ''អាយ៉ៃ''ត្រូវបានសំដែងតែឯង រឺ ដោយបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីម្នាក់ហើយជាធម្មតាសព្វដងមានរឿងកំប្លែងផង។ វាគឺជាទម្រង់នៃបទនិពន្ធទំនុកច្រៀង ដែលពោរពេញដោយឃ្លាមានន័យពីរយ៉ាងជាធម្មតា ត្រូវបានគេបង្កើតជានាដកថា រឺ កាព្យឥតព្រាងទុកភ្លាមៗទាំងស្រុង និងជា[[ការសប្បាយរបស់នរណាម្នាក់|មួយការបញ្ចេញបញ្ចូលពាក្យសម្ដី]]។ នៅពេលបានច្រៀងជាគូ ប្រុស រឺ ស្រីម្ដងម្នាក់ ដោយមាន''ការឆ្លើយឆ្លង''កាព្យ រឺពាក្យប្រដៅដែលចេញដោយភាគីម្ខាងទៀតដើម្បីឱ្យអ្នកម្ខាងទៀតដោះស្រាយ រួមជាមួយការបន្ទរដោយការលេងឧបករណ៍ភ្លេងខ្លីៗនៅចន្លោះកាព្យទាំងនោះ។ ''ភ្លេងការ''គឺជាឈុតនៃតន្ត្រីនិងចម្រៀងប្រពៃណីដែលបានលេងដើម្បីការកំសាន្ត និងជាការបន្ទរតាមសម្រាប់ផ្នែកនៃពិធីការផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងពិធីមង្គលការខ្មែរដែលមានរយៈពេញមួយថ្ងៃតាមប្រពៃណី។ តន្ត្រីខ្មែរពេញនិយមត្រូវបានសំដែងឡើងជាមួយឧបករណ៍របែបលោកខាងលិច រឺក៏លាយឡំដោយឧបករណ៍បុរាណនិងលោកខាងលិច។ តន្ត្រីរាំរែកត្រូវបានតែងឡើងជាលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់ការរាំរែកក្នុងសង្គម។ តន្ត្រីនៃអ្នកចម្រៀងបំពេរអារម្មណ៍លោក[[ស៊ីន សាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]]ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០​ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតន្ត្រីពេញនិយមតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)របស់កម្ពុជា។ កំឡុងបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]]ពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)និងមានប្រជាប្រិយជាច្រើននៅទសវត្ស៦០និង៧០បានស្លាប់ដោយការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន រឺ ការធ្វើការហួសកម្លាំង{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០១០}} និងខ្សែអាត់ស្នាដៃដើមជាច្រើនពីសម័យនោះត្រូវបានបាត់បង់ រឺ បំផ្លាញ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ [[កែវ សារ៉ាត់|កែវ-សារ៉ាត់]] (ជនភៀសខ្លួនម្នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅសហរដ្ឋ) និងពួកអ្នកដទៃទៀតបានបន្តកេរ្តិ៍ដំណែលនៃពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក) ម្ដងម្កាលបានបង្កើតឡើងវិញនូវចម្រៀងពេញនិយមរបស់ពួកអ្នកចម្រៀងសម័យពីដើម។ ទសវត្ស៨០និង៩០ក៏បានឃើញការងើបឡើងនូវប្រជាប្រិយភាពនៃ''[[កន្ត្រឹម]]'' បែបបទតន្ត្រីនៃទម្រង់[[ខ្មែរភាគខាងជើង|ខ្មែរសូរិន្ទ]]ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍តន្ត្រីសម័យ។<ref>[http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 Andrew McGraw, National Geographic]</ref> ===អន្តរជាល (អ៊ិនថឺរនែត)=== [[File:Khmer Painting at Wat Phnom.JPG|thumb|right|230px|គំនូរ''ព្រះវេស្សន្តរ''និងព្រះវង្សរបស់ទ្រង់​ដែលត្រូវបានបំបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃ។]] ពេលដូចគ្នា កម្ពុជាបន្តរីកលូតលាស់ ធ្វើឱ្យមានការតភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពិភពលោក។ មានកន្លែងជាច្រើនមានការចូលដល់របស់អន្តរជាលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ ដូចជាហាងកាផ្វេ រង្គសាល ភេសជ្ជដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និងស្ថានីយសាំង។ [[និយតានិយតូបករណ៍|ម៉ូដឹម]][[ឈ្នាប់តំណសកល|យូអេសប៊ី]] និងសមត្ថភាពអន្តរជាលលើទូរសព្ទដៃឥឡូវអនុញ្ញាតឱ្យជនកម្ពុជាជាច្រើនភ្ជាប់ជាមួយពិភពខាងក្រៅ។ សេវាអន្តរជាលនៅតំបន់ទីក្រុងមេថោកជាងនៅតំបន់ជនបទ។ សេវាជាមូលដ្ឋានជាមួយល្បឿន៣មបៃ/វ ថ្លៃ១២$ក្នុងមួយខែបូកតម្លៃម៉ូដឹមជួល។<ref>[http://digi.com.kh/digi/net/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811085631/http://digi.com.kh/digi/net/home/|date=2012-08-11}}. Digi. Retrieved on Jul 30, 2012.</ref> ការតម្លើងនិងឈ្នួលដឹកជញ្ជូននៅតំបន់ជនបទអាចលើសតម្លៃនេះ។ ការរីកចម្រើនថ្មីចំពោះបច្ចេកវិទ្យាការភ្ជាប់អន្តរជាលបានហុចជាលទ្ធផលឱ្យសេវានេះមានតម្លៃថោក។ ការចូលអន្តរជាលបានកើនឡើង បានធ្វើឱ្យមានតម្រូវការស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាបន្ថែមទៀត។ ដោយសារអត្រានៃអក្ខរភាពនៅកម្ពុជា ការងើបឡើងបញ្ហាចោទ ថាតើស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាទាំងនេះត្រូវតែសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស រឺ ខ្មែរ។ អង់គ្លេសគឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់មុនគេក្នុងអន្តរជាលនិងភាគច្រើននៃអ្នកប្រើប្រាស់អន្តរជាលនៅកម្ពុជាអាចយល់អង់គ្លេសបាន ប៉ុន្តែជាមួយការប្រើប្រាស់[[យូនីក្រម|យូនីកូដ]]ខ្មែរ ទីស្ថានទាំងនោះមានសមត្ថភាពដើម្បីផ្ដល់នូវកំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ។ == ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ == [[ឯកសារ:MapCambodiaByFussi.png|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ផែនទីបណ្ដាញផ្លូវគមនាគមន៍កម្ពុជា]] [[ឯកសារ:Major Road Phnom Pehn Cambodia.jpg|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពចរាចរណ៍លើដងវីថីក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។]] {{spaces|5}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងក្នុងប្រទេសនិង​ក្រៅប្រទេសតាម ផ្លូវដី [[ផ្លូវទឹក]] [[ផ្លូវដែក]]និង[[ផ្លូវអាកាស]] ។ ផ្លូវ[[គមនាគមន៍]]ដែលសំខាន់ជាងគេគឺផ្លូវគោក (ផ្លូវថ្នល់) សំខាន់ទាំងសកម្មភាពនិងប្រវែង ។ {{spaces|5}}'''១''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់''' ៖ យោងតាមស្ថិតិមុនឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានបណ្តាញផ្លូវគោកសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ១]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]]កាត់តាម[[អ្នកលឿង]]និង[[ខេត្តស្វាយរៀង]] មានប្រវែង១៦៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ២]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ភ្នំដិន]]កាត់តាម[[ក្រុងតាខ្មៅ]]និង[[ខេត្តតាកែវ]]មានប្រវែង១៣៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៣]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពត]]មានប្រវែង២៦០ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៤]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅខេត្តព្រះសីហនុកាត់តាមខេត្តកំពង់ស្ពឺមានប្រវែង២៣២ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៥]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[អូរជ្រៅ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ខេត្ត[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]មានប្រវែង៤០៨ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៦]]: ចេញពី[[ព្រែកក្តាម]]ទៅខេត្ត[[បន្ទាយមានជ័យ]]កាត់តាមខេត្ត[[កំពង់ធំ]]និងខេត្តសៀមរាបមានប្រវែង ៣៨៦ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៧]]: ចេញពី[[ស្គន់]]ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]កាត់តាម[[ស្នួល]]មានប្រវែង ៥៤៣ គ.ម ។ [[ផ្លូវខេត្ត]]មានប្រវែង៣៦៧៥ គ.មដែលតភ្ជាប់ពីទីរួមខេត្តទៅទីប្រជុំជនស្រុកនានាក្នុងខេត្ត ។ ផ្លូវខេត្តកសាងឡើងនិងជួសជុលដោយថវិកា​ខេត្តផ្ទាល់ ។ ស្ពានគ្រប់ប្រភេទនៅតាម [[ផ្លូវជាតិ]]មានចំនួន៤០២៧កន្លែង ។ {{spaces|5}}'''២''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវដែក''' ៖ មុនឆ្នាំ១៩៧០ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែកមានឈ្មោះថា [[រាជាយស្ម័យយានកម្ពុជា]] ។ ប្រវែងផ្លូវដែកមានប្រវែងសរុប៦៤៩ គ.មនិងទទឹង១ម៉ែត្រនិងមានស្ពានគ្រប់ប្រភេទប្រវែង ៩៩០គ.ម ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមាន៖ ::* [[ភ្នំពេញ]] - [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ប៉ោយប៉ែត]]ប្រវែង៣៨៦ គ.ម កសាងឆ្នាំ១៩២៧ ។ ::* ភ្នំពេញ - ក្រុង[[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]]ប្រវែង២៦៤ គ.ម កសាងនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ {{spaces|5}}'''៣''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស''' ៖ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានអាកាសយានអន្តរជាតិពីរគឺ​[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]ដែលអាចទទួល​[[យន្តហោះ]]គ្រប់ប្រភេទឲ្យចុះចតបាន និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លា ក្នុងការដឹកជញ្ជូនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនា​[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរ]]និងប្រាសាទផ្សេងៗទៀតក្នុងខេត្តសៀមរាប ។ [[អាកាសយានដ្ឋាន]]ត្រូវបានរៀបចំនិងកែលំអដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេសមក​ពីប្រទេស[[បារាំង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសយើងមានអាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកចំនួន៦កន្លែងទៀតគឺនៅក្នុង ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្ត[[កោះកុង]] ខេត្ត[[បាត់ដំបង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងខេត្ត[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]]។ {{spaces|5}}'''៤''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹក''' ៖ ដោយស្ថានភាពភូមិសាស្រ្តមានរាងបាតខ្ទះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម្បូរទៅដោយផ្លូវទឹកណាស់ ។ គេបែងចែកផ្លូវទឹកនេះជាបីប្រព័ន្ធគឺ :# '''ប្រព័ន្ធ[[ទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ រួមមាន[[ទន្លេមេគង្គលើ]] និង[[ទន្លេមេគង្គក្រោម]] (ពី[[ល្បាក់ខោន]]ដល់[[ក្អមសំណរ]]) និង ទន្លេ[[បាសាក់]]មានប្រវែង ១០០គ.មនិង[[ដៃទន្លេ]]ទាំងអស់របស់ទន្លេមេគង្គ។ ទន្លេមេគង្គមានប្រភពនៅ ខ្ពង់រាបទីបេ លើរយៈកំពស់ ៥០០០ម៉ែត្រ មានប្រវែងសរុប ៤២០០ គ.ម មានអាងទន្លេ ៨០០ ០០០គ.ម^២ ហូរកាត់ប្រទេស [[ឡាវ]] [[ភូមា]] [[ថៃ]] កម្ពុជា និង [[វៀតណាម]]។ ទន្លេមេគង្គកម្ពុជាមានប្រវែង ៥០០​គ.ម ចាប់ពី ល្បាក់ខោន (ព្រំប្រទល់ឡាវ កម្ពុជា) ដល់ព្រំដែន វៀតណាម កាត់តាមខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និងខេត្តព្រៃវែង។ :## '''[[របបទឹក]]''' ៖ របបទឹកទាក់ទាញនឹងអាកាសធាតុមូសុង។ [[រដូវទឹក ឡើង]]ចាប់ពីខែមិថុនា ទៅ ខែតុលា។ [[ធារទឹក]] [[រដូវវស្សា]] ៣៤ ០០០ ម^៣ ហើយក្នុងមួយ[[វិនាទី]] ស្មើ ២០ ដង នៃធារទឹក នៅ[[រដូវទឹកប្រាំង]]។ នៅ[[រដូវទឹកស្រក]] ចាប់ពីខែ[[វិច្ឆិកា]] ទៅ ខែ[[ឧសភា]] ស្របទៅនឹងតំបន់ ឈប់រលាយ និង[[មូសុងវស្សា]]ឈប់បក់។ :## '''[[ដៃទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ដៃខាងស្តាំគឺ [[ទន្លេរពៅ]]ស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃតាមព្រំដែនឡាវ។ ដៃទន្លេមេគង្គខាងធ្វេងមាន [[ទន្លេសាន]] [[ទន្លេស្រែគង្គ|ទន្លេសេកុង]] [[ទន្លេស្រែពក]] [[ព្រែកគ្រៀង]] [[ព្រែកកាំពី]] [[ព្រែកឆ្លូង]] និង [[ទន្លេតូច]] (១០០គ.ម)។ :# '''ប្រព័ន្ធទន្លេសាប''' ៖ ប្រព័ន្ធទន្លេសាបរួមមាន [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]]។ ទន្លេសាប គិតចាប់ ពី ភ្នំពេញទៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] មានប្រវែង ១០០ គ.ម និង បឹងទន្លេសាប មានបណ្តោយ ១៥០ គ.ម ទទឹង ៣២ គ.ម ហើយចែកចេញជាបីផ្នែកគឺ:[[បឹងធំ]](មានបណ្តោយ ៧៥គ.ម ទទឹង ៣២គ.ម) [[បឹងតូច]](មានបណ្តោយ ៣៥គ.ម ទទឹង ២៨គ.ម) និង[[វាលភក់]](ចាប់ពីឆ្នុកទ្រូទៅ កំពង់ឆ្នាំង ផ្នែកនេះសម្បូរ[[កូនកោះ]]ណាស់) ។ :## '''របបទឹក''' ៖ នៅរដូវវទឹកឡើងចាប់ពីខែ[[មិថុនា]]ទៅ [[តុលា]]ទឹក ហូរចូលបឹងទន្លេសាបតាមទិសភ្នំពេញទៅកំពង់ឆ្នាំង ។ កំពស់ទឹកជ្រៅបំផុត គឺ១៤ម៉ែត្រ ចំណែកផ្ទៃទឹករីកដល់ ១០ ០០០គ.ម^២។ នៅរដូវទឹកសម្រក ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាទៅ ខែឧសភាជម្រៅទឹកបឹងទន្លេសាប ជាអប្បបរមាពី ០,៨ ទៅ ២ម៉ែត្រ ទឹកហូរចេញពី បឹងទន្លេសាប តាមទិសកំពង់ឆ្នាំង-ភ្នំពេញ។ ទឹកមានផ្ទៃក្រលា ៣០០០គ^២។ បាតុភូតចំលែកនេះ គឺហូរចេញហូរចូល បណ្តាលមកពីទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គ មាននីវ៉ូខ្ពស់ជាង ទឹកទន្លេសាប ម្យ៉ាងទៀតទឹកបឹងទន្លេសាបមាន រយៈកំពស់ទាបជាងដងទន្លេមេគង្គ។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃបឹងទន្លេសាប''' ៖ នៅផ្នែកត្រើយខាងកើតមាន [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] [[ស្ទឹងជីក្រែង]] [[ស្ទឹងស្ទោង]] [[ស្ទឹងសែន]]។ នៅផ្នែកត្រើយខាងលិចមាន[[ស្ទឹងសិរីសោភ័ណ]] [[ស្ទឹងមង្គលបុរី]] [[ស្ទឹងសង្កែ]] [[ស្ទឹងមោង]] ([[ដូនទ្រី]]) [[ស្ទឹងស្វាយដូនកែវ]] [[ស្ទឹងពោធិ៍សាត់]] និង[[ស្ទឹងបរិបូរណ៍]]។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃទន្លេសាប''' ៖ នៅត្រើយខាងកើតមាន[[ស្ទឹងខ្យា]] [[ស្ទឹងជីនិត]] [[ស្ទឹងតាំងក្រសាំង]] និង[[ស្ទឹងស្លាប]]។ នៅត្រើយខាងលិចមាន [[ស្ទឹងជ្រៃបាក់]] [[ស្ទឹងគ្រៀវ]](ឧត្តុង្គ)។ :# '''ប្រព័ន្ធនៅតាមឈូងសមុទ្រ''' ៖ ផ្លូវទឹកនៅតាមសមុទ្រច្រើនជាផ្លូវទឹកខ្លីៗ ដែលហូរពី[[ភ្នំក្រវាញ]] ចាក់ទៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលមានរបបទឹក ដូចទឹកជ្រោះគឺ ហូរយ៉ាងខ្លាំង និង បង្កើតឲ្យមានទឹកជំនន់ ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅ រដូវវស្សា។ របបទឹកមានទំនាក់ទំនង ទៅនឹងរបប[[ខ្យល់មូសុង]] ។ ដោយហេតុនេះមានស្ទឹងខ្លះរីងស្ងួតនៅ [[រដូវប្រាំង]]។ ផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ នៅតំបន់ឆ្នេរ រួមមាន [[ស្ទឹងមេទឹក]] [[ស្ទឹងជាយអារែក]] [[ព្រែកតាគី]] [[ព្រែកជីផាត]] [[ព្រែកកំពង់តាសោម]] [[ស្ទឹងកំពត]] និង [[ស្ទឹងទូកមាស]]។ :* '''[[កំពងផែ]]'''៖ កំពង់ផែធំៗ នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីរគឺ [[កំពង់ផែក្រុងភ្នំពេញ]] និង​ [[កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលជា ប្រភេទ[[កំពង់ផែអន្តរជាតិ]] ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុត សម្រាប់ចរាចរណ៍ទំនិញ និងអ្នកទេសចរ។ កំពង់ផែភ្នំពេញ រួមមាន[[ផែថ្ម]] មានប្រវែង ១៨៤ម៉ែត្រ និង[[ផែបណ្តែតទឹក]]មាន ប្រវែង ១៩៦ម៉ែត្រ។ ជម្រៅទឹកនៅរដូវវស្សា ៥,៨ម៉ែត្រ និងរដូវប្រាំង ៤,២ម៉ែត្រ។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ២២៦ គ.មពីភ្នំពេញ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ និង ២៦៣គ.ម ពីភ្នំពេញតាមផ្លូវរថភ្លើង។ កំពង់ផែនេះសាងសង់នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ហើយបើកឲ្យប្រើប្រាស់នៅឆ្នាំ ១៩៦០។ កំពង់ផែនេះមានបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ២៨ម៉ែត្រ។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់[[ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ]] ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> ==ដំណឹកជញ្ជូន== '''{{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅកម្ពុជា}}''' [[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|220px|left|ផ្លូវជាតិលេខ៤]] [[File:Siem reap airport.JPG|thumb|220px|right|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិសៀមរាប]]]] សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងការមិនខ្វល់ខ្វាយបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរបស់កម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែជាមួយជំនួយនិងគ្រឿងបរិក្ខាមកពីប្រទេសនានា កម្ពុជាកំពុងតែដំឡើងផ្លូវធំសំខាន់ៗជាច្រើនដល់កម្រិតមាត្រដ្ឋានអន្តរជាតិនិងភាគច្រើនត្រូវបានពង្រីកឱ្យធំចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦។ ផ្លូវសំខាន់ៗសព្វថ្ងៃភាគច្រើនត្រូវបានគេក្រាលរួចហើយ។ កម្ពុជាមានផ្លូវដែកពីរខ្សែ សរុបទៅប្រហែល ៦១២គីឡូម៉ែត្រ(សហាតិមាត្រ) (៣៨០&nbsp;ម៉ាយ)នៃផ្លូវខ្នាតទទឹងមួយ&nbsp;ម៉ែត្រ&nbsp;តែមួយគត់។<ref name=CamRail>{{cite news | title=ផ្លូវដែកកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើអោយមានកម្លាំងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ | url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | work=[[រ៉េលវ៉េយហ្គាហ្សេតអ៊ីនថឺណាស់ស្យឹនណល]] | date=២០០៩-១២-១៦ | accessdate=៩មិថុនា ២០១២ | archive-date=2011-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | url-status=dead }}</ref> ខ្សែនេះរត់ពីរាជធានីទៅកាន់ព្រះសីហនុលើច្រាំងសមុទ្រខាងត្បូង និងពីភ្នំពេញទៅ[[សិរីសោភ័ណ]] (ទោះបីយ៉ាងណាជារឿយៗរថភ្លើងរត់ឆ្ងាយត្រឹមតែ[[បាត់ដំបង]]ប៉ុណ្ណោះ)។ ដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រទេះភ្លើងមានអ្នកដំណើរតែម្នាក់គត់ក្នុងមួយអាទិត្យបានដំណើរការចន្លោះរវាងភ្នំពេញនិងបាត់ដំបង ក៏ប៉ុន្តែគម្រោង១៤១លាន$មួយត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិភាគច្រើនបំផុតដោយ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] ត្រូវចាប់ផ្ដើមឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធផ្លូវដែកដែលអស់កម្លាំងមានកម្លាំងឡើងវិញដែលនឹង''(ប្រជាប់)កម្ពុជាជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មនិង​ដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗនៅឯបាងកក និងទីក្រុងហូជីមិញ''។<ref name=CamRail/> ម្យ៉ាងទៀត សរសៃឈាមចរាចរណ៍អន្តរខេត្តសំខាន់ៗភ្ជាប់ភ្នំពេញជាមួយព្រះសីហនុ ដោយការចាក់បំពេញផ្ទៃផ្លូវខូចកាលពីមុនជាមួយបេតុង/ក្រាលកៅស៊ូសាជាថ្មីវិញ ហើយការដាក់ឱ្យដំណើរការឆ្លងកាត់ទន្លេសំខាន់ទាំង៥តាមមធ្យោបាយស្ពានបានតភ្ជាប់ភ្នំពេញជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ[[ក្រុងកោះកុង|កោះកុង]] ដោយហេតុនេះហើយទើបគ្មានផ្លូវកាត់ផ្ដាច់ចូលទៅកាន់ថៃជិតខាងនិងប្រព័ន្ធផ្លូវធំទូលាយរបស់ប្រទេសឡើយ។ អត្រាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍របស់កម្ពុជាគឺជាអត្រាខ្ពស់បើតាមមាត្រដ្ឋានពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៤ ចំននួននៃមរណភាពតាមដងផ្លូវក្នុងយានយន្ត ១០ ០០០គ្រឿងនៅកម្ពុជាមានអត្រាខ្ពស់ជាងក្នុងពិភពលោកអភិវឌ្ឍន៍ដប់ដង និងចំនួនមរណភាពតាមដងផ្លូវបានកើនឡើងទ្វេដងក្នុងរយៈកាលប៉ុន្មានបីឆ្នាំមុននេះ។<ref>[http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System]. (PDF) . Retrieved on June 20, 2011.</ref> [[File:Cambodia Angkor Air Airbus A321 Simon.jpg|thumb|220px|right|យន្តហោះក្រុងA៣២១របស់[[កម្ពុជាអង្គរអ៊ែរ]]។]] ផ្លូវទឹកខាងក្នុងដីគោកដ៏ធំទូលាយរបស់ប្រទេសនេះមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ទន្លេ[[មេគង្គ]]និងទន្លេ[[សាប]] ដៃរបស់វាជាច្រើន និងទន្លេសាបបានផ្ដល់នូវផ្លូវជាច្រើនដែលមានប្រវែងលាតសន្ធឹង រួមមាន ៣ ៧០០សហាតិមាត្រ(គីឡូម៉ែត្រ) (២៣០០&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ពេញមួយឆ្នាំដោយការបើកកាណូត ០,៦មាត្រ (២&nbsp;ft) និង ២៨២សហាតិមាត្រ ផ្សេងទៀត (១៧៥&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយការបើកកាណូត១,៨មាត្រ (៦&nbsp;ft)។<ref name="CNTRYDTA">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=CountryData.com |publisher=CountryData.com |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> កម្ពុជាមានកំពង់ផែសំខាន់ពីរគឺ ភ្នំពេញ និងព្រះសីហនុ និងកំពង់ផែនីមួយៗមានកំពង់ផែតូចៗប្រាំទៀត។ ភ្នំពេញ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃ[[ទន្លេបាសាក់]] មេគង្គ និងទន្លេសាប គឺជា[[កំពង់ផែទន្លេ]]តែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលនាវា៨០០០តោនកំឡុងរដូវវស្សា និងនាវា៥០០០តោនកំឡុងរដូវប្រាំង។ ជាមួយនិងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងកើនឡើងធ្វើឱ្យឈានដល់កំណើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ឡាននិងម៉ូតូ ទោះបីជាយ៉ាងណាកង់នៅតែមានចំនួនលើសលប់ដដែល។<ref>"Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road ''Death Toll''", ''The Cambodia Daily'', Saturday, March 9–10, 2002."</ref> "ស៊ីក្លូ" (ជារបស់ដែលបន្សល់ពីបារាំង) រឺ [[ស៊ីក្លូធាក់]] ជាមធ្យោបាយបន្ថែមមួយទៀតជាធម្មតាត្រូវបានជិះដោយអ្នកទេសចរ។ ប្រភេទស៊ីក្លូនេះមានតែមួយគត់នៅកម្ពុជាក្នុងនោះអ្នកធាក់គឺស្ថិតនៅពីក្រោយកន្លែងអង្គុយអ្នកជិះ ដែលផ្ទុយគ្នានឹងស៊ីក្លូធាក់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដែលអ្នកធាក់នៅពីមុខនិង''អូសទាញ''រទេះ។ ប្រទេសនេះមានព្រលានយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មបួន។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ (ពោធិ៍ចិនតុង)]]នៅភ្នំពេញជាអាកាសយានដ្ឋានធំបំផុតទីពីរនៅកម្ពុជា។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិអង្គរសៀមរាប]]គឺជាព្រលានយន្តហោះធំជាងគេបំផុតនិងដំណើរការជើងហោះហើរអន្តរជាតិច្រើនបំផុតចេញ​និងចូលប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រលានយន្តហោះដទៃៗផ្សេងទៀតស្ថិតនៅ[[កំពង់សោម|ព្រះសីហនុ]]និង[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]]។ {{clear}} == មើលបន្ថែម == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} * [[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន]] * [[បញ្ជីរាយនាមប្រទេស]] * [[ប្រទេស]] {{portal|ភូមិសាស្ត្រ|<!--Eurasia-->|អាស៊ី|អាស៊ីអាគ្នេយ៍|<!--ASEAN-->|កម្ពុជា}} * [[ចំណុចត្រួសៗកម្ពុជា]] * [[លិបិក្រមអត្ថបទទាក់ទងកម្ពុជា]] * <!-- [[Bibliography of Cambodia]] --> * {{Books-inline|កម្ពុជា}} *[[មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា]] * {{wikipedia books link|កម្ពុជា}} {{clear}} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} * ​​​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដើមសតវត្ស៍ទី២១ ​ចេញផ្សាយលើកទី១។cks។២០០៥ ដោយ​លោកដេវីឌ-ឈែនដ្លឺរ។ * Cambodia in the Early 21st Century, Published and Printed by MBNi nd Promo-Khmer under the Ausplices of the Royal Government of Cambodia. * [http://www.gosiemreap.com​ GoSiemReap.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807141201/http://gosiemreap.com/ |date=2018-08-07 }} - ស្ថានបណ្ដាញស្តីអំពីព័ត៌មានទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាមិនគិតកម្រៃ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.norodomsihanouk.info/ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះនរោត្តម-សីហនុ] ស្ថានបណ្ដាញផ្លូវការនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ{{Fr}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |access-date=2012-09-20 |url-status=dead }} ស្ថានបណ្ដាញរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាផ្លូវការ (កំណែអង់គ្លេស) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] * [http://evisa.mfaic.gov.kh/ Cambodia e-Visa, Applying Travel Visa Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728202347/http://evisa.mfaic.gov.kh/ |date=2014-07-28 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220128/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html |date=2011-05-14 }} '''សង្គមអសេនិក''' * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230020740/http://www.adhoc-cambodia.org/ |date=2010-12-30 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322174010/http://www.cchrcambodia.org/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503024545/http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008/ |date=2009-05-03 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.actioniec.org/ Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture] *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023143655/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=2011-10-23 }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107104436/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=2012-01-07 }} ; ព័ត៌មានទូទៅ * {{CIA World Factbook link|cb|កម្ពុជា}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703234535/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=2008-07-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 បុព្វេកសារកម្ពុជា]ពី [[ព័ត៌មានសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៊្រីតថេន|ព័ត៌មានស.ផ.ប.]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia កម្ពុជា]នៅក្នុង''[[ប្រជុំវិជ្ជាប៊្រីតថេន]]'' * {{Wikiatlas|កម្ពុជា}} * {{Wikivoyage|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH ទំនាយការអភិវឌ្ឍជាគន្លឹះរបស់កម្ពុជា]ពី[[អនាគតអន្តរជាតិ]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{កម្ពុជា}} {{Navboxes |title = អត្ថបទទាក់ទងនឹងកម្ពុជា |list = {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}កន្លែងភូមិសាស្ត្រ |list = {{Countries of Asia}} {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} }} {{Navboxes |title = សមាជិកភាពនិងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ |list = {{ចំណងទាក់ទងកម្ពុជា}} {{ASEAN}} {{ជំនួបកំពូលអាស៊ីខាងកើត}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Monarchies|state=collapsed}} }} {{តួអង្គជាតិ}} }} {{Portal bar|កម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីអាគ្នេយ៏​]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{អត្ថបទពិសេស}} 5zsnuetu31pc4a5lww4beqdth3aoxiv 0 53615 339110 336743 2026-08-19T09:01:36Z InternetArchiveBot 32568 Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339110 wikitext text/x-wiki    '''ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ''' ( / ˈl uː i p æ ˈ s t ɜːr /, ; ២៧ ធ្នូ ១៨២២ – ២៨ កញ្ញា ១៨៩៥) គឺជាគីមីវិទូ ឱសថការី និង មីក្រូជីវវិទូ ជនជាតិបារាំង មានកិត្តិយសល្បីល្បាញជាលទ្ធផលនៃរបកគំហើញអំពីគោលការណ៍នៃការចាក់វ៉ាក់សាំង ការផ្អាប់ដោយមីក្រុប និង ប៉ាស្ទ័រកម្ម ចុងក្រោយត្រូវដាក់ឈ្មោះក្នុងកិត្តិយសរបស់គាត់។ ការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់ផ្នែកគីមីវិទ្យាបាននាំឱ្យមានការរកឃើញដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងការបង្ការជំងឺ ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអនាម័យ សុខភាពសាធារណៈ និងវេជ្ជសាស្ត្រទំនើបចំនួនធំ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់តាមរយៈការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត និង ជំងឺអែនទ្រែត។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃ [[Bacteriology|បាក់តេរីវិទ្យា]] ទំនើប ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃបាក់តេរីវិទ្យា" <ref>{{Cite journal|last=Adam|first=P.|year=1951|title=Louis Pasteur: Father of bacteriology|journal=Canadian Journal of Medical Technology|volume=13|issue=3|pages=126–128|pmid=14870064}}</ref> និង "បិតានៃមីក្រូជីវសាស្ត្រ " <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1952|title=Freelance of Science|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4778|pages=269.1–269|doi=10.1136/bmj.2.4778.269|pmc=2020971}}</ref> (រួមជាមួយរូបឺត ខុក​ ; <ref>{{Cite journal|last=Tan|first=S. Y.|last2=Berman|first2=E.|year=2008|title=Robert Koch (1843–1910): father of microbiology and Nobel laureate|journal=Singapore Medical Journal|volume=49|issue=11|pages=854–855|pmid=19037548}}</ref> <ref name=":9">{{Cite journal|last=Gradmann|first=Christoph|year=2006|title=Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin|journal=Microbes and Infection|volume=8|issue=1|pages=294–301|doi=10.1016/j.micinf.2005.06.004|pmid=16126424|doi-access=free}}</ref> រហស្សនាម ចុងក្រោយនេះក៏ត្រូវបានសម្គាល់ដល់លោក អង់តូវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ផងដែរ)។ <ref>{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|year=2015|title=The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ គឺជាអ្នកដែលបានបដិសេធគោលគំនិតនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ ក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ការពិសោធន៍របស់គាត់បានបង្ហាញថា នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគ និងបិទជិត គ្មានអ្វីកើតឡើងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគប៉ុន្តែបើកចំហ មីក្រូសារពាង្គកាយអាចលូតលាស់បាន។ <ref name="seckbach">{{Cite book|title=Origins: Genesis, Evolution and Diversity of Life|year=2004|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht, The Netherlands|isbn=978-1-4020-1813-8|page=20|url=https://books.google.com/books?id=937NljkEbgYC}}</ref> សម្រាប់ការពិសោធន៍នេះ បណ្ឌិត្យសភាបានផ្តល់ជូនរង្វាន់ Alhumbert នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 2,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1862។ ប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតានៃ[[Germ theory of diseases|ទ្រឹស្តីមេរោគរបស់ជំងឺ]]​ដែលជាគោលគំនិតបន្ទាប់បន្សំនាសម័យនោះ។ការពិសោធន៍ជាច្រើនរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ជំងឺអាចការពារដោយការសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់មេរោគ ដូច្នេះបានគាំទ្រលើទ្រឹស្តីមេរោគ និងការអនុវត្តរបស់វាក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតបច្ចេកទេសក្នុងការកែ[[Milk|ទឹកដោះគោ]] និង[[Wine|ស្រា]] ដើម្បីបញ្ឈប់ការបំពុលដោយបាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះឥឡូវត្រូវបានហៅថា ‘Pasteurization’។ ប៉ាស្ទ័រក៏បានធ្វើការរកឃើញ[[របកគំហើញ]]សំខាន់ៗក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ជាពិសេសលើមូលដ្ឋានម៉ូលេគុលនៃភាពអស៊ីមេទ្រីរបស់[[Crystal|គ្រីស្តាល់]]ខ្លះ និង[[Racemization|ការប្រែប្រួលអុបទិកស្មើ]]។ នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃអាជីពរបស់គាត់ ការស្រាវជ្រាវអំពី[[Sodium ammonium tartrate|សូដ្យូមអាមូញ៉ាក់តាត្រាត]] ​​​បានបើកផ្លូវឲ្យកើតមានវិស័យ[[Optic isomerism|អុបទិកអ៊ីសូមែ]]។ ការងារនេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើគីមីវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលបន្តទៅមានផលប៉ះពាល់ដល់វិស័យជាច្រើន រួមទាំង[[Medicinal chemistry|គីមីវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ]]។​​​ លោក​ជា​នាយក ​វិទ្យាស្ថាន​ប៉ាស្ទ័រ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1887 រហូត​ដល់​លោក​ស្លាប់ ហើយ​សាកសព​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​បញ្ចុះ​ក្នុង​បន្ទប់​ក្រោមដី​មួយ​នៅ​ក្រោម​វិទ្យាស្ថាន។ ទោះបីជា​លោក​ប៉ាស្ទ័រ​បាន​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក៏ដោយ ក៏​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​លោក​បាន​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ភាពចម្រូងចម្រាស​ផ្សេងៗ។ ការ​វាយតម្លៃ​ឡើងវិញ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​សៀវភៅ​កត់ត្រា​របស់​លោក​បាន​បង្ហាញ​ថា លោក​បាន​អនុវត្ត​ការ​បោកប្រាស់​ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើ​គូប្រជែង​របស់​លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Christopher|date=19 February 1993|title=Pasteur Notebooks Reveal Deception|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.259.5098.1117.b|journal=Science|language=en|volume=259|issue=5098|pages=1117|doi=10.1126/science.259.5098.1117.b|issn=0036-8075|pmid=8438162|url-access=subscription}}</ref> == កុមារភាពនិងការសិក្សា ==   [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Geburtshaus_in_Dole.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្ទះដែលលោក Pasteur កើត ឌូល Dole]] លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur កើតនៅថ្ងៃទី 27 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1822 នៅ [[ឌូល ខេត្ត ជូរ៉ា]] ប្រទេសបារាំង ក្នុងគ្រួសារ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]]មួយ ដែលមានជាងស្បែកក្រីក្រម្នាក់។ លោកជាកូនទីបីរបស់លោកហ្សង់ - យ៉ូសែបប៉ាស្ទ័រ​​ និងលោកស្រី ហ្សែនអេទីណេណេតរ៉ូគី។ ក្រុមគ្រួសារនេះបានផ្លាស់ទៅ ម៉ាណក ក្នុងឆ្នាំ 1826 ហើយបន្ទាប់មកទៅ អាកប៊័រ ក្នុងឆ្នាំ 1827។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=14|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA14}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ 1831។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=8|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA8}}</ref> លោកមាន [[ជំងឺវិកលទស្សន៍|បញ្ហាក្នុងការអាន]] និង សរសេរអក្សរមិនច្បាស់ ។ <ref>{{Cite book|title=101 Things You Didn't Know about Einstein: Sex, Science, and the Secrets of the Universe|date=2018|page=21}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Geffner |first=Donna |date=2013 |title=Famous People with Learning Disabilities |url=https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104015/https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |archive-date=3 January 2023 |access-date=3 January 2023 |website=Gemm Learning}}</ref> <ref>{{Cite book|isbn=978-1909421264|title=A Short History of Human Error|date=2013|page=92}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2025)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span></nowiki>&#x20;&#x2013; ពិភាក្សា'' &#x5D;</sup> កាលនៅក្មេង លោកជាសិស្សមធ្យមម្នាក់ ហើយមិនសូវមានចំណង់សិក្សាទេ ព្រោះចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកគឺលើ នេសាទ និង គូររូប ។ លោកបានគូររូបដោយប្រើដីសពណ៌នូវរូបបញ្ឈររបស់ឪពុកម្តាយ មិត្តភក្តិ និងអ្នកជិតខាងរបស់លោកជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=12–13|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA12}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ​Collège d'Arbois។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=15|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA15}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៨ លោកបានចេញទៅទីក្រុងប៉ារីសដើម្បីចុះឈ្មោះចូលរៀននៅ សាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាន ប៉ុន្តែបាននឹកផ្ទះហើយបានត្រឡប់មកវិញនៅខែវិច្ឆិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=11–12|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA11}}</ref> នៅឆ្នាំ 1839 គាត់បានចូលរៀននៅ Collège Royal [ បារាំង ] នៅ បឺសាងសង់ ដើម្បីសិក្សាទស្សនវិជ្ជា ហើយទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រអក្សរសាស្ត្រក្នុងឆ្នាំ 1840។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=10, 12|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/10/mode/2up}}</ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាគ្រូបង្រៀននៅមហាវិទ្យាល័យបឺសាងសង់ ខណៈពេលកំពុងបន្តថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយគណិតវិទ្យាពិសេស។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=14, 17|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA14}}</ref> លោកបានធ្លាក់ការប្រឡងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1841។ លោកបានប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ ''baccalauréat scientifique'' (វិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ) ពីឌីចន​ ជាកន្លែងដែលលោកទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកគណិតវិទ្យា (Bachelier ès Sciences Mathématiques) ក្នុងឆ្នាំ 1842 <ref name="Math">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) &#124; ENS |url=https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030231957/https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |archive-date=30 October 2021 |access-date=30 October 2021 |website=www.ens.psl.eu}}</ref> ប៉ុន្តែទទួលបាននិទ្ទេសមធ្យមផ្នែកគីមីវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=19–20|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA19}}</ref> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1842 លោកប៉ាស្ទ័របានប្រឡងចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA18}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលប្រឡង គាត់ត្រូវតស៊ូនឹងភាពអស់កម្លាំង ហើយមានអារម្មណ៍ធូរស្រួលជាមួយតែមុខវិជ្ជា​​រូបវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|url=|title=Louis Pasteur|date=27 November 2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=21|language=en}}</ref> គាត់បានប្រឡងជាប់ឈុតប្រឡងដំបូង ប៉ុន្តែដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់ទាប លោកប៉ាស្ទ័របានសម្រេចចិត្តមិនបន្ត ហើយព្យាយាមម្តងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA20}}</ref> គាត់បានត្រឡប់ទៅសាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីសវិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡង។ គាត់ក៏បានចូលរៀននៅ Lycée Saint-Louis និងថ្នាក់របស់លោក ហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ា Jean-Baptiste Dumas នៅ ស័របូន Sorbonne ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=15–17|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/14/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1843 គាត់បានប្រឡងជាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបានចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA24}}</ref> ក្រោយមក គាត់ជាសិស្សរបស់ លោកហ្សង់ បាទីស្ត បូសាំងហ្គោ Jean-Baptiste Boussingault នៅ Conservatoire national des arts et métiers ។ <ref>{{Cite book|last1=Legros|first1=Jean-Paul|title=D'Olivier de Serres à René Dumont : portraits d'agronomes|date=1998|publisher=Technique et documentation|location=Paris|isbn=2-7430-0289-1|pages=|url=}}</ref> នៅឆ្នាំ 1845 គាត់បានទទួលសញ្ញាបត្រ [[licencié ès sciences]]  [ fr ] ។ <ref name="Debré and Forster p. 502">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៤៦ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យានៅ [[Collège de Tournon]] [ បារាំង ] នៅអាដែសArdèche ។ ប៉ុន្តែគីមីវិទូ អង់ទួន ហ្សេរ៉ូម បាឡើត Antoine Jérôme Balard ចង់ឱ្យគាត់ត្រលប់ទៅ ''École Normale Supérieure'' ជាជំនួយការមន្ទីរពិសោធន៍ ( ''agrégé préparateur'' )។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA29}}</ref> គាត់បានចូលរួមជាមួយបាឡើតហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នាបានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ គ្រីស្តាល់វិទ្យា ហើយនៅឆ្នាំ 1847 គាត់បានបញ្ជូនវាក្យសព្ទទាំងពីររបស់គាត់ ដែលមួយនៅក្នុងគីមីវិទ្យា និងមួយទៀតនៅក្នុងរូបវិទ្យា: (a) និក្ខេបបទគីមីវិទ្យា: "Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. (b) និក្ខេបបទរូបវិទ្យា៖ "1. Études des phénomènes relatifs à la polarization rotatoire des liquides. 2. Application de la polarization rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie." <ref name="Thesis">{{Cite book|title=Louis Pasteur, Thèse de Chimie, Thèse de Physique|year=1847|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k141151t/f29.image/|archive-date=31 October 2021}}</ref> <ref name="Debré and Forster p. 502" /> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=28–29|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/28/mode/2up}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបម្រើការជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យាមួយរយៈខ្លីនៅឌីចន Lycée ក្នុងឆ្នាំ 1848 លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=37–38|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/36/mode/2up}}</ref> ជាកន្លែងដែលលោកបានជួបជាមួយ ម៉ារី ឡូរ៉ង់ ត្រូវជាកូនស្រីរបស់ សាកលវិទ្យាធិការ នៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1849។ ពួកគេបានរៀបការនៅថ្ងៃទី 29 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1849 <ref>{{Cite book|last1=Holmes|first1=Samuel J.|title=Louis Pasteur|date=1924|publisher=Harcourt, Brace and company|pages=34–36|url=https://archive.org/stream/louispasteur00holm#page/34/mode/2up}}</ref> ហើយមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលមានតែពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ; <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise E.|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-028404-6|page=56|url=https://books.google.com/books?id=NdLhBwAAQBAJ&pg=PA56}}</ref> បីនាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀន ។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur,_French_biologist,_1878,_Paris_slnsw.jpg|រូបភាពតូច|លោក Louis Pasteur ជីវវិទូ និងគីមីវិទូជនជាតិបារាំង ឆ្នាំ១៨៧៨ ដោយ A Gerschel]] ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅសាកលវិទ្យាល័យស្ត្រាសបួរ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ ហើយក្លាយជាប្រធានផ្នែកគីមីវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ១៨៥២។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502–503}}</ref> ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៤ ដើម្បីមានពេលវេលាធ្វើការងារដែលអាចឲ្យគាត់ទទួលបានងារជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់វិទ្យាស្ថាន គាត់ទទួលបានការឈប់សម្រាកមានប្រាក់ឈ្នួលរយៈពេលបីខែ ដោយមានជំនួយពីវិញ្ញាបនបត្រសុខភាព។ គាត់បានពន្យារពេលឈប់រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ដែលជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមការប្រឡង។ "ខ្ញុំប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីថា ខ្ញុំនឹងទៅធ្វើការប្រឡង ដើម្បីកុំឲ្យបង្កើនភាពអាម៉ាស់នៃសេវាកម្ម។ វាក៏ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃទទួលបានប្រាក់ចំនួន ៦ ឬ ៧០០ ហ្វ្រង់"។ នៅឆ្នាំ 1854 ដដែលនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាព្រឹទ្ធាចារ្យនៃមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីនៅ សាកលវិទ្យាល័យលីល Lille ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាលើដំណើរការផ្អាប់ fermentation។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> នៅក្នុងឱកាសនេះហើយ ដែលលោកប៉ាស្ទ័របានថ្លែងសុន្ទរកថាដែលត្រូវបានដកស្រង់ជាញឹកញាប់ថា " ''dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés''" ("នៅក្នុងវិស័យសង្កេតការណ៍ ឱកាសពេញចិត្តចំពោះតែចិត្តដែលបានរៀបចំ")។ <ref>L. Pasteur, ''"Discours prononcé à Douai, le 7 décembre 1854, à l'occasion de l'installation solennelle de la Faculté des lettres de Douai et de la Faculté des sciences de Lille"'' (Speech delivered at Douai on 7 December 1854 on the occasion of his formal inauguration to the Faculty of Letters of Douai and the Faculty of Sciences of Lille), reprinted in: Pasteur Vallery-Radot, ed., ''Oeuvres de Pasteur'' (Paris, France: Masson and Co., 1939), vol. 7, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer p. 131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109090835/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer|date=9 January 2012}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1857 លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងនាមជានាយកវិទ្យាសាស្ត្រនៅ ''École Normale Supérieure'' ជាកន្លែងដែលលោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ 1858 ដល់ឆ្នាំ 1867 និងបានណែនាំកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីកែលម្អស្តង់ដារនៃការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការប្រឡងកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលកាន់តែប្រសើរ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំង និងកិត្យានុភាពក៏កាន់តែខ្លាំងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រឹត្យជាច្រើនរបស់លោកគឺតឹងរ៉ឹង និងផ្តាច់ការ ដែលនាំឱ្យមានការបះបោរពីសិស្សធ្ងន់ធ្ងរចំនួនពីរលើក។ ក្នុងអំឡុងពេល "ការបះបោរសណ្តែក" លោកបានចេញក្រឹត្យថា សម្លរសាច់ចៀម ដែលសិស្សបដិសេធមិនបរិភោគ នឹងត្រូវបានបម្រើ និងបរិភោគរៀងរាល់ថ្ងៃច័ន្ទ។ នៅក្នុងឱកាសមួយផ្សេងទៀត លោកបានគំរាមបណ្តេញសិស្សណាដែលចាប់បានថាកំពុងជក់បារី ហើយសិស្ស 73 នាក់ក្នុងចំណោម 80 នាក់នៅក្នុងសាលាបានលាលែងចេញពីសាលា។ <ref name="Debre">{{Cite book|year=2000|title=Louis Pasteur|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA119|location=Baltimore, MD|pages=119–120|isbn=978-0-8018-6529-9|access-date=27 January 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ 1863 លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ រូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យានៅ ''École nationale supérieure des Beaux-Arts'' ដែលជាតំណែងដែលលោកបានកាន់រហូតដល់លោកលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ 1867។ នៅឆ្នាំ 1867 លោកបានក្លាយជាប្រធានគីមីវិទ្យាសរីរាង្គនៅ ស័របូន​ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានលាលែងពីតំណែងនេះដោយសារតែសុខភាពទ្រុឌទ្រោម។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=246|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n265/mode/2up}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1867 មន្ទីរពិសោធន៍គីមីវិទ្យាសរីរវិទ្យារបស់ École Normale ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាស្ទ័រ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7" /> ហើយលោកបានក្លាយជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍ពីឆ្នាំ 1867 ដល់ឆ្នាំ 1888។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Pasteur, Louis|year=2003|isbn=978-0-19-974376-6|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA617}}</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានបម្រើការជានាយកពេញមួយជីវិត។ <ref name="fein"/> <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === ភាពមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុល === [[ឯកសារ:Pcrystals.svg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័របានបំបែករាងគ្រីស្តាល់ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំចេញពីគ្នា ដើម្បីបង្កើតជាគំនរគ្រីស្តាល់ពីរ៖ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ ទម្រង់មួយបានបង្វិលពន្លឺទៅខាងឆ្វេង មួយទៀតទៅខាងស្តាំ ខណៈពេលដែល ល្បាយស្មើគ្នា នៃទម្រង់ទាំងពីរបានលុបចោលឥទ្ធិពលរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ហើយមិនបង្វិលពន្លឺប៉ូលទេ។]] នៅក្នុងការងារដំបូងៗរបស់លោកប៉ាស្ទ័រក្នុងនាមជាគីមីវិទូ ចាប់ផ្តើមនៅ ''École Normale Supérieure'' ហើយបន្តនៅស្ត្រាសបួរ និងលីល លោកបានពិនិត្យមើលលក្ខណៈគីមី អុបទិក និងគ្រីស្តាល់នៃសមាសធាតុមួយក្រុមដែលស្គាល់ថាជា តាត្រាត ។ <ref name="Flack"/> លោក​បាន​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​មួយ​ទាក់ទង​នឹង​ធម្មជាតិ​នៃ ​អាស៊ីត​តាតារីក ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1848។ <ref>L. Pasteur (1848) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom "Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique, et sur la cause de la polarisation rotatoire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021035454/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom|date=21 October 2016}} (Memoir on the relationship that can exist between crystalline form and chemical composition, and on the cause of rotary polarization)," ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' (Paris), '''26''': 535–538.</ref> ដំណោះស្រាយ​នៃ​សមាសធាតុ​នេះ​ដែល​បាន​មក​ពី​ភាវៈមានជីវិត ​បាន​បង្វិលប្លង់​ប៉ូលនៃ​ពន្លឺ​ដែល​ឆ្លងកាត់​វា។ <ref name="Flack"/> បញ្ហា​គឺអាស៊ីត​តាតារីក​ដែល​បាន​មក​ពីការ​សំយោគ​គីមី ​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​បែប​នោះ​ទេ ទោះបីជា​ប្រតិកម្ម​គីមី​របស់​វា​ដូចគ្នា​បេះបិទ ហើយ​សមាសធាតុ​ធាតុ​របស់​វា​ក៏​ដូចគ្នា​។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced. |archivedate=23 មីនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html }}</ref> ប៉ាស្ទ័របានកត់សម្គាល់ឃើញថា គ្រីស្តាល់នៃតាត្រាតមានមុខតូចៗ។ បន្ទាប់មកគាត់បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងល្បាយរ៉ាស៊ីមនៃតាត្រាត គ្រីស្តាល់ពាក់កណ្តាលគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃស្តាំ និងពាក់កណ្តាលទៀតគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃឆ្វេង។ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ សមាសធាតុដៃស្តាំគឺរង្វិលស្តាំ ហើយសមាសធាតុដៃឆ្វេងគឺ[[រង្វិលឆ្វេង(levorotatory)|រង្វិលឆ្វេង]]។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> ប៉ាស្ទ័របានកំណត់ថា សកម្មភាពអុបទិកទាក់ទងនឹងរូបរាងនៃគ្រីស្តាល់ ហើយការរៀបចំខាងក្នុងមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុលនៃសមាសធាតុគឺជាមូលហេតុនៃការបង្វិលពន្លឺ។ <ref name="Chirality"/> តាត្រាត ( ''2R'', ''3R'' )- និង ( ''2S'', ''3S'' )- គឺជារូបភាពកញ្ចក់អុីសូម៉ែត្រិច ដែលមិនអាចដាក់ពីលើគ្នាបាន។ នេះជាលើកដំបូងដែលមាននរណាម្នាក់បង្ហាញពី ចលនានៃម៉ូលេគុល ហើយក៏ជាការពន្យល់ដំបូងនៃភាពអុីសូមឺផងដែរ។ <ref name="Flack" /> ប្រវត្តិវិទូខ្លះចាត់ទុកការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រក្នុងវិស័យនេះថាជា "ការចូលរួមចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដើមបំផុតចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ" និងជា "ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យបំផុត" របស់គាត់។ <ref name="Flack"/> === ការផ្អាប់និង​ទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ === ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យការស៊ើបអង្កេតអំពីដំណើរការផ្អាប់ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការនៅលីល​។ នៅឆ្នាំ 1856 ក្រុមហ៊ុនផលិតស្រាក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះបីគូត M. Bigot ដែលកូនប្រុសជាសិស្សម្នាក់របស់ប៉ាស្ទ័រ បានស្វែងរកដំបូន្មានពីគាត់លើបញ្ហានៃការផលិតអាល់កុលឆៃថាវក្រហម beetroot និងការជូរ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=79|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n101/mode/2up}}</ref> <ref name="Ligon"/> ប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើប្រធានបទនេះដោយធ្វើម្តងទៀត និងបញ្ជាក់ស្នាដៃរបស់ធីអូឌ័រ ឆ្វាន ដែលបានបង្ហាញមួយទសវត្សរ៍មុនថាដំបែ​មានជីវិត។ យោងតាមកូនប្រសាររបស់គាត់ គឺលោករឺណេ វ៉ាល់ឡឺរី រ៉ាដូត René Vallery-Radot ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៥៧ លោកប៉ាស្ទ័របានផ្ញើឯកសារមួយស្តីពីដំណើរការផ្អាប់ អាស៊ីតឡាក់ទិកទៅកាន់ Société des Sciences de Lille ប៉ុន្តែឯកសារនេះត្រូវបានអានបីខែក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=La vie de Pasteur|date=1907|location=Paris|page=98|url=https://archive.org/stream/laviedepasteur01vallgoog#page/n110/mode/2up|language=fr}}</ref> សារណាមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៥៧។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1857|title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=45|pages=913–916|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312141626/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|archive-date=12 March 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> នៅក្នុងសារណានេះ គាត់បានបង្កើតគំនិតរបស់គាត់ដោយបញ្ជាក់ថា៖ "ខ្ញុំមានបំណងចង់បញ្ជាក់ថា ដូចមានដំណើរការផ្អាប់អាល់កុល គឺដំបែស្រាបៀរ ដែលត្រូវបានរកឃើញគ្រប់ទីកន្លែង ដែលស្ករត្រូវបានបំបែកទៅជាអាល់កុល និងអាស៊ីតកាបូនិច ដូច្នេះក៏មានសារធាតុផ្អាប់​ជាក់លាក់មួយ គឺដំបែឡាក់ទិក ដែលតែងតែមានវត្តមាននៅពេលដែលស្ករក្លាយជាអាស៊ីតឡាក់ទិក "។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}</ref> សារណាស្តីពីដំណើរការផ្អាប់គ្រឿងស្រវឹងនេះ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាទម្រង់ពេញលេញនៅឆ្នាំ 1858។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=47|pages=1011–1013}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Annales de Chimie et de Physique|series=3rd Series|language=fr|volume=52|pages=404–418}}</ref> យូន ហ្សេកុប ប៊ែរសេលីយូស និង យូស្តូស វុន លីប៊ីក បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្ដីដែលថាដំណើរការផ្អាប់ គឺបណ្តាលមកពីការបំបែក។ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថាទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយដំបែមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះដំណើរការផ្អាប់ ដើម្បីផលិតជាតិអាល់កុលពីស្ករ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> លោកក៏បានបង្ហាញផងដែរថា នៅពេលដែលមីក្រូសារពាង្គកាយផ្សេងគ្នាបានបំពុលស្រា អាស៊ីតឡាក់ទិកត្រូវបានផលិត ដែលធ្វើឱ្យស្រាមានជាតិជូរ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1861 ប៉ាស្ទ័របានសង្កេតឃើញថា ជាតិស្ករតិចត្រូវបានផ្អាប់ក្នុងមួយផ្នែកនៃដំបែ នៅពេលដែលដំបែត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងខ្យល់។ <ref name="Barnett" /> អត្រាផ្អាប់ទាបជាងមុនដែលត្រូវការអុកសុីសែន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឥទ្ធិពលប៉ាស្ទ័រ ។ <ref>{{Cite book|title=Yeast Sugar Metabolism|date=1997|isbn=978-1-56676-466-7|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=VSQZ1AVg74oC&pg=PA20}}</ref> [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_experiment.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រកំពុងពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់]] [[ឯកសារ:LouisPasteurMonumentLille.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រដឺលីល]] ការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រ ក៏បានបង្ហាញផងដែរថា ការលូតលាស់របស់មីក្រូសាពាង្គកាយ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការបំផ្លាញភេសជ្ជៈ ដូចជាស្រាបៀរ ស្រា និងទឹកដោះគោជាដើម។ ជាមួយនឹងការគំនិតឡើងនេះ គាត់បានបង្កើតដំណើរការមួយ ក្នុងនោះអង្គធាតុរាវដូចជាទឹកដោះគោត្រូវបានកម្តៅរហូតដល់សីតុណ្ហភាពចន្លោះ 60 ទៅ 100 អង្សាសេ។&nbsp;°C។ <ref name="Bowden" /> វាបានសម្លាប់បាក់តេរី និងផ្សិតភាគច្រើនដែលមាននៅក្នុងអង្គធាតុរួចហើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ និង លោកខ្លូដ ប៊ែរណារ បានបញ្ចប់ការធ្វើតេស្តលើឈាម និងទឹកនោមនៅថ្ងៃទី 20 ខែមេសា ឆ្នាំ 1862។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=104|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n125/mode/2up}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលសិទ្ធិប៉ាតង់លើដំណើរការនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង "ជំងឺ" ក្នុងស្រា ក្នុងឆ្នាំ 1865។ <ref name="Bowden">{{Cite book|title=Pharmaceutical achievers: the human face of pharmaceutical research|year=2003|location=Philadelphia|isbn=978-0-941901-30-7|url=https://books.google.com/books?id=4yPPE0xHEmkC&pg=PA6}}</ref> វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការសម្លាប់មេរោគដោយកំដៅ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះស្រាបៀរ និងទឹកដោះគោ។ <ref name="Nelson2009">{{Cite journal|last=Nelson|first=Bryn|year=2009|title=The Lingering Heat over Pasteurized Milk|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=27|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192530/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> ការបំពុលភេសជ្ជៈបាននាំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រមានគំនិតថា មីក្រូសារពាង្គកាយដែលឆ្លងដល់សត្វ និងមនុស្សបង្កជំងឺ។ លោកបានស្នើឱ្យទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃមីក្រូសារពាង្គកាយចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដែលនាំឱ្យ ចូសេហ្វ លីស្ទើរ បង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្លាប់មេរោគក្នុងការវះកាត់។ <ref name="Listerine">{{Cite journal|last=Hicks|first=Jesse|title=A Fresh Breath|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|journal=Chemical Heritage Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130657/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|archive-date=11 June 2016|accessdate=27 January 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1866 ប៉ាស្ទ័របានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur le Vin'' ស្តីអំពីជំងឺនៃស្រា ហើយគាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur la Bière'' ក្នុងឆ្នាំ 1876 ទាក់ទងនឹងជំងឺនៃស្រាបៀរ។ <ref name="Barnett"/> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកអាហ្គោស្ទីណូ បាស៊ី បានបង្ហាញថា ផ្សិតមូស្កាឌីន បណ្តាលមកពីផ្សិតមួយប្រភេទដែលឆ្លងដល់ដង្កូវនាង។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៥៣ ជំងឺពីរប្រភេទហៅថា ''ពេប្រីន'' និង ''ហ្វាឡាសេរី'' បានឆ្លងដល់ ដង្កូវនាង មួយចំនួនធំនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ជំងឺទាំងនោះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធំធេងដល់កសិករ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៥ លោកប៉ាស្ទ័របានទៅអាលេ ហើយបានធ្វើការរយៈពេលប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧០។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2001-10_91_4/page/597|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> ដង្កូវនាងដែលមានមេរោគពេប្រីន ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភាគល្អិត។ ក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំដំបូង ប៉ាស្ទ័រគិតថាភាគល្អិត គឺជារោគសញ្ញានៃជំងឺនេះ។ នៅឆ្នាំ 1870 គាត់បានសន្និដ្ឋានថាភាគល្អិត គឺជាមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីន (ឥឡូវនេះគេដឹងថាមូលហេតុគឺមីក្រូស្ប៉ )។ <ref name="Hatcher"/> ប៉ាស្ទ័រក៏បានបង្ហាញផងដែរថាជំងឺនេះជាជំងឺតំណពូជផងដែរ។ <ref name="Keim pp. 87-88">{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=87–88|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/86/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីការពារជំងឺពេប្រីន៖ បន្ទាប់ពីមេអំបៅនាងញីពង មេអំបៅនាងត្រូវបានប្រែទៅជាសាច់។ សាច់ត្រូវបានពិនិត្យដោយមីក្រូទស្សន៍ ហើយប្រសិនបើគេសង្កេតឃើញភាគល្អិត ពងត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=141|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n161/mode/2up}}</ref> <ref name="Keim pp. 87-88" /> ប៉ាស្ទ័របានសន្និដ្ឋានថាបាក់តេរីបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី។ មូលហេតុចម្បងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេគិតថាជាវីរុស។ <ref name="Hatcher" /> ការរីករាលដាលនៃជំងឺហ្វាឡាសេរីអាចកើតឡើងដោយចៃដន្យ ឬតំណពូជ។ អនាម័យអាចប្រើដើម្បីការពារហ្វាឡាសេរីដោយចៃដន្យ។ មេអំបៅនាងដែលប្រហោងរំលាយអាហារមិនមានមីក្រូសារពាង្គកាយដែលបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី ត្រូវបានប្រើដើម្បីពងកូន ការពារហ្វាឡាសេរីដោយសារតំណពូជ។ <ref name=":1">{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=156|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n175/mode/2up}}</ref> [[ឯកសារ:Coldecygne.svg|រូបភាពតូច|ដប​ក​ញ្ចឹងក (Bottle en ''col de cygne'' ) ដែល​ប្រើ​ដោយ​លោកប៉ាស្ទ័រ]] [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Experiment.svg|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍​ប៉ាស្ទ័រកម្ម​របស់​លោកប៉ាស្ទ័រ បង្ហាញពីការពិតដែលថា ការរលួយនៃសារធាតុរាវគឺបណ្តាលមកពីភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ជាជាងខ្យល់ខ្លួនឯង។ ការពិសោធន៍ទាំងនេះគឺជាភស្តុតាងសំខាន់ៗដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ។]] បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់របស់គាត់ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថា សំបកទំពាំងបាយជូរគឺជាប្រភពធម្មជាតិនៃផ្សិត ហើយទំពាំងបាយជូរ និងទឹកទំពាំងបាយជូរដែលបានក្រៀវមិនដែលទទួលរងដំណើរផ្អាប់ទេ។ គាត់បានយកទឹកទំពាំងបាយជូរចេញពីក្រោមសំបកដោយប្រើម្ជុលដែលបានក្រៀវ ហើយក៏បានគ្របទំពាំងបាយជូរដោយក្រណាត់ក្រៀវរួចផងដែរ។ ការពិសោធន៍ទាំងពីរមិនអាចផលិតស្រានៅក្នុងធុងដែលក្រៀវបានទេ។ <ref name="Ligon"/> ការរកឃើញ និងគំនិតរបស់លោកគឺប្រឆាំងនឹងផ្នត់គំនិតទូទៅនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ លោកបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពី លោកហ្វេលិក អាស៊ីម៉ែត្រ ពូសេត ដែលជានាយកសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិរួន Rouen ។ ដើម្បីដោះស្រាយការជជែកវែកញែករវាងអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តល្បីៗ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងបានផ្តល់រង្វាន់ Alhumbert ផ្ទុកទឹកប្រាក់ 2,500 ហ្វ្រង់ ដល់អ្នកដែលអាចបង្ហាញតាមការពិសោធន៍ថាគាំទ្រ ឬប្រឆាំងនឹងគោលគំនិតនេះ។ <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roll-Hansen|first=Nils|year=1979|title=Experimental Method and Spontaneous Generation: The Controversy between Pasteur and Pouchet, 1859–64|url=http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=XXXIV|issue=3|pages=273–292|doi=10.1093/jhmas/XXXIV.3.273|pmid=383780|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303003149/http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|archive-date=3 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Farley|first=J|last2=Geison|first2=GL|year=1974|title=Science, politics and spontaneous generation in nineteenth-century France: the Pasteur-Pouchet debate|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_summer-1974_48_2/page/161|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=48|issue=2|pages=161–198|pmid=4617616}}</ref> លោកពូសេ បានបញ្ជាក់ថាខ្យល់បរិយាកាសគ្រប់ទីកន្លែងអាចបណ្តាលឱ្យមានការកើតឡើងនៃភាវៈមានជីវិតដោយឯកឯងនៅក្នុងអង្គធាតុរាវ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=64|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/64/mode/2up}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ ហើយអះអាងថាវាជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> <ref name="Magner"/> លោកហ្វ្រង់សេស្កូ រ៉េឌី និង លោកឡាសារ៉ូ ស្ប៉ាឡាន់សានី បានផ្តល់ភស្តុតាងមួយចំនួនប្រឆាំងនឹងការកើតឡើងដោយឯកឯងនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ រៀងគ្នា។ ការពិសោធន៍របស់លោកស្ប៉ាឡាន់សានី ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥ បានបង្ហាញថា អង្គធាតុរាវបណ្ដុះបាក់តេរីត្រូវបានបំពុលដោយខ្យល់ មានបាក់តេរី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ លោកប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍របស់លោកម្តងទៀត ប៉ុន្តែលោកពូសេតបានរាយការណ៍ពីលទ្ធផលខុសគ្នាដោយប្រើទឹកបណ្ដុះបាក់តេរីផ្សេងគ្នា។ <ref name="Berche"/> ប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនដើម្បីបដិសេធការកើតឡើងដោយឯកឯង។ គាត់បានដាក់សារធាតុរាវពុះក្នុងដបមួយ ហើយទុកឲ្យខ្យល់ក្តៅចូលក្នុងដប។ បន្ទាប់មកគាត់បានបិទដប ហើយគ្មានសារពាង្គកាយណាមួយដុះនៅក្នុងវាទេ។ <ref name="porter"/> នៅក្នុងការពិសោធន៍មួយផ្សេងទៀត នៅពេលដែលគាត់បើកដបដែលមានសារធាតុរាវពុះ ធូលីបានចូលទៅក្នុងដប ដែលបណ្តាលឱ្យសារពាង្គកាយដុះនៅក្នុងដបខ្លះ។ ចំនួនដបដែលសារពាង្គកាយដុះគឺទាបជាងនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញថាខ្យល់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់មានធូលីនិងសារពាង្គកាយតិចជាង។ <ref name="Ligon"/> <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=96–98|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n117/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានប្រើដបកញ្ចឹងក ដែលមានសារធាតុរាវអាចរំលាយបាន។ ខ្យល់ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងដបតាមរយៈបំពង់កោងវែងមួយ ដែលធ្វើឱ្យភាគល្អិតធូលីជាប់នឹងវា។ គ្មានអ្វីដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមទេ លុះត្រាតែដបត្រូវបានផ្អៀង ដែលធ្វើឱ្យសារធាតុរាវប៉ះនឹងជញ្ជាំងកញ្ចឹងកដែលមានមេរោគ។ នេះបង្ហាញថាភាវៈមានជីវិតដែលដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមបែបនេះបានមកពីខាងក្រៅ លើធូលី ជាជាងបង្កើតដោយឯកឯងនៅក្នុងសារធាតុរាវ ឬពីសកម្មភាពនៃខ្យល់បរិសុទ្ធ។ <ref name="Ligon" /> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=63–67|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/62/mode/2up}}</ref> ទាំងនេះគឺជាការពិសោធន៍ដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលបដិសេធទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ ប៉ាស្ទ័របានធ្វើបទបង្ហាញជាបន្តបន្ទាប់ប្រាំដងអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក្នុងឆ្នាំ 1881 ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1882 ក្រោមចំណងជើងថា ''Mémoire'' ''Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées'' (''របាយការណ៍ស្តីអំពីអង្គតូចៗរៀបរយ ដែលមាននៅក្នុងបរិយាកាស៖ ការត្រួតពិនិត្យលើទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង'' )។ <ref>{{Cite web |last=Pasteur |first=Louis |year=1882 |title=Mémoire sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: examen de la doctrine des générations spontanées |url=https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501062347/https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Carter|first=K. C.|year=1991|title=The development of Pasteur's concept of disease causation and the emergence of specific causes in nineteenth-century medicine|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_winter-1991_65_4/page/528|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=4|pages=528–548|jstor=44442642|pmid=1802317}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានឈ្នះពានរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862។ <ref name="porter"/> គាត់បានសន្និដ្ឋានថា៖ ទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង មិនដែលអាចស្ដារឡើងវិញពីការប៉ះពាល់របស់ការពិសោធន៍ដ៏សាមញ្ញនេះបានទេ។ មិនមានស្ថានភាពណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់បានថា មីក្រូសារពាង្គកាយបានកើតមកក្នុងពិភពលោកដោយគ្មានមេរោគ ដោយគ្មានឪពុកម្តាយដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឯងឡើយ។<ref name="fein" /><ref name=":1" /> === ជំងឺដង្កូវនាង === នៅក្នុងឆ្នាំ 1865 លោកហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ាស ដែលជាគីមីវិទូ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម បានស្នើសុំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រសិក្សាអំពីជំងឺថ្មីមួយដែលកំពុងបំផ្លាញកសិដ្ឋានដង្កូវនាង នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបគឺ ជំងឺពេប្រីន ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈលើមាត្រដ្ឋានម៉ាក្រូស្កូបដោយចំណុចខ្មៅ និងលើមាត្រដ្ឋានមីក្រូទស្សន៍ដោយ " Cornalia corpuscles"។ លោកប៉ាស្ទ័របានយល់ព្រម និងបានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ចំនួនប្រាំដងនៅអាលេចន្លោះថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1865 និង 1869។ <ref>"This denomination of ''white-dead'', used by the Abbé de Sauvages and several other writers, is inaccurate; this is why I thought it necessary to add that of ''dead-flats'', vulgarly used in several departments, and which designates very well the state of softness and flaccidity in which the worms dead of this disease are found. " Pierre Hubert Nysten, ''Research on the diseases of silkworms'', Paris, 1808, p. 5, available on [https://books.google.com/books?id=1tRIAAAAIAAJ&pg=PA12 Google Books].</ref> ==== កំហុសដំបូង ==== ពេលមកដល់អាលេ លោកប៉ាស្ទ័របានស្គាល់ជំងឺពេប្រីននិង <ref>"He had known it [= flacherie] for a long time, since his first stay in the South in 1865, where one of the two farms that had served as a starting point departure to his deductions was affected by this disease, at the same time as that of the corpuscles." Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, available on [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.</ref> ជាមួយនឹងជំងឺមួយទៀតនៃដង្កូវនាង ដែលគេស្គាល់មុន <ref name=":3" /> ជាងជំងឺ ពេប្រីន៖ ជំងឺ flacherie ឬជំងឺងាប់រាបស្មើ។ ជាតឹកតាង ផ្ទុយពី Quatrefages ដែលបានបង្កើតពាក្យថ្មី ''ថាពេប្រីន''<ref>See account of Quatrefages reproduced in L. Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Paris, 1870, Complete Works of Pasteur, t. 4, p. 27, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table|date=26 January 2022}}.</ref> លោក ប៉ាស្ទ័របានប្រព្រឹត្តកំហុសដោយជឿថាជំងឺទាំងពីរគឺដូចគ្នា ហើយសូម្បីតែជំងឺភាគច្រើននៃដង្កូវនាងដែលគេស្គាល់រហូតមកដល់ពេលនោះគឺដូចគ្នាបេះបិទ និងជាមួយជំងឺពេប្រីន។ <ref name=":3">"But the cases of association were so frequent, precisely because the disease of the corpuscles was so widespread, that Pasteur had thought that the two conditions were linked to each other and should disappear together. " (Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.) Pasteur expressed this opinion, in particular in " Nouvelles études sur la maladie des vers à soie ", Comptes rendus de l'Académie des sciences, t. 63 (1866), pp. 126–142: "I am very much inclined to believe that there is no actual disease of silkworms. The disease complained of seems to me to have always existed, but to a lesser degree. (...) Furthermore, I have serious grounds for believing that most of the diseases of the silkworm which have been known for a long time are linked to the one which occupies us, muscardine and, perhaps, grasserie excepted. (p. 136). Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152722/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table|date=26 January 2022}}. Same thing in a letter of June 27, 1866, to Dumas: "all the other so-called ancient diseases of the silkworm, minus the ''muscardine'' and perhaps the ''grasserie'', such as the disease of '' motrs -flats'', ''petits'', ''passis'', ''arpians'', are only forms of the actual disease. " (Pasteur, ''Correspondance'', t. 2, p. 265. Quoted by Ph. Decourt, ''Les vérités indésirables'', Paris, 1989, p. 173, and by P. Pinet, ''Pasteur et la phiolosophie'', Paris, 2004, p. 158.</ref> វាគឺនៅក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា និងថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទៅកាន់ Dumas ដែលគាត់បានធ្វើការបែងចែករវាងជំងឺពេប្រីន និងជំងឺហ្វាឡាសេរី ជាលើកដំបូង។ <ref>"Sur la maladie des vers à soie. Lettre de M. L. Pasteur à M. Dumas", Comptes rendus de l'Académie des sciences, meeting of 3 June 1867, t. 64, p. 1113. Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407215406/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table|date=7 April 2022}}.</ref> គាត់បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយទៀត៖ គាត់បានចាប់ផ្តើមដោយបដិសេធ លក្ខណៈ "បរាសិត" (មីក្រុប) នៃពេប្រីន ដែលអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ជាពិសេស អានធួន បេឆាម) ចាត់ទុកថាបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែកំណត់ចំណាំដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយ បាលប៊ីយ៉ានី <ref>Balbiani, Balbiani, " Recherches sur les corpuscules de la pébrine et sur leur mode de propagation ", Comptes rendus de l'Académie des Sciences, session of 27 August 1866, vol. 63 (1866), pp. 388–391, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152715/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table|date=26 January 2022}}. Balbiani begins in this manner: "Among all the contradictory opinions which have been expressed on the nature of the corpuscles of the pébrine, the most debatable, in my opinion, is that which consists in assimilating them to anatomical elements either normal, or more or less altered., or to morbid products such as pus globules, etc. This opinion was refuted more than eight years ago by Professor Lebert (...); but I believe I can also bring, against the way of seeing cited above, more decisive proofs, based on the observation of the phenomena which these corpuscles present in their evolution, phenomena which put beyond doubt their close relationship with the parasitic organisms. known under the name of ''Psorospermia''".</ref> ដែលដំបូងឡើយ ប៉ាស្ទ័រហាក់ដូចជាស្វាគមន៍ដោយពេញចិត្ត ក៏គ្មានប្រសិទ្ធភាពដែរ យ៉ាងហោចណាស់ភ្លាមៗ។ "ប៉ាស្ទ័រយល់ច្រឡំហើយ។ គាត់នឹងផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧"។ <ref>P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 219. In his ''Études sur la maladie des vers à soie'' (''Studies on silkworm disease''), published in 1870 (Pasteur's Complete Works, vol. 4, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599 Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152720/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599|date=26 January 2022}}), Pasteur reports that he consulted Leydig on the question of the living nature of corpuscles. (One of his letters to Leydig is from December 1866.) He admits that "in substance" he adopted the opinions of Leydig and Balbiani, but he contradicts them on the question of the mode of formation of the corpuscles (pp. 135, 137 and 138). In 1884, Balbiani will examine Pasteur's theory on the development of corpuscles and will conclude as follows: "I believe that it is useless to dwell any longer on the observations of M. Pasteur, which I think I can characterize with a single word by saying that their author proves in it how little he is familiar with the researches of biology. But with this reservation, I do justice to his work, which has rendered sericulture farmers a real service by enabling them to recognize a healthy seed from a diseased seed. " (G. Balbiani, ''Leçons sus les sporozoaires'', Paris, 1884, pp. 160–163, [[iarchive:leonssurlesspo00balb|online.]]) On Pasteur's errors in the study of silkworms and his own judgment on these errors, see Richard Moreau, "Le dernier pli cacheté de Louis Pasteur à l'Académie des sciences", La vie des sciences, ''Comptes rendus'', série générale, t. 6, 1989, n° 5, pp. 403–434, [https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130215818/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf|date=30 January 2022}}.</ref> ==== ជ័យជម្នះលើពេប្រីន ==== នៅពេលដែលលោកប៉ាស្ទ័រមិនទាន់យល់ពីមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីននៅឡើយ លោកបានផ្សព្វផ្សាយដំណើរការដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងមេរោគ៖ គំរូនៃមេរោគគ្រីសាលីសត្រូវបានជ្រើសរើស ពួកវាត្រូវបានកំទេច ហើយកោសិកាត្រូវបានស្វែងរកនៅក្នុងកម្ទេចកម្ទី។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនៃកោសិកាដង្កូវនៅក្នុងគំរូមានកម្រិតទាបខ្លាំង បន្ទប់នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref>Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie''; Œuvres complètes, t. 4, pp. 166–167, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table|date=26 January 2022}}.</ref> វិធីសាស្រ្តនៃការតម្រៀប "គ្រាប់" (ស៊ុត) នេះគឺស្រដៀងនឹងវិធីសាស្រ្តដែលលោកអូស៊ីម៉ូបានស្នើឡើងកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែការសាកល្បងមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ <ref>Pasteur mentions Osimo's ideas in Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Œuvres complètes, t. 4, pp. 38–39, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152724/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table|date=26 January 2022}}. Summarizing a development by Émile Duclaux (Émile Duclaux, ''Pasteur, histoire d'un esprit'', Sceaux, 1896, p. 198, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148 /bpt6k764468/f203.notice Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706205222/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148|date=6 July 2007}}), P. Debré wrote that Pasteur was "led to propose a seed sorting method almost identical to that recommended a few years earlier by Orcino [read: Osimo]. If the latter had failed, asserts Pasteur, it was through a lack of confidence; which, of course, is not his case. " P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 210.</ref> តាមរយៈដំណើរការនេះ លោកប៉ាស្ទ័របានទប់ស្កាត់មេរោគពេប្រីនហើយបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មសូត្រមួយចំនួនធំនៅក្នុងសេវេន។ <ref>Elie Reynier, ''La soie en Vivarais'', 1921, [http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104215910/http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm|date=4 January 2022}}.</ref> ==== ទប់ទល់ហ្វាឡាសេរី ==== [[ឯកសារ:Pasteur_by_Lafon_1883.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពរបស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដោយ François Lafon (1883)]] នៅឆ្នាំ 1878 នៅឯ ''សន្និសីទអន្តរជាតិសឺរីកូល'' ប៉ាស្ទ័របានទទួលស្គាល់ថា "ប្រសិនបើជំងឺពេប្រីនត្រូវជម្នះ ជំងឺហ្វាឡាសេរីនៅតែបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។ គាត់បានសន្មតថាការបន្តនៃជំងឺហ្វាឡាសេរី គឺដោយសារតែកសិករមិនបានស្តាប់តាមដំបូន្មានរបស់គាត់។ <ref>(''Comptes rendus sténographiques du Congrès international séricicole, tenu à Paris du 5 au 10 septembre 1878''; Paris, 1879, pp. 27–38. ''Œuvres complètes'' of Pasteur, t. 4, pp. 698–713, spec. 699 and 713; available on [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres Gallica] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801101453/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres|date=1 August 2013}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1884 លោកបាលប៊ីយ៉ានី ដែលមិនអើពើនឹងតម្លៃទ្រឹស្តីនៃការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើជំងឺដង្កូវនាង បានទទួលស្គាល់ថាដំណើរការជាក់ស្តែងរបស់គាត់បានដោះស្រាយការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃពេប្រីន ប៉ុន្តែបានបន្ថែមថាលទ្ធផលនេះទំនងជាត្រូវបានទប់ទល់ដោយការវិវត្តនៃហ្វាឡាសេរី ដែលមិនសូវស្គាល់ និងពិបាកការពារជាង។ ទោះបីជាលោកប៉ាស្ទ័រ ទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពេប្រីនក៏ដោយ ក៏ការចិញ្ចឹមសត្វសេរីវូបនីយកម្មរបស់បារាំងមិនត្រូវបានសង្គ្រោះពីការខូចខាតទេ។ (សូមមើល [[:fr:Sériciculture]] នៅក្នុងវិគីភីឌាបារាំង។) === ភាពស៊ាំ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង === ==== ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ==== ការងារដំបូងរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ លើការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងគឺលើ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ។ លោកបានទទួលគំរូបាក់តេរី (ក្រោយមកហៅថា ''Pasteurella multocida'' យកតាមឈ្មោះរបស់គាត់) ពីលោកហេនរី តូសង់ ។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> ដោយហេតុថាមិនអាចធ្វើការពិសោធន៍ដោយខ្លួនឯងបានដោយសារតែជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងឆ្នាំ 1868 <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|title=Pasteur and his work|date=1922|location=New York}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយការរបស់លោកគឺលោកអេមីល រួ និងលោកសាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់។ ការងារជាមួយជំងឺអាសន្នរោគមាន់ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងឆ្នាំ 1877 ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោករួ អាចរក្សាការបណ្តុះមេរោគឱ្យថេរបាន ដោយប្រើទឹកចិញ្ចឹមមេរោគ ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Barranco|first=Caroline|date=28 September 2020|title=The first live attenuated vaccines|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|journal=Nature Milestones|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072726/https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|archive-date=2 August 2021|accessdate=30 April 2021}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាក្រោយ ដោយលោកប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់លោកក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 <ref>{{Cite journal|last=Murnane|first=John P|last2=Probert|first2=Rebecca|date=25 August 2024|title=The relationship between Rose Anna Shedlock (c1850-1878) and Emile Roux (1853-1933)|journal=Journal of Medical Biography|volume=online first|issue=2|pages=168–175|doi=10.1177/09677720241273568|pmc=12056263|pmid=39183561|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Vaccination: a History|date=2011|location=Esher, United Kingdom}}</ref> ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1879 ដោយត្រូវបានពន្យារពេលក្នុងការត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញដោយសារតែពិធីមង្គលការរបស់កូនស្រី និងសុខភាពមិនរឹងមាំ លោកបានណែនាំលោករួ ចាប់ផ្តើមបណ្តុះមេរោគអាសន្នរោគមាន់ថ្មីមួយ ដោយប្រើបាក់តេរីដែលដកចេញពីការបណ្តុះចាស់ដែលត្រូវបានទុកចោលតាំងពីខែកក្កដាមក។ មាន់ពីរក្បាលដែលត្រូវបានចាក់វ៉ាក់សាំងថ្មីនេះបានបង្ហាញរោគសញ្ញាមួយចំនួននៃការឆ្លងមេរោគ ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការឆ្លងមេរោគនេះបណ្តាលឱ្យស្លាប់ដូចធម្មតា មាន់ទាំងនោះបែរេជាបានជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ បន្ទាប់ពីការភ្ញាស់មេរោគបន្ថែមទៀតរយៈពេល 8 ថ្ងៃទៀត រួបានចាក់វ៉ាក់សាំងលើមាន់ពីរក្បាលដដែលម្តងទៀត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ដោយប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 ហើយផ្ទុយពីកំណត់ត្រាមួយចំនួន លើកនេះមាន់បានងាប់។ ដូច្នេះ ទោះបីជាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយមិនផ្តល់ភាពស៊ាំក៏ដោយ ការពិសោធន៍ទាំងនេះបានផ្តល់តម្រុយសំខាន់ៗអំពីរបៀបដែលបាក់តេរីអាចចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ ជាលទ្ធផល នៅពេលដែលប៉ាស្ទ័រត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញ អារម្មណ៍នៃការស្រាវជ្រាវគឺផ្តោតលើការបង្កើតវ៉ាក់សាំងតាមរយៈភាពចុះខ្សោយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨០ ប៉ាស្ទ័រ បានបង្ហាញលទ្ធផលរបស់គាត់ទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ក្រោមចំណងជើងថា " ''Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (ស្តីអំពីជំងឺកាចសាហាវនានា និងជាពិសេសគឺជំងឺដែលគេតែងតែហៅថា អាសន្នរោគមាន់)''" ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់បណ្ឌិត្យសភា ( ''Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences'' )។ គាត់បានសន្មតថា បាក់តេរីត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសារការប៉ះពាល់ជាមួយអុកស៊ីសែន។ <ref name="Plotkin pp. 35-36"/> លោកបានពន្យល់ថា បាក់តេរីដែលរក្សាទុកក្នុងធុងបិទជិតមិនដែលបាត់បង់កម្រិតកាចសាហាវរបស់វាឡើយ ហើយមានតែបាក់តេរីដែលប៉ះនឹងខ្យល់ក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគ ដែលអាចប្រើជាវ៉ាក់សាំង។ ប៉ាស្ទ័របានណែនាំពាក្យថា "ការបន្ថយ" សម្រាប់ការចុះខ្សោយនៃភាពកាចសាហាវនេះ ដូចដែលគាត់បានធ្វើបទបង្ហាញនៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភា ដោយនិយាយថា៖  យើងអាចបន្ថយភាពកាចសាហាវរបស់មេរោគ ដោយផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រនៃការចិញ្ចឹម។ នេះជាចំណុចសំខាន់នៃប្រធានបទរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំសូមអំពាវនាវដល់សភា កុំឲ្យរិះគន់ចំពោះការជឿជាក់លើនីតិវិធីរបស់ខ្ញុំ ដែលអាចអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំកំណត់ការបន្ថយកម្លាំងរបស់មេរោគ ដើម្បីរក្សាឯករាជ្យនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ និងធានាឲ្យមានការរីកចម្រើនកាន់តែប្រសើរ… [នៅចុងបញ្ចប់] ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ដល់សភាថា មានផលវិបាកសំខាន់ពីរដែលកើតចេញពីព័ត៌មានដែលបានបង្ហាញ៖ ការមានសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការចិញ្ចឹមមេរោគទាំងអស់ និងការរកវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ដែលបានបង្កការលំបាកជាបន្តបន្ទាប់ដល់មនុស្សជាតិ ហើយក៏ជាបន្ទុកធំដល់វិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វផងដែរ។ តាមពិតទៅ វ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រប្រឆាំងនឹងជំងឺអាសន្នរោគមាន់មិនបានបង្កើតភាពស៊ាំជាប់លាប់ទេ ហើយក្រោយមកត្រូវបានបង្ហាញថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ==== ជំងឺអែនទ្រែត ==== បន្ទាប់ពីលទ្ធផលនៃជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ដើម្បីបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែត ដែលប៉ះពាល់ដល់សត្វពាហនៈ ។ នៅឆ្នាំ 1877 ប៉ាស្ទ័រធ្លាប់បានដឹកនាំមន្ទីរពិសោធន៍ឱ្យបណ្តុះបណ្តាលបាក់តេរីពីឈាមរបស់សត្វដែលឆ្លងមេរោគ បន្ទាប់ពីការរកឃើញបាក់តេរីដោយលោករូបឺត ខុក។ [[ឯកសារ:Albert_Edelfelt_-_Louis_Pasteur_-_1885.jpg|រូបភាពតូច|''លោក ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់'' គូរដោយ A. Edelfeldt ក្នុងឆ្នាំ 1885]] នៅពេលដែលសត្វបានឆ្លងមេរោគ ជំងឺអែនទ្រែតកើតឡើង ដែលបង្ហាញថាបាក់តេរីជាមូលហេតុនៃជំងឺនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=123–125|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/122/mode/2up}}</ref> សត្វពាហនៈជាច្រើនក្បាលកំពុងស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតនៅក្នុង "វាលស្រែត្រូវបណ្តាសា"។ <ref name="Schwartz"/> លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេប្រាប់ថា ចៀមដែលស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានកប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ លោកប៉ាស្ទ័រគិតថា ប្រហែលជាជន្លេននាំយកបាក់តេរីមកលើផ្ទៃដី។ លោកបានរកឃើញបាក់តេរីអែនទ្រែតនៅក្នុងលាមករបស់ជន្លេន ដែលបង្ហាញថាលោកនិយាយពិតជាត្រឹមត្រូវ។ <ref name="Schwartz" /> លោកបានប្រាប់កសិករកុំឱ្យកប់សត្វងាប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=303–305|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n323/mode/2up}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ក្នុងការបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងនៅនៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកហេនរី ប៊ូលី បានអានរបាយការណ៍មួយពី លោកហេនរី តូសង់ ដែលជាគ្រូពេទ្យវះកាត់សត្វ ដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង។ លោកតូសង់បានបង្កើតវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដោយសម្លាប់បាក់តេរីដោយកំដៅនៅសីតុណ្ហភាព 55 អង្សាសេ។&nbsp;°C អស់រយៈពេល 10 នាទី។ គាត់បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វឆ្កែចំនួន 8 ក្បាល និងចៀមចំនួន 11 ក្បាលដែលបន្ទាប់ពីចាក់វ៉ាក់សាំង ពាក់កណ្តាលបានងាប់។ វាមិនមែនជាជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យនោះទេ។ ពេលឮដំណឹងនេះ លោកប៉ាស្ទ័រ បានសរសេរទៅកាន់វិទ្យាស្ថានភ្លាមៗថា គាត់មិនអាចជឿថាវ៉ាក់សាំងងាប់នឹងដំណើរការបានទេ ហើយការអះអាងរបស់លោកតូសង់ "បានបដិសេធរាល់គំនិតទាំងអស់ដែលខ្ញុំមានលើវីរុស វ៉ាក់សាំង។ល។" បន្ទាប់ពីការរិះគន់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ លោកតូសង់ បានប្តូរទៅប្រើ អាស៊ីតកាបូលិក (ភេណុល) ដើម្បីសម្លាប់បាក់តេរី អែនទ្រែត ហើយបានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងលើចៀមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1880។ លោកប៉ាស្ទ័រ គិតថាវ៉ាក់សាំងស្លាប់ប្រភេទនេះមិនគួរមានប្រសឹទ្ធភាពទេ ព្រោះគាត់ជឿថាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយបានប្រើប្រាស់សារធាតុចិញ្ចឹមបាក់តេរីត្រូវការ ដើម្បីលូតលាស់។ គាត់គិតថា ការធ្វើឱ្យបាក់តេរីរងអុកស៊ីតកម្ម នៅពេលដែលវាត្រូវបានទុកចោលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគក្នុងរយៈពេលយូរ បានធ្វើឱ្យកម្រិតកាចសាហាវរបស់វាថយចុះ <ref>{{Cite book|last1=Tizard|first1=Ian|editor1-last=Schultz|editor1-first=Ronald D.|title=Veterinary Vaccines and Diagnostics|date=1998|publisher=Academic Press|pages=12–14|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i4s1YpGVFB8C&pg=PA12|chapter=Grease, Anthraxgate, and Kennel Cough: A Revisionist History of Early Veterinary Vaccines|isbn=978-0-08-052683-6}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតមិនងាយចុះខ្សោយដោយការបណ្ដុះក្នុងខ្យល់ទេ ព្រោះវាផលិតស្ប៉ - មិនដូចបាក់តេរីអាសន្នរោគមាន់ទេ។ នៅដើមឆ្នាំ 1881 មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកបានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតកំពុងលូតលាស់នៅសីតុណ្ហភាពប្រហែល 42...&nbsp;°C បានធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចផលិតស្ប៉បាន <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ហើយគាត់បានពិពណ៌នាអំពីវិធីសាស្ត្រនេះនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=L.|last2=Chamberland|first2=C.|last3=Roux|first3=E.|year=1881|title=Le vaccin de charbon|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=92|pages=666–668|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304201227/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|archive-date=4 March 2017|accessdate=4 March 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ទោះបីជាលទ្ធផលមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាក៏ដោយ គាត់បានប្រកាសពីការចាក់វ៉ាក់សាំងលើចៀមដោយជោគជ័យ។ ចំពោះដំណឹងនេះ ពេទ្យសត្វអ៊ីប៉ូលីត រ៉ូស៊ីញូលបានស្នើឱ្យ Société d'agriculture de Melun រៀបចំការពិសោធន៍មួយដើម្បីសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ប៉ាស្ទ័របានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទទួលយកបញ្ហាប្រឈមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមេសា។ ជំនួយការរបស់ប៉ាស្ទ័រ គឺ រួនិង ដែលត្រូវបានចាត់តាំងភារកិច្ចធ្វើការសាកល្បង មានការព្រួយបារម្ភអំពីភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តនៃវ៉ាក់សាំងដែលបានចុះខ្សោយ ដូច្នេះហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានរៀបចំវ៉ាក់សាំងជំនួសដោយសម្ងាត់ដោយប្រើសារធាតុគីមីធ្វើឱ្យអសកម្ម។ <ref name="Geison1995"/> ដោយមិនបានបង្ហាញពីវិធីសាស្ត្ររបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំវ៉ាក់សាំងដល់នរណាម្នាក់ក្រៅពីប៉ាស្ទ័រ លោករួ និងហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានធ្វើការពិសោធន៍ជាសាធារណៈនៅខែឧសភានៅ Pouilly-le-Fort។ <ref name="Geison1995" /> ចៀមចំនួន ៥៨ ក្បាល ពពែ ២ ក្បាល និងសត្វពាហនៈចំនួន ១០ ក្បាល ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវចាក់វ៉ាក់សាំងនៅថ្ងៃទី ៥ និង ១៧ ខែឧសភា។ ខណៈពេលដែលពាក់កណ្តាលទៀតមិនត្រូវបានព្យាបាល។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា លោករួ និងលោកហ្សង់ប៊ែរឡង់បានចាក់មេរោគអែនទ្រែតថ្មីៗដ៏កាចសាហាវដល់សត្វទាំងនោះ។ លទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ និងវិភាគនៅថ្ងៃទី ២ ខែមិថុនា នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាង ២០០ នាក់ ដោយមានលោកប៉ាស្ទ័រផ្ទាល់ចូលរួម។ លទ្ធផលគឺដូចដែលលោកប៉ាស្ទ័រ បានព្យាករណ៍យ៉ាងក្លាហានថា៖ "ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថាគោចំនួន ៦ ក្បាលដែលទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងមិនឈឺធ្ងន់ទេ ខណៈដែលគោចំនួន ៤ ក្បាលដែលមិនបានទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងងាប់ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏ឈឺជាដំណំដែរ"។ <ref name=":2" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចៀម និងពពែដែលចាក់វ៉ាក់សាំងទាំងអស់នៅរស់រានមានជីវិត ខណៈដែលគោដែលមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំងបានងាប់ ឬកំពុងស្លាប់នៅចំពោះមុខទស្សនិកជន។ <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Kendall A.|year=2005|title=Wanted, an Anthrax vaccine: Dead or Alive?|journal=Medical Immunology|volume=4|issue=1|doi=10.1186/1476-9433-4-5|pmc=1087873|pmid=15836780|doi-access=free}}</ref> របាយការណ៍របស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមិថុនា បានសន្និដ្ឋានថា៖  ដោយការមើលអ្វីៗទាំងអស់ពីទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍន៍វ៉ាក់សាំងប្រឆាំងជំងឺអែនទ្រែត គឺជាការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់លើសពីវ៉ាក់សាំងដំបូងដែលជេនណឺរបានបង្កើត ព្រោះវ៉ាក់សាំងនោះមិនដែលត្រូវទទួលបានតាមរយៈការពិសោធន៍ឡើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ពីរបៀបដែលគាត់រៀបចំវ៉ាក់សាំងដែលប្រើនៅ Pouilly-le-Fort នោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=37–38|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA37}}</ref> <ref name="Bazin p. 196"/> ទោះបីជារបាយការណ៍របស់គាត់បានបង្ហាញថាវាជា "វ៉ាក់សាំងរស់" ក៏ដោយ <ref name=":2"/> សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានប្រើវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ ដោយប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត ដូចដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយហ្សង់ប៊ែរឡង់ដែលស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> <ref name="cohn"/> <ref>{{Cite book|last1=Loir, A|title=Le mouvement sanitaire|year=1938|pages=18, 160}}</ref> គំនិតនៃទម្រង់ខ្សោយនៃជំងឺដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពស៊ាំទៅនឹងកំណែសាហាវមិនមែនជារឿងថ្មីទេ។ នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយសម្រាប់ ជំងឺអុតស្វាយ ។ ការចាក់វ៉ាក់សាំងជាមួយជំងឺអុតស្វាយ ( variolation ) ត្រូវបានគេដឹងថាបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដែលមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ និងកាត់បន្ថយអត្រាមរណភាពយ៉ាងខ្លាំង បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំងឺដែលទទួលបានដោយធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=10|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA10}}</ref> លោកជេនណឺរក៏បានសិក្សាអំពីការចាក់វ៉ាក់សាំងដោយប្រើវីរុសអុតស្វាយ (''vaccinia'') ដើម្បីផ្តល់ភាពស៊ាំឆ្លងដល់ជំងឺអុតស្វាយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៩០ ហើយនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨០០ ការចាក់វ៉ាក់សាំងបានរីករាលដាលដល់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=66–67, 82|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA66}}</ref> ភាពខុសគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតស្វាយ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង ជំងឺអែនទ្រែត ឬ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ គឺថាជំងឺពីរប្រភេទចុងក្រោយនេះ សារពាង្គកាយត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិត ដូច្នេះទម្រង់ខ្សោយដោយធម្មជាតិនៃសារពាង្គកាយមិនចាំបាច់រកទេ។ <ref name="Giese"/> ការអភិវឌ្ឍរបស់ប៉ាស្ទ័រលើភ្នាក់ងារបង្ករោគដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតបានអភិវឌ្ឍការងារក្នុងជំងឺឆ្លង ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះទូទៅថា " [[វ៉ាក់សាំង]] " សម្រាប់ជំងឺដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតទាំងនេះ ជាកិត្តិយសនៃការរកឃើញរបស់ជេនណឺរ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=332|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n351/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1876 លោករូបឺត ខុក បានបង្ហាញថា ''បាក់តេរី Bacillus anthracis'' បណ្តាលឱ្យមានជំងឺអែនទ្រែត។ <ref name="De Paolo">{{Cite book|last1=De Paolo|first1=Charles|title=Epidemic Disease and Human Understanding: A Historical Analysis of Scientific and Other Writings|date=2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2506-8|pages=103, 111–114|url=https://books.google.com/books?id=Xcz7Y9qVGQMC&pg=PA103}}</ref> នៅក្នុងឯកសាររបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ 1878 និង 1880 លោកប៉ាស្ទ័រ បានលើកឡើងតែការងាររបស់ខុកនៅក្នុងលេខយោងប៉ុណ្ណោះ។ លោកខុកបានជួបលោកប៉ាស្ទ័រ នៅឯ សមាជវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិ លើកទីប្រាំពីរ​ ក្នុងឆ្នាំ 1881។ ពីរបីខែក្រោយមក លោកខុកបានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់ការបណ្តុះមេរោគដែលមិនបរិសុទ្ធ ហើយក៏បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយចំនួនផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានឆ្លើយតបទៅលោកខុក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយ ដែលលោកខុក បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ <ref name="ullmann">{{Cite journal|last=Ullmann|first=Agnes|date=August 2007|title=Pasteur-Koch: Distinctive Ways of Thinking about Infectious Diseases|url=http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|journal=Microbe|volume=2|issue=8|pages=383–387|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510103839/http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|archive-date=10 May 2016|accessdate=12 December 2007}}</ref> លោកខុកបាននិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រ បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វដែលមិនសមរម្យ ហើយការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនស្របជាវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1882 លោកខុក បានសរសេរសៀវភៅ "On the Anthrax Inoculation" ដែលគាត់បានបដិសេធការសន្និដ្ឋានជាច្រើនរបស់ប៉ាស្ទ័រអំពីជំងឺអែនទ្រែត និងបានរិះគន់លោកប៉ាស្ទ័រ ចំពោះការរក្សាវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ លោតទៅរកការសន្និដ្ឋាន និងមិនច្បាស់លាស់។ នៅឆ្នាំ 1883 ប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានបណ្ដុះបាក់តេរីតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់ ដ៏ជោគជ័យរបស់គាត់ ហើយថាខុក បានបកស្រាយស្ថិតិខុស ហើយមិនអើពើនឹងការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើដង្កូវនាង។ <ref name="De Paolo" /> ==== ជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ==== នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានបញ្ជូនជំនួយការរបស់គាត់ លោកល្វីស៍ ធ្វីល្យ័រ ទៅកាន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ដោយសារតែការរីករាលដាលនៃជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|page=39|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកធ្វីល្យ័របានកំណត់អត្តសញ្ញាណបាក់តេរីដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺនេះនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1883។ <ref name="Berche"/> លោកប៉ាស្ទ័រនិងលោកធ្វីល្យ័រ បានបង្កើនភាពសាហាវរបស់បាក់តេរី បន្ទាប់ពីចម្លងវាតាមរយៈសត្វព្រាប។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចម្លងបាក់តេរីតាមរយៈទន្សាយ ធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ និងទទួលបានវ៉ាក់សាំង។ លោកប៉ាស្ទ័រ និងលោកធ្វីល្យ័របានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះមិនត្រឹមត្រូវថាជារាងលេខប្រាំបី។ លោករួបានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះថាមានរាងដូចដំបងនៅឆ្នាំ 1884។ <ref>{{Cite book|title=Vaccination: A History|date=2011|isbn=978-2-7420-0775-2|page=211|url=https://books.google.com/books?id=orjaA_7sYZQC&pg=PA211}}</ref> ==== ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ==== [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Vanity_Fair_8_January_1887.jpg|រូបភាពតូច|មានចំណងជើងថា " Hydrophobia " ជារូបកំប្លែងរបស់ប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ''Vanity Fair'' នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ខែមករា ឆ្នាំ 1887 <ref>{{Cite web |title=959.025 {{!}} Collections Online |url=https://collections.thackraymuseum.co.uk/object-959-025 |access-date=29 May 2024 |website=collections.thackraymuseum.co.uk}}</ref>]] មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានផលិតវ៉ាក់សាំងដំបូងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ដោយប្រើវិធីសាស្ត្របង្កើតឡើងដោយជំនួយការគឺ លោករួ<ref name="Geison1995"/> ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្ដុះមេរោគក្នុងខ្លួនទន្សាយ បន្ទាប់មកធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយដោយការសម្ងួតជាលិកាណឺរូនដែលរងផលប៉ះពាល់។ <ref name="Schwartz"/> <ref name="wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Margaret E.|date=3 June 2016|title=Biting Back|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=28|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130516/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> វ៉ាក់សាំងជំងឺឆ្កែឆ្កួតដំបូងឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[Emile Roux|អេមីល រួ]] ដែលជាវេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំង និងជាសហការីរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានផលិតវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ។ <ref name="Ligon"/> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានសាកល្បងលើសត្វឆ្កែចំនួន ៥០ ក្បាលមុនពេលសាកល្បងលើមនុស្សលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|url-access=registration|year=2011|page=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]|isbn=978-1-61714-783-8}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Corole D |first=Bos |year=2014 |title=Louis Pasteur and the Rabies Virus – Louis Pasteur Meets Joseph Meister |url=https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129064133/https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |archive-date=29 November 2014 |access-date=22 November 2014 |publisher=Awesome Stories}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់លើក្មេងប្រុសអាយុ ៩ ឆ្នាំ ឈ្មោះហ្សូសែហ្វ ម៉ៃស្ទ័រ នៅថ្ងៃទី ៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨៥ បន្ទាប់ពីក្មេងប្រុសនោះត្រូវបានឆ្កែឆ្កួតខាំយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="cohn"/> <ref name="wood" /> នេះត្រូវបានធ្វើដោយហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់លោកប៉ាស្ទ័រ ព្រោះគាត់មិនមែនជាគ្រូពេទ្យដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយអាចប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ចំពោះការព្យាបាលក្មេងប្រុសនោះ។ <ref name="van"/> ក្រោយពីពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ គាត់បានសម្រេចចិត្តបន្តការព្យាបាល។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១១ ថ្ងៃ លោកម៉ៃស្ទ័រ បានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងចំនួន ១៣ ដង ដែលការចាក់វ៉ាក់សាំងនីមួយៗប្រើវីរុសដែលត្រូវចុះខ្សោយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}</ref> បីខែក្រោយមក គាត់បានពិនិត្យលោកម៉ៃស្ទ័រ ហើយបានរកឃើញថាគាត់មានសុខភាពល្អ។ <ref name="Wasik" /> <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk |archivedate=20 ឧសភា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm }}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេសរសើរថាជាវីរបុរស ហើយបញ្ហាផ្លូវច្បាប់មិនត្រូវបន្តទេ។ <ref name="van" /> ការវិភាគសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថា លោកប៉ាស្ទ័របានព្យាបាលមនុស្សពីរនាក់មុនពេលគាត់ចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យលោកម៉ៃស្ទ័រ។ ម្នាក់បានរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនមានជំងឺឆ្កែឆ្កួតទេ ហើយម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA79}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមព្យាបាលលោកហ្សង់ បាទីស្ត ជូភីលនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៨៥ ហើយការព្យាបាលទទួលបានជោគជ័យ។ <ref name="Jackson" /> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ មនុស្ស រួមទាំងកុមារបួននាក់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រដើម្បីចាក់វ៉ាក់សាំង។ <ref name="Wasik" /> នៅឆ្នាំ 1886 គាត់បានព្យាបាលមនុស្សចំនួន 350 នាក់ ដែលក្នុងនោះមានតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានកើតជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> ភាពជោគជ័យនៃការព្យាបាលនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផលិតវ៉ាក់សាំងជាច្រើនទៀត។ វ៉ាក់សាំងដំបូងនៃវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃសមិទ្ធផលនេះផងដែរ។ <ref name="cohn" /> នៅក្នុង ''សៀវភៅ The Story of San Michele'' លោកអាសែល ម៉ុនតេ បានសរសេរអំពីហានិភ័យមួយចំនួនដែលលោកប៉ាស្ទ័របានប្រឈមក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត៖ <ref>{{Cite book|last1=Munthe|first1=Axel|title=The Story of San Michele|date=2010|publisher=Hachette UK|isbn=978-1-84854-526-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XOfWJdqYoHYC|chapter=V: Patients}}</ref>  ប៉ាស្ទ័រខ្លួនឯងគឺមិនមានការភ័យខ្លាចឡើយ។ ដោយមានការព្រួយបារម្ភចង់ទទួលបានគំរូទឹកមាត់ដោយផ្ទាល់ពីមាត់សត្វឆ្កែឆ្កួត ខ្ញុំបានឃើញគាត់កាន់បំពង់កញ្ចក់នៅចន្លោះបបូរមាត់ ហើយទាញយកទឹកមាត់ដ៏គ្រោះថ្នាក់ពីមាត់ឆ្កែឆ្កួតបន្តិច ដែលត្រូវបានកាន់នៅលើតុដោយជំនួយការពីរនាក់ ដោយដៃរបស់ពួកគេមានស្រោមស្បែកការពារ។ ដោយសារតែការសិក្សារបស់គាត់លើមេរោគ លោកប៉ាស្ទ័របានលើកទឹកចិត្តឲ្យវេជ្ជបណ្ឌិតសម្អាតដៃ និងឧបករណ៍របស់ពួកគេមុនពេលវះកាត់។ មុននេះ មានវេជ្ជបណ្ឌិត ឬជំនួយការរបស់ពួកគេតិចតួចណាស់ដែលបានអនុវត្តនីតិវិធីទាំងនេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Melin|first=Maxwell David|year=2016|title=The Industrial Revolution and the Advent of Modern Surgery|url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society|language=en|volume=9|issue=2|pages=online (1–13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825051413/https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|archive-date=25 August 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Magerl|first=Mary Ann|year=2008|title=Operating Room Sanitation: Routine Cleaning Versus Terminal Cleaning|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|journal=Perioperative Nursing Clinics|language=en|volume=3|issue=2|pages=143–148|doi=10.1016/j.cpen.2008.01.007|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526013701/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|archive-date=26 May 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> លោកអិចណាស សេមិលវីស និង លោកហ្សូសែហ្វ លីស្ទ័រ ធ្លាប់សម្លាប់មេរោគលើដៃក្នុងបរិបទវេជ្ជសាស្ត្រក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1860។ <ref>{{Cite journal|last=Vermeil|first=T.|last2=Peters|first2=A.|last3=Kilpatrick|first3=C.|last4=Pires|first4=D.|last5=Allegranzi|first5=B.|last6=Pittet|first6=D.|year=2019|title=Hand hygiene in hospitals: anatomy of a revolution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|journal=Journal of Hospital Infection|language=en|volume=101|issue=4|pages=383–392|doi=10.1016/j.jhin.2018.09.003|pmid=30237118|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219175842/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|archive-date=19 February 2022|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Larson|first=E|year=1989|title=Innovations in health care: antisepsis as a case study.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1989-01_79_1/page/92|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=79|issue=1|pages=92–99|doi=10.2105/AJPH.79.1.92|pmc=1349481|pmid=2642372}}</ref> == ភាពចម្រូងចម្រាស == ជាវីរបុរសជាតិបារាំង ក្នុងវ័យ 55 ឆ្នាំ នៅឆ្នាំ 1878 លោកប៉ាស្ទ័រ បានប្រាប់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដោយសម្ងាត់ថា កុំបង្ហាញសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់ទៅអ្នកណាម្នាក់ជាដាច់ខាត។ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពពាក្យបណ្ដាំ ហើយឯកសារទាំងអស់របស់គាត់ត្រូវបានរក្សាទុក និងទទួលមរតកជាសម្ងាត់។ ដោយសារតែលោកប៉ាស្ទ័រមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដទៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់រក្សាទុកសៀវភៅកត់ត្រា <ref name="Pasteur and his work"/> ការសម្ងាត់នេះបានរក្សាទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនឱ្យដឹងរហូតដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ 1964 ចៅប្រុសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ និងជាកូនចៅប្រុសចុងក្រោយដែលនៅរស់រានមានជីវិត គឺលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត បានបរិច្ចាគឯកសារទាំងនោះឲ្យ បណ្ណាល័យជាតិបារាំង ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានដាក់កម្រិតសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់មរណភាពរបស់លោកវ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត ក្នុងឆ្នាំ 1971។ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានផ្តល់លេខកាតាឡុកនៅក្នុងឆ្នាំ 1985 ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L.|title=The Private Science of Louis Pasteur|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6408-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tEkABAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> នៅឆ្នាំ 1995 ជាខួបមួយសតវត្សរ៍នៃការស្លាប់របស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដែលជាប្រវត្តិវិទូវិទ្យាសាស្ត្រ លោកជេរ៉ាល់ ហ្គីសុនបានបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគលើសៀវភៅកត់ត្រាឯកជនរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''The Private Science of Louis Pasteur'' ហើយបានប្រកាសថាលោកប៉ាស្ទ័របានផ្តល់របាយការណ៍បំភាន់ជាច្រើន និងបានលេងល្បិចកលនៅក្នុងការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក។ <ref name="Geison1995"/> <ref>{{Cite journal|last=Altman|first=Lawrence K|year=1995|title=Revisionist history sees Pasteur as liar who stole rival's ideas|url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|journal=The New York Times on the Web|volume=16|pages=C1, C3|pmid=11647062|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003043/http://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|archive-date=2 February 2017|accessdate=17 February 2017}}</ref> លោកម៉ាក្ស ភឺរូត បានបោះពុម្ពផ្សាយការពាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុង ''សៀវភៅ The New York Review of Books'' ។ <ref>21 December 1995 NY Review of Books {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029083822/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |url-status=unfit }}, letters {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=20 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920173420/http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |url-status=unfit }}</ref> ផ្អែកលើការពិនិត្យបន្ថែមលើឯកសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ អ្នកជំនាញភាពស៊ាំជនជាតិបារាំងលោកប៉ាទ្រីស ដឹប្រេ Patrice Debré បានសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ឈ្មោះ Louis Pasteur'' (1998) ថា ទោះបីជាលោកមានទេពកោសល្យក៏ដោយ លោកមានចំណុប៉ាស្ទ័រចខ្វះខាតមួយចំនួន។ ការពិនិត្យសៀវភៅមួយបានបញ្ជាក់ថា លោកឌឺប្រេ Debré "ពេលខ្លះយល់ថាលោកអយុត្តិធម៌ ប្រយុទ្ធ ឆ្មើងឆ្មៃ អាកប្បកិរិយាមិនថ្លៃថ្នូរ រឹងរូស និងថែមទាំងមានគោលលទ្ធិទៀតផង"។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kauffman|first=George B|year=1999|title=Book Review: Louis, Louis, Louis|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|journal=American Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027151905/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|archive-date=27 October 2016|accessdate=27 October 2014}}</ref> === ដំណើរការផ្អាប់ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមុនលោកប៉ាស្ទ័របានសិក្សាអំពីដំណើរការផ្អាប់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 លោកសាល កាញ៉ា ឡាទួរ លោកហ្វ្រីដរិច ត្រាវហ្កត ឃុតស៊ី និងលោកធីដ័រ ឆ្វាន បានប្រើមីក្រូទស្សន៍ដើម្បីសិក្សាអំពីផ្សិត ហើយបានសន្និដ្ឋានថាផ្សិតគឺជាភាវៈមានជីវិត។ នៅឆ្នាំ 1839 លោកចុសស្តុស វុន លីប៊ីក លោកហ្វ្រីដរិច វុឺល័រ និង លោកយុឺន យ៉េគុប ប៊ែរសេលីយូស បាននិយាយថាផ្សិតមិនមែនជាសារពាង្គកាយទេ ហើយត្រូវបានផលិតនៅពេលដែលខ្យល់មានប្រតិកម្មជាមួយទឹករុក្ខជាតិ។ <ref name="Barnett"/> នៅឆ្នាំ 1855 លោកអានធួន បេឆាម សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យម៉ុងបុឺលីយេ បានពិសោធន៍ជាមួយដំណោះស្រាយស៊ុយក្រូស sucrose ហើយបានសន្និដ្ឋានថាទឹកគឺជាកត្តាសម្រាប់ដំណើរការផ្អាប់ ។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1855|title=Note sur l'influence que l'eau pure et certaines dissolutions salines exercent sur le sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=40|pages=436–438}}</ref> លោកបានផ្លាស់ប្តូរការសន្និដ្ឋានរបស់លោកនៅឆ្នាំ 1858 ដោយបញ្ជាក់ថាដំណើរការផ្អាប់ មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលត្រូវការខ្យល់សម្រាប់ការលូតលាស់។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនជាមនុស្សដំបូងគេដែលបង្ហាញពីតួនាទីរបស់មីក្រូសារពាង្គកាយក្នុងដំណើរការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1858|title=De l'influence que l'eau pur ou chargée de diverse sels exerce à froid sur the sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=46|pages=4–47}}</ref> <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍របស់គាត់នៅឆ្នាំ 1857 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការរកឃើញរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1858 ( ''Comtes Rendus Chimie'' ខែមេសា ឯកសាររបស់បេឆាមបានលេចឡើងក្នុងខែមករា)។ មេឆាមស្គាល់ថាប៉ាស្ទ័រ មិនបាននាំគំនិត ឬការពិសោធន៍ថ្មីណាមួយឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បេឆាមប្រហែលជាបានដឹងអំពីស្នាដៃបឋមរបស់ប៉ាស្ទ័រ ឆ្នាំ 1857។ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងពីរអះអាងពីអាទិភាពលើការរកឃើញនេះ ជម្លោះមួយ ដែលលាតសន្ធឹងដល់វិស័យជាច្រើន បានអូសបន្លាយពេញមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Cadeddu|first=A|year=2000|title=The heuristic function of 'error' in the scientific methodology of Louis Pasteur: the case of the silkworm diseases|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=22|issue=1|pages=3–28|pmid=11258099}}</ref> <ref name="manchester-2001">{{Cite journal|last=Manchester KL|year=2001|title=Antoine Béchamp: pere de la biologie. Oui ou non?|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2001-06_25_2/page/n27|journal=Endeavour|volume=25|issue=2|pages=68–73|doi=10.1016/S0160-9327(00)01361-2|pmid=11484677}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយលោកបេឆាមបានចាញ់ ដូចដែលសេចក្តីប្រកាសមរណភាព ''របស់ BMJ'' បានកត់សម្គាល់ថា៖ ឈ្មោះរបស់គាត់ "ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកទាក់ទងនឹងអាទិភាព ដែលវានឹងមិនមានផលចំណេញក្នុងការចងចាំឡើងវិញ"។ <ref>{{Cite journal|last=Anonymous|year=1908|title=Obituary: Professor Bechamp|journal=The British Medical Journal|volume=1|issue=2471|page=1150|doi=10.1136/bmj.1.2471.1150-b|pmc=2436492}}</ref> បេឆាមបានស្នើទ្រឹស្តីមិនត្រឹមត្រូវនៃ មីក្រូហ្សីម ។ បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីខុសឆ្គងនៃ '''Microzymes''' (មីក្រូហ្ស៊ីម)។ យោងតាមលោក K. L. Manchester អ្នកប្រឆាំងនឹងការវះកាត់ពិសោធន៍លើសត្វទាំងរស់ និងអ្នកគាំទ្រវេជ្ជសាស្ត្រជំនួស បានលើកតម្កើងបេឆាមនិងទ្រឹស្តីមីក្រូហ្ស៊ីមដោយអះអាងដោយគ្មានហេតុផលថាប៉ាស្ទ័របានលួចចម្លងស្នាដៃរបស់ បេឆាម។ <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័រគិតថា អាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិច បញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូស។ នៅឆ្នាំ 1860 ម៉ាសេលីន ប៊ែថេឡូត បានញែក អ៊ីនវើតេស ហើយបានបង្ហាញថាអាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិចមិនបញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូសទេ។ <ref name="Barnett"/> ប៉ាស្ទ័រជឿថា ដំណើរការផ្អាប់គឺដោយសារតែកោសិកាមានជីវិតតែប៉ុណ្ណោះ។ គាត់និងប៊ែថេឡូត បានចូលរួមក្នុងអំណះអំណាងដ៏វែងមួយអំពីប្រធានបទកម្លាំងជីវិត ដែលក្នុងនោះ ប៊ែថេឡូត បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគំនិតណាមួយនៃកម្លាំងជីវិត។ <ref>{{Cite book|last1=Friedmann|first1=H C|pages=67–122|title=New Beer in an Old Bottle: Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge|date=1997|publisher=Universitat de València, Valencia, Spain|isbn=84-370-3328-4}}</ref> ហាន់ ប៊ូចណឺរ បានរកឃើញថា ហ្ស៊ីម៉ាស (មិនមែនជាអង់ស៊ីមទេ ប៉ុន្តែជាល្បាយនៃអង់ស៊ីម) បានជំរុញដំណើរការផ្អាប់ ដែលបង្ហាញថាការផ្អាប់ត្រូវបានជំរុញដោយអង់ស៊ីមនៅក្នុងកោសិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Windelspecht|first1=Michael|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31969-3|page=100|url=https://books.google.com/books?id=hX1jPbJVSu4C}}</ref> អេឌូអាដ ប៊ូចណឺរ ក៏បានរកឃើញផងដែរថា ការផ្អាប់អាចកើតឡើងនៅខាងក្រៅកោសិកាមានជីវិត។ <ref>{{Cite book|editor1-first=Eugene|title=The Prokaryotes: Vol. 1: Symbiotic Associations, Biotechnology, Applied Microbiology|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-25476-0|pages=285–286|url=https://books.google.com/books?id=hqh43LFTGBQC&pg=PA285}}</ref> === វ៉ាក់សាំងអែនទ្រែត === លោកប៉ាស្ទ័របានអះអាងជាសាធារណៈអំពីភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតនៅឆ្នាំ 1881។ <ref name="trueman"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលកោតសរសើរលោក ដែលបានក្លាយជាគូប្រជែងរបស់លោក គឺ លោកហេនរី តូសង់ គឺជាអ្នកដែលបានអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងដំបូងបំផុត។ លោកតូសង់បានញែកបាក់តេរីដែលបង្កជំងឺអាសន្នរោគមាន់ឲ្យនៅឯកោ (ក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pasteurella'' ជាកិត្តិយសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ) ក្នុងឆ្នាំ 1879 ហើយបានផ្តល់គំរូដល់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានប្រើប្រាស់គំរូទាំងនោះសម្រាប់ស្នាដៃផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក។ <ref>{{Cite book|last1=Swabe|first1=Joanna|title=Animals, Disease and Human Society: Human-animal Relations and the Rise of Veterinary Medicine|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-67540-1|page=83|url=https://books.google.com/books?id=4WWGAgAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកតូសង់បានបង្ហាញលទ្ធផលជោគជ័យរបស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ដោយប្រើវ៉ាក់សាំងប្រឆាំងអែនទ្រែតចុះខ្សោយចំពោះសត្វឆ្កែ និងចៀម។ <ref>{{Cite book|last1=Jones|first1=Susan D.|title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax|year=2010|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0252-9|page=69|url=https://books.google.com/books?id=mK72X-XkIKgC}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ដោយសារការច្រណែនបានជំទាស់នឹងការរកឃើញនេះ ដោយបង្ហាញជាសាធារណៈនូវវិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងរបស់លោកនៅ Pouilly-le-Fort នៅថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1881។ <ref name="Chevallier-Jussiau" /> បន្ទាប់មក លោកប៉ាស្ទ័រ បានផ្តល់នូវកំណត់ហេតុបំភាន់អំពីការរៀបចំវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដែលប្រើក្នុងការពិសោធន៍។ គាត់បានអះអាងថា គាត់បានបង្កើត "វ៉ាក់សាំងរស់" ប៉ុន្តែបានប្រើប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត <ref name="Geison1995"/> ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ប៉អែនទ្រែតអសកម្ម ដែលជាវិធីសាស្ត្រស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់ ។ ការផ្សព្វផ្សាយ ដោយពិសោធន៍នេះទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានជួយប៉ាស្ទ័រលក់ផលិតផលរបស់គាត់ ដោយទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ និងភាពរុងរឿង។ <ref name="Giese"/> <ref name="Chevallier-Jussiau">{{Cite journal|last=Chevallier-Jussiau|first=N|year=2010|title=[Henry Toussaint and Louis Pasteur. Rivalry over a vaccine]|url=http://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|journal=Histoire des Sciences Médicales|volume=44|issue=1|pages=55–64|pmid=20527335|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013513/https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|archive-date=25 February 2021|accessdate=14 March 2017}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Williams|first=E|year=2010|title=The forgotten giants behind Louis Pasteur: contributions by the veterinarians Toussaint and Galtier|journal=Veterinary Heritage|volume=33|issue=2|pages=33–39|pmid=21466009}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Flower|first1=Darren R.|title=Bioinformatics for Vaccinology|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-69982-9|page=31|url=https://books.google.com/books?id=Rg6-T_1-LWkC}}</ref> === ក្រមសីលធម៌នៃការពិសោធន៍ === ការពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាផ្ទុយនឹង ក្រមសីលធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ ជាពិសេសលើការចាក់វ៉ាក់សាំងលើ Meister ។ គាត់មិនមានបទពិសោធន៍ក្នុងការអនុវត្តវេជ្ជសាស្ត្រទេ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ខ្វះអាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្រ ។ នេះត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះវិជ្ជាជីវៈ និងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=Gerald L.|year=1990|title=Pasteur, Roux, and Rabies: Scientific Clinical Mentalities|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-medicine-and-allied-sciences_1990-07_45_3/page/341|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=45|issue=3|pages=341–365|doi=10.1093/jhmas/45.3.341|pmid=2212608}}</ref> <ref>{{Cite book|author1=Forster|year=2000|title=Louis Pasteur|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=455–456|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C}}</ref> ដៃគូជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់គឺ[[Emile Roux|អេមីល រួ]]ដែលមានកម្រិតវប្បធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ បានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការសាកល្បងព្យាបាល ដែលទំនងជាដោយសារតែគាត់ចាត់ទុកថាវាមិនយុត្តិធម៌។ <ref name="Jackson"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្ទ័រ បានធ្វើការចាក់វ៉ាក់សាំងដល់ក្មេងប្រុសនេះ ក្រោមការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់ពីគ្រូពេទ្យជំនាញ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ប្រធានគ្លីនិកកុមារនៃមន្ទីរពេទ្យកុមារប៉ារីស និង អាល់ហ្វ្រេត វុលព្យង់ សមាជិកនៃគណៈកម្មការស្តីពីជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ គាត់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យកាន់សឺរាំងទេ ទោះបីជាការចាក់វ៉ាក់សាំងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គាត់ទាំងស្រុងក៏ដោយ។ <ref name="Wasik"/> វាគឺជាលោកហ្គ្រង់សេដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការចាក់ថ្នាំ ហើយគាត់បានការពារលោកប៉ាស្ទ័រ នៅចំពោះមុខ បណ្ឌិត្យសភាវេជ្ជសាស្ត្រជាតិបារាំង នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Gelfand|first=T|year=2002|title=11 January 1887, the day medicine changed: Joseph Grancher's defense of Pasteur's treatment for rabies|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_winter-2002_76_4/page/698|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=4|pages=698–718|doi=10.1353/bhm.2002.0176|pmid=12446976}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានគេរិះគន់ផងដែរចំពោះការរក្សាការសម្ងាត់នៃនីតិវិធីរបស់គាត់ និងមិនបានផ្តល់ការសាកល្បងមុនព្យាបាលត្រឹមត្រូវលើសត្វ។ <ref name="Ligon"/> លោកប៉ាស្ទ័របាននិយាយថា គាត់បានរក្សានីតិវិធីរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងគុណភាពរបស់វា។ ក្រោយមក គាត់បានបង្ហាញនីតិវិធីរបស់គាត់ទៅកាន់ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតូចមួយក្រុម។ លោកប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងលើឆ្កែឆ្កួតចំនួន 50 ក្បាលដោយជោគជ័យ មុនពេលប្រើវាលើម៉ៃស្ទើរ។ <ref>{{Cite book|title=Case Studies in Biomedical Research Ethics|year=2004|location=Cambridge|isbn=978-0-262-63286-7|page=[https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp/page/83 83]|url=https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=GL|year=1978|title=Pasteur's work on rabies: reexamining the ethical issues|url=https://archive.org/details/sim_hastings-center-report_1978-04_8_2/page/n26|journal=The Hastings Center Report|volume=8|issue=2|pages=26–33|doi=10.2307/3560403|jstor=3560403|pmid=348641}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoenig|first=Leonard J.|year=1986|title=Triumph and controversy. Pasteur's preventive treatment of rabies as reported in JAMA|journal=Archives of Neurology|volume=43|issue=4|pages=397–399|doi=10.1001/archneur.1986.00520040075024|pmid=3513741}}</ref> យោងតាមលោកហ្គីសុន សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របង្ហាញថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងឆ្កែត្រឹមតែ 11 ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Ligon" /> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលរង្វាន់ 1,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1853 ដោយសមាគមឱសថសម្រាប់ការសំយោគ អាស៊ីតរ៉ាស្មិក ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=503}}</ref> នៅឆ្នាំ 1856 សមាគមរាជវង្ស ឡុងដ៍បានប្រគល់ មេដាយ Rumford ឱ្យគាត់ សម្រាប់ការរកឃើញរបស់គាត់អំពីធម្មជាតិនៃអាស៊ីតរ៉ាស្មិក និងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងពន្លឺប៉ូល <ref>{{Cite journal|last=Lord Wrottesley|year=1856|title=[Address Delivered before the Royal Society]|url=https://zenodo.org/record/1432037|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=8|pages=254–257|doi=10.1098/rspl.1856.0067|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308233748/https://zenodo.org/record/1432037|archive-date=8 March 2021|accessdate=8 September 2019|doi-access=free}}</ref> និង មេដាយ Copley ក្នុងឆ្នាំ 1874 សម្រាប់ការងាររបស់គាត់លើការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|year=1874|title=Anniversary Meeting|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=23|issue=156–163|pages=68–70|doi=10.1098/rspl.1874.0007}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកបរទេសនៃសមាគមរាជវង្ស (ForMemRS) ក្នុងឆ្នាំ 1869។ <ref name="formemrs">{{Cite web |title=Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-date=16 March 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង បានប្រគល់ រង្វាន់ Montyon ឆ្នាំ 1859 សម្រាប់ពិសោធន៍សរីរវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ 1860 <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7"/> និង រង្វាន់ Jecker ក្នុងឆ្នាំ 1861 និងរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862 សម្រាប់ការពិសោធន៍របស់គាត់បដិសេធអំពីការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter"/> <ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Keith|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2001-12_25_4/page/148|journal=Endeavour|volume=25|issue=4|pages=148–152|doi=10.1016/S0160-9327(00)01389-2}} Also {{Cite journal|last=Manchester K|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2001-10_26_10/page/632|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=632–636|doi=10.1016/s0968-0004(01)01909-0|pmid=11590017}}</ref> ទោះបីជាគាត់បានចាញ់ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ 1857 និង 1861 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក៏ដោយ គាត់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1862 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃផ្នែករ៉ែ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=50–51, 69|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/50/mode/2up}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្តនៃបណ្ឌិត្យសភាក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានកាន់តំណែងរហូតដល់ឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite web |title=Biographie |url=http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052206/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=13 February 2017 |website=Maison de Louis Pasteur |language=fr}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកកិត្តិយសនៃ សមាគមអក្សរសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា Manchester ក្នុងឆ្នាំ 1866។ នៅឆ្នាំ 1873 លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង Académie Nationale de Médecine <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=225|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n245/mode/2up}}</ref> ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការនៅក្នុង លំដាប់ផ្កាកុលាប ប្រេស៊ីល។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=508}}</ref> នៅឆ្នាំ 1881 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងនៅ Académie française ដែលសល់ដោយអេមីល លីត្រេ ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=509}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័របានទទួល មេដាយ Albert ពី Royal Society of Arts ក្នុងឆ្នាំ 1882។ <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1883 លោកបានក្លាយជាសមាជិកបរទេសនៃ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences ។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721212243/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |archive-date=21 July 2015 |access-date=19 July 2015 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> នៅឆ្នាំ 1885 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃ American Philosophical Society ។ <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521154246/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archive-date=21 May 2021 |access-date=21 May 2021 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1886 ស៊ុលតង់ Abdul Hamid II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រគល់រង្វាន់ដល់លោកប៉ាស្ទ័រនូវ លំដាប់មេជីឌី (ថ្នាក់ទី I) និងប្រាក់អូតូម៉ង់លីរ៉ាចំនួន 10000 លីរ៉ា។ លោកបានទទួល រង្វាន់ Cameron សម្រាប់ការព្យាបាលនៃសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh ក្នុងឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite book|last1=Lutzker|first1=Edythe|title=Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae, Vol. 13|date=1 January 1978|chapter=Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004418257/B9789004418257_s030.xml|language=en|pages=269–276|isbn=978-9004418257|archive-date=24 September 2021}}</ref> លោក Pasteur បានឈ្នះ មេដាយ Leeuwenhoek ពី Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences សម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកចំពោះ មីក្រូជីវវិទ្យា ក្នុងឆ្នាំ 1895។ <ref>{{Cite web |title=Leeuwenhoek Medal |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 February 2017 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille }}</ref> លោក ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជា សេនាធិការកិត្តិយសនៃ កងពលកិត្តិយស ក្នុងឆ្នាំ 1853 ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1863 ជាធិបឌិន្ទក្នុងឆ្នាំ 1868 ជាមហាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1878 និងត្រូវបានតែងតាំងជា'''មហាសេរីភ័ណ្ឌ'''ក្នុងឆ្នាំ 1881។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur |url=http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |archive-date=7 February 2017 |access-date=7 February 2017 |website=Grande chancellerie de la Légion d'honneur |language=fr |archivedate=7 កុម្ភៈ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 }}</ref> <ref name="Frankland & Frankland p. 211"/> === មរតក === នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ផ្លូវនានាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់លោក។ ឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក៖ Palo Alto និង Irvine រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីយ៉ា, បូស្តុន និង Polk រដ្ឋ Florida ដែលនៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យ Texas មជ្ឈមណ្ឌលវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាលនៅ San Antonio ; Jonquière រដ្ឋ Québec; San Salvador de Jujuy និង Buenos Aires ( [[អាហ្សង់ទីន]] ), Great Yarmouth ក្នុង Norfolk ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស, Jericho និង Wulguru ក្នុង Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី; [[ភ្នំពេញ]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា; [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ប្រទេសវៀតណាម; Batna ក្នុង [[អាល់ហ្សេរី]] ; Bandung ក្នុងឥណ្ឌូនេស៊ី, [[តេហេរ៉ង់|Tehran]] ក្នុងអ៊ីរ៉ង់ នៅជិតបរិវេណកណ្តាលនៃ សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw ក្នុង Warsaw ប្រទេសប៉ូឡូញ; នៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្ររដ្ឋ Odesa ក្នុង Odesa ប្រទេសអ៊ុយក្រែន; មីឡង់ក្នុងអ៊ីតាលី និង Bucharest, Cluj-Napoca និង Timișoara ក្នុងរូម៉ានី។ វិថីប៉ាស្ទ័រក្នុង Saigon ប្រទេសវៀតណាម គឺជាផ្លូវមួយក្នុងចំណោមផ្លូវមួយចំនួននៅក្នុងទីក្រុងនោះដែលរក្សាឈ្មោះជាភាសាបារាំងរបស់ខ្លួន។ ''មហាវិថីល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur'' ក្នុង តំបន់វេជ្ជសាស្ត្រ និងសិក្សា Longwood ក្នុង ទីក្រុងបូស្តុន ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់តាមបែបបារាំង ដោយមានពាក្យថា "Avenue" នៅពីមុខឈ្មោះនៃអគារដែលឧទ្ទិស។ <ref>{{Cite web |title=Remembrance of Things Pasteur |url=http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |archive-date=14 October 2010 |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=14 តុលា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml }}</ref> ទាំងវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ និង សាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រ។ សាលារៀន Lycée Pasteur ក្នុង Neuilly-sur-Seine ប្រទេសបារាំង និង Lycée Louis Pasteur ក្នុង ខាលការី ខេត្ត អាល់បឺថា ប្រទេសកាណាដា ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង មន្ទីរពេទ្យឯកជន Louis Pasteur ក្នុង ទីក្រុង Pretoria និងមន្ទីរពេទ្យឯកជន Life Louis Pasteur ក្នុង Bloemfontein ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ក្នុង Košice ប្រទេសស្លូវ៉ាគី ក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រផងដែរ។ រូបសំណាករបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ វិទ្យាល័យសាន រ៉ាហ្វាអែល ក្នុង ទីក្រុងសាន​ រ៉ាហ្វាអែល រដ្ឋកាលីហ្វ័នីយ៉ា ។ រូបចម្លាក់សំរិទ្ធរបស់លោកស្ថិតនៅបរិវេណសាលាបារាំងនៃមជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូរបស់ ខៃស័រ ផើមេណេនធេ ក្នុង ទីក្រុងសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ។ រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានរចនាដោយហារីយ៉ែត ជី ម័រ (Harriet G. Moore) និងត្រូវបានចាក់នៅឆ្នាំ 1984 ដោយ Artworks Foundry។ <ref name="SOS">{{Cite web |title=Louis Pasteur, (sculpture) |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929001947/http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |archive-date=29 September 2015 |access-date=12 May 2012 |website=Save Outdoor Sculpture! |publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]}}</ref> មេដាយ UNESCO/Institut Pasteur ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃខួបមួយរយឆ្នាំនៃការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រហើយត្រូវបានផ្តល់ជូនរៀងរាល់ពីរឆ្នាំម្តងក្នុងនាមរបស់លោក "ដើម្បីទទួលស្គាល់ការស្រាវជ្រាវដ៏លេចធ្លោដែលរួមចំណែកដល់ឥទ្ធិពលដែលមានប្រយោជន៍ដល់សុខភាពមនុស្ស"។ <ref name="unesco-2005">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526113110/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=26 May 2017 |access-date=21 January 2018 |publisher=UNESCO}}</ref> អ្នកសិក្សាជនជាតិបារាំង ហេនរី មូនដ័រ បានថ្លែងថា " ''លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ មិនមែនជាគ្រូពេទ្យ ឬជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ទេ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានធ្វើច្រើនសម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រ និងការវះកាត់ដូចគាត់នោះទេ'' " <ref name="Mondor">{{Cite web |title=Henri Mondor, Pasteur |url=https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |archive-date=5 June 2020 |access-date=31 October 2021 |archivedate=5 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE }}</ref> === វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ === បន្ទាប់ពីបង្កើតវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត លោកប៉ាស្ទ័របានស្នើឱ្យមានវិទ្យាស្ថានមួយសម្រាប់វ៉ាក់សាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=428|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n447/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨៧ ការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើម ដោយមានអំណោយពីប្រទេសជាច្រើន។ ច្បាប់ផ្លូវការត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយបញ្ជាក់ថាគោលបំណងរបស់វិទ្យាស្ថានគឺ "ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួតតាមវិធីសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងដោយលោក M. ប៉ាស្ទ័រ" និង "ការសិក្សាអំពីជំងឺឆ្លងដ៏កាចសាហាវ"។ <ref name="Wasik"/> វិទ្យាស្ថាននេះត្រូវបានសម្ពោធនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៨៨។ <ref name="Wasik" /> លោកបានប្រមូលផ្តុំអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានជំនាញផ្សេងៗគ្នា។ នាយកដ្ឋានទាំងប្រាំដំបូងត្រូវបានដឹកនាំដោយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាពីររូបពី ''École Normale Supérieure'' ៖ អេមីល ឌុយខ្លូ (ការស្រាវជ្រាវ មីក្រូជីវសាស្ត្រ ទូទៅ) និង សាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបអនុវត្តចំពោះ អនាម័យ ) ក៏ដូចជាអ្នកជីវវិទូ អេលី ម៉េតឈ្នីកូហ្វ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបប្រែកាយ) និង វេជ្ជបណ្ឌិត ពីរនាក់គឺ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ( ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ) និង អេមីល រួ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបបច្ចេកទេស)។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសម្ពោធវិទ្យាស្ថាន លោករួ បានបង្កើតវគ្គសិក្សាមីក្រូជីវវិទ្យាដំបូងគេបង្អស់ដែលមិនធ្លាប់មាននៅលើពិភពលោក ដែលពេលនោះមានចំណងជើងថា ''Cours de Microbie Technique'' (វគ្គសិក្សាបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវមីក្រុប)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1891 វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានពង្រីកទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ហើយបច្ចុប្បន្នមានវិទ្យាស្ថានចំនួន 32 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 29 នៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗនៃពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Institut Pasteur International Network |url=http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |archive-date=6 June 2014 |access-date=3 July 2013 |website=pasteur-international.org |archivedate=6 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network }}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_en_1857.jpg|alt=Louis Pasteur in 1857|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រ ក្នុងឆ្នាំ 1857]] ប៉ាស្ទ័រ បានរៀបការជាមួយ ម៉ារី ប៉ាស្ទ័រ (ឈ្មោះដើម ឡូរ៉ង់) ក្នុងឆ្នាំ 1849។ គាត់ជាកូនស្រីរបស់សាកលវិទ្យាធិការនៃសាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ ហើយជាជំនួយការវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ពួកគេមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលក្នុងនោះបីនាក់បានស្លាប់តាំងពីនៅក្មេង។ <ref>{{Cite book|last1=Ogilvie|first1=Marilyn Bailey|url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC&q=Marie+Pasteur+assistant&pg=PA986|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-92040-7|language=en}}</ref> កូនស្រីច្បងរបស់ពួកគេឈ្មោះ ជេន កើតនៅឆ្នាំ 1850។ គាត់បានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺគ្រុនពោះវៀន ក្នុងអាយុ 9 ឆ្នាំ ខណៈពេលដែលកំពុងសិក្សានៅសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលអ័របឺ Arbois ក្នុងឆ្នាំ 1859។ នៅឆ្នាំ 1865 កាមីល អាយុ 2 ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយសារដុំសាច់ថ្លើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេបានសម្រេចចិត្តនាំ សេស៊ីល ពីសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលមកផ្ទះវិញ ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀននៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1866 ក្នុងអាយុ 12 ឆ្នាំ។ មានតែ ហ្សង់ បាទីស្ទ (កើតឆ្នាំ 1851) និង ម៉ារី លូវីស (កើតឆ្នាំ 1858) ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ។ ហ្សង់ បាទីស្ទ បានក្លាយជាទាហានក្នុង សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស រវាង [[បារាំង]] និង ព្រុស ។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2016 |title=History |url=https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310084851/https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |archive-date=10 March 2021 |access-date=19 June 2022 |website=Institut Pasteur |language=en-gb}}</ref> === ជំនឿ និង វិញ្ញាណ === ចៅប្រុសរបស់គាត់ គឺ លោក Louis Pasteur Vallery-Radot បានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានរក្សាតែលទ្ធិវិញ្ញាណនិយមដោយគ្មានការអនុវត្តសាសនាពីសាវតារកាតូលិករបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសង្កេតការណ៍កាតូលិកតែងតែនិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រនៅតែជាគ្រិស្តបរិស័ទដ៏ខ្នះខ្នែងពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ហើយកូនប្រសាររបស់គាត់បានសរសេរនៅក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា៖   ''ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្រ'' ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២ បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍នេះពីលោកប៉ាស្ទ័រថា លោកបានអធិស្ឋានពេលកំពុងធ្វើការ៖ លោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ប្អូនប្រុសរបស់កូនប្រសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រនិងជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកដ៏ក្លាហាន ក៏បានអះអាងផងដែរថា លោកប៉ាស្ទ័រ នៅតែជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាមូលដ្ឋាន។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=Maurice|title=Pasteur|publisher=Perrin|year=1994|location=Paris|pages=377–407}}</ref> យោងតាមទាំងលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ (Pasteur Vallery-Radot) និងលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តី ល្បីដូចខាងក្រោមដែលសន្មតថាជារបស់លោកប៉ាស្ទ័រ គឺមិនពិត៖ "ខ្ញុំដឹងកាន់តែច្រើន ជំនឿរបស់ខ្ញុំកាន់តែជិតនឹងជំនឿរបស់កសិករប្រេទុន (Breton)។ ខ្ញុំមិនអាចដឹងអ្វីៗទាំងអស់បានទេ ខ្ញុំនឹងមានជំនឿរបស់ប្រពន្ធកសិករប្រេទុន"។ យោងតាមលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តីមិនពិតបានលេចឡើងជាលើកដំបូងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីជាគាត់មានជំនឿលើព្រះក៏ដោយ គេនិយាយថា ទស្សនៈរបស់គាត់គឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិតដោយសេរីជាជាងកាតូលិក ជាអ្នកខាងវិញ្ញាណជាជាងអ្នកកាន់សាសនា។ <ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|last1=Joseph McCabe|quote=The anonymous Catholic author quotes as his authority the standard biography by Vallery-Radot, yet this describes Pasteur as a freethinker; and this is confirmed in the preface to the English translation by Sir W. Osler, who knew Pasteur personally. Vallery-Radot was himself a Catholic yet admits that Pasteur believed only in "an Infinite" and "hoped" for a future life. Pasteur publicly stated this himself in his Academy speech in 1822 (in V.R.). He said: "The idea of God is a form of the idea of the Infinite whether it is called Brahma, Allah, Jehova, or Jesus." The biographer says that in his last days he turned to the Church but the only "evidence" he gives is that he liked to read the life of St. Vincent de Paul, and he admits that he did not receive the sacraments at death. Relatives put rosary beads in his hands, and the Catholic Encyclopedia claims him as a Catholic in virtue of the fact and of an anonymous and inconclusive statement about him. Wheeler says in his Dictionary of Freethinkers that in his prime Pasteur was Vice-President of the British Secular (Atheist) Union; and Wheeler was the chief Secularist writer of the time. The evidence is overwhelming. Yet the Catholic scientist Sir Bertram Windle assures his readers that "no person who knows anything about him can doubt the sincerity of his attachment to the Catholic Church," and all Catholic writers use much the same scandalous language.|archive-date=13 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176|quote=Does this mean that Pasteur was bound to a religious ideal? His attitude was that of a believer, not of a sectarian. One of his most brilliant disciples, Elie Metchnikoff, was to attest that he spoke of religion only in general terms. In fact, Pasteur evaded the question by claiming quite simply that religion has no more place in science than science has in religion.&nbsp;... A biologist more than a chemist, a spiritual more than a religious man, Pasteur was held back only by the lack of more powerful technical means and therefore had to limit himself to identifying germs and explaining their generation.}}</ref> គាត់ក៏ប្រឆាំងនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយសាសនាផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|page=368|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA368|quote=Pasteur advocated separation of science and religion: "In each one of us there are two men, the scientist and the man of faith or of doubt. These two spheres are separate, and woe to those who want to make them encroach upon one another in the present state of our knowledge!"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176}}</ref> === មរណភាព === នៅឆ្នាំ 1868 លោកប៉ាស្ទ័របានរងទុក្ខដោយសារជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឲ្យផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរាងកាយរបស់គាត់ខ្វិន ប៉ុន្តែគាត់បានជាសះស្បើយឡើងវិញ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|pages=159–168|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n179/mode/2up}}</ref> ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬ ជំងឺទឹកនោមប្រៃ នៅឆ្នាំ 1894 បានធ្វើឲ្យសុខភាពរបស់គាត់ចុះខ្សោយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=512}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|page=206|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/206/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=458|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n477/mode/2up}}</ref> ដោយមិនអាចជាសះស្បើយពេញលេញ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី 28 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1895 នៅជិតទីក្រុងប៉ារីស។ <ref name="cohn"/> គេប្រារព្ធ ពិធីបុណ្យសពជាលក្ខណៈរដ្ឋ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុង វិហារ Notre Dame ប៉ុន្តែសាកសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះឡើងវិញនៅវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស <ref>{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|pages=217–219|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n219/mode/2up}}</ref> នៅក្នុងផ្នូរមួយដែលគ្របដណ្ដប់ដោយរូបភាពនៃសមិទ្ធផលរបស់គាត់នៅក្នុង ផ្ទាំងគំនូរ Byzantine ។ <ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=D M|date=January 1915|title=The Pasteur Institute of Paris|url=https://books.google.com/books?id=u8FUAAAAMAAJ|journal=American Journal of Veterinary Medicine|volume=10|issue=1|pages=29–31|accessdate=8 February 2010}}</ref> == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ស្នាដៃ​សំខាន់ៗ​ដែល​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​របស់​លោកប៉ាស្ទ័ររួមមាន៖ {| class="wikitable" !ចំណងជើងជាភាសាបារាំង ! ឆ្នាំ ! ចំណងជើងជាភាសាអង់គ្លេស |- | ''Études sur le Vin'' | ឆ្នាំ១៨៦៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រា'' |- | ''Études sur le Vinaigre'' | ឆ្នាំ១៨៦៨ | ''ការសិក្សាអំពីទឹកខ្មេះ'' |- | ''Études sur la Maladie des Vers à Soie'' (2 ភាគ) | ឆ្នាំ១៨៧០ | ''ការសិក្សាអំពីជំងឺដង្កូវនាង'' |- | ''Quelques Réflexions sur la Science en France'' | ឆ្នាំ១៨៧១ | ''ការឆ្លុះបញ្ចាំងខ្លះៗលើវិទ្យាសាស្ត្រនៅប្រទេសបារាំង'' |- | ''Études sur la Bière'' | ឆ្នាំ១៨៧៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រាបៀរ'' |- | ''Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction និង la Contagion'' | ឆ្នាំ១៨៧៨ | ''មីក្រុបដែលបានរៀបចំ តួនាទីរបស់វានៅក្នុងដំណើរការផ្អាប់ ការរលួយ និងការឆ្លងមេរោគ'' |- | ''Discours de Reception de ML Pasteur à l'Academie française'' | ឆ្នាំ១៨៨២ | ''សុន្ទរកថា​របស់​លោក L. ប៉ាស្ទ័រ ស្តីពី​ការ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ចំពោះ​គណៈកម្មាធិកា​រ ​Academie Française'' |- | ''Traitement de la Rage'' | ឆ្នាំ១៨៨៦ | ''ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួត'' |} l8hyc7rc9qumdr16blk433au26zkyc6 0 53704 339149 335573 2026-08-19T09:43:40Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339149 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = Hedy Lamarr | image = Hedy Lamarr Publicity Photo for The Heavenly Body 1944.jpg | caption = Lamarr, {{circa|1944}} | birth_name = Hedwig Eva Maria Kiesler | birth_date = {{Birth date|mf=yes|1914|11|9}} | birth_place = Vienna, Austria-Hungary | death_date = {{Death date and age|mf=yes|2000|1|19|1914|11|9}} | death_place = [[Casselberry, Florida]], US | citizenship = {{plainlist| * Austria (until 1938)<ref>{{Cite web|url=https://ima.org.uk/16506/historical-notes-the-fantastic-lives-of-hedy-lamarr/|title=Historical Notes: The Fantastic Lives of Hedy Lamarr|first=Snezana|last=Lawrence|date=April 12, 2021}}</ref> * [[Statelessness|Stateless]] (1938–1953) * US (from 1953)}} | occupation = {{hlist|Actress|inventor}} | years_active = 1930–1958 | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Friedrich Mandl]]|1933|1937|end=div}} * {{marriage|[[Gene Markey]]|1939|1941|end=div}} * {{marriage|[[John Loder (actor)|John Loder]]|1943|1947|end=div}} * {{marriage|[[Teddy Stauffer]]|1951|1952|end=div}} * {{marriage|W. Howard Lee|1953|1960|end=div}} * {{marriage|Lewis J. Boies|1963|1965|end=div}}}} | children = 3 }} '''ហេឌី ឡាម៉ារ''' ( ឈ្មោះកំណើត '''ហេដវីគ អ៊ីវ៉ា ម៉ារីយ៉ា គីស្លឺ''' ; ថ្ងៃទី ៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១៤ {{Efn|According to Lamarr biographer [[#Shearer|Stephen Michael Shearer]] (pp.&nbsp;8, 339), she was born in 1914, not 1913.}} – ថ្ងៃទី ១៩ ខែមករា ឆ្នាំ ២០០០) គឺជាតារាសម្តែង និងជាអ្នកបង្កើតជនជាតិអូទ្រីស និងអាមេរិក។ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតារាភាពយន្តដ៏ជោគជ័យម្នាក់ នាងក៏បានសហការបង្កើតប្រព័ន្ធណែនាំវិទ្យុក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរ។ បន្ទាប់ពីអាជីពភាពយន្តដំបូងដ៏ខ្លីមួយនៅប្រទេស[[ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] រួមទាំងរឿងភាគមនោសញ្ចេតនាស្រើបស្រាលដ៏ចម្រូងចម្រាស ''[[Ecstasy]]'' (១៩៣៣) នាងបានរត់គេចពីស្វាមីដំបូងរបស់នាងគឺ [[ហ្វ្រីដ្រីស ម៉ានឌល]] ហើយបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងប៉ារីសដោយសម្ងាត់។ ដោយធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងឡុងដ៍ នាងបានជួប [[ល្វីស ប៊ី មេយឺ|ល្វីស ប៊ី ម៉េយឺ]] ដែលបានផ្តល់កិច្ចសន្យាភាពយន្តដល់នាងនៅហូលីវូដ។ នាងបានក្លាយជាតារាភាពយន្តជាមួយនឹងការសម្តែងរបស់នាងនៅក្នុងរឿងភាគមនោសញ្ចេតនា ''[[Algiers]]'' (១៩៣៨)។ <ref name="New York Times obituary">{{Cite news|last=Severo|first=Richard|date=January 20, 2000|title=Hedy Lamarr, Sultry Star Who Reigned in Hollywood of 30s and 40s, Dies at 86|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2000/01/20/arts/hedy-lamarr-sultry-star-who-reigned-in-hollywood-of-30-s-and-40-s-dies-at-86.html|access-date=December 24, 2018}}</ref> នាងទទួលបានជោគជ័យបន្ថែមទៀតជាមួយរឿងបស្ចិមលោក ''[[Boom Town]]'' (១៩៤០) និងរឿងភាគ ''[[White Cargo]]'' (១៩៤២)។ ខ្សែភាពយន្តដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតរបស់នាង គឺរឿងភាគសាសនា ''[[Samson and Delilah]]'' (១៩៤៩)។ <ref name="nytimes">{{Cite news|last=Haskell|first=Molly|date=December 10, 2010|title=European Exotic|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/12/12/books/review/Haskell-t.html|url-status=live|access-date=July 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908015828/https://www.nytimes.com/2010/12/12/books/review/Haskell-t.html|archive-date=September 8, 2018}}</ref> នាងក៏បានសម្តែងតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍មុនពេលចេញផ្សាយខ្សែភាពយន្តចុងក្រោយរបស់នាងនៅឆ្នាំ ១៩៥៨។ នាងត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសជាមួយនឹងផ្កាយមួយនៅលើ [[ហូលីវូដ វ៉កឃើរ អូហ្វ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០។ នៅដើម [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួមជាមួយអ្នកនិពន្ធ [[ហ្ស៊ក អាន់ថេល]] នាងបានសហការបង្កើតប្រព័ន្ធណែនាំវិទ្យុសម្រាប់ [[មីសុីលក្រោមទឹក(ត័រពី)|មីស៊ីលក្រោមទឹក]]របស់[[សម្ព័ន្ធ|សម្ព័ន្ធមិត្ត]] ដែលប្រើប្រាស់ [[វិសាលគមរីករាលដាល|បច្ចេកវិទ្យារីករាលដាលវិសាលគម]] និងបច្ចេកវិទ្យា [[ការលោតប្រេកង់|លោតប្រេកង់]] ដើម្បីកម្ចាត់ការគំរាមកំហែងនៃ[[ការកកស្ទះវិទ្យុ]] ដោយ[[អំណាចអ័ក្ស|មហាអំណាចអ័ក្ស]] ។ វិធីសាស្រ្តនេះ ដែលត្រូវបានគេកំណត់គំនិតថាជា "ប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងសម្ងាត់" ត្រូវបានបម្រុងទុកដើម្បីផ្តល់នូវការទំនាក់ទំនងដែលមានសុវត្ថិភាព និងធន់នឹងការកកស្ទះសម្រាប់ការណែនាំអាវុធ ដោយការរីករាលដាលសញ្ញាឆ្លងកាត់ប្រេកង់ច្រើន។ <ref>{{Cite web |date=2025-08-03 |title=Hedy Lamarr │ The National Inventors Hall of Fame |url=https://www.invent.org/inductees/hedy-lamarr |access-date=2025-08-04 |website=www.invent.org |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kristy |date=2024-10-23 |title=2024 Hedy Lamarr |url=https://wirelesshistoryfoundation.org/hedy-lamarr/ |access-date=2025-08-04 |website=Wireless History Foundation |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Biography: Hedy Lamarr |url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/hedy-lamarr |access-date=2025-08-04 |website=National Women's History Museum |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Hedy Lamarr's WWII Invention Helped Shape Modern Tech |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/hedy-lamarrs-wwii-invention-helped-shape-modern-tech |access-date=2025-08-04 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |language=en}}</ref> បច្ចេកវិទ្យាស្រដៀងគ្នានេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ ដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦២ ប៉ុណ្ណោះ <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Meeks|date=14 May 1990|title=I Guess They Just Take and Forget About a Person|url=https://archive.org/details/sim_forbes_1990-05-14_145_10/page/136|journal=Forbes|volume=145|issue=10|pages=136–138}}</ref> ដែលជាក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ និងបីឆ្នាំបន្ទាប់ពីការផុតកំណត់នៃសិទ្ធផ្ដាច់មុខ របស់លោកស្រី ឡាម៉ារ និងលោក អាន់ថេល។ ការលោតប្រេកង់ ដែលមាន និងត្រូវបានប្រើប្រាស់មុនសិទ្ធិផ្ដាច់មុខនិងត្រូវបានប្រើប្រាស់មុន របស់លោកស្រី ឡាម៉ារ និងលោក អាន់ថេល គឺជាបច្ចេកវិទ្យាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងវិសាលគមរីករាលដាល។ គោលការណ៍របស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់បណ្តាញឥតខ្សែ ប៊្លូធូស និង ហ្វាយ-ហ្វាយ (Wi-Fi) ជំនាន់ដំបូងៗ ដែលប្រើទម្រង់នៃវិសាលគមរីករាលដាល ដើម្បីការពារទិន្នន័យពីការស្ទាក់ចាប់ និងការជ្រៀតជ្រែក។ <ref>{{Cite web |last=O'Brien |first=Elle |date=2020-11-08 |title=Hedy Lamarr: actress, inventor, wartime code maker |url=https://massivesci.com/articles/hedy-lamarr-inventor-world-war-movie-star-frequency/ |access-date=2025-08-04 |website=Massive Science}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Hedy Lamarr and Frequency Hopping Technology – News – SparkFun Electronics |url=https://news.sparkfun.com/6147 |access-date=2025-08-04 |website=news.sparkfun.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=samainstage |date=2023-06-23 |title=Actress/Inventor Hedy Lamarr – and How Far Wireless Communication Has Come |url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/hedy-lamarr/ |access-date=2025-08-04 |website=IEEE Standards Association |language=en}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] s2k60sc4oh5w0kf3vtbdg8f9p8f9xms 0 53793 339015 338972 2026-08-18T12:48:38Z Sreynaree1986 47227 /* ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ */ ព្រះអគ្គមហេសី 339015 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ<br/>(អ្នកនាង ពៅភិវង្សធំ) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]) | image = | caption = | reign = គ.ស.១៥៧៦-១៥៨៤ | coronation = | full name = សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ | predecessor = [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេច[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]) | successor = [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]<br>ព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣|ពញ្ញាតន់]] | royal house = | dynasty = [[អង្គជ័យ|រាជវង្សលង្វែកធានី]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ (តាមបែបព្រះស្វាមី) |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ''' ឬ '''ពៅភិវង្សធំ''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[សម័យកាលលង្វែក]]និង[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៃពីរ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] គឺជាព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]និងព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣|ពញ្ញាតន់]]។ == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == [[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] ព្រះអង្គឡើយសោយរាជ្យក្នុងព្រះជន្មាយុ ៣៧ ព្រះវស្សា។ ស្ដេចទ្រង់ព្រះនាមជា '''[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមមហិន្ទរាជា រាមាធិបតី បរមបពិត្រ សុខត្តិយ ជាឥសូរកម្ពុជា មហាឥន្ទបត្តបុរី]]''' ឡើងរាជាភិសេក សោយរាជសម្បត្តិតពី[[បរមរាជាទី២|ព្រះរាជបិតា]]។ ព្រះអង្គអភិសេក '''អ្នកនាង ពៅភិវង្សធំ''' ជាព្រះអគ្គមហេសី តាំងព្រះនាមជា '''សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ'''។ ព្រះអង្គសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ នឹងព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រទាននាមថា [[ជ័យជេស្ឋាទី១|សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា]]។ ទោស័ក ព្រះជន្មវស្សា ៤១ ឆ្នាំ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីសម្ភព ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ប្រទាននាមជា [[បរមរាជាទី៣|ពញាតន់]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6</ref> បើ​តាម​ឯកសារ​រាជពង្សាវតារ​ថា ឆ្នាំ​១៥៨៤ [[នរិន្ទសួន|ព្រះនរេនសូរ]] [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ស្តេច​សៀម]] ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ស្នង​[[មហាធម៌រាជាធិរាជ|ព្រះបិតា​មហា​ធម្មរាជា]] បាន​លើក​ទ័ព​យ៉ាង​ធំបាន​វាយ​លុក​ចូល​មក​រហូត​ដល់[[លង្វែក|​រាជធានី​លង្វែក]] ហើយ​ព័ទ្ធ​បន្ទាយ​លង្វែក​នេះ​អស់​រយៈពេល​បី​ខែ ប៉ុន្តែ​វាយ​យក[[លង្វែក|​បន្ទាយ​លង្វែក]] ដែល​មាន​របង​ជា​គុម្ព​ឫស្សី​យ៉ាង​ក្រាស់​នោះ​មិន​បាន។ ឯកសារ​ខ្លះ​សរសេរ​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​នេះ​បែប​រឿង​ព្រេង​និទាន ដោយ​មាន​បញ្ចូល​ភាព​អច្ឆរិយ​ខ្លះៗ​ទៀត​ផង ដូចជា​ថា ពេល​ដែល​សៀម ដឹង​ថា​កម្ពុជា មាន​វត្ថុ​ស័ក្តិសិទ្ធិ ១៣​ព្រះអង្គ ខ្លាំង​ពូកែ​ជួយ​ថែរក្សា​ការពារ ក្រោយ​ពី​ពេល​ត្រឡប់​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​សៀម វិញ [[នរិន្ទសួន|ព្រះនរេនសូរ]] បាន​ប្រើ​មហាតលិក​សៀម ពីរ​នាក់ អោយ​ក្លែង​ធ្វើ​ជា​អ្នក​បួស​នាម​តិប្បញ្ញោ និង​សុប្បញ្ញោ ដើរ​ចេញ​ទៅ​ស្រុក​លាវ ហើយ​ចុះ​តាម​ផ្លូវ​ទន្លេ​មេគង្គ​មក​ស្រុក​ខ្មែរ ដើម្បី​មក​ធ្វើ​ពិធី​ដក​សិល្ប៍សាស្ត្រ ដែល​បញ្ចុះ​ក្នុង​រូប​ទេព្រក្ស​ទាំង​នោះ។ សុប្បញ្ញោ ប្រើ​មន្ត​អាគម​ធ្វើ​អោយ​អ្នក​ស្រុក​ឈឺ ឯ​តិប្បញ្ញោ ជា​អ្នក​ដោះ​អោយ​ជា​សះស្បើយ​ឡើង​វិញ។ ឧបាយកល​ចិត្តសាស្ត្រ​របស់​សៀម នេះ ទទួល​បាន​ជោគជ័យ​ណាស់។ មិន​ត្រឹម​រាស្ត្រ​ប្រជា​ទេ​ដែល​មាន​ជំនឿ​មុតមាំ​លើ​តិប្បញ្ញោ និង​សុប្បញ្ញោ នេះ សូម្បី​តែ​ព្រះមហាក្សត្រ​ក៏​មាន​ជំនឿ​ផង​ដែរ។ ដោយសារ​'''ព្រះអគ្គមហេសី''' ត្រូវ​អំពើ​អាសិរពិស​មាន​ជំងឺ​ជា​ទម្ងន់ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះ​មហិន្ទ​រាជា​ព្រះសត្ថា]]ទ្រង់​និមន្ត​ភិក្ខុ​ទាំង​ពីរ​អង្គ អោយ​គង់​ក្នុង[[វត្តព្រះឥន្ទទេព|វត្ត​ព្រះឥន្ទទេព]]​ក្នុង​កំផែង​ព្រះ​នគរ ដើម្បី​ជួយ​ព្យាបាល​រោគ​'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។ បាន​ឱកាស​ល្អ តិប្បញ្ញោ និង​សុប្បញ្ញោ បាន​ទូល​ព្រះរាជា​ថា រោគ​'''ព្រះមហេសី​'''នេះ បណ្ដាល​មក​ពី​ទសបារមី​ព្រះពុទ្ធរូប​អដ្ឋរស្ស គឺ​ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​ធំ បែរ​ព្រះ​ភ័ក្ត្រ​ទៅ​ទិស​ទាំង​៤ ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​[[វត្តត្រឡែងកែង|ព្រះវិហារ​វត្ត​ត្រឡែងកែង]] នោះ ជា​អ្នក​អោយ​ទោស។ ឮ​ដូច្នោះ [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះ​មហិន្ទ​រាជា​ព្រះសត្ថា]] ដែល​ទ្រង់​ធ្វេស​ព្រះ​ក្រិត្យា ផ្លាស់​ព្រះ​សតិបញ្ញា​ច្រើន​ប្រការ ស្ដេច​មាន​សតិ​ពុំ​ប្រាកដ​ដូច​ប្រក្រតី ក៏​ទ្រង់​ត្រាស់​បង្គាប់​អោយ​សែង​ព្រះ​អដ្ឋរស្ស​ដែល​ជា​វត្ថុ​ស័ក្តិសិទ្ធិ ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជធានី ទៅ​បង់​សណ្ដូន​ថ្ម​ទម្លាក់​ទឹក​មុខ​ព្រះ​នគរ​នោះ​ទៅ។ ឯ​ឯកសារ​ខ្លះ​ថា តិប្បញ្ញោ និង​សុប្បញ្ញោ បញ្ជា​អោយ​ដុត​ព្រះសណ្ថិត ដែល​[[ចន្ទរាជា|សម្ដេច​ព្រះ​មហា​ច័ន្ទ​រាជា]] ទ្រង់​បាន​កសាង​នោះ​ចោល​ទៅ។ ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​គេ​ឃើញ​នៅ​សល់​តែ​ព្រះបាទ​អំពី​ថ្ម​រហូត​មក​ដល់​សព្វថ្ងៃ​នេះ។ ខាង​ទ័ព​សៀម វិញ ក្រោយ​ពី​បាន​ជោគជ័យ​លើ​កម្លាំង​ទ័ព​ខ្មែរ​នៅ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]]ហើយ ក៏​លើក​ជម្រុល​មក​វាយ​បន្ទាយ​[[ខេត្ត​ពោធិ៍សាត់]] រួច​បន្ត​មក​ដល់[[ខេត្តបរិបូរណ៍|ខេត្ត​បរិបូរណ៍]] បន្ទាយ​រលាប្អៀរ ទៀត។ ចំណែក​ឯ​[[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះសត្ថា]] វិញ លុះ​ជ្រាប​ថា ទ័ព​សៀម លើក​មក​ជិត​ដល់​បន្ទាយ​លង្វែក​ហើយ ទ្រង់​ក៏​នាំ​ព្រះរាជបុត្រ​[[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេដ្ឋា]] និង​[[បរមរាជាទី៣|ព្រះពញាតន់]]ព្រម​ជាមួយ​និង​'''អគ្គមហេសី​'''ស្រី​ស្នំ ភៀស​ព្រះអង្គ​ទៅ​គង់​នៅ​[[ស្រុកស្រីសន្ធរ|ស្រីសន្ធរ]] រួច​ក្រោយ​មក​ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]]​ ហើយ​ទីបំផុត យាង​រហូត​ដល់​[[វៀងច័ន្ទន៍|ក្រុង​វៀងច័ន្ទ]] [[ឡាវ|ប្រទេស​ឡាវ]]ឡានឆាងនោះ ទ្រង់​មាន​ជំងឺ​ចាញ់ ហើយ​ចូល​ទិវង្គត​ទាំង​ពីរ​ព្រះអង្គ​នៅ​ទីនោះ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ទៅ៕<ref>https://www.rfa.org/khmer/news/history/the-king-of-long-vek-12022014040255.html</ref><ref>https://www.rfa.org/khmer/news/history/the-collapse-of-lung-vek-12092014034234.html</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទសម្ដេច[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]])}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យកាលលង្វែក]]<br/>(តំណែង​[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]])|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after= [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ព្រះទេវីក្សត្រី]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សលង្វែកធានី]] e5rque23isgldwwykr5smbqc5vtzqde 0 53799 339078 338016 2026-08-19T08:02:10Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339078 wikitext text/x-wiki         '''ប្លេស ប៉ាស្កាល់''' {{Efn|{{IPAc-en|p|æ|ˈ|s|k|æ|l}} {{Respell|pass|KAL}}, {{IPAc-en|alsoUK|-|ˈ|s|k|ɑː|l|,_|'|p|ae|s|k|@l|,_|-|s|k|æ|l}} {{Respell|-|KAHL|,_|PASS|kəl|,_-|kal}}, {{IPAc-en|US|p|ɑː|ˈ|s|k|ɑː|l}} {{Respell|pahs|KAHL}};<ref>{{cite book|last=Wells|first=John|author-link=John C. Wells|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|publisher=Pearson Longman|edition=3rd|date=3 April 2008|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pascal "Pascal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150106120015/http://dictionary.reference.com/browse/Pascal |date=6 January 2015 }}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Pascal,+Blaise |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205064720/https://www.lexico.com/definition/pascal,_blaise |url-status=dead |archive-date=2021-12-05 |title=Pascal, Blaise |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/pascal|title=Pascal|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814214044/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/pascal|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Pascal|access-date=14 August 2019}}</ref> {{IPA|fr|blɛz paskal|lang}}|name=pronounciation}} (19{{Spaces}}ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦២៣-១៩{{Spaces}}សីហា ១៦៦២) គឺជាគណិតវិទូ រូបវិទូ ទស្សនវិទូ និងជាអ្នកនិពន្ធ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] ជនជាតិបារាំង។ ប៉ាស្កាល់ គឺជាកុមារអច្ឆរិយៈម្នាក់ ដែលត្រូវបានអប់រំដោយឪពុកឈ្មោះ អេទៀន ប៉ាស្កាល់ ជាអ្នកយកពន្ធនៅទីក្រុងរូអង់ ។ ការងារគណិតវិទ្យាដំបូងរបស់គាត់គឺលើធរណីមាត្រប្រជោល គាត់បានសរសេរសន្ធិសញ្ញាសំខាន់មួយលើប្រធានបទនៃ មុខកាត់កោណ នៅអាយុ 16 ឆ្នាំ។ ក្រោយមកគាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយព្យែរ ដឺ ហ្វែរម៉ាត លើទ្រឹស្តីប្រូបាប ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទំនើប និង[[វិទ្យាសាស្ត្រសង្គម]] ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2025)">ត្រូវការ​សម្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> នៅឆ្នាំ ១៦៤២ លោក​បាន​ចាប់ផ្តើម​ការងារ​ត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​លើ​ម៉ាស៊ីន​គិតលេខ (ហៅថា ម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាល់ និងក្រោយមកប៉ាស្កាលីន) ធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ក្លាយជា​អ្នកបង្កើត​ម៉ាស៊ីនគិតលេខ​មេកានិច ​ដំបូង​គេ​ម្នាក់។ <ref>{{Cite book|last=d'Ocagne|first=Maurice|url=https://cnum.cnam.fr/CGI/fpage.cgi?8KU54-2.5/248/150/369/363/369|title=Le calcul simplifié|publisher=Gauthier-Villars et fils|year=1893|page=245|language=fr|access-date=14 May 2010|archive-date=9 August 2018}}</ref> ដូច[[រីណេ ដេកាត|​លោករឺណេ ដេកាត]] រួមសម័យ​ជាមួយគាត់​ដែរ លោកប៉ាស្កាល់ ក៏​ជា​អ្នកត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​ក្នុង​វិទ្យាសាស្ត្រ​ធម្មជាតិ និង​អនុវត្ត​ផងដែរ។ លោកប៉ាស្កាល់ បាន​សរសេរ​ការពារ[[ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្ត្រ|​ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្ត្រ]] និង​បាន​បង្កើត​លទ្ធផល​ចម្រូងចម្រាស​ជាច្រើន។ <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (September 2025)">ត្រូវការការបំភ្លឺ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> លោកបានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសិក្សាអំពីសារធាតុរាវ ហើយបានបញ្ជាក់ពីគោលគំនិតនៃសម្ពាធ និង[[សុញ្ញកាស]] ដោយធ្វើឱ្យការងាររបស់អេវ៉ង់ជេលីស្តា តូរីឆេលី មានលក្ខណៈទូទៅ។ ឯកតា [[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ|SI]] សម្រាប់សម្ពាធត្រូវដាក់ឈ្មោះតាម [[ប៉ាស្កាល់]] ។ ធ្វើតាមតូរីឆេលី និងហ្គាលីឡេអូ ហ្គាលីឡៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៤៧ លោកបានបដិសេធអ្នកដូចជា[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូត]] និងដេកាត ដែលបានទទូចថាធម្មជាតិស្អប់សុញ្ញកាស ។ លោកក៏ត្រូវបានគេសរសើរថាជាអ្នកបង្កើត[[យានដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរសាធារណៈ]]ទំនើបផងដែរ ដោយបានបង្កើត carrosses à cinq sols ជាសេវាដឹកជញ្ជូនសាធារណៈទំនើបដំបូងគេ មុនពេលលោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១៦៦២។ <ref>{{Cite web |last=Jarrett |date=2024-12-31 |title=One of the Greatest Inventions in the History of Human Transport |url=https://humantransit.org/2024/12/one-of-the-greatest-inventions-in-the-history-of-human-transport.html#commentsC |access-date=2025-01-02 |website=Human Transit |language=en-US}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៤៦ លោកនិងប្អូនស្រីឈ្មោះ ហ្សាក់គ្លីន (Jacqueline) បានមានទំនាក់ទំនងជាមួយចលនាសាសនានៅក្នុង[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]] ដែលត្រូវបានអ្នករិះគន់ហៅថា ហ្សង់សេនីស។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.newadvent.org/cathen/11511a.htm|title=Blaise Pascal|archivedate=10 March 2009}}</ref> បន្ទាប់ពីបទពិសោធន៍សាសនានៅចុងឆ្នាំ១៦៥៤ លោកបានចាប់ផ្តើមសរសេរស្នាដៃដែលមានឥទ្ធិពលលើទស្សនវិជ្ជា និងទេវវិទ្យា។ ស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញពីររបស់លោកមានប្រភពនៅសម័យកាលនេះ {{Lang|fr|[[Lettres provinciales]]}} និង ''Pensées'' ដែលជា​សំណុំ​នៃ​ជម្លោះ​រវាង​អ្នកកាន់សាសនាហ្សង់សេនីស និង ជេស៊ូអ៊ីត ។ ក្រោយមកទៀត​មាន​ការភ្នាល់​របស់ប៉ាស្កាល់ ដែល​គេ​ស្គាល់​ក្នុង​សៀវភៅ​ដើម​ថា​ ''Discourse on the Machine'' <ref>{{Cite web |last=Grumball |first=Kevin Shaun |title=Thesis submitted to the University of Nottingham for the degree of Doctor of Philosophy |url=https://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605221151/http://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf |archive-date=2020-06-05 |access-date=20 October 2022 |website=University of Nottingham |archivedate=2020-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605221151/http://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Internet History Sourcebooks |url=https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1660pascal-pensees.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019123402/https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1660pascal-pensees.asp |archive-date=19 October 2022 |access-date=2022-10-20 |website=sourcebooks.fordham.edu}}</ref> ដែល​ជា​អំណះអំណាង​ប្រូបាប​ដ៏​ស្មោះត្រង់ ​សម្រាប់​មូលហេតុ​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់​គួរតែ​ជឿ​លើ​ព្រះ។ នៅ​ឆ្នាំ​នោះ គាត់​ក៏​បាន​សរសេរ​សន្ធិសញ្ញា​សំខាន់​មួយ​ស្តីពី​ត្រីកោណ​នព្វន្ត​ផងដែរ។ ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៦៥៨ និង ១៦៥៩ គាត់​បាន​សរសេរ​អំពី​ស៊ីក្លូអ៊ីដ និង​ការប្រើប្រាស់​របស់​វា​ក្នុង​ការគណនា​បរិមាណ​សារធាតុ​រឹង។ បន្ទាប់ពី​មាន​ជំងឺ​ជាច្រើន​ឆ្នាំ ប៉ាស្កាល់បាន​ស្លាប់​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ក្នុង​អាយុ ៣៩ ឆ្នាំ។ == កុមារភាព និងការអប់រំ == [[ឯកសារ:Maison_de_Blaise_Pascal_(Clermont).png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|206x206ភីកសែល|ស្រុកកំណើតរបស់ប៉ាស្កាល់]] លោកប៉ាស្កាល់ កើតនៅឃ្លែរម៉ុង-ហ្វេរ៉ង់ ដែលស្ថិតនៅក្នុង តំបន់អូវែញ ប្រទេសបារាំង ជិតជួរភ្នំម៉ាស៊ីហ្វ សង់ត្រាល់ ។ គាត់បាត់បង់ម្តាយរបស់គាត់គឺអង់តូណែត បេហ្គុង (Antoinette Begon) កាលនៅអាយុបីឆ្នាំ។ {{Sfn|Devlin}} ឪពុករបស់គាត់គឺអេទៀន ប៉ាស្កាល់ ដែលជាអ្នកគណិតវិទូ គឺជាចៅក្រមក្នុងស្រុក និងជាសមាជិកនៃ "អភិជនរដ្ឋបាល"។ ប៉ាស្កាល់មានប្អូនស្រីពីរនាក់ គឺប្អូនស្រី ហ្សាក់គ្លីន និងបងស្រី ហ្ស៊ីលប៊ែត ។ === បំលាស់ទីទៅប៉ារីស === នៅឆ្នាំ១៦៣១ ប្រាំឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ភរិយារបស់គាត់ <ref name="MCS">{{Cite web |last=O'Connor |first=J.J. |author-link=John J. O'Connor (mathematician) |last2=Robertson |first2=E.F. |author-link2=Edmund F. Robertson |date=August 2006 |title=Étienne Pascal |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pascal_Etienne.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419181846/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pascal_Etienne.html |archive-date=19 April 2010 |access-date=5 February 2010 |publisher=[[University of St Andrews|University of St. Andrews, Scotland]]}}</ref> អេទៀន ប៉ាស្កាល់ បានផ្លាស់ទីទៅទីក្រុងប៉ារីសជាមួយកូនៗ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ក្រុមគ្រួសារដែលទើបមកដល់បានជួល ល្វីស ដេលហ្វូល ជាអ្នកបម្រើ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមាជិកសំខាន់ម្នាក់នៃគ្រួសារ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2025)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> អេទៀន ដែលមិនដែលរៀបការម្តងទៀត ហើយបានសម្រេចចិត្តថា គាត់នឹងអប់រំកូនៗរបស់គាត់។ [[ឯកសារ:Leroux--scene_de_la_jeunesse_de_blaise_pascal--Cherbourg.jpg|រូបភាពតូច|262x262ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពមួយពីយុវវ័យរបស់ប៉ាស្កាល់]] យុវជន​ប៉ាស្កាល់ ​បាន​បង្ហាញ​កម្លាំងបញ្ញា​ដ៏​ខ្លាំងពូកែ ជាមួយនឹង​សមត្ថភាព​ដ៏ឈ្លាសវៃ​សម្រាប់​មុខវិជ្ជាគណិតវិទ្យា និង​វិទ្យាសាស្ត្រ។ <ref>{{Cite web |date=2024-04-08 |title=Blaise Pascal {{!}} Biography, Facts, & Inventions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Blaise-Pascal |access-date=2024-04-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> អេទៀន​បាន​ព្យាយាម​រារាំង​កូនប្រុស​​ពី​ការ​រៀន​គណិតវិទ្យា។ ប៉ុន្តែ​នៅ​អាយុ ១២ ឆ្នាំ ប៉ាស្កាល់​បាន​រក​ឃើញ​ឡើង​វិញនូវ​សំណើ​ធរណីមាត្រ​ចំនួន ៣២ ដំបូង​របស់អឺគ្លីដ ហើយ​ដូច្នេះ​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​ច្បាប់​ចម្លង​នៃ<nowiki><i id="mwhQ">​ធាតុ</i></nowiki> របស់​អឺគ្លីដ។ ==== ''អត្ថបទស្តីពីកោណ'' ==== អ្វីដែលលោកប៉ាស្កាល់ ចាប់អារម្មណ៍លើស្នាដៃរបស់ លោកដេសាក លើ ផ្នែករាងកោណ ។ ដោយធ្វើតាមការគិតរបស់លោកដេសាក លោកប៉ាស្កាល់ អាយុ ១៦ ឆ្នាំរូបនេះបានបង្កើតជាមធ្យោបាយនៃភស្តុតាងនូវសន្ធិសញ្ញាខ្លីមួយស្តីពីអ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថា ''Mystic Hexagram'' គឺ ''Essai pour les coniques'' ( ''អត្ថបទស្តីពីរាងសាជី'' ) ហើយបានផ្ញើវា - ស្នាដៃគណិតវិទ្យាដំបូងរបស់គាត់ - ទៅកាន់លោកព្យែរ មែរសេន នៅទីក្រុងប៉ារីស។ វាត្រូវបានគេស្គាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះថាជា ទ្រឹស្តីបទប៉ាស្កាល់ ។ វាចែងថាប្រសិនបើឆកោន ត្រូវបានចារឹកក្នុងរង្វង់ (ឬរាងសាជី) នោះចំណុចប្រសព្វទាំងបីនៃជ្រុងផ្ទុយគ្នាស្ថិតនៅលើបន្ទាត់មួយ (ហៅថាបន្ទាត់ប៉ាស្កាល់)។ ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្កាល់ គឺលឿនពេក រហូតដល់[[រីណេ ដេកាត|រឺណេ ដេកាត]] ជឿជាក់ថាឪពុករបស់ប៉ាស្កាល់ គឺជាអ្នកសរសេរ។ នៅពេលមែរសែន បានធានាថាវាពិតជាផលិតផលរបស់កូនប្រុស មិនមែនរបស់ឪពុកទេ ដេកាតបានឆ្លើយតបថា "ខ្ញុំមិនចម្លែកទេដែលគាត់បានផ្តល់ការបង្ហាញពីកោណសមស្របជាងស្នាដៃរបស់មនុស្សបុរាណ" ដោយបន្ថែមថា "ប៉ុន្តែបញ្ហាផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះអាចនិយាយបានថា កម្រនឹងកើតឡើងចំពោះកុមារអាយុ ១៦ ឆ្នាំណាស់"។ === ចំណាកចេញពីទីក្រុងប៉ារីស === នៅប្រទេសបារាំងនាពេលនោះ ការិយាល័យ និងមុខតំណែងអាចត្រូវបានទិញ និងលក់។ នៅឆ្នាំ ១៦៣១ លោកអេទៀន បានលក់តំណែងរបស់លោកជាប្រធានទីពីរនៃ ''Cour des Aides'' ក្នុងតម្លៃ ៦៥,៦៦៥ លីវ ។ <ref>Connor, James A., ''Pascal's wager: the man who played dice with God'' (HarperCollins, NY, 2006) {{ISBN|0-06-076691-3}} p. 42</ref> ប្រាក់នេះត្រូវបានវិនិយោគលើមូលបត្ររដ្ឋាភិបាល ដែលផ្តល់ប្រាក់ចំណូល បើទោះបីជាមិនមែនជាប្រាក់ចំណូលដ៏សមរម្យក៏ដោយ ក៏ពិតជាប្រាក់ចំណូលដ៏ស្រួលមួយ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារប៉ាស្កាល់ ផ្លាស់ទៅរស់នៅទីក្រុងប៉ារីស ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៦៣៨ លោកខាឌីណាល រីឆែលយឺ ដោយអស់សង្ឃឹមចំពោះប្រាក់ដើម្បីបន្តសង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ ខកខានមិនបង់មូលបត្ររដ្ឋាភិបាល។ ភ្លាមៗនោះ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់លោកអេទៀន ប៉ាស្កាល់ បានធ្លាក់ចុះពីជិត ៦៦,០០០ លីវ មកនៅតិចជាង ៧,៣០០ លីវ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2023)">ត្រូវការ​ឯកសារ​យោង</span>]]'' &#x5D;</sup> ដូច​អ្នក​ដទៃ​ទៀត​ជាច្រើន​ អេទៀន​ត្រូវ​បាន​បង្ខំ​ឱ្យ​ភៀស​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ប៉ារីស ​ដោយសារ​តែ​ការ​ប្រឆាំង​​ចំពោះ​គោលនយោបាយ​សារពើពន្ធ​របស់រីឆែលយឺ ​ដោយ​ទុក​កូនទាំង​បី​នាក់​​ ក្រោម​ការ​ថែទាំ​របស់​អ្នក​ជិត​ខាង​ គឺ​ម៉ាដាម សេនតូត ​ជា​នារី​ស្រស់​ស្អាត​ម្នាក់​ដែល​មាន​ប្រវត្តិ​ដ៏​ល្បីល្បាញ ហើយបាន​រក្សា​ហាង​កែ​សម្ផស្ស​ដ៏​ភ្លឺ​ថ្លា​បំផុត​មួយ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​បារាំង។ វា​គឺ​ជា​ពេល​ដែល​ហ្សាក់គ្លីន​ ​សម្តែង​បាន​ល្អ​ក្នុង​ឈុតតន្ត្រី​កុមារ​ដែល​មាន​រីឆែលយឺ​ចូលរួម​ដែល​អេទៀន​ត្រូវ​បាន​លើកលែងទោស។ យូរៗ​ទៅ អេទៀន​បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ខាឌីណាល់ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ ១៦៣៩ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ស្នងការ​ពន្ធដារ​របស់​ស្តេច​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង ​រូអង់ ជា​ទីក្រុង​ដែល​កំណត់ត្រា​ពន្ធ​របស់​វា ដោយសារ​ការ​បះបោរ​ស្ថិត​ក្នុង​ភាព​វឹកវរ​យ៉ាង​ខ្លាំង។ === ប៉ាស្កាលីន === [[ឯកសារ:Pascaline-CnAM_823-1-IMG_1506-black.jpg|alt=|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាលីន ដើមដំបូងដាក់តាំងនៅ Musée des Arts et Métiers ទីក្រុងប៉ារីស]] នៅឆ្នាំ ១៦៤២ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីសម្រួលដល់ការគណនា និងការគណនាឡើងវិញដ៏ហត់នឿយរបស់ឪពុកអំពីពន្ធដែលត្រូវជំពាក់ និងបង់ (ជាការងារដែលយុវជនប៉ាស្កាល់ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យធ្វើ) ប៉ាស្កាល់ ដែលមិនទាន់មានអាយុ ១៩ ឆ្នាំផង បានបង្កើតម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដែលមានសមត្ថភាពបូក និងដក ឈ្មោះថា''ម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាល់'' ឬ ''ប៉ាស្កាលីន'' ។ ក្នុងចំណោមម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាលីនចំនួនប្រាំបីដែលនៅសេសសល់ បួនត្រូវបានរក្សាទុកដោយ Musée des Arts et Métiers នៅទីក្រុងប៉ារីស និងមួយទៀតដោយសារមន្ទីរ Zwinger ក្នុង ទីក្រុងដ្រេសដិន ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលដាក់តាំងបង្ហាញម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដើមពីររបស់គាត់។ <ref>A complete list of known Pascalines and also a review of contemporary replicas can be found at [http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.SurvivingPascalines Surviving Pascalines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105180308/http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.SurvivingPascalines|date=5 November 2021}} and [http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.ReplicaPascalines Replica Pascalines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105181911/http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.ReplicaPascalines|date=5 November 2021}} at http://things-that-count.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215022135/http://things-that-count.net/|date=15 December 2018}}</ref> ទោះបីជាម៉ាស៊ីនទាំងនេះ ជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិធីគណនាមេកានិចរយៈពេល ៤០០ ឆ្នាំបន្ទាប់ និងក្នុងន័យមួយចំពោះវិស័យ វិស្វកម្មកុំព្យូទ័រ នៅពេលក្រោយក៏ដោយ ម៉ាស៊ីនគិតលេខមិនជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មឡើយ។ ដោយសារតែវានៅតែស្មុគស្មាញក្នុងការប្រើប្រាស់ ប្រហែលដោយសារតែវាមានតម្លៃថ្លៃខ្លាំង ម៉ាស៊ីនប៉ាស្កាលីន បានក្លាយជាប្រដាប់ក្មេងលេង និងជានិមិត្តរូបឋានៈ សម្រាប់អ្នកមានទាំងនៅប្រទេសបារាំង និងកន្លែងផ្សេងទៀតនៅអឺរ៉ុប។ លោកក៏បានបង្ហាញម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដំបូងគេដល់ ម្ចាស់ក្សត្រីយ៍គ្រីស្ទីណានៃប្រទេសស៊ុយអែត ក្នុងឆ្នាំ ១៦៣២។ <ref>{{Cite journal|last=Zirpolo|first=Lilian H.|date=2005|title=Christina of Sweden's Patronage of Bernini: The Mirror of Truth Revealed by Time|url=https://www.jstor.org/stable/3566533?searchText=christina%20sweden&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3Dchristina%2Bsweden%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fspellcheck_basic_search%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A31c0955fd8d8615cd04a976542bfc78c|journal=Woman's Art Journal|volume=26|issue=1|pages=38–43|doi=10.2307/3566533|jstor=3566533|url-access=subscription}}</ref> ប៉ាស្កាល់បានបន្តកែលម្អនូវការរចនាមួយទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ហើយលោកសំដៅទៅលើម៉ាស៊ីនប្រហែល ៥០ គ្រឿងដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងតាមការរចនារបស់ខ្លួន។ <ref>[https://fr.wikisource.org/wiki/La_Machine_d%E2%80%99arithm%C3%A9tique (fr) La Machine d'arithmétique, Blaise Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515015452/http://fr.wikisource.org/wiki/La_Machine_d%E2%80%99arithm%C3%A9tique|date=15 May 2011}}, Wikisource</ref> លោកបានសាងសង់ម៉ាស៊ីនចំនួន ២០ គ្រឿងក្នុងរយៈពេល ១០ ឆ្នាំបន្ទាប់។ <ref>{{Cite book|title=Les machines arithmétiques de Blaise Pascal|year=1988|location=Clermont-Ferrand|page=12|language=fr}}</ref> == គណិតវិទ្យា == === ប្រូបាប === នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ ដោយមានការជំរុញពីមិត្តភ័ក្តិគឺ សេវ៉ាលីយេ ដឺ មេរេ លោកប៉ាស្កាល់ បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយលោកព្យែរ ហ្វែរម៉ាត លើប្រធានបទនៃល្បែងស៊ីសង ហើយពីការសហការនោះ បានបង្កើតនូវទ្រឹស្តីប្រូបាបនៃគណិតវិទ្យា ។ {{Sfn|Devlin}} បញ្ហាជាក់លាក់គឺថាអ្នកលេងពីរនាក់ដែលចង់បញ្ចប់ហ្គេមមុនកាលកំណត់ ហើយដោយសារកាលៈទេសៈបច្ចុប្បន្ននៃហ្គេម ចង់បែងចែកប្រាក់ភ្នាល់ដោយយុត្តិធម៌ ដោយផ្អែកលើឱកាសដែលម្នាក់ៗមានក្នុងការឈ្នះហ្គេមចាប់ពីចំណុចនោះ។ គំនិតនៃតម្លៃដែលរំពឹងទុក បានវិវត្តចេញពីការពិភាក្សានេះ។ លោកចន រ៉ូស (John Ross) សរសេរថា "ទ្រឹស្តីប្រូបាប និងការរកឃើញបន្តបន្ទាប់ បានផ្លាស់ប្តូររបៀបដែលយើងចាត់ទុកភាពមិនប្រាកដប្រជា ហានិភ័យ ការសម្រេចចិត្ត និងសមត្ថភាពរបស់បុគ្គល និងសង្គមក្នុងការជះឥទ្ធិពលដល់ដំណើរនៃព្រឹត្តិការណ៍នាពេលអនាគត"។ <ref>{{Cite journal|last=Ross|first=John F.|year=2004|title=Pascal's legacy|journal=EMBO Reports|volume=5|issue=Suppl 1|pages=S7–S10|doi=10.1038/sj.embor.7400229|pmc=1299210|pmid=15459727}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ នៅក្នុង''Pensées'' បានប្រើអំណះអំណាងប្រូបាប គឺការភ្នាល់របស់ប៉ាស្កាល់ ដើម្បីបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃជំនឿលើព្រះ និងជីវិតប្រកបដោយភាពថ្លៃថ្នូរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្កាល់ និងហ្វែរម៉ាត ថ្វីត្បិតតែបានធ្វើការងារដំបូងៗដ៏សំខាន់ក្នុងទ្រឹស្តីប្រូបាបក៏ដោយ ក៏មិនបានអភិវឌ្ឍវិស័យនេះទៅឆ្ងាយដែរ។ គ្រីស្ទៀអាន ហុយហ្គិន ដោយបានរៀនអំពីប្រធានបទនេះតាមរយៈការឆ្លើយឆ្លងរបស់ប៉ាស្កាល់ និងហ្វែរម៉ាត បានសរសេរសៀវភៅដំបូងលើប្រធានបទនេះ។ ឥស្សរជនក្រោយៗទៀតដែលបានបន្តការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីរួមមានអាប្រាហាំ ដឺ ម៉ូវ្រ៍ និងព្យែរ-ស៊ីម៉ុន ឡាប្លាស ។ ការងារដែលធ្វើឡើងដោយហ្វែរម៉ាត និងប៉ាស្កាល់ លើការគណនាប្រូបាប បានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់សម្រាប់បង្កើតការគណនារបស់ [[ហ្គុតហ្វ្រាយ វីលហេម ឡែបនី|ឡៃបនីស]] ។ <ref>{{Cite web |title=The Mathematical Leibniz |url=http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/leibniz.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203084344/http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/leibniz.html |archive-date=3 February 2017 |access-date=16 August 2009 |publisher=Math.rutgers.edu}}</ref> === ''សន្ធិសញ្ញាស្តីពីត្រីកោណនព្វន្ត'' ===   [[ឯកសារ:PascalTriangleAnimated2.gif|រូបភាពតូច|ត្រីកោណប៉ាស្កាល់។ ចំនួននីមួយៗគឺជាផលបូកនៃចំនួនពីរលើវា។ ត្រីកោណនេះបង្ហាញលក្ខណៈសម្បត្តិគណិតវិទ្យាជាច្រើន បន្ថែមពីលើការបង្ហាញមេគុណទ្វេធា។]] ''សៀវភៅ Traité du triangle arithmétique'' របស់ប៉ាស្កាល់ ដែលសរសេរនៅឆ្នាំ ១៦៥៤ ប៉ុន្តែបានបោះពុម្ពផ្សាយបន្ទាប់ពីគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៦៦៥ បានពណ៌នាអំពីតារាងងាយស្រួលសម្រាប់មេគុណទ្វេធា ដែលគាត់ហៅថាត្រីកោណនព្វន្ត ប៉ុន្តែឥឡូវនេះត្រូវហៅថាត្រីកោណប៉ាស្កាល់ ។ <ref name=":1">{{Cite book|last=Katz|first=Victor|author-link=Victor J. Katz|title=A History of Mathematics: An Introduction|publisher=Addison-Wesley|year=2009|isbn=978-0-321-38700-4|pages=491|chapter=14.3: Elementary Probability}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://www.bookrags.com/research/pascals-triangle-wom/|title=Pascal's triangle {{!}} World of Mathematics Summary|archive-date=4 March 2016}}</ref> ត្រីកោណក៏អាចត្រូវបានតំណាង៖ {| class="wikitable" ! style="width:20px;" | ! style="width:20px;" |០ ! style="width:20px;" | ១ ! style="width:20px;" | ២ ! style="width:20px;" | ៣ ! style="width:20px;" | ៤ ! style="width:20px;" | ៥ ! style="width:20px;" | ៦ |- | '''០''' | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ |- | '''១''' | ១ | ២ | ៣ | ៤ | ៥ | ៦ | |- | '''២''' | ១ | ៣ | ៦ | ១០ | ១៥ | | |- | '''៣''' | ១ | ៤ | ១០ | ២០ | | | |- |'''៤''' | ១ | ៥ | ១៥ | | | | |- |'''៥''' | ១ | ៦ | | | | | |- |'''៦''' | ១ | | | | | | |} គាត់បានកំណត់ចំនួននៅក្នុងត្រីកោណដោយការហៅឡើងវិញ ៖ ហៅចំនួននៅក្នុង (''m''+1)&nbsp;ជួរទី 1 និង ( ''n''&nbsp;+&nbsp;1)ជួរឈរទី ''t'' _''mn'' ។ បន្ទាប់មក ''t'' _''mn''&nbsp;=&nbsp;''t'' _{''m'' −1, ''n''}&nbsp;+&nbsp;''t'' _{''m'', ''n'' −1}, សម្រាប់ ''m''&nbsp;=&nbsp;០,&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;... និង ''n''&nbsp;=&nbsp;០,&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;... លក្ខខណ្ឌព្រំដែនគឺ ''t'' _{''m'', −1}&nbsp;=&nbsp;០, ''t'' _{−1, ''n''}&nbsp;=&nbsp;០ សម្រាប់ ''m''&nbsp;=&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;៣,&nbsp;... និង ''n''&nbsp;=&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;៣,&nbsp;... ម៉ាស៊ីនភ្លើង ''t'' ₀₀&nbsp;=&nbsp;១. ប៉ាស្កាល់ បានបញ្ចប់ជាមួយនឹងភស្តុតាងថា : <math>t_{mn} = \frac{(m+n)(m+n-1)\cdots(m+1)}{n(n-1)\cdots 1}.</math> នៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាដដែល ប៉ាស្កាល់បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍ច្បាស់លាស់អំពីគោលការណ៍នៃអាំងឌុចស្យុងគណិតវិទ្យា ។ <ref name=":1"/> នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ គាត់បានបញ្ជាក់ពី <nowiki><i id="mwAZk">អត្តសញ្ញាណរបស់ប៉ាស្កាល់</i></nowiki> ដែលទាក់ទងនឹងផលបូកនៃស្វ័យគុណ ''p'' នៃចំនួនគត់វិជ្ជមាន ''n'' ដំបូងសម្រាប់ ''p'' = 0, 1, 2, ..., ''k'' ។ <ref>{{Cite journal|last=Kieren MacMillan, Jonathan Sondow|year=2011|title=Proofs of power sum and binomial coefficient congruences via Pascal's identity|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_june-july-2011_118_6/page/549|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=118|issue=6|pages=549–551|arxiv=1011.0076|doi=10.4169/amer.math.monthly.118.06.549}}</ref> នៅឆ្នាំដដែលនោះ ប៉ាស្កាល់មានបទពិសោធន៍ខាងសាសនា ហើយភាគច្រើនបានបោះបង់ការងារផ្នែកគណិតវិទ្យា។   === ស៊ីក្លូអ៊ីដ === [[ឯកសារ:Pascal_Pajou_Louvre_RF2981.jpg|alt=|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់ កំពុងសិក្សាអំពី ស៊ីក្លូអ៊ីដ ដោយអូហ្គូស្ទីន ប៉ាជូ ឆ្នាំ១៧៨៥ នៅសារមន្ទីរលូវ។]] នៅឆ្នាំ១៦៥៨ ប៉ាស្កាល់ ខណៈពេលកំពុងមានអាការៈឈឺធ្មេញ បានចាប់ផ្តើមពិចារណាបញ្ហាជាច្រើនទាក់ទងនឹងស៊ីក្លូអ៊ីដ។ អាការៈឈឺធ្មេញរបស់គាត់បាត់ទៅវិញ ហើយគាត់បានយល់ថា រឿងនេះជាសញ្ញាពីឋានសួគ៌ដើម្បីបន្តការស្រាវជ្រាវ។ ប្រាំបីថ្ងៃក្រោយមក អត្ថបទរបស់គាត់បានបញ្ចប់ <ref name="Ball_1960">{{Cite book|date=2010-09-16|title=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://www.gutenberg.org/files/31246/31246-pdf.pdf|location=New York, NY, USA|page=234|isbn=978-0486206301}}</ref> ហើយដើម្បីផ្សព្វផ្សាយលទ្ធផល បានស្នើឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងមួយ។ <ref name="Ferroli_1935">{{Cite journal|last=Ferroli|first=D.|date=April 1935|title=A Note on Blaise Pascal (1623-1662). A Forerunner of Leibnitz and Newton in the Discovery of the Calculus|url=https://www.jstor.org/stable/24221628|journal=Current Science|volume=3|issue=10|pages=459–461|jstor=24221628|accessdate=2024-03-02}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ បានស្នើសំណួរចំនួន ៣ ទាក់ទងនឹងចំណុចកណ្តាលនៃទំនាញផែនដី ផ្ទៃក្រឡា និងមាឌនៃស៊ីក្លូអ៊ីដ ដោយអ្នកឈ្នះនឹងទទួលបានរង្វាន់ជាប្រាក់អេស្ប៉ាញ 20 និង 40 ដូប្លូន។ លោកប៉ាស្កាល់, ហ្ស៊ីល ដឺ រូប៊ែរវ៉ាល់ និងព្យែរ ដឺ កាកាវី គឺជាគណៈកម្មាធិការ ហើយការដាក់ស្នើទាំងពីរ (ដោយ ចន វ៉ូលីស និងអង់ត្វាន ដឺ ឡាលូវែរ ) មិនត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាគ្រប់គ្រាន់ទេ។ <ref>{{Citation|last=Conner|first=James A.|title=Pascal's Wager: The Man Who Played Dice with God|pages=[https://archive.org/details/pascalswagermanw00conn/page/224 224]|isbn=9780060766917|edition=1st|year=2006|publisher=HarperCollins|url=https://archive.org/details/pascalswagermanw00conn/page/224}}</ref> ខណៈពេលដែលការប្រកួតប្រជែងកំពុងបន្ត លោកគ្រីស្តូហ្វឺ រេន បានផ្ញើសំណើមួយទៅលោកប៉ាស្កាល់ សម្រាប់ភស្តុតាងនៃការកែតម្រូវ ស៊ីក្លូអ៊ីដ។ លោករូប៊ែរវ៉ាល់ បានអះអាងភ្លាមៗថាគាត់បានដឹងអំពីភស្តុតាងនេះអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ។ លោកវ៉ូលីស បានបោះពុម្ពផ្សាយភស្តុតាងរបស់រេន (ដោយផ្តល់កិត្តិយសដល់ រេន) នៅក្នុង ''Tractus Duo'' របស់វ៉ូលីស ដោយផ្តល់អាទិភាពដល់រេន សម្រាប់ភស្តុតាងដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយលើកដំបូង។ == រូបវិទ្យា == [[ឯកសារ:Pascal's_Barrel.png|រូបភាពតូច|រូបភាពនៃការពិសោធន៍ [[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់|ធុងរបស់ប៉ាស្កាល់]] (គ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់)]] លោកប៉ាស្កាល់ បានរួមចំណែកដល់វិស័យជាច្រើនក្នុងរូបវិទ្យា ជាពិសេសលើវិស័យមេកានិចសារធាតុរាវ និងសម្ពាធ។ ដើម្បីជាកិត្តិយសដល់ការចូលរួមចំណែកផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោក ឈ្មោះប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យ[[ប៉ាស្កាល់|អង្គភាព SI នៃសម្ពាធ]] និង[[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់]] (គោលការណ៍សំខាន់មួយនៃអ៊ីដ្រូស្តាទិច)។ លោកបានណែនាំទម្រង់រ៉ូឡែតបុរាណ និងកង់រ៉ូឡែតក្នុងការស្វែងរកម៉ាស៊ីនចលនាអចិន្ត្រៃយ៍ របស់លោក។ កៅអីប្លេស ប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានផ្តល់ជូនដល់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអន្តរជាតិឆ្នើមៗ ដើម្បីធ្វើការស្រាវជ្រាវនៅក្នុងតំបន់ [[អ៊ីលដឺហ្រ្វែន|Ile de France]] ។ <ref>{{Cite web |title=Chaires Blaise Pascal |url=http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090613064029/http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html |archive-date=13 June 2009 |access-date=16 August 2009 |publisher=Chaires Blaise Pascal |archivedate=13 មិថុនា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090613064029/http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html }}</ref> === ឌីណាមិចសារធាតុរាវ === ការងាររបស់គាត់នៅក្នុងវិស័យអ៊ីដ្រូឌីណាមិក និង[[អ៊ីដ្រូស្តាទិច]] ផ្តោតលើគោលការណ៍នៃសារធាតុរាវអ៊ីដ្រូលិច។ ការច្នៃប្រឌិតរបស់គាត់រួមមាន ម៉ាស៊ីនចុចអ៊ីដ្រូលិច (ដោយប្រើសម្ពាធអ៊ីដ្រូលិចដើម្បីគុណកម្លាំង) និង សុីរាំង ។ គាត់បានបង្ហាញថាសម្ពាធអ៊ីដ្រូស្តាទិចមិនអាស្រ័យលើទម្ងន់នៃសារធាតុរាវនោះទេ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើភាពខុសគ្នានៃកម្ពស់។ គាត់ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានបង្ហាញគោលការណ៍នេះដោយភ្ជាប់បំពង់ស្តើងមួយទៅនឹងធុងដែលពេញដោយទឹក ហើយបំពេញបំពង់ដោយទឹករហូតដល់កម្រិតជាន់ទីបីនៃអគារ។ នេះបណ្តាលឱ្យធុងលេចធ្លាយ នៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការពិសោធន៍[[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់|ធុងប៉ាស្កាល់]] ។ === សញ្ញុកាស === នៅឆ្នាំ ១៦៤៧ ប៉ាស្កាល់បានដឹងអំពីការពិសោធន៍របស់អេវ៉ង់ជេលីស្តា តូរីឆេលី ជាមួយបារ៉ូម៉ែត្រ ។ បន្ទាប់ពីធ្វើការពិសោធន៍ម្តងទៀត ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់បំពង់មួយ ពោរពេញទៅដោយបារត បញ្ច្រាស់នៅក្នុងចានបារត ប៉ាស្កាល់បានសួរថា តើកម្លាំងអ្វីដែលរក្សាបារតខ្លះនៅក្នុងបំពង់ និងអ្វីដែលបំពេញចន្លោះខាងលើបារតនៅក្នុងបំពង់។ នៅពេលនោះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រភាគច្រើន រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត|ដេកាត]] ជឿលើផ្លេណូម (plenum) ពោលគឺរូបធាតុដែលមើលមិនឃើញបានបំពេញចន្លោះទាំងអស់ ជាជាង[[សុញ្ញកាស|សញ្ញុកាស]] (" ធម្មជាតិស្អប់សញ្ញុកាស )"។ នេះគឺផ្អែកលើគំនិតរបស់អារីស្តូតដែលថាអ្វីគ្រប់យ៉ាងដែលមានចលនាគឺជាសារធាតុ ដែលត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយសារធាតុមួយផ្សេងទៀត។ លើសពីនេះ ពន្លឺបានឆ្លងកាត់បំពង់កែវ ដែលបង្ហាញថាសារធាតុដូចជាអេធើរ ជាជាងសញ្ញុកាសបានបំពេញចន្លោះ។ បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍បន្ថែមទៀតនៅក្នុងន័យនេះ នៅឆ្នាំ១៦៤៧ ប៉ាស្កាល់បានផលិត ''សៀវភៅ Experiences nouvelles touchant le vide'' ("ការពិសោធន៍ថ្មីជាមួយនឹងសុញ្ញកាស") ដែលរៀបរាប់លម្អិតអំពីច្បាប់ជាមូលដ្ឋានអំពីកម្រិតដែលវត្ថុរាវផ្សេងៗអាចត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយ សម្ពាធខ្យល់ ។ វាក៏បានផ្តល់ហេតុផលថាហេតុអ្វីបានជាវាពិតជាសុញ្ញកាសនៅពីលើជួរឈរនៃវត្ថុរាវនៅក្នុងបំពង់បារ៉ូម៉ែត្រ។ ការងារនេះត្រូវបានបន្តដោយសៀវភៅ ''Récit de la grande expérience de l'équilibre des liqueurs'' ("គណនីនៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យលើលំនឹងក្នុងវត្ថុរាវ") ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៦៤៨។ ==== ការពិសោធន៍សម្ពាធបរិយាកាសនឹងរយៈកម្ពស់លើកដំបូង ==== [[ឯកសារ:Puy_de_Dôme_near_Clermont-Ferrand_in_Auvergne_in_France.jpg|រូបភាពតូច|ពុយ ដឺ ដូម]] [[ឯកសារ:Florin_Périer_measuring_the_mercury_level_in_a_Torricelli_barometer_near_the_top_of_the_Puy_de_Dôme.jpg|alt=Florin Périer measuring the mercury level in a Torricelli barometer near the top of the Puy de Dôme|រូបភាពតូច|[[Florin Périer|ហ្វ្លូរ៉ាំង ប៉េរីយេ]] នៅពុយ ដឺ ដូម]] [[Torricellian vacuum|សញ្ញុកាសតូរីឆេលី]] បានរកឃើញថា សម្ពាធខ្យល់ស្មើនឹងទម្ងន់ 30 អ៊ីញនៃបារត។ ប្រសិនបើខ្យល់មានទម្ងន់កំណត់ បរិយាកាសរបស់ផែនដីត្រូវតែមានកម្ពស់អតិបរមា។ ប៉ាស្កាល់ បានវែកញែកថា ប្រសិនបើពិត សម្ពាធខ្យល់នៅលើភ្នំខ្ពស់ត្រូវតែតិចជាងនៅរយៈកម្ពស់ទាបជាង។ គាត់រស់នៅក្បែរភ្នំពុយ ដឺ ដូម ដែល {{Convert|4790|ft}} មានកម្ពស់ខ្ពស់ ប៉ុន្តែសុខភាពរបស់គាត់មិនសូវល្អ ដូច្នេះគាត់មិនអាចឡើងវាបាន។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៦៤៨ បន្ទាប់ពីការជំរុញដោយរួសរាយរាក់ទាក់ ប៉ុន្តែទទូចអស់រយៈពេលជាច្រើនខែរបស់ប៉ាស្កាល់ លោក[[Florin Périer|ហ្វ្លូរ៉ាំង ប៉េរីយេ]] ស្វាមីរបស់បងស្រីរបស់ប៉ាស្កាល់ គឺហ្គីលបឺត ទីបំផុតអាចអនុវត្តបេសកកម្មស្វែងរកការពិតដ៏សំខាន់ចំពោះទ្រឹស្តីរបស់ប៉ាស្កាល់។ កំណត់ហេតុដែលសរសេរដោយប៉េរីយេ អានថា៖   ប៉ាស្កាល់បានចម្លងការពិសោធន៍នៅទីក្រុងប៉ារីសដោយយកបារ៉ូម៉ែត្រឡើងទៅលើកំពូលប៉មជួងនៅព្រះវិហារ Saint-Jacques-de-la-Boucherie ដែលមានកម្ពស់ប្រហែល 50 ម៉ែត្រ។ បារតបានទម្លាក់បន្ទាត់ពីរ។ គាត់បានរកឃើញជាមួយនឹងការពិសោធន៍ទាំងពីរថា ការឡើង 7 ហ្វាថមធ្វើឱ្យបារតធ្លាក់ចុះពាក់កណ្តាលបន្ទាត់។ {{Efn|1=1 ligne = 2.256 mm, and 1 toise = 1.949 m. Mercury density is 13.534 g/cm3. So by Pascal's numbers, the density of air is about 1.1 kg/m³.}} ចំណាំ៖ ប៉ាស្កាល់បានប្រើ <nowiki><i id="mwAhE">pouce</i></nowiki> និង <nowiki><i id="mwAhI">ligne</i></nowiki> សម្រាប់ "អ៊ីញ" និង "បន្ទាត់" និង ''toise'' សម្រាប់ "ហ្វាថម"។ <ref>{{Cite journal|last=Rougier|first=Louis|date=2010-10-01|title=– Chapitre XI – La Grande expérience de l'équilibre des liqueurs|journal=Philosophia Scientiæ. Travaux d'histoire et de philosophie des sciences|language=fr|volume=14-2|issue=14–2|pages=196–206|doi=10.4000/philosophiascientiae.189|issn=1281-2463|doi-access=free}}</ref> នៅក្នុងការឆ្លើយតបទៅកាន់អេទៀន ណូអែល ដែលជឿលើផ្លេណូម លោកប៉ាស្កាល់ បានសរសេរ ដោយបន្ទរគំនិតសហសម័យអំពីវិទ្យាសាស្ត្រ និងភាពអាចក្លែងបន្លំបានថា “ដើម្បីបង្ហាញថាសម្មតិកម្មជាក់ស្តែង វាមិនគ្រប់គ្រាន់ទេដែលបាតុភូតទាំងអស់ធ្វើតាមវា; ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើវានាំទៅរកអ្វីមួយដែលផ្ទុយពីបាតុភូតតែមួយ នោះគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពមិនពិតរបស់វា” == ជីវិតពេញវ័យ៖ សាសនា អក្សរសិល្ប៍ និងទស្សនវិជ្ជា == === ការប្តូរសាសនា === [[ឯកសារ:Blaise_pascal.jpg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់]] នៅរដូវរងាឆ្នាំ ១៦៤៦ ឪពុកនៅអាយុ ៥៨ ឆ្នាំបានបាក់ត្រគាកនៅពេលរអិលដួលនៅលើផ្លូវកកមួយក្នុងទីក្រុងរូអង់។ ដោយសារអាយុរបស់បុរសនោះ និងស្ថានភាពវេជ្ជសាស្ត្រនៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ ការបាក់ត្រគាកជាស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំង ប្រហែលអាចបណ្តាលឲ្យស្លាប់ទៀតផង។ ទីក្រុងរូអង់ គឺជាលំនៅរបស់វេជ្ជបណ្ឌិតល្អបំផុតពីររូបនៅបារាំងគឺ ដេឡង់ដ៍ (Deslandes) និងដឺ ឡា ប៊ូតីយេរី (de la Bouteillerie)។ លោកប៉ាស្កាល់ "មិនអនុញ្ញាតឱ្យនរណា ក្រៅពីបុរសទាំងពីរមកជួបគាត់ទេ...វាជាជម្រើសដ៏ល្អ ព្រោះបុរសចំណាស់នេះបានរស់រានមានជីវិត ហើយអាចដើរបានម្តងទៀត..." <ref>Connor, James A., ''Pascal's wager: the man who played dice with God'' (HarperCollins, NY, 2006) {{ISBN|0-06-076691-3}} p. 70</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការព្យាបាល និងការស្តារនីតិសម្បទាចំណាយរយៈពេលបីខែ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ឡា ប៊ូតីយេរីនិងដេឡង់ដ៍ក្លាយជាអ្នកមកលេងជាប្រចាំ។ បុរសទាំងពីរនាក់គឺជាអ្នកដើរតាមលោក[[Jean Guillebert|ហ្សង់ គីលប៊ែរ]] ជាអ្នកគាំទ្រក្រុមបំបែកចេញពីកាតូលិក ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហ្សង់សេនីស។ និកាយតូចមួយនេះកំពុងជ្រៀតចូលទៅក្នុងសហគមន៍កាតូលិកបារាំងដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនៅពេលនោះ។ វាគាំទ្រលទ្ធិអូហ្គូស្ទីនីស យ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ លោកប្លេស បាននិយាយជាមួយគ្រូពេទ្យជាញឹកញាប់ ហើយបន្ទាប់ពីការព្យាបាលដោយជោគជ័យ បានខ្ចីស្នាដៃដោយអ្នកនិពន្ធហ្សង់សេនីសពីពួកគេ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនេះ លោកប៉ាស្កាល់ បានជួបប្រទះនឹង "ការប្រែជំនឿលើកដំបូង" ហើយចាប់ផ្តើមសរសេរលើប្រធានបទទេវវិទ្យាក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់។ ប៉ាស្កាល់បោះបង់ចោលការចូលរួមសាសនាដំបូងនេះ ហើយបានជួបប្រទះនឹងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំនៃអ្វីដែលជីវប្រវត្តិវិទូខ្លះហៅថា "សម័យកាលលោកិយ" របស់គាត់ (១៦៤៨-៥៤)។ ឪពុករបស់គាត់បានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១៦៥១ ហើយបានបន្សល់ទុកមរតកទៅឱ្យប៉ាស្កាល់ និងប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ ហ្សាកឃ្វីលីន ដែលមានប៉ាស្កាល់ដើរតួជាអ្នកអភិរក្ស។ ហ្សាកឃ្វីលីនបានប្រកាសថា នាងនឹងក្លាយជាអ្នកសាកល្បងរស់ នៅក្នុងវត្តហ្សង់សេនីសនៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ ប៉ាស្កាល់មានការប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តនិងសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង មិនមែនដោយសារជម្រើសរបស់នាងទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែសុខភាពមិនល្អរ៉ាំរ៉ៃរបស់ខ្លួន គាត់ត្រូវការនាង ដូចដែលនាងត្រូវការគាត់ដែរ។   នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥១ ការផ្អាកជម្លោះត្រូវបានសម្រេចរវាងបងប្អូន។ ជាថ្នូរនឹងប្រាក់ឧបត្ថម្ភប្រចាំឆ្នាំដ៏សមរម្យ ហ្សាកឃ្វីលីនបានចុះហត្ថលេខាលើចំណែកនៃមរតករបស់នាងប្រគល់ទៅឱ្យបងប្រុស។ មរតករបស់ហ្គីលបឺត ត្រូវបានផ្តល់មរតករួចហើយក្នុងទម្រង់ជាប្រាក់បណ្ណាការ។ នៅដើមខែមករា ហ្សាកឃ្វីលីនបានចាកចេញទៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់។ នៅថ្ងៃនោះ យោងតាម ព័ត៌មានពីហ្គីលបឺតអំពីបងប្រុសថា "គាត់បានចូលទៅកាន់បន្ទប់យ៉ាងសោកសៅដោយមិនបានឃើញហ្សាកឃ្វីលីន ដែលរង់ចាំនៅក្នុងបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ..." នៅដើមខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៥៣ បន្ទាប់ពីអ្វីដែលហាក់ដូចជាការជេរប្រមាថឥតឈប់ឈរពីហ្សាកឃ្វីលីន ប៉ាស្កាល់បានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការលើមរតកទាំងមូលរបស់ប្អូនស្រីរបស់គាត់ទៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ដែលសម្រាប់គាត់ "ចាប់ផ្តើមមានក្លិនដូចជានិកាយមួយ"។ ដោយសារពីរភាគបីនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ឪពុកគាត់ បានបាត់បង់ទៅហើយ ប៉ាស្កាល់អាយុ ២៩ ឆ្នាំឥឡូវនេះត្រូវធ្លាក់ក្នុងភាពក្រីក្រ។ អស់មួយរយៈ ប៉ាស្កាល់បានបន្តជីវិតជាបុរសនៅលីវ។ ក្នុងអំឡុងពេលទៅលេងប្អូនស្រីរបស់គាត់នៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៤ គាត់បានបង្ហាញការមើលងាយចំពោះកិច្ចការរបស់ពិភពលោក ប៉ុន្តែមិនបានទាក់ទាញទៅរកព្រះទេ។ ==== ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ==== នៅថ្ងៃទី 23 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ចន្លោះម៉ោង 10:30 និង 12:30 យប់ ប៉ាស្កាល់មានបទពិសោធន៍សាសនាដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ហើយភ្លាមៗនោះបានសរសេរកំណត់ចំណាំខ្លីមួយទៅកាន់ខ្លួនឯង ដែលចាប់ផ្តើមថា៖ «ភ្លើង។ ព្រះរបស់អេប្រាហាំ ព្រះរបស់អ៊ីសាក ព្រះរបស់យ៉ាកុប មិនមែនជារបស់ទស្សនវិទូ និងអ្នកប្រាជ្ញទេ...» ហើយបានបញ្ចប់ដោយដកស្រង់ទំនុកតម្កើង 119:16 ថា៖ «ខ្ញុំនឹងមិនភ្លេចពាក្យរបស់ព្រះអង្គឡើយ។ អាមេន»។ គាត់ហាក់ដូចជាបានដេរឯកសារនេះយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្នទៅក្នុងអាវ ហើយតែងតែដាក់វានៅពេលគាត់ប្តូរសម្លៀកបំពាក់។ អ្នកបម្រើម្នាក់បានរកឃើញវាដោយចៃដន្យបន្ទាប់ពីគាត់ទទួលមរណភាព។ អត្ថបទនេះឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ។ រឿងរ៉ាវនៃគ្រោះរទេះសេះដែលនាំឱ្យមានបទពិសោធន៍ ពិពណ៌នានៅក្នុង ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនជំទាស់។ ដោយសារជំនឿ និងការប្តេជ្ញាចិត្តខាងសាសនារបស់គាត់បានរស់ឡើងវិញ ប៉ាស្កាល់បានទៅទស្សនាវត្តចាស់មួយក្នុងចំណោមវត្តពីរនៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ សម្រាប់ការដកថយរយៈពេលពីរសប្តាហ៍ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៦៥៥។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានធ្វើដំណើរជាប្រចាំរវាងព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ និងប៉ារីស។ នៅចំណុចនេះឯង ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការប្រែជំនឿរបស់គាត់ ដែលគាត់ចាប់ផ្តើមសរសេរស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រសំខាន់ដំបូងលើសាសនាគឺ ''លិខិតខេត្ត'' ។ == អក្សរសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Blaise_pascal.jpg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់]] នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ ប៉ាស្កាល់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកនិពន្ធដ៏សំខាន់បំផុតម្នាក់ក្នុងសម័យបារាំងបុរាណ ហើយសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានគេអានថាជាបុគ្គលដ៏អស្ចារ្យម្នាក់នៃសំណេរភាសាបារាំង។សីម័រ អ៊ីតុន ហៅគាត់ថាជា "អ្នកប្រាជ្ញបារាំងដ៏អស្ចារ្យបំផុត"។ ភាពប៉ិនប្រសប់របស់គាត់បានជះឥទ្ធិពលដល់អ្នកជជែកវែកញែក នៅសម័យក្រោយ។ === ''សំបុត្រខេត្ត'' === ដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៦៥៧-៥៧ លោកប៉ាស្កាល់ បានបោះពុម្ពផ្សាយការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យចងចាំទៅលើការប្រើប្រាស់ហេតុផលវែកញែកដោះសារ ដែលជាវិធីសាស្ត្រប្រកបដោយ[[ចរិយាមារយាទ|សីលធម៌]] ដ៏ពេញនិយមមួយដែលប្រើដោយអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] នៅដើមសម័យទំនើប (ជាពិសេសជេសូអ៊ីត និងជាពិសេសអង់តូនីញ៉ូ អែសកូបា )។ លោកប៉ាស្កាល់ បានថ្កោលទោសការដោះសារ ថាជាការប្រើប្រាស់ហេតុផលស្មុគស្មាញដើម្បីបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃសីលធម៌និងអំពើបាប គ្រប់ប្រភេទ។ ស៊េរីដែលមាន 18 លិខិតត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ ១៦៥៦ និង ១៦៥៧ ក្រោមឈ្មោះក្លែងក្លាយ '''Louis de Montalte''' និងធ្វើឱ្យ[[ល្វីទី១៤]] ខឹងសម្បារ។ ព្រះមហាក្សត្របានបញ្ជាឱ្យកាត់សៀវភៅនេះ និងដុតចោល នៅឆ្នាំ ១៦៦០។ នៅឆ្នាំ ១៦៦១ នៅចំកណ្តាលភាពចម្រូងចម្រាស សាលាហ្សង់សេនីសនៅ ព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ត្រូវបានថ្កោលទោស និងបិទទ្វារ។ អ្នកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសាលាត្រូវចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់របស់សម្តេចប៉ាប ឆ្នាំ ១៦៥៦ ដោយថ្កោលទោសការបង្រៀនរបស់ហ្សង់សេនីស ថាជាសាសនាខុសឆ្គង។ លិខិតចុងក្រោយពីលោកប៉ាស្កាល់ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៧ បានប្រឆាំងនឹង អេឡិចសានឌ័រទី ៧។ សូម្បីតែសម្តេចប៉ាបអេឡិចសានឌ័រ ខណៈពេលដែលប្រឆាំងនឹងពួកគេជាសាធារណៈ ក៏ត្រូវបានបញ្ចុះបញ្ចូលដោយអំណះអំណាងរបស់ប៉ាស្កាល់ដែរ។ ក្រៅពីឥទ្ធិពលសាសនារបស់ពួកគេ ''លិខិតខេត្ត'' មានប្រជាប្រិយភាពជាស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រ។ ការប្រើប្រាស់កំប្លែង ការចំអក និងការតិះដៀលដ៏កាចសាហាវរបស់ប៉ាស្កាល់នៅក្នុងអំណះអំណាង បានធ្វើឱ្យលិខិតទាំងនោះទុំសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ និងមានឥទ្ធិពលលើសំណេររបស់អ្នកនិពន្ធបារាំងជំនាន់ក្រោយដូចជា [[វ៉ុលទែរ]] និងហ្សង់-ហ្សាក់ រូសូ ។ នៅក្នុង ''លិខិតខេត្ត'' លោកប៉ាស្កាល់ បានធ្វើការសុំទោស ចំពោះការសរសេរលិខិតវែងមួយ ព្រោះគាត់មិនមានពេលសរសេរលិខិតខ្លីជាងនេះទេ។ ដកស្រង់ចេញពីលិខិតទី XVI ដែលបានបកប្រែដោយលោកថូម៉ាស់ ខ្រី (Thomas M'Crie) ថា៖ «លោកឪពុកទាំងឡាយ លិខិតរបស់ខ្ញុំមិនតែងតែវែងពេក ឬតាមពីក្រោយគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធនោះទេ។ ការខ្វះខាតពេលវេលាត្រូវតែជាលេសរបស់ខ្ញុំចំពោះកំហុសទាំងពីរនេះ។ លិខិតនេះគឺជាលិខិតវែងណាស់ ដោយសារតែខ្ញុំគ្មានពេលធ្វើវាឱ្យខ្លី»។ លោកសាល ផេរល (Charles Perrault) បានសរសេរអំពី''សំបុត្រ''ទាំងនោះថា “អ្វីៗទាំងអស់មាននៅទីនោះ—ភាពបរិសុទ្ធនៃភាសា ភាពថ្លៃថ្នូរនៃការគិត ភាពរឹងមាំក្នុងការវែកញែក ភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការនិយាយ និងពេញមួយ''កិច្ចព្រមព្រៀង'' ដែលមិនអាចរកឃើញនៅកន្លែងផ្សេងទៀត”។ === ទស្សនវិជ្ជា === លោកអេមីល ហ្វាហ្គេត បានហៅលោកប៉ាស្កាល់ ថាជា "ទស្សនវិទូបារាំងដ៏អស្ចារ្យបំផុតម្នាក់"។ លោកប៉ាស្កាល់ គឺជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមាន ទស្សនៈពីរ និងជាអ្នកដើរតាម[[រីណេ ដេកាត|លោករឺណេ ដេកាត]] ។ ==== ទស្សនវិជ្ជានៃសាសនា ==== [[ឯកសារ:Scène_représentant_Pascal_en_compagnie_de_Désargues_et_du_Père_Mersenne,_place_Royale,_en_1643.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ឈុតឆាកនៃដេសាក, មែរសេន, ប៉ាស្កាល់និងដេកាត]] យ៉ាងណាក៏ដោយប៉ាស្កាល់ បានយកចិត្តទុកដាក់បំផុតចំពោះទស្សនវិជ្ជានៃសាសនា ដោយសរសេរថាទស្សនវិជ្ជារបស់ដេកាត គឺ "គ្មានប្រយោជន៍ និងមិនប្រាកដប្រជា"។ គាត់បានសរសេរបន្ថែមទៀតថា "ខ្ញុំមិនអាចអត់ទោសឱ្យដេកាតបានទេ។ នៅក្នុងទស្សនវិជ្ជាទាំងអស់របស់គាត់ គាត់មានឆន្ទៈក្នុងការបោះបង់ចោលព្រះជាម្ចាស់ ប៉ុន្តែគាត់មិនអាចជៀសវាងក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យទ្រង់ធ្វើឱ្យពិភពលោកមានចលនាទេ។ ក្រោយមកគាត់លែងត្រូវការព្រះទៀតហើយ"។ <ref>{{Cite book|title=Mathematics and the Divine A Historical Study|date=2004|publisher=Elsevier|editor1-last=Bergmans|editor1-first=Luc|page=402|editor2-last=Koetsier|editor2-first=T.}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ បានប្រឆាំងនឹងទាំងលទ្ធិហេតុផល របស់លោក ដេកាត ដោយនិយាយថា "ហេតុផលមិនអាចសម្រេចអ្វីទាំងអស់នៅទីនេះ" <ref name=":3">{{Cite book|title=Fundamentals of Philosophy|date=2004|publisher=Taylor & Francis|editor1-last=Shand|editor1-first=John|page=391}}</ref> និងទ្រឹស្តីវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដែលប្រឆាំងបានគឺ លទ្ធិបទពិសោធន៍និយម ដែលពេញចិត្តនឹងលទ្ធិសច្ចភាព ។ ចំពោះលោកប៉ាស្កាល់ ធម្មជាតិរបស់ព្រះជាម្ចាស់ គឺដូចជាភស្តុតាងដែលមិនអាចបង្ហាញទ្រង់បាន។ មនុស្ស "ស្ថិតនៅក្នុងភាពងងឹត ហើយឃ្លាតឆ្ងាយពីព្រះ" ពីព្រោះ "ទ្រង់បានលាក់បាំងខ្លួនឯងពីចំណេះដឹងរបស់ពួកគេ"។ <ref name=":4">{{Cite book|title=A Companion to Phenomenology and Existentialism|url=https://archive.org/details/companiontopheno0000unse_p1u1|date=2009|publisher=Wiley|page=[https://archive.org/details/companiontopheno0000unse_p1u1/page/140 140]}}</ref> ទ្រឹស្ដីសាសនារបស់ប៉ាស្កាល់ បានចម្រើនចេញពីទស្សនៈរបស់គាត់ថា មនុស្សយោងទៅតាមលោកវ៉ូត "កើតមកក្នុងពិភពលោកដែលមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ដែលធ្វើឲ្យយើងទៅជាប្រធានបទដែលមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ដូច្នេះយើងងាយនឹងបដិសេធព្រះជាបន្តបន្ទាប់ និងបញ្ឆោតខ្លួនឯងអំពីអំពើបាបរបស់យើង"។ <ref name=":0">{{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/blaise-pascal-on-duplicity-sin-and-the-fall-9780199656363?cc=gb&lang=en&|title=Blaise Pascal on Duplicity, Sin, and the Fall|date=4 July 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199656363|archive-date=9 August 2018}}</ref> ===== ផេនសេ =====   ស្នាដៃសាសនាដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់ប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានគេហៅថា ''ផេនសេ'' ("គំនិត") ត្រូវបានគេចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យ និងជាចំណុចសំខាន់មួយនៅក្នុងសំណេរភាសាបារាំង បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់។ នៅពេលធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើផ្នែកជាក់លាក់មួយ (គំនិតទី 72) Sainte-Beuve បានសរសើរវាថាជាទំព័រដ៏ល្អបំផុតនៅក្នុង [[ភាសាបារាំង]] ។ <ref name="finest">Sainte-Beuve, [https://books.google.com/books?id=I0P0A8XK29QC&pg=PA167 ''Seventeenth Century''] {{ISBN|1-113-16675-4}} p. 174 (2009 reprint).</ref> វីលរ៍ ដូរុាំងបានសរសើរផេនសេ ថាជា "សៀវភៅដ៏ឧឡារិកបំផុតនៅក្នុងសំណេរភាសាបារាំង"។ សៀវភៅផេនសេ មិនត្រូវបានបញ្ចប់មុនពេលគាត់ទទួលអនិច្ឆកម្មឡើយ។ វាគឺជាការពិនិត្យ និងការការពារ[[គ្រិស្តសាសនា|ជំនឿគ្រិស្តសាសនា]] ប្រកបដោយចីរភាព និងស៊ីសង្វាក់គ្នា ជាមួយនឹងចំណងជើងដើមថា ''Apologie de la religion Chrétienne'' ("ការការពារសាសនាគ្រិស្ត")។ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់គាត់ កំណែដំបូងនៃក្រដាសជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញ ហើយលេចចេញជាសៀវភៅបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៦៦៩ ដែលមានចំណងជើងថា ''Pensées de M. Pascal sur la religion, et sur quelques autres sujets'' ("គំនិតរបស់ប៉ាស្កាល់លើសាសនា និងលើប្រធានបទផ្សេងទៀតមួយចំនួន") ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានក្លាយជាសៀវភៅស្តង់ដារ។ យុទ្ធសាស្ត្រចម្បងមួយ {{'}} ''Apologie'' គឺការប្រើប្រាស់ទស្សនវិជ្ជាផ្ទុយគ្នានៃ លទ្ធិពីរ៉ូនី និង លទ្ធិស្តូអ៊ិច ដែលមានលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួនដោយ ម៉ុងតែញ៉ ម្ខាង និងអេពិកតេតុស ម្ខាងទៀត ដើម្បីនាំអ្នកមិនជឿទៅរកភាពអស់សង្ឃឹម និងការភាន់ច្រឡំបែបនេះ រហូតដល់គាត់ឱបក្រសោបព្រះជាម្ចាស់។ ==== ទស្សនវិជ្ជានៃគណិតវិទ្យា ==== [[ឯកសារ:Port-Royal-des-Champs_Vergers.JPG|រូបភាពតូច|180x180ភីកសែល|ចម្ការ​ផ្លែឈើ​នៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ]] ការចូលរួមចំណែកដ៏សំខាន់របស់ប៉ាស្កាល់ ចំពោះទស្សនវិជ្ជាគណិតវិទ្យា បានមកជាមួយ ''De l'Esprit géométrique'' ("ស្មារតីធរណីមាត្រ") ដែលដើមឡើយត្រូវបានសរសេរជាបុព្វកថានៃសៀវភៅសិក្សាធរណីមាត្រសម្រាប់ Petites écoles de Port-Royal ("សាលាតូចៗនៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់")។ ស្នាដៃនេះមិនត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយរហូតដល់ជាងមួយសតវត្សបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់។ នៅទីនេះ ប៉ាស្កាល់បានពិនិត្យមើលបញ្ហានៃការស្វែងរកសច្ចភាព ដោយអះអាងថាឧត្តមគតិនៃវិធីសាស្ត្របែបនេះគឺត្រូវស្វែងរកសំណើទាំងអស់លើសច្ចភាពដែលបានបង្កើតឡើងរួចហើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ គាត់បានអះអាងថារឿងនេះមិនអាចទៅរួចទេ ពីព្រោះសច្ចភាពដែលបានបង្កើតឡើងបែបនេះនឹងតម្រូវឱ្យមានសច្ចភាពផ្សេងទៀតដើម្បីគាំទ្រពួកវា - ដូច្នេះគោលការណ៍ដំបូងមិនអាចសម្រេចបានទេ។ ដោយផ្អែកលើរឿងនេះ ប៉ាស្កាល់បានអះអាងថានីតិវិធីដែលប្រើក្នុងធរណីមាត្រគឺល្អឥតខ្ចោះតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ដោយមានគោលការណ៍មួយចំនួនត្រូវបានសន្មត់ និងសំណើផ្សេងទៀតត្រូវបានបង្កើតឡើងពីពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានវិធីដើម្បីដឹងថាតើគោលការណ៍ដែលបានសន្មត់ជាការពិតឬអត់នោះទេ។ ប៉ាស្កាល់ក៏បានប្រើ ''De l'Esprit géométrique'' ដើម្បីបង្កើតទ្រឹស្តីនៃ និយមន័យផងដែរ។ គាត់បានបែងចែករវាងនិយមន័យដែលជាស្លាកធម្មតាដែលកំណត់ដោយអ្នកនិពន្ធ និងនិយមន័យដែលមាននៅក្នុងភាសា និងយល់ដោយមនុស្សគ្រប់គ្នា ពីព្រោះវាកំណត់ដោយធម្មជាតិនូវឯកសារយោងរបស់ពួកគេ។ ប្រភេទទីពីរនឹងជាលក្ខណៈនៃទស្សនវិជ្ជានៃ លទ្ធិមូលដ្ឋាននិយម ។ ប៉ាស្កាល់បានអះអាងថា មានតែនិយមន័យនៃប្រភេទទីមួយប៉ុណ្ណោះដែលសំខាន់ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យា ដោយអះអាងថាវិស័យទាំងនោះគួរតែទទួលយកទស្សនវិជ្ជានៃទម្រង់និយម ដូចដែលបានបង្កើតដោយដេកាត។ នៅក្នុង ''De l'Art de persuador'' ("សិល្បៈនៃការបញ្ចុះបញ្ចូល") លោកប៉ាស្កាល់ បានសិក្សាស៊ីជម្រៅទៅលើវិធីសាស្ត្រដែលផ្អែកលើស្វ័យសច្ចភាព របស់ធរណីមាត្រ ជាពិសេសសំណួរអំពីរបៀបដែលមនុស្សជឿជាក់លើស្វ័យសច្ចភាព ដែលការសន្និដ្ឋាននៅពេលក្រោយត្រូវបានផ្អែកលើ។ លោកប៉ាស្កាល់ បានយល់ស្របជាមួយ លោក<a href="./Michel_de_Montaigne" rel="mw:WikiLink" data-linkid="1208" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Michel de Montaigne&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Portrait_of_Michel_de_Montaigne%2C_circa_unknown.jpg/120px-Portrait_of_Michel_de_Montaigne%2C_circa_unknown.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:109},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;French author and philosopher (1533–1592)&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q41568&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwAsw" title="Michel de Montaigne">ម៉ុងតែញ៉</a> ថាការសម្រេចបាននូវភាពប្រាកដប្រជានៅក្នុងស្វ័យសច្ចភាព និងការសន្និដ្ឋានទាំងនេះតាមរយៈវិធីសាស្ត្ររបស់មនុស្សគឺមិនអាចទៅរួចទេ។ លោកបានអះអាងថាគោលការណ៍ទាំងនេះអាចយល់បានតែតាមរយៈវិចារណញាណប៉ុណ្ណោះ ហើយការពិតនេះបានគូសបញ្ជាក់ពីភាពចាំបាច់សម្រាប់ការចុះចូលចំពោះព្រះក្នុងការស្វែងរកសេចក្តីពិត។ == ស្នាដៃចុងក្រោយ និងមរណភាព == [[ឯកសារ:001Paskal.JPG|alt=|រូបភាពតូច|207x207ភីកសែល|របាំងមុខស្លាប់ របស់ Blaise Pascal]] ធី.អេស. អេលីយ៉ូត បានពិពណ៌នាអំពីគាត់ក្នុងដំណាក់កាលនេះនៃជីវិត ថាជា "បុរសម្នាក់នៃពិភពលោកក្នុងចំណោមអ្នកបួស និងជាអ្នកបួសក្នុងចំណោមមនុស្សនៃពិភពលោក"។ របៀបរស់នៅបែបបួសរបស់ប៉ាស្កាល់បានមកពីជំនឿមួយដែលថាវាជារឿងធម្មជាតិ និងចាំបាច់សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ក្នុងការរងទុក្ខ។ នៅឆ្នាំ ១៦៥៩ ប៉ាស្កាល់បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយរបស់គាត់ គាត់តែងតែព្យាយាមបដិសេធការបម្រើរបស់គ្រូពេទ្យ ដោយនិយាយថា "កុំអាណិតខ្ញុំអី ជំងឺគឺជាស្ថានភាពធម្មជាតិរបស់គ្រិស្តបរិស័ទ ពីព្រោះនៅក្នុងជំងឺនោះ ដូចដែលយើងគួរតែមានជានិច្ច កំពុងរងទុក្ខដោយអំពើអាក្រក់ ក្នុងការដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិ និងសេចក្តីរីករាយទាំងអស់នៃអារម្មណ៍ មានសេរីភាពពីតណ្ហាទាំងអស់ដែលដំណើរការពេញមួយជីវិត ដោយគ្មានមហិច្ឆតា គ្មានភាពលោភលន់ ក្នុងការរំពឹងទុកឥតឈប់ឈរនៃសេចក្តីស្លាប់"។ <ref>{{Cite web |last=Périer |first=Gilberte |date=1845 |title=Lettres, opuscules et mémoires de madame Périer et de Jacqueline, sœurs de Pascal, et de Marguerite Périer, sa nièce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k294479/f69.item.zoom# |website=BnF Galica |pages=41–42}}</ref> ដោយចង់ធ្វើត្រាប់តាមភាពក្រីក្រខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះយេស៊ូ នៅក្នុងស្មារតីខ្នះខ្នែង និងសប្បុរសធម៌របស់គាត់ ប៉ាស្កាល់បាននិយាយថា ប្រសិនបើព្រះអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ជាសះស្បើយពីជំងឺ គាត់នឹងតាំងចិត្តថា "មិនប្រកបការងារ ឬមុខរបរផ្សេងទៀតពេញមួយជីវិត​ ក្រៅពីបម្រើជនក្រីក្រនោះទេ"។ <ref>{{Cite web |last=Périer |first=Gilberte |date=1845 |title=Lettres, opuscules et mémoires de madame Périer et de Jacqueline, sœurs de Pascal, et de Marguerite Périer, sa nièce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k294479/f69.item.zoom# |website=BnF Galica |pages=44}}</ref> ព្រះបាទល្វីសទី១៤ បានបង្ក្រាបចលនា Jansenist នៅ Port-Royal ក្នុងឆ្នាំ១៦៦១។ ជាការឆ្លើយតប ប៉ាស្កាល់បានសរសេរស្នាដៃចុងក្រោយមួយរបស់គាត់ គឺ ''Écrit sur la signature du formulare'' ("Writ on the Signature of the Form") ដោយលើកទឹកចិត្តហ្សង់សេនីស កុំឱ្យចុះចាញ់។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែលនោះ ប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ ហ្សាកឃ្វីលីន បានទទួលមរណភាព ដែលបានបញ្ចុះបញ្ចូលប៉ាស្កាល់ឱ្យបញ្ឈប់ ការជជែកវែកញែក របស់គាត់លើហ្សង់សេនីស។ === អ្នកបង្កើតប្រព័ន្ធគមនាគមន៍សាធារណៈ === [[ឯកសារ:Les_carrosses_à_cinq_sols_-_network_map.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីផ្លូវនៃ''ការ៉ុស អា សាំង សូល'' នៅកណ្តាលទីក្រុងប៉ារីស]] សមិទ្ធផលធំៗចុងក្រោយរបស់ប៉ាស្កាល់ ដែលជាការត្រលប់មកវិញនៃទេពកោសល្យផ្នែកមេកានិក គឺការដាក់ឱ្យដំណើរការសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសាធារណៈតាមផ្លូវគោកដំបូងបង្អស់ ដែលមានឈ្មោះថា ''«ការ៉ុស អា សាំង សូល»'' (carrosses à cinq sols)។ វាគឺជាបណ្តាញទូរថភ្លើងអូសដោយសេះដែលមានកៅអីច្រើនសម្រាប់ដឹកអ្នកដំណើរតាមខ្សែរត់ថេរចំនួនប្រាំខ្សែកំណត់។ លើសពីនេះ ប៉ាស្កាល់ក៏បានកំណត់នូវគោលការណ៍ប្រតិបត្តិការ ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេយកទៅប្រើប្រាស់សម្រាប់រៀបចំផែនការដឹកជញ្ជូនសាធារណៈផងដែរ ពោលគឺទូរថភ្លើងទាំងនោះមានខ្សែរត់ច្បាស់លាស់ មានតម្លៃសេវាថេរ (ប្រាំសូល ទើបវាមានឈ្មោះបែបនេះ) និងចេញដំណើរភ្លាមៗទោះបីជាមិនមានអ្នកដំណើរជិះក៏ដោយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បណ្តាញខ្សែរត់ទាំងនេះមិនទទួលបានជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មនោះទេ ហើយខ្សែរត់ចុងក្រោយត្រូវបានបិទនៅត្រឹមឆ្នាំ ១៦៧៥។ ទោះបីជាបែបនេះក្តី លោកនៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «អ្នកបង្កើតប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ» ម្នាក់ផងដែរ។<blockquote></blockquote> === ជំងឺ និង សេចក្តីស្លាប់ === នៅឆ្នាំ១៦៦២ ជំងឺរបស់លោកប៉ាស្កាល់កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ហើយស្ថានភាពផ្លូវចិត្តកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ ចាប់តាំងពីប្អូនស្រីរបស់លោកបានស្លាប់។ ដោយដឹងថាសុខភាពរបស់លោកកំពុងចុះខ្សោយយ៉ាងឆាប់រហ័ស លោកបានរកផ្លាស់ទៅមន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ជំងឺមិនអាចព្យាបាលបាន ប៉ុន្តែគ្រូពេទ្យបានប្រកាសថាលោកមិនស្ថិតស្ថេរពេកមិនអាចលើកបាន។ នៅទីក្រុងប៉ារីស នៅថ្ងៃទី១៨ ខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦២ លោកប៉ាស្កាល់បានប្រកាច់ ហើយបានទទួល ការចាក់ប្រេងក្រអូបយ៉ាងខ្លាំង ។ លោកបានទទួលមរណភាពនៅព្រឹកបន្ទាប់ ដោយពាក្យចុងក្រោយរបស់លោកគឺ "សូមព្រះជាម្ចាស់កុំបោះបង់ចោលខ្ញុំឡើយ" ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុងទីបញ្ចុះសពសាំង-អេធៀន-ឌូ-ម៉ុង ។ ការធ្វើកោសល្យវិច័យ បានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីការស្លាប់ បានបង្ហាញពីបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរជាមួយនឹងក្រពះ និងសរីរាង្គដទៃទៀតនៃផ្នែកពោះរួមជាមួយនឹង ការខូចខាតដល់ខួរក្បាលរបស់គាត់ ។ ទោះបីជាមានការធ្វើកោសល្យវិច័យក៏ដោយ មូលហេតុនៃសុខភាពទ្រុឌទ្រោមរបស់គាត់មិនដែលត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់នោះទេ ទោះបីជាការស្មានផ្តោតលើ ជំងឺរបេង ជំងឺមហារីកក្រពះ ឬការរួមបញ្ចូលគ្នានៃទាំងពីរក៏ដោយ។ ជាទូទៅ ការឈឺក្បាលដែលប៉ះពាល់ដល់ ប៉ាស្កាល់ត្រូវបានសន្មតថាជា របួស ខួរក្បាល។ <ref>{{Cite journal|last=Zanello|first=Marc|last2=Arnaud|first2=Eric|last3=Di Rocco|first3=Federico|date=2015-04-01|title=The mysteries of Blaise Pascal's sutures|url=https://doi.org/10.1007/s00381-015-2622-9|journal=Child's Nervous System|language=en|volume=31|issue=4|pages=503–506|doi=10.1007/s00381-015-2622-9|issn=1433-0350|pmid=25697145}}</ref> == មរតក == [[ឯកសារ:Epitaph_Blaise_Pascal_Saint-Etienne.jpg|រូបភាពតូច|Pascal's epitaph in Saint-Étienne-du-Mont, where he was buried]] សាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងចំណោមសាកលវិទ្យាល័យនានានៃ ទីក្រុងក្លែម៉ង់-ហ្វេរ៉ង់ ប្រទេសបារាំង {{Mdash}} Université Blaise Pascal {{Mdash}} ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ Établissement scolaire français Blaise-Pascal ក្នុង Lubumbashi សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ ខ្សែភាពយន្តឆ្នាំ ១៩៦៩ របស់អេរិក រ៉ូមែរ ដែលមានចំណងជើងថា ''My Night at Maud's'' គឺផ្អែកលើស្នាដៃរបស់ប៉ាស្កាល់។ រ៉ូប៊ឺតូ រ៉ូសេលីនី បានដឹកនាំរឿងជីវប្រវត្តិ ''Blaise Pascal'' ដែលដំបូងឡើយបានចាក់ផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍អ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧១។ ប៉ាស្កាល់ គឺជាប្រធានបទនៃខ្សែភាពយន្តឯកសារ BBC Two ឆ្នាំ ១៩៨៤ ដែលមានចំណងជើងថា ''Sea of Faith'' ដែលបង្ហាញដោយដន ឃ្យូភីត ។ សត្វកណ្ដៀរនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចល ''Tangled'' ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់ ។ ភាសាសរសេរកម្មវិធី មួយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ នៅឆ្នាំ 2014 Nvidia បានប្រកាសពីមីក្រូស្ថាបត្យកម្មប៉ាស្កាល់ថ្មីរបស់ខ្លួន ដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ កាតក្រាហ្វិក ដំបូងដែលមានប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅឆ្នាំ 2016។ ហ្គេម ''Nier: Automata'' ឆ្នាំ 2017 មានតួអង្គជាច្រើនដែលដាក់ឈ្មោះតាមទស្សនវិទូល្បីៗ។ មួយក្នុងចំណោមតួអង្គទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនដែលមានវិញ្ញាណឈ្មោះប៉ាស្កាល់ ដែលដើរតួជាតួអង្គរងដ៏សំខាន់។ ប៉ាស្កាល់បង្កើតភូមិមួយសម្រាប់ម៉ាស៊ីនរស់នៅដោយសន្តិភាពជាមួយមនុស្សយន្តដែលពួកវាកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ ហើយដើរតួជាតួអង្គឪពុកម្តាយសម្រាប់ម៉ាស៊ីនផ្សេងទៀតដែលកំពុងព្យាយាមសម្របខ្លួនទៅនឹងបុគ្គលិកលក្ខណៈដែលទើបរកឃើញថ្មី។ សត្វអូទ្រីសនៅក្នុងស៊េរី <nowiki><i id="mwA0w">Animal Crossing</i></nowiki> ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ <ref>{{Cite web |date=8 November 2021 |title=Animal Crossing: New Horizons: Pascal - Spawn Times, Locations And Mermaid Clothing Rewards |url=https://www.nintendolife.com/news/2020/07/animal_crossing_new_horizons_pascal_-_spawn_times_locations_and_mermaid_clothing_rewards |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008080021/https://www.nintendolife.com/news/2020/07/animal_crossing_new_horizons_pascal_-_spawn_times_locations_and_mermaid_clothing_rewards |archive-date=8 October 2020 |access-date=4 October 2020}}</ref> ភពតូច 4500 Pascal ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់។ <ref>{{Cite book|last1=Schmadel|first1=Lutz D.|title=Dictionary of Minor Planet Names Addendum to 6th Edition: 2012-2014|date=2015|publisher=Springer International Publishing|page=363|bibcode=2015dmpn.book.....S}}</ref> [[សម្តេចប៉ាប ប៉ូល ទី៦|សម្តេចប៉ាបប៉ូលទី 6]] នៅក្នុង សព្វវចនាធិប្បាយ ''Populorum progressio'' ចេញផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1967 ដកស្រង់សំដីផេនសេរបស់ប៉ាស្កាល់:   នៅឆ្នាំ ២០២៣ [[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រ|សម្តេចប៉ាប ហ្វ្រង់ស៊ីស]] បានចេញលិខិតមួយច្បាប់ ដែលមានចំណងជើងថា ''Sublimitas et miseria hominis'' ដែលឧទ្ទិសដល់ប្លេស ប៉ាស្កាល់ ដើម្បីរំលឹកដល់ខួបទី 4 សតវត្សន៍នៃកំណើតរបស់គាត់។ ប៉ាស្កាល់បានជះឥទ្ធិពលដល់ទាំងអ្នកសង្គមវិទូជនជាតិបារាំង ព្យែរ ប៊ូឌីយ៉ូ ដែលបានដាក់ឈ្មោះ ''សមាធិប៉ាស្កាល់'' របស់គាត់ (1997) តាមឈ្មោះគាត់ <ref>{{Cite book|last1=Luke|first1=Allan|last2=Albright|first2=James|title=Pierre Bourdieu and Literacy Education|date=2010|publisher=Taylor & Francis|page=37}}</ref> និងទស្សនវិទូជនជាតិបារាំងល្វី អាល់ធូស៊ែ ។ <ref>{{Cite book|last1=Sotiris|first1=Panagiotis|title=A Philosophy for Communism: Rethinking Althusser|publisher=Brill|page=126}}</ref> == ស្នាដៃ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] f2reng02791j63096l8l7h5x9yk4vtn 0 53855 339095 336915 2026-08-19T08:37:27Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339095 wikitext text/x-wiki '''វិថីខាវសាន''' ឬ '''វិថីខាវសារ''' គឺជាផ្លូវខ្លីមួយនៅកណ្តាល[[បាងកក]] [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ វាមានប្រវែង ៤១០ ម៉ែត្រ (១,៣៥០ ហ្វីត) ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៩២ ក្នុងសម័យ[[ចូឡាលង្ករណ៍|រាមាទី៥]] ។<ref name="aecnews">{{Cite web |title=Khao San Road |url=http://aecnews.net/khao-san-road/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124225127/http://aecnews.net/khao-san-road/ |archive-date=2015-11-24 |access-date=2016-12-11 |website=aecnews.net |publisher=Asia Pacific Daily |archivedate=2015-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124225127/http://aecnews.net/khao-san-road/ }}</ref> វាស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[បាងឡាំភូ]] ប្រហែល ១ គីឡូម៉ែត្រ (០.៦២ ម៉ាយ) ភាគខាងជើងនៃ[[ស្រុកព្រះនគរ]] [[ព្រះបរមមហារាជវាំង]] និង [[វត្តព្រះកែវ]] ។ [[ឯកសារ:Kohsan Road Bangkok.JPG|រូបភាពតូច|វិថីខាវសាន]] == ផ្ទៃក្នុង == [[ឯកសារ:2016_Bangkok,_Dystrykt_Phra_Nakhon,_Ulica_Khaosan_(10).jpg|រូបភាពតូច|វិថីខាវសាន នៅពេលថ្ងៃ (ឆ្នាំ ២០១៦)]] «ខាវសាន» បកប្រែថា «អង្ករកិន» ដែលបង្ហាញថា កាលពីអតីតកាល ផ្លូវនេះគឺជាទីផ្សារអង្ករដ៏សំខាន់មួយនៅទីក្រុងបាងកក។ <ref name="aecnews"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចាប់ពីពេលដែលផ្លូវនេះត្រូវបានបញ្ចប់ការសាងសង់ជាលើកដំបូងក្នុងសម័យព្រះបាទរាមាទី៥ បង្ហាញថាគ្មានអ្នកស្រុកណាម្នាក់ចូលរួមក្នុងការជួញដូរអង្ករនៅពេលនោះទេ។ នេះបង្ហាញថា ការជួញដូរអង្ករនៅក្នុងតំបន់នេះទំនងជាបានចាប់ផ្តើមមុននេះ គឺនៅដើម [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|សម័យរតនកោសិន្ទ្រ៍]] ក្នុងរាជ្យស្ដេច[[ព្រះចៅរាមាទី១|រាមាទី១]] និង[[រាមាទី ៣|រាមាទី៣។]] <ref>{{Cite web |last=[[Bangkok City Library]] |date=2024-11-10 |title=#liveสด งานเสวนาเขตคลองมองเมือง โดย ดร.รัชดา โชติพานิช #หอสมุดเมืองกรุงเทพมหานคร |url=https://www.facebook.com/bangkokcitylibrary/videos/483138824759914 |access-date=2024-11-13 |website=[[Facebook]] |language=thai}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ វិថីខាវសាន បានអភិវឌ្ឍទៅជា «សង្កាត់ក្រីក្រ[[ដើរលេង (ធ្វើដំណើរ)|សម្រាប់អ្នកដើរលេង]] » ដ៏ល្បីល្បាញលើពិភពលោក។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Sørensen|first=Anders|date=2003-10-01|title=Backpacker ethnography|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-tourism-research_2003-10_30_4/page/847|journal=Annals of Tourism Research|volume=30|issue=4|pages=847–867|doi=10.1016/S0160-7383(03)00063-X}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Global Nomad: Backpacker Travel in Theory and Practice|date=2004-01-01|isbn=9781873150764|language=en}}</ref> វាផ្តល់ជូននូវកន្លែងស្នាក់នៅថោកៗ ចាប់ពីសណ្ឋាគារបែប «ពូកក្នុងប្រអប់» រហូតដល់សណ្ឋាគារផ្កាយបីដែលមានតម្លៃសមរម្យ។ នៅក្នុងអត្ថបទមួយស្តីពីវប្បធម៌អ្នកដើរលេងនៅវិថីខាវសាន [[ស៊ូសាន អ័រលីន]] បានហៅវាថា «កន្លែងបាត់ខ្លួន»។ យោងតាមសមាគមពាណិជ្ជកម្មខាវសាន វិថីនេះមានភ្ញៀវទេសចរពី ៤០,០០០ ទៅ ៥០,០០០ នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃនៅរដូវទេសចរណ៍ខ្ពស់ និង ២០,០០០ នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃនៅរដូវទេសចរណ៍ទាប។ <ref name="BP-20190804">{{Cite news|last=Pongsupradit|first=Chayanit|last2=Kasemsuk|first2=Narumon|last3=Wancharoen|first3=Supoj|date=4 August 2019|title=Cleaning up Khao San|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/special-reports/1724247/cleaning-up-khao-san|access-date=4 August 2019}}</ref> អ្នកទស្សនានៅវិថីខាវសាន មានភាពចម្រុះ៖ <ref name=":0"/> {{Blockquote|text=នៅក្នុងតំបន់តូចមួយនេះ មនុស្សម្នាក់អាចសង្កេតឃើញអន្តរកម្ម និងក្រុមនៃតួអង្គផ្សេងៗគ្នា ដូចជាយុវជនលោកខាងលិចដែលមិនបានសិក្សា ដែលទទួលបានការឈប់សម្រាកពីសង្គមអ្នកមាន និស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់វិទ្យាល័យដែលធ្វើដំណើរកម្សាន្តក្នុងឆ្នាំសម្រាក ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលទើបចេញពីការបម្រើយោធា និស្សិតសាកលវិទ្យាល័យដែលឈប់សម្រាកវិស្សមកាល យុវជនជប៉ុនស្លៀកពាក់តាមបែបប្រពៃណី អ្នកធ្វើដំណើរកម្សាន្តធម្មតា (អតីត) អ្នកស្ម័គ្រចិត្តមកពីអង្គការផ្សេងៗ និងអ្វីៗផ្សេងទៀត។|sign=Anders Sørensen|source=''Annals of Tourism Research''}} វាក៏ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការធ្វើដំណើរផងដែរ៖ រថយន្តក្រុងចេញដំណើរជារៀងរាល់ថ្ងៃទៅកាន់ [[គោលដៅទេសចរណ៍]] សំខាន់ៗទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសថៃពី [[ឈៀងម៉ៃ]] នៅភាគខាងជើងរហូតដល់ [[កោះផាង៉ាន]] នៅភាគខាងត្បូង។ មាន [[ភ្នាក់ងារទេសចរណ៍]] ជាច្រើនដែលមានតម្លៃថោកសមរម្យ ដែលអាចរៀបចំ [[ទិដ្ឋាការ (ឯកសារ)|ទិដ្ឋាការ]] និងការដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសជិតខាងដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង [[វៀតណាម]] ។ <ref name="CNN-20210129">{{Cite news|last=Cummings|first=Joe|date=29 January 2021|title=How Bangkok's Khao San Road evolved from a rice market into the world's most famous travel hub|work=CNN|url=https://edition.cnn.com/travel/article/bangkok-khao-san-road-evolution/index.html|access-date=31 January 2021}}</ref> ហាង​នៅ​តាមវិថីខាវសាន លក់​សិប្បកម្ម គំនូរ សម្លៀកបំពាក់ ផ្លែឈើ​ក្នុងស្រុក [[ស៊ីឌី]] ឌីវីឌី ​គ្មាន​អាជ្ញាប័ណ្ណ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ​ក្លែងក្លាយ​ជាច្រើន​ប្រភេទ សៀវភៅ​មួយ​ទឹក និង​របស់របរ​មានប្រយោជន៍​ផ្សេងទៀត​សម្រាប់​អ្នក​ដើរ​លេង​កាបូបស្ពាយ។ <ref>{{Cite news|title=Khao San Road Shopping - Where to Shop and What to Buy in Khao San Road|work=bangkok.com|url=http://www.bangkok.com/area-khao-san-road/shopping.htm|access-date=2016-12-11}}</ref> បន្ទាប់ពីងងឹត បារ​បើក តន្ត្រី​ត្រូវបាន​ចាក់ អ្នកលក់​អាហារ​លក់​សត្វល្អិត​អាំង និង​អាហារសម្រន់​កម្រ​ផ្សេងទៀត​សម្រាប់​អ្នកទេសចរ <ref>{{Cite news|title=Khao San Road - Backpackers' haven|work=Bangkok Post|type=Video|url=http://www.bangkokpost.com/vdo/travel/441361/khao-san-road-backpackers-haven|access-date=2016-12-11}}</ref> និង​អ្នក​ផ្សព្វផ្សាយ ​[[ការសម្តែងប៉េងប៉ុង|កម្មវិធី​លេង​ប៉េងប៉ុង]] ។ <ref>{{Cite web |date=2017-03-18 |title=Where Can I See Ping Pong Shows in Bangkok? - Update |url=https://foodfuntravel.com/can-see-ping-pong-shows-bangkok-update/ |access-date=2019-05-24 |website=Food Fun Travel Blog |language=en-US}}</ref> មាន ​[[កញ្ឆានៅថៃ|ហាង​លក់​កញ្ឆា]] ​ផងដែរ។ <ref>{{Cite news|last=Ratcliffe|first=Rebecca|date=10 July 2025|title=Haze of confusion in Thailand as government flips on cannabis law|work=The Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/10/thailand-recreational-cannabis-ban-new-laws}}</ref> តំបន់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការរាំ ពិធីជប់លៀង និងមុនពិធី [[សង្រ្កាន្ត (ថៃ)|បុណ្យចូលឆ្នាំប្រពៃណីថៃ]] ( [[សង្រ្កាន្ត (ថៃ)|សង្ក្រាន្ត]] ) នៅថ្ងៃទី ១៣-១៥ ខែមេសា ការលេងទឹកដែលជាធម្មតាប្រែទៅជាការប្រយុទ្ធទឹកដ៏ធំមួយ។ <ref>{{Cite web |date=8 April 2016 |title=Khao San Songkran shortened to 2 days to save water |url=http://bangkok.coconuts.co/2016/04/08/khao-san-songkran-shortened-2-days-save-water |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104203006/http://bangkok.coconuts.co/2016/04/08/khao-san-songkran-shortened-2-days-save-water |archive-date=4 November 2016 |website=Coconuts Bangkok}}</ref> អ្នកនិពន្ធថៃម្នាក់បានពិពណ៌នាអំពី វិថីខាវសាន ថាជា "...ផ្លូវខ្លីមួយដែលមានសុបិនវែងបំផុតនៅលើពិភពលោក"។ <ref>{{Cite web |title=Literal Backpacker's Mecca in Bangkok Khao San Road |url=http://www.th4u.com/khaosan_road.htm |access-date=2015-09-07 |website=Thailand for You}}</ref> វិថីខាវសាន បានក្លាយជាគំរូសម្រាប់ទីកន្លែងប្រារព្ធពិធីសង្ក្រាន្តទំនើបផ្សេងទៀត។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវជាច្រើននៅតាមតំបន់ខេត្តនានាទូទាំងប្រទេសថៃត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះជាមួយបុព្វបទ "ខាវ" ដូចជាផ្លូវ ខាវឡាំ (" [[ក្រឡាន|បាយដំណើបក្នុងបំពង់ឫស្សី]] ") នៅ [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ជលបុរី]], ផ្លូវ ខាវសុក ("ផ្លូវបាយឆ្អិន") នៅ [[ខេត្តអាងថង|អាងថង]] និងផ្លូវ ខាវភុន ("ផ្លូវ [[ខាណម ចីន]] ") នៅ [[នគរផាណម]] ។ នៅទូទាំងប្រទេស មានផ្លូវបែបនេះជាង 50។ <ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=เปิดรายชื่อ "ถนนตระกูลข้าว" มีมากกว่า 50 แห่ง อยู่ที่ไหนบ้าง ไม่ได้มีแค่ที่ ถ.ข้าวสาร กทม. |url=https://www.sanook.com/news/9880482/ |access-date=2026-04-14 |website=Sanook.com |language=thai}}</ref> វត្ត ​[[វត្តជនៈសង្គ្រាម|ជនៈ​សង្គ្រាម]] ​ដែល​មាន​អាយុកាល​រាប់​សតវត្ស​ ក្រោម​ការ​ឧបត្ថម្ភ​របស់​រាជវង្ស ស្ថិត​នៅ​ទល់មុខ​ផ្លូវ​ខាវសាន​នៅ​ខាងលិច ខណៈ​ដែល​តំបន់​នោះ​នៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យ​មាន ​[[សាសនាអ៊ីស្លាមនៅថៃ|សហគមន៍​ឥស្លាម]] និង​វិហារ​ឥស្លាម​តូចៗ​ជាច្រើន។ <ref>{{Cite news|last=Mahavongtrakul|first=Melalin|date=2015-10-27|title=Bangkok's Islamic quarters|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/print/744768/|access-date=2016-12-11}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] fdq95lf000sk9q9y4vw5uehjhigkr4p 0 53906 339178 338183 2026-08-19T10:18:23Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 339178 wikitext text/x-wiki {{Rough translation|វិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Chinese_silk,_4th_Century_BC.JPG|រូបភាពតូច|ព័ត៌មានលម្អិតអំពីសូត្រ ចិនចាប់ពីសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ការជួញដូរសូត្រដ៏ពិសេសតាមរយៈផ្លូវសូត្រ បានភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា អាស៊ីកណ្តាល និងមជ្ឈិមបូព៌ាទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក។]] '''ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី''' អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រវត្តិសាស្ត្ររួមនៃតំបន់ឆ្នេរតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នាដូចជា [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលតភ្ជាប់ដោយមហាផ្ទៃទ្វីបនៃ វាលស្មៅ អឺរ៉ាស៊ី។ សូមមើល ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃមជ្ឈិមបូព៌ា និង ប្រវត្តិនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែមអំពីតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់តាមមាត់សមុទ្រគឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសាសនាដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយតំបន់នីមួយៗនៃតំបន់ទាំងបីបានអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ដំបូងនៅជុំវិញជ្រលងទន្លេដែលមានជីជាតិ។ ជ្រលងភ្នំទាំងនេះមានជីជាតិ ដោយសារដីនៅទីនោះសម្បូរដីល្បាប់ ហើយអាចទទួលផលដំណាំមានឬសជាច្រើន។ អរិយធម៌នៅ មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌាបុរាណ និង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ចិនបុរាណ]] បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ហើយទំនងជាបានផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យា និងគំនិតដូចជា គណិតវិទ្យា និងកង់ជាដើម។ គំនិតផ្សេងទៀតដូចជាការសរសេរទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលក្ខណៈបុគ្គលនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗ។ ទីក្រុង រដ្ឋ ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពបានអភិវឌ្ឍនៅតំបន់ទំនាបទាំងនេះ។ តំបន់វាលស្មៅត្រូវបានរស់នៅយូរមកហើយដោយពួកអ្នកពនេចរជិះសត្វ ហើយពីវាលស្មៅកណ្តាល ពួកគេអាចទៅដល់គ្រប់តំបន់ទាំងអស់នៃទ្វីបអាស៊ី។ ផ្នែកខាងជើងនៃទ្វីប ដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃ ស៊ីបេរី ក៏មិនមានវត្តមានពួកពនេចរទៅដល់ដែរ ដោយសារតែព្រៃឈើក្រាស់ និងទុនដ្រា។ តំបន់ទាំងនេះនៅស៊ីបេរីមានប្រជាជនតិចណាស់។ ផ្នែកកណ្តាល និងបរិវេណជំុវិញត្រូវបានការពារដោយភ្នំ និងវាលខ្សាច់។ ជួរភ្នំកូកាស ហិមាល័យ វាលខ្សាច់ការ៉ាកូម និង វាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី បានបង្កើតរបាំងការពារដែលធ្វើឲ្យអ្នកជិះសេះតំបន់វាលស្មៅអាចឆ្លងកាត់ដោយការលំបាក។ ខណៈពេលដែលបច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌ អ្នករស់នៅទីក្រុងមានភាពជឿនលឿនជាង ពួកគេមានលទ្ធភាពខ្សោយក្នុងការការពារនឹងពួកពនេចរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តំបន់ទំនាបមិនមានវាលស្មៅគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងសេះដ៏ធំនោះទេ។ ដូច្នេះហើយ ពួកពនេចរដែលបានសញ្ជ័យរដ្ឋនានានៅ [[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យសម្របខ្លួនទៅនឹងសង្គមក្នុងតំបន់។ ការរីករាលដាលនៃសាសនាឥស្លាម បានឈានទៅដល់យុគមាសរបស់ឥស្លាម និងយុគសម័យទីមូរីឌរុឺណេសង់ ដែលក្រោយមកបានជះឥទ្ធិពលដល់យុគសម័យនៃអាណាចក្រកាំភ្លើងធំអ៊ីស្លាម ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់អាស៊ីបង្ហាញពីការវិវឌ្ឍន៍សំខាន់ៗដែលបានឃើញនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ផ្សេងទៀតទាំងនោះ។ ទាំងនេះរួមមានពាណិជ្ជកម្មនៃផ្លូវសូត្រ ដែលផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ ភាសា សាសនា និងជំងឺនានាទូទាំងពាណិជ្ជកម្ម អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី ។ វឌ្ឍនភាពដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺការច្នៃប្រឌិតថ្មីនៃ ម្សៅកាំភ្លើង នៅក្នុងប្រទេសចិនមជ្ឈិមសម័យ ដែលក្រោយមកត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយចក្រភពដែលពឹងផ្អែកលើកាំភ្លើងភាគច្រើនគឺពួកមូហ្គល និង សាហ្វាវីឌ ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមជឿនលឿនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កាំភ្លើង។<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> == បុរេប្រវត្តិ == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|រូបភាពតូច|សំណង់ថ្មបុរេប្រវត្តិ មួយចំនួននៅ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ ក្នុង [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]] ត្រូវបានសាងសង់តាំងពីឆ្នាំ៩៦០០មុនគ.ស ដោយមានអាយុកាលចាស់ជាងស្តូនហេញ ៧ពាន់ឆ្នាំ។<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=November–December 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |website=Archaeology magazine |page=23}}</ref>]] របាយការណ៍មួយដោយបុរាណវិទូ រាគេស តេវ៉ារី នៅលហុរ៉ាទេវ៉ា [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទ C១៤ ថ្មីដែលមានចន្លោះពី ៩០០០ និង ៨០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ពាក់ព័ន្ធជាមួយនឹងអង្ករ ធ្វើឲ្យលហុរ៉ាទេវ៉ា ជាស្ថានីយយុគថ្មរំលីងចំណាស់ជាងគេនៅអាស៊ីខាងត្បូង។ <ref name="archae">{{Cite web |title=Second preliminary report of the excavations at Lahuradewa district |url=http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf |archive-date=2011-06-13 |publisher=Directorate of Archaeology (U.P, India) |access-date=2026-07-09 |archivedate=2011-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613040512/http://www.uparchaeology.org/archae.pdf }}</ref> ជីវិតដែលបានតាំងទីលំនៅ បានលេចឡើងនៅលើឧបទ្វីបក្នុងគែមខាងលិចនៃតំបន់ដីល្បាប់ទន្លេឥណ្ឌុស ប្រហែល៩០០០ឆ្នាំមុន ដោយបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗទៅជា អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំឥណ្ឌុស នៃសហសវត្សទី៣មុនគ.ស។ ហ្កូបេគ្លី តេប៉េ គឺជា​ទីតាំងស្ថានីយ​យុគថ្មរំលីងនៅតំបន់អាណាតូលីភាគ​អាគ្នេយ៍នៃ[[តួកគី|ប្រទេស​តួ​ក​គី]] ។ ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសម័យមុនយុគថ្មរំលីង រវាងប្រហែល៩៥០០ និង៨០០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ ទីតាំងនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធរាងជារង្វង់ធំជាច្រើនដែលទ្រដោយសសរថ្មដ៏ធំ ដែលជាមេហ្គាលីត ដែលគេស្គាល់ចំណាស់ជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក។ ទីតាំងបុរេប្រវត្តិបុីហ្វូទី នៅជិតអុីស៊ាន ក្នុងខេត្ត[[ខេត្តហឺបុី|ហឺបុី]] ប្រទេសចិន មានផ្ទុកស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌សម័យកាលប្រហាក់ប្រហែលជាមួយនឹងវប្បធម៌ស៊ីសាន និងស៊ីងឡុងវ៉ា ប្រហែល ៨០០០-៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដែលជាវប្បធម៌ថ្មរំលីងនៅភាគខាងកើតនៃភ្នំតៃហាង ដែលបំពេញចន្លោះប្រហោងខាងបុរាណវិទ្យារវាងវប្បធម៌ចិនខាងជើងទាំងពីរ។ ផ្ទៃដីកំណាយសរុបមានទំហំជាង ១២០០ ម៉ែត្រការ៉េ ហើយការប្រមូលការរកឃើញនៅទីតាំងយុគថ្មរំលីងនេះមានពីរដំណាក់កាល។ <ref name="archdis">{{Cite web |title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 – The Fourth Archaeology Forum of CASS |url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 |archive-date=2011-05-12 |access-date=2007-09-18 |publisher=Institute of Archaeology – Chinese Academy of Social Sciences |archivedate=2011-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512174808/http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982 }}</ref> ប្រហែលឆ្នាំ៥៥០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ វប្បធម៌ហាឡាហ្វៀន បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង[[លីបង់|ប្រទេសលីបង់]] អ៊ីស្រាអែល [[ស៊ីរី]] អាណាតូលៀ និងភាគខាងជើងមេសូប៉ូតាមី ដោយផ្អែកលើកសិកម្មដីស្ងួត។ នៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉តាមី គឺជាវាលទំនាបនៃស៊ុយមែ និងអេឡាម ។ ដោយសារមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត គឺចាំបាច់។ វប្បធម៌អ៊ូបាអ៊ីត បានរីកចម្រើនតាំងពីឆ្នាំ៥៥០០មុនគ.ស។ == សម័យបុរាណ == === យុគសំរិទ្ធ === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Bronze_Age_End.svg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការលុកលុយ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងចលនាប្រជាជនដែលអាចកើតមានក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការដួលរលំនៃយុគសម័យសំរិទ្ធ ចាប់ផ្តើមប្រហែល១២០០ឆ្នាំមុនគ.ស។]] យុគសម័យ ឆាលកូលីទិក (ឬយុគទង់ដែង) បានចាប់ផ្តើមប្រហែល ៤៥០០ឆ្នាំមុនគ្រឹស្តសករាជ បន្ទាប់មកយុគសំរិទ្ធ បានចាប់ផ្តើមប្រហែល៣៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយជំនួសវប្បធម៌យុគថ្មរំលីង។ អរិយធម៌ជ្រលងឥណ្ឌុស (IVC) គឺជាអរិយធម៌សម័យសំរិទ្ធ (៣៣០០-១៣០០ មុនគ.ស; រយៈពេលចាស់ទុំ ២៦០០-១៩០០មុនគ.ស) ដែលផ្តោតភាគច្រើននៅភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទម្រង់ដំបូងនៃសាសនាហិណ្ឌូត្រូវបានគោរពក្នុងអំឡុងពេលអារ្យធម៌នេះ។ ទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យមួយចំនួននៃអរិយធម៌នេះរួមមាន ហារ៉ាប៉ា និង ម៉ូហិនចូដារ៉ូ ដែលមានកម្រិតខ្ពស់នៃការរៀបចំទីក្រុង និងសិល្បៈ។ មូលហេតុនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃតំបន់ទាំងនេះនៅប្រហែលឆ្នាំ១៧០០មុនគ.ស គឺអាចជជែកវែកញែកបាន ទោះបីជាភស្តុតាងបង្ហាញថាវាបណ្តាលមកពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ (ជាពិសេសទឹកជំនន់)។ <ref>{{Cite web |title=The Indus Valley Civilisation |url=http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm |archive-date=9 May 2013 |access-date=9 February 2013 |website=ThinkQuest |archivedate=9 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509014129/http://library.thinkquest.org/11372/data/history.htm }}</ref> សម័យនេះសម្គាល់ជាសម័យវេទ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលមានអាយុកាលប្រហែលពី១៥០០ ទៅ៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស.។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ភាសា[[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] បានរីកចម្រើន ហើយគម្ពីរវេទ ត្រូវបានសរសេរ ជាទំនុកតម្កើងវីរភាពដែលប្រាប់រឿងនិទានអំពីព្រះ និងសង្គ្រាម។ នេះ​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​សាសនាវេទ ដែល​នៅ​ទី​បំផុត​នឹង​មាន​ភាព​ស្មុគ​ស្មាញ និង​វិវត្ត​ទៅ​ជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|​សាសនា​ហិណ្ឌូ]] ។<ref>Stearns 2011, p.68</ref> ប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការងារផលិតកម្មលោហៈផងដែរ។ តាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង ស្គរសំរិទ្ធដំបូងគេហៅថា ស្គរដុងសឺន ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង និងជុំវិញតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមនៃប្រទេសវៀតណាម និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ ទាំងនេះទាក់ទងនឹងវប្បធម៌ដុងសឺន បុរេប្រវត្តិរបស់វៀតណាម។ នៅទីក្រុង បាន ឈាង ប្រទេសថៃ (អាស៊ីអាគ្នេយ៍) វត្ថុបុរាណធ្វើពីសំរិទ្ធត្រូវបានរកឃើញតាំងពីឆ្នាំ២១០០មុនគ.ស។ នៅណ្យួងកាន ឧបករណ៍សំរិទ្ធរបស់ភូមាត្រូវបានជីកកកាយ រួមជាមួយនឹងសេរ៉ាមិច និងវត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្ម។ ការកំណត់អាយុកាលនៅតែមានភាពទូលំទូលាយ (៣៥០០-៥០០ មុនគ.ស)។ === យុគសម័យដែក និងសម័យប្រែប្រួល === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />យុគសម័យដែកបានឃើញការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដែក អាវុធ និងអាវក្រោះយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងអរិយធម៌សំខាន់ៗនៃអាស៊ី។ ==== មជ្ឈិមបូព៌ា ==== [[ឯកសារ:Achaemenid_Empire_at_its_greatest_extent_according_to_Oxford_Atlas_of_World_History_2002.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ចក្រភពពែក្សទីមួយ ក្នុងវិសាលភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុតរបស់ខ្លួនកំឡុងឆ្នាំ ៥០០ មុនគ.ស។]] រាជវង្សអាខេមេនីឌនៃចក្រភពពែក្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយស្តេចស៊ីរុសមហារាជ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់លាតសន្ធឹងពី[[ក្រិក|ប្រទេសក្រិក]] និង[[តួកគី|ទួរគី]] រហូតដល់ ទន្លេឥណ្ឌុស និងអាស៊ីកណ្តាលក្នុងកំឡុងសតវត្សទី៦ដល់ទី៤មុនគ.ស។ នយោបាយពែក្សរួមមានការផ្តល់សមភាពចំពោះវប្បធម៌ផ្សេងទៀត រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗ។ ក្រោយមកនៅក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេចដារីអុសមហារាជ ទឹកដីត្រូវបានរួមបញ្ចូល ការិយាធិបតេយ្យត្រូវបានបង្កើតឡើង ពួកអភិជនត្រូវបានតែងតាំងជាយោធា ការប្រមូលពន្ធត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន ហើយចារកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីធានាភក្តីភាពរបស់មន្ត្រីក្នុងតំបន់។ សាសនាចម្បងរបស់ពែក្សនៅពេលនេះគឺសាសនាហ្សូរ៉ាស្រ្ទាន ដែលបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូហ្សូរ៉ាស្ទើ ។ វាបានបង្ហាញជាទម្រង់ដំបូងនៃ[[សាសនាឯកទេវនិយម]]ទៅកាន់តំបន់នេះ។ សាសនាបានហាមឃាត់ការបូជាសត្វ និងការប្រើប្រាស់ជាតិពុលក្នុងពិធីសាសនា។ ហើយ​បាន​ណែនាំ​ពី​គោលគំនិត​នៃ​សេចក្ដី​សង្គ្រោះ​ខាង​វិញ្ញាណ​តាម​រយៈ​សកម្មភាព​ខាង​សីលធម៌​ផ្ទាល់ខ្លួន ពេល​បញ្ចប់ និង​ទាំង​ការ​វិនិច្ឆ័យ​ទូទៅ និង​ពិសេស ​ជាមួយស្ថានសួគ៌ ឬ ឋាននរក ។ គំនិតទាំងនេះនឹងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអធិរាជ និងមហាជននៅសម័យក្រោយទៀត។ វាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយជំនឿ និងការអនុវត្តសាសនាបុរាណដែលមានវ័យចំណាស់មុននេះ ដែលទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃប្រវត្តិសាស្រ្តដែលគេស្គាល់ និងពីមុន។ ចក្រភពពែក្សបានទទួលជោគជ័យក្នុងការបង្កើតសន្តិភាព និងស្ថិរភាពនៅទូទាំងមជ្ឈឹមបូព៌ា ហើយជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់នៅក្នុងសិល្បៈ នយោបាយ (ប៉ះពាល់ដល់អ្នកដឹកនាំសាសនាបែបក្រិច) និងសាសនា។ [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ឌឺំមហារាជ]] បានធ្វើសញ្ជ័យរាជវង្សនេះនៅសតវត្សទី៤ មុនគ.ស ដោយបង្កើតបានជា សម័យកាលក្រិក ដ៏ខ្លីមួយ។ ព្រះអង្គមិនអាចបង្កើតស្ថិរភាពបានទេ ហើយបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ពែក្សបានបែកខ្ញែកទៅជារាជវង្សតូចៗ និងទន់ខ្សោយ រួមមានចក្រភពសេលូស៊ីឌ បន្ទាប់មកគឺ ចក្រភពប៉ាធៀន ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃយុគសម័យបុរាណ ពែក្សត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញទៅជា ចក្រភពសាសានីដ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចក្រភពពែក្សទីពីរ។ [[ចក្រភពរ៉ូម]] ក្រោយមកនឹងគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីខាងលិច។ រាជវង្សសេលូស៊ីឌ ប៉ាធៀ និងសាសានីដ នៃពែក្សបានគ្រប់គ្រងអាស៊ីខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្ស។ ==== ឥណ្ឌា ==== ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា និងគុប្តៈ ត្រូវបានគេហៅថាជាយុគសម័យមាសនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយការច្នៃប្រឌិត និងការរកឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា សិល្បៈ សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតជាធាតុនៃអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ សាសនា[[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]]​​ និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា គឺជាឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់លើអាស៊ីខាងត្បូង បូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ [[ឯកសារ:Hinduism_Expansion_in_Asia_2023.svg|រូបភាពតូច|ការពង្រីកសាសនាហិណ្ឌូនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ពីតំបន់ស្នូលរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ទៅកាន់តំបន់អាស៊ីផ្សេងទៀត ជាពិសេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការបង្កើត ការតាំងទីលំនៅ និងនយោបាយហិណ្ឌូដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។]] នៅឆ្នាំ៦០០មុនគ្រឹស្តសករាជ ឥណ្ឌាត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋក្នុងតំបន់ចំនួន១៧ ដែលមានជម្លោះជាមួយគ្នាជារឿយៗ។ នៅឆ្នាំ៣២៧មុនគ.ស [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អធិរាជអាឡិចសាន់ឌឺ]] បានមកដល់ប្រទេសឥណ្ឌាជាមួយនឹងទស្សនវិស័យនៃការដណ្តើមយកពិភពលោកទាំងមូល។ ព្រះអង្គបានឆ្លងកាត់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបង្កើតខេត្តបាក់ទ្រៀ ប៉ុន្តែមិនអាចបន្តទៅមុខទៀតបានទេ ដោយសារកងទ័ពរបស់ទ្រង់ចង់ត្រលប់ទៅគ្រួសាររបស់ពួកគេ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទាហានម្នាក់នាម ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ម៉ូរិយ៉ា បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងទន្លេគង្គា ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានស្ថាបនា ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា (សំស្ក្រឹត៖ मौर्य राजवंश ម៉ូរិយ៉ា រាជវមសារ) គឺជាចក្រភពភូមិសាស្ត្រទូលំទូលាយ និងមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សម៉ូរិយ៉ា ពីឆ្នាំ៣២១ ដល់ឆ្នាំ១៨៥ មុនគ.ស។ វាជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកក្នុងសម័យកាលរបស់វា ដែលលាតសន្ធឹងទៅភ្នំហិម៉ាឡ័យ នៅភាគខាងជើង អ្វីដែលឥឡូវជាអាសាមនៅភាគខាងកើត ប្រហែលជាហួសពី[[ប៉ាគីស្ថាន]] សម័យទំនើបនៅភាគខាងលិច ហើយបញ្ចូលបាឡូជីស្ថាន និងភាគច្រើននៃអ្វីដែលឥឡូវនេះជា[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ក្នុងកម្រិតធំបំផុតរបស់វា។ ភាគខាងត្បូងនៃចក្រភពម៉៉ូរិយ៉ា គឺជា តាមីលកាំ ដែលជាប្រទេសឯករាជ្យដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សបីគឺ ប៉ាណដ្យា [[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] និង ចេរ៉ា ។ រាជការដែលបង្កើតឡើងដោយ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈ ត្រូវបានដឹកនាំដោយស្តេចផ្តាច់ការ ដែលពឹងផ្អែកជាចម្បងលើយោធាដើម្បីអះអាងអំណាចរបស់ទ្រង់។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} គេក៏បានអនុវត្តការប្រើប្រាស់ការិយាធិបតេយ្យ និងថែមទាំងបានឧបត្ថម្ភសេវាកម្មប្រៃសណីយ៍ផងដែរ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=65}} ព្រះនត្តារបស់ ឆាន់ដ្រាគុប្តៈព្រះនាម អសោក បានពង្រីកចក្រភពយ៉ាងខ្លាំងដោយដណ្តើមយកភាគច្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប (លើកលែងតែចុងភាគខាងត្បូង)។ ទីបំផុតព្រះអង្គបានប្រែចិត្តជឿព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយបានចាប់ផ្តើមជីវិតដ៏សុខសាន្ត ដែលទ្រង់បានផ្សព្វផ្សាយសាសនា ក៏ដូចជាផ្លូវមនុស្សធម៌ទូទាំងប្រទេសឥណ្ឌា។ ចក្រភពម៉ូរិយ៉ា នឹងបែកបាក់ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់អសោក ហើយត្រូវបានសញ្ជ័យដោយពួកឈ្លានពានគុសាន ពីភាគពាយ័ព្យ បង្កើតជាចក្រភពគុសាន ។ ការ​ប្រែចិត្ត​ជឿ​របស់​ពួក​គេ​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សាសនា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​នឹង​ជន​បរទេស ដូច្នេះ​ហើយ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​នៃ​ប្រជាប្រិយភាព​បាន​កើត​ឡើង។ <ref>Stearns 2011, p.68</ref> ចក្រភពគុសាន នឹងដួលរលំនៅត្រឹមឆ្នាំ២២០ នៃគ.ស ដែលបង្កើតភាពចលាចលនយោបាយបន្ថែមទៀតនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ៣២០ ចក្រភពគុប្តៈ (សំស្ក្រឹត៖ गुप्त राजवंश គុប្តៈរាជវមសារ) ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ បង្កើតឡើងដោយ មហារាជ ស្រីគុប្តៈ រាជវង្សនេះគឺជាគំរូនៃអរិយធម៌បុរាណ។ ស្តេចគុប្តៈ បានបង្រួបបង្រួមតំបន់នេះជាចម្បងតាមរយៈការចរចាររបស់មេដឹកនាំមូលដ្ឋាន និងក្រុមគ្រួសារ ព្រមទាំងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ <ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> ការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេគ្របដណ្តប់ទឹកដីតិចជាងចក្រភពម៉ូរិយ៉ា ប៉ុន្តែបានបង្កើតស្ថេរភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ <ref>Sterns 2011, p.66</ref> នៅឆ្នាំ៥៣៥ ចក្រភពបានបញ្ចប់នៅពេលដែលប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកហ៊ូណាស់ ។ ==== ចិនបុរាណ ==== ===== រាជវង្សចូវ ===== [[ឯកសារ:Zhou_dynasty_1000_BC.png|រូបភាពតូច|ការប្រមូលផ្តុំប្រជាជន និងព្រំដែននៃរាជវង្ស[[រាជវង្សចូវខាងលិច|ចូវខាងលិច]] ក្នុងប្រទេសចិន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១០២៩មុនគ.ស រាជវង្សចូវ ({{zh|c=周朝|p=Zhōu Cháo|w=Chou Ch'ao}}) មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ២៥៨ មុនគ.ស។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> រាជវង្សចូវបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ដោយផ្តល់អំណាចដល់ពួកអភិជនក្នុងស្រុក និងពឹងផ្អែកលើភាពស្វាមីភ័ក្រ្តរបស់ពួកគេ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំរបស់ខ្លួន។<ref name=":0" /> ជាលទ្ធផល រាជការចិននៅពេលនេះ មានទំនោរទៅរកវិមជ្ឈការ និងទន់ខ្សោយ ហើយជារឿយៗមានរឿងតិចតួចណាស់ដែលព្រះចៅអធិរាជអាចធ្វើបានដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាតិ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលអាចរក្សាតំណែងរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងការបង្កើត អាណត្តិនៃឋានសួគ៌ ដែលអាចស្ថាបនាព្រះចៅអធិរាជមួយអង្គដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយឋានសួគ៌ឱ្យគ្រប់គ្រង។ លើសពីនេះ រាជវង្សចូវបានលុបបំបាត់ចំពោះការបូជាមនុស្ស ពីសម័យមុនៗ និងបានបង្រួបបង្រួម[[ភាសាចិន]]។ ជាចុងក្រោយ រាជការចូវបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនឱ្យផ្លាស់លំនៅទៅជ្រលងទន្លេយ៉ាងសេ ជាហេតុបានបង្កើតជានគរចិនភាគកណ្តាល។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ៥០០មុនគ.ស ស្ថិរភាពនយោបាយបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ពួកពនេចរម្តងហើយម្តងទៀត<ref>Sterns 2011, p.43</ref>និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងដែលកើតចេញពីក្រុមព្រះអង្គម្ចាស់ និងបក្សពួកក្រុមគ្រួសារ។ ស្ថានភាពមានភាពប្រសើរបន្តិច ជាមួយនឹងការលេចឡើងនៃចលនាទស្សនវិជ្ជាជាច្រើន ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងជីវិតរបស់[[ខុងជឺ]]។ សំណេរទស្សនវិជ្ជារបស់គាត់ (ហៅថា ខុងជឺនិយម ) ទាក់ទងនឹងការគោរពចាស់ទុំ និងរដ្ឋ ក្រោយមកត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងរាជវង្សហាន។ លើសពីនេះ គោលគំនិតរបស់ ឡៅជឺ អំពី [[សាសនាតាវ]] រួមទាំង [[យិនយ៉ាង|យិន និងយ៉ាង]] និងភាពពីរយ៉ាងពីកំណើត និងតុល្យភាពនៃធម្មជាតិ និងសកលលោក បានក្លាយជាការពេញនិយមមួយក្នុងសម័យកាលនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រាជវង្សចូវបានបែកបាក់នៅទីបំផុត​ ខណៈពេលដែលពួកអភិជនក្នុងតំបន់ចាប់ផ្តើមទទួលបានអំណាចកាន់តែច្រើន ហើយជម្លោះរបស់ពួកគេបានវិវត្តទៅជាសម័យរដ្ឋសង្គ្រាម ពីឆ្នាំ៤០២​ ដល់ ២០១មុនគ.ស។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ===== រាជវង្សឈីន =====   មេដឹកនាំម្នាក់នៅទីបំផុតបានឡើងកាន់អំណាចរួម គឺ ស្តេច ឈីន ស៊ីហ័ង ( {{Lang-zh|始皇帝}} , ''Shǐ Huángdì'' ) ដែលបានផ្តួលរំលំព្រះចៅអធិរាជចូវចុងក្រោយ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សឈីន។<ref>Sterns 2011, p.43</ref> [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សឈីន]] (ភាសាចិន៖ 秦朝; ភីងអ៊ីង៖ Qín Cháo) គឺជារាជវង្សគ្រប់គ្រងដំបូងនៃសម័យកាលអធិរាជចិន ដែលមានអាយុកាលចាប់ពីឆ្នាំ២២១ ដល់២០៧មុនគ.ស។<ref>Sterns 2011, p.42</ref> ព្រះចៅអធិរាជថ្មីបានលុបបំបាត់ចោលប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ហើយបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់នូវស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលនឹងពឹងផ្អែកលើព្រះអង្គសម្រាប់អំណាច។ កងកម្លាំងអធិរាជរបស់ ព្រះអង្គ បានកម្ទេចការតស៊ូក្នុងតំបន់ណាមួយ ហើយពួកគេបានពង្រីកចក្រភពចិនដោយវាតទីចុះទៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និងភាគខាងជើង[[វៀតណាម]] ។ ការរៀបចំកាន់តែធំបាននាំមកនូវប្រព័ន្ធពន្ធដាររួម ជំរឿនជាតិ ការសាងសង់ផ្លូវដែលមានបទដ្ឋាន (និងទទឹងរទេះ) ការវាស់វែងស្តង់ដារ ការបោះកាក់ស្តង់ដារ ភាសាសរសេរ និងនិយាយផ្លូវការ។<ref name=":0">Sterns 2011. p.65</ref> កំណែទម្រង់បន្ថែមទៀតរួមមានគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រថ្មីៗ ការលើកទឹកចិត្តដល់ការផលិតសូត្រ<ref name=":0" /> និង (ល្បីល្បាញបំផុត) ការចាប់ផ្តើមនៃការសាងសង់មហាកំពែងដ៏អស្ចារ្យនៃប្រទេសចិន ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីការពារពួកចោរពនេចរដែលតែងតែធ្វើបាបប្រជាជនចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេច ស៊ីហ័ង មានភាពល្បីល្បាញដោយសារអំណាចផ្តាច់ការរបស់ទ្រង់ ដោយកេណ្ឌបង្ខំរាស្រ្តឱ្យសាងសង់កំពែង បញ្ជាឱ្យយកពន្ធយ៉ាងច្រើន និងដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកដែលប្រឆាំងនឹងទ្រង់។ ព្រះអង្គបានគាបសង្កត់ពួកខុងជឺ និងលើកកម្ពស់ លទ្ធិច្បាប់និយម ដែលជាគំនិតដែលថាមនុស្សមានបាបដោយធម្មជាតិ ហើយថារដ្ឋាភិបាលដ៏រឹងមាំ និងខ្លាំងក្លាគឺត្រូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងពួកគេ។ លទ្ធិច្បាប់និយមត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយនឹងទស្សនៈប្រាកដនិយម និងឡូជីខល ហើយបដិសេធការវែកញែកបែបបញ្ញាវន្តថាជារឿងឥតបានការ។ ទាំងអស់នេះហើយធ្វើឱ្យ ស្តេច ស៊ីហ័ង មិនទទួលបានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងជាមួយប្រជាជនទេ។ នៅពេលដែលរាជវង្សឈីនចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយ ក្រុមផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិន។ ===== រាជវង្សហាន ===== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:SeidenstrasseGMT.JPG|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ផ្លូវសូត្រ នៅអាស៊ី]] [[រាជវង្សហាន]] ({{zh|s=汉朝|t=漢朝|p=Hàn Cháo}}; ២០៦ មុនគ.ស – ២២០នៃគ.ស) គឺជារាជវង្សអធិរាជទីពីររបស់ប្រទេសចិន ដែលបន្តពីរាជវង្សឈីន និងបន្តដោយសម័យនគរបី (២២០–២៦៥នៃគ.ស)។ រយៈពេលនៃរាជវង្សហាន ដែលលាតសន្ធឹងជាងបួនសតវត្ស ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយុគមាសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ អធិរាជដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយអង្គរបស់រាជវង្សហាន គឺ អធិរាជអ៊ូ នៃហាន បានបង្កើតសន្តិភាពទូទាំងប្រទេសចិន ដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹង សន្តិភាពរ៉ូម៉ាណា ដែលឃើញមាននៅមេឌីទែរ៉ាណេ មួយរយឆ្នាំក្រោយមក។<ref>Sterns 2011, p.45</ref>រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក្រុមជនជាតិភាគធំរបស់ប្រទេសចិន ហៅខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាជនហាន"។ រាជវង្សហានត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលកសិករពីរនាក់ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងបុត្រាស្នងរាជ្យរបស់ស្តេចស៊ីហ័ងដែលមានភាពទន់ខ្សោយ។ រាជការហានថ្មីបានរក្សាការធ្វើមជ្ឈការ និងរដ្ឋបាលរបស់ឈីន ប៉ុន្តែបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវការគាបសង្កត់ដែលមានពីមុន។ ពួកគេបានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅកាន់ [[កូរ៉េ|ប្រទេសកូរ៉េ]] [[វៀតណាម]] និង [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ដោយបង្កើតចក្រភពមួយដែលធំជាងឈីនទៅទៀត។ ជនជាតិហានបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពពែក្សនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងរ៉ូម តាមរយៈផ្លូវសូត្រ ដែលពួកគេអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មទំនិញជាច្រើន ជាពិសេសសូត្រ។ អរិយធម៌បុរាណជាច្រើនត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយផ្លូវសូត្រ ដែលភ្ជាប់ប្រទេសចិន [[ឥណ្ឌា]] មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុប។ អធិរាជហានដូចជា ស្តេចអ៊ូ ក៏បានលើកកម្ពស់លទ្ធិខុងជឺជា "សាសនារដ្ឋ" ផងដែរ (ទោះបីជាវាត្រូវបានជជែកវែកញែកដោយអ្នកទ្រឹស្ដីសាសនាថាតើវាត្រូវបានកំណត់ថាជាសាសនាឬជាទស្សនវិជ្ជាក៏ដោយ)។ ទីសក្ការៈបូជាដែលឧទ្ទិសដល់ខុងជឺត្រូវបានសាងសង់ ហើយទស្សនវិជ្ជាខុងជឺត្រូវបានបង្រៀនដល់អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ដែលបានចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិន។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលត្រូវបានកែលម្អបន្ថែមទៀតជាមួយនឹងការស្ថាបនាប្រព័ន្ធប្រឡងដែលជ្រើសរើសអ្នកប្រាជ្ញដែលមានគុណសម្បត្តិខ្ពស់។ មន្ត្រីរាជការទាំងនេះច្រើនតែជាមនុស្សវណ្ណៈខ្ពស់ដែលបានសិក្សានៅក្នុងសាលាពិសេស ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ពួកគេត្រូវបានត្រួតពិនិត្យជាញឹកញាប់ដោយវណ្ណៈទាបដែលនាំចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលតាមរយៈជំនាញរបស់ពួកគេ។ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលអធិរាជចិនមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងគោរពយ៉ាងខ្លាំងដោយមនុស្សគ្រប់គ្នានៅក្នុងចក្រភាព ហើយនឹងមានរយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ។ រដ្ឋាភិបាលហានមានការរៀបចំខ្ពស់ ហើយបានបញ្ជាកងទ័ព ច្បាប់តុលាការ (ដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការ និងច្បាប់តឹងរ៉ឹង) ផលិតកម្មកសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតទូទៅរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋាភិបាលក៏បានលើកកម្ពស់ទស្សនវិជ្ជាបញ្ញា ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រលម្អិតផងដែរ។ [[ឯកសារ:East-Hem_200bc.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សហាន]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ២០០ មុន​គ.ស.]] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើទោះបីជាមានស្ថិរភាពគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ទាំងអស់នេះក៏ដោយ អំណាចកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងនៅដើមនៃគ្រឹស្តសករាជ ។ នៅពេលដែលរាជវង្សហានធ្លាក់ចុះ កត្តាជាច្រើនបានបន្តវាយប្រហារវាឱ្យចុះធ្លាក់រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពវឹកវរទាំងស្រុង។ នៅឆ្នាំ១០០នៃគ.ស សកម្មភាពទស្សនវិជ្ជាបានថយចុះ ហើយអំពើពុករលួយបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល។ ម្ចាស់ដីក្នុងស្រុកបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រង ខណៈដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញបានធ្វេសប្រហែសនូវកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ ហើយនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការយកពន្ធយ៉ាងច្រើនលើកសិករ។ ពួកតាវបានចាប់ផ្តើមទទួលបានជំហរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងបានតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការធ្លាក់ចុះនេះ។ ពួកគេបានចាប់ផ្តើមប្រកាសអំណាចវេទមន្ត ហើយបានសន្យាថានឹងជួយសង្គ្រោះប្រទេសចិនជាមួយពួកគេ។ ការបះបោររបស់ពួកតាវឈ្នួតក្បាលលឿង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤ (ដឹកនាំដោយពួកឧទ្ទាមស្លៀកក្រមាពណ៌លឿង) បានបរាជ័យ ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលចុះខ្សោយ។ ពួកពនេចរហ៊ុនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើបានរួមផ្សំជាមួយនឹងជម្ងឺបានសម្លាប់ប្រជាជនរហូតដល់ពាក់កណ្តាល ហើយបានបញ្ចប់រាជវង្សហានជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២២០។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរជាបន្តបន្ទាប់គឺគួរមានសភាពអាក្រក់ខ្លាំងមានរយៈពេលបីសតវត្ស ដែលអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ និងរាជវង្សទន់ខ្សោយជាច្រើនបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងប្រទេសចិន។ រយៈពេលនៃភាពវឹកវរ និងការប៉ុនប៉ងរៀបចំសណ្តាប់ធ្នាប់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសម័យរាជវង្សទាំងប្រាំមួយ ។ ផ្នែកដំបូងនៃសម័យនេះរួមមាន [[សម័យសាមកុក|នគរបី]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ២២០ ដែលពិពណ៌នាអំពី "រាជវង្ស" អ្នកស្នងតំណែងដ៏ខ្លី និងខ្សោយ ដែលបន្តពីរាជវង្សហាន។ នៅឆ្នាំ២៦៥ រាជវង្សជីន នៃប្រទេសចិនត្រូវបានចាប់ផ្តើម ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន វាបានបំបែកទៅជាចក្រភពពីរផ្សេងគ្នា ដែលគ្រប់គ្រងភាគពាយ័ព្យ និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ៤២០ ការធ្វើសញ្ជ័យ និងការដាក់រាជ្យនៃរាជវង្សទាំងពីរនោះ បាននាំឱ្យមាន[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង|រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]ដំបូងគេ។ រាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់រហូតដល់ទីបំផុត នៅឆ្នាំ៥៥៧ រាជវង្សចូវខាងជើង បានគ្រប់គ្រងភាគខាងជើង និង រាជវង្សឆិន បានគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូង។ == មជ្ឈិមសម័យ == ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពនៃលោកខាងកើត បានបន្តពង្រីកខ្លួនតាមរយៈការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើចំណាកស្រុក និងការធ្វើសញ្ជ័យតំបន់ជិតខាង។ ម្សៅកាំភ្លើងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយតាំងពីនៅដើមសតវត្សទី១១ ហើយពួកគេបានប្រើប្រាស់ការបោះពុម្ពប្រភេទចល័តប្រាំរយឆ្នាំមុនពេលដែល លោកហ្គូទែនប៊ើក បានបង្កើតម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពរបស់គាត់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា សាសនាតាវ និងលទ្ធិខុងជឺ គឺជាទស្សនវិជ្ជាលេចធ្លោនៅចុងបូព៌ាក្នុងយុគសម័យកណ្តាល។ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ មិនមែនជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់បូព៌ា ហើយត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងរឿងរ៉ាវដ៏អស្ចារ្យនៃវប្បធម៌ខុសគ្នានេះទេ ប៉ុន្តែកំណត់ត្រារបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅចុងសតវត្សទី១៣ និងដើមសតវត្សទី ១៤ គឺជាកំណត់ត្រាដំបូងគេដែលត្រូវបានអានយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ === អាស៊ីខាងលិច (មជ្ឈិមបូព៌ា) === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Byzantine_and_Sassanid_Empires_in_600_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និង សាសានីដ ក្នុងឆ្នាំ ៦០០ គ.ស]] ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ តំបន់ជុំវិញ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងតំបន់ជិតបូព៌ា បានមើលឃើញការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ ដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការរីករាលដាលនៃ [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] និងការបង្កើតចក្រភពអារ៉ាប់។ នៅសតវត្សទី៥ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកជារដ្ឋតូចៗ និងទន់ខ្សោយ។ រដ្ឋពីរដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ ចក្រភពសាសានីដ របស់[[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីរ៉ង់|ជនជាតិពែក្ស]] នៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវជា [[អ៊ីរ៉ង់]] និង [[អ៊ីរ៉ាក់]] និងចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង នៅអាណាតូលី ( [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]]បច្ចុប្បន្ន)។ ពួកប៊ីហ្សង់តាំង និងសាសានីដ បានប្រយុទ្ធគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រជែងគ្នារវាងចក្រភពរ៉ូម និងចក្រភពពែក្សដែលធ្លាប់បានឃើញក្នុងរយៈពេលប្រាំរយឆ្នាំមុន។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានធ្វើឱ្យរដ្ឋទាំងពីរចុះខ្សោយ ដោយទុកចន្លោះបើកចំហសម្រាប់អំណាចថ្មីមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែឌ្វីនពនេចរ ដែលគ្របដណ្ដប់លើវាលខ្សាច់អារ៉ាប់បានឃើញនូវសម័យកាលនៃស្ថិរភាពកុលសម្ព័ន្ធ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មកាន់តែច្រើន និងភាពស៊ាំជាមួយសាសនាអាប្រាហាម ឬឯកទេពនិយម។ ខណៈពេលដែលចក្រភពរ៉ូម៉ាំង[[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|ប៊ីហ្សង់តាំង]] និងចក្រភពពែក្សសាសានីដ ត្រូវបានចុះខ្សោយដោយ សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង-សាសានីដ ឆ្នាំ៦០២-៦២៨ អំណាចថ្មីមួយក្នុងទម្រង់ជា [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] បានរីកចម្រើននៅមជ្ឈិមបូព៌ាក្រោមការដឹកនាំរបស់ មហាម៉ាត់នៅមេឌីណា។ នៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យមូស្លីម យ៉ាងឆាប់រហ័សជាបន្តបន្ទាប់ កងទ័ពរ៉ាស៊ីឌុន ដែលដឹកនាំដោយកាលីហ្វ និងមេបញ្ជាការយោធាដែលមានសមត្ថភាពដូចជា ខាលីដ អ៊ីប៊ីន អាល់-វ៉ាលីដ បានវាយលុកពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន ដោយដណ្តើមយកទឹកដីប៊ីហ្សង់តាំងជាងពាក់កណ្តាលនៅក្នុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់តាំង និងលេបត្របាក់ពែក្សទាំងស្រុងនៅក្នុងការធ្វើសញ្ជ័យលើពែក្សរបស់មូស្លីម។ កាលីហ្វែតអារ៉ាប់នៃយុគសម័យកណ្តាល នេះហើយ ដែលនឹងបង្រួបបង្រួមមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកមួយ និងបង្កើត អត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគអារ៉ាប់ ដែលនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីហ្វែតទាំងនេះរួមមាន កាលីហ្វែតរ៉ាស៊ីឌុន កាលីហ្វែតអ៊ូម៉ាយ៉ាដ កាលីហ្វអាបាស៊ីដ និងក្រោយមក ចក្រភពសែលជូក ។ [[ឯកសារ:Caliphate_750.jpg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល|ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមដំបូងៗ ៦២២-៧៥០]] បន្ទាប់ពីមហាម៉ាត់ បានស្ថាបនាសាសនាអ៊ីស្លាម វាបានចាប់បោះវប្បធម៌មជ្ឈិមបូព៌ាចូលទៅក្នុង[[យុគសម័យមាសអ៊ីស្លាម]] ដោយជម្រុញសមិទ្ធផលក្នុង[[ស្ថាបត្យកម្ម]] ការរស់ឡើងវិញនៃវឌ្ឍនភាពចាស់ៗក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា និងការបង្កើតរបៀបរស់នៅដាច់ដោយឡែកមួយ។ ប្រជាជនមូស្លីមបានជួយសង្គ្រោះ និងផ្សព្វផ្សាយវឌ្ឍនភាពក្រិកក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ ពិជគណិត ធរណីមាត្រ តារាសាស្ត្រ កាយវិភាគវិទ្យា និង សីលធម៌ ដែលក្រោយមកនឹងរកឃើញផ្លូវរបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅអឺរ៉ុបខាងលិចវិញ។ ការត្រួតត្រារបស់ពួកអារ៉ាប់បានបញ្ចប់ភ្លាមៗនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរទី១១ ជាមួយនឹងការមកដល់របស់ពួកទួគសេលជូក ដោយធ្វើចំណាកស្រុកទៅភាគខាងត្បូងពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកទួគនៅអាស៊ីកណ្តាល។ ពួកគេបានកាន់កាប់ពែក្ស អ៊ីរ៉ាក់(ដណ្តើមយកទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ១០៥៥) ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន និងហេចាស។ បន្ទាប់មកបន្តដោយការឈ្លានពានរបស់គ្រិស្តសាសនិកអឺរ៉ុបខាងលិចជាបន្តបន្ទាប់។ ការបែកបាក់នៃមជ្ឈិមបូព៌ាបានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ភាគច្រើនមកពីប្រទេសអង់គ្លេស បារាំង និង[[ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ|ចក្រភពហូលីរ៉ូម៉ាំង]]ដែលទើបលេចចេញមក ចូលទៅក្នុងតំបន់នេះ។ នៅឆ្នាំ១០៩៩ ពួកអ្នកចម្បាំងនៃគ្រ័រសាដទីមួយ បានដណ្តើមយក[[យេរូសាឡឹម|ទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និងបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម ដែលបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១១៨៧ នៅពេលដែល សាឡាដាំង ដណ្តើមយកទីក្រុងនេះមកវិញ។ ទឹកដីគ្រ័រសាដតូចៗបានរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ឆ្នាំ១២៩១។ នៅដើមសតវត្សទី១៣ រលកថ្មីនៃពួកឈ្លានពាន គឺកងទ័ពនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានវាយលុកឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ដោយប្លន់យកទីក្រុងបាកដាដក្នុង ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងបាកដាដ(១២៥៨) និងឈានទៅមុខឆ្ងាយទៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់ព្រំដែននៃ [[អេស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]] ក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោល ។ នៅទីបំផុត ពួកម៉ុងហ្គោលបានដកថយនៅឆ្នាំ១៣៥៥ ប៉ុន្តែភាពវឹកវរដែលបានកើតឡើងពាសពេញចក្រភពបានផ្តួលរំលំពួកទួគសេលជូក។ នៅឆ្នាំ១៤០១ តំបន់នេះត្រូវបានញាំញីបន្ថែមទៀតដោយពួកទួគម៉ុងហ្គោល គឺទីមួរ និងការវាយឆ្មក់ដ៏សាហាវរបស់គាត់។ នៅពេលនោះ ក្រុមទួគមួយក្រុមទៀតក៏បានលេចចេញមកដែរ គឺពួកអូតូម៉ង់ ។ === អាស៊ីកណ្តាល === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> ==== ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ==== [[ឯកសារ:Mongolia_1500_AD.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|រដ្ឋ និងដែនកំណើត របស់ទួរគី-ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៥]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានធ្វើសញ្ជ័យផ្នែកធំមួយនៃទ្វីបអាស៊ីនៅក្នុងសតវត្សទី១៣ ដែលជាតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេសចិនដល់អឺរ៉ុប។ អាស៊ីមជ្ឈិមសម័យគឺជានគរនៃពួកខាន់។ មិនដែលមាននរណាម្នាក់គ្រប់គ្រងទឹកដីច្រើនដូច [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ពីមុនមកទេ។ ព្រះអង្គបានកសាងអំណាចរបស់ទ្រង់ដោយបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលតូចៗមុនពេលពង្រីកនគររបស់ទ្រង់ទៅភាគខាងត្បូងនិងខាងលិច។ ព្រះអង្គនិងរាជនត្តារបស់ទ្រង់ គឺ គូប្លៃខាន់បានគ្រប់គ្រងដែនដីនៅក្នុងប្រទេសចិន ភូមា អាស៊ីកណ្តាល រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុបខាងកើត។ ជិនហ្គីសខាន់គឺជាខាហ្កាន់មួយអង្គ ដែលផ្តល់តម្លាភាពស្ទើរតែគ្រប់សាសនា។ === អាស៊ីខាងត្បូង/អនុទ្វីបឥណ្ឌា === ==== ឥណ្ឌា ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> [[ឯកសារ:Delhi_Sultanate_map.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ស៊ុលតង់ណេតដេលី ]] យុគសម័យដើមមជ្ឈិមសម័យរបស់ឥណ្ឌា ចាប់ពីឆ្នាំ៦០០ ដល់ ១២០០ ត្រូវបានកំណត់ដោយនគរនានាក្នុងតំបន់ និងភាពចម្រុះខាងវប្បធម៌។ នៅពេលដែល ហ៌សនៃកានុជ ដែលបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើននៃវាលទំនាបឥណ្ឌូ-គង្គា ពីឆ្នាំ៦០៦ ដល់៦៤៧ បានព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ព្រះអង្គត្រូវបានកម្ចាត់ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងចល្លលុគ នៃតំបន់ដេកង់។ នៅពេលដែលអ្នកស្នងតំណែងរបស់ទ្រង់បានព្យាយាមពង្រីកទៅខាងកើត ទ្រង់ទទួលបានបរាជ័យពីស្តេចបល្លវ នៃបេងហ្កាល់។ នៅពេលដែលពួកចល្លលុក ព្យាយាមពង្រីកទៅភាគខាងត្បូង ពួកគេត្រូវបានកម្ចាត់ដោយ ពួកបល្លវ ពីភាគខាងត្បូង ដែលទីបំផុតក៏ត្រូវបានកម្ចាត់វិញម្តងដោយ ពួកប៉ាណដ្យា និង[[រាជវង្សចោឡា|ចូឡា]] ពីភាគខាងត្បូងបំផុត។ ពួកចូឡា ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជារាជាចូឡា អាចកម្ចាត់គូប្រជែងរបស់ពួកគេ និងឡើងកាន់អំណាចក្នុងតំបន់។ ពួកចូឡា បានពង្រីកខ្លួនទៅភាគខាងជើង និងកម្ចាត់ពួកចល្លលុគខាងកើត កលិង្គ និងបល្លវ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជេន្រ្ទ ចូឡា ពួកចូឡា បានបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដំបូងនៃអនុទ្វីបឥណ្ឌា។ កងទ័ពជើងទឹកចូឡា បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពចូឡា ដល់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជនដែលចិញ្ចឹមសត្វ ដែលដីរបស់ពួកគេត្រូវបានឈូសឆាយដើម្បីបើកផ្លូវសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មដែលកំពុងរីកចម្រើន ត្រូវបានផ្តល់កន្លែងក្នុងប្រព័ន្ធវណ្ណៈសង្គម ក៏ដូចជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងថ្មីដែលទើបលេចឡើងផងដែរ។ <ref>Sterns 2011, p.44</ref> ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ភាគច្រើនបានកើតឡើងចាប់ពីសតវត្សទី១២តទៅ ទោះបីជាការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមមុនៗរួមមានការឈ្លានពានមានកំណត់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថានបច្ចុប្បន្ន និងយុទ្ធនាការអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងអំឡុងពេលនៃនគររាជភុតក្នុងសតវត្សទី៨ ក៏ដោយ។ មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាធំៗ ដូចជា ស៊ុលតង់ណេតដេលី និង ស៊ុលតង់ណេត បេងហ្គាល់ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានវត្តមានឡើង។ ការស្វែងរកទ្រព្យសម្បត្តិនៃនគរទាំងនេះបាននាំឲ្យមាន ដំណើររុករករបស់ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ។ ស្តេច ស៊ែសាសស៊ូរី នៃចក្រភពសួរ នៃប្រទេសឥណ្ឌា បានដាក់ឲ្យប្រើប្រាស់នូវកាក់រូព្យា ស្តង់ដារនៅក្នុងសតវត្សទី១៦ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ឥណ្ឌា]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[បង់ក្លាដែស]] [[ស្រីលង្កា]] និង[[នេប៉ាល់]]។ ចក្រភពវិជ័យនាគ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ខ្ពង់រាបដេកង់នៃភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៣៣៦ ដោយបងប្អូនប្រុស ហរិហរទី១និង បុក្ខរាជទី១ នៃរាជវង្សសង្គាមា ដោយមានការគាំទ្រពី វិឌយៈរានយ៉ា ដែលជាសង្ឃរាជទី១២ នៃ ស្រិង្គគិរី ក្នុងកានាតាកា។ ចក្រភពនេះបានលេចធ្លោឡើងជាលទ្ធផលនៃការប៉ុនប៉ងរបស់មហាអំណាចភាគខាងត្បូងដើម្បីទប់ទល់ និងទប់ស្កាត់ការឈ្លានពានរបស់ពួកអ៊ីស្លាមទួគនៅចុងសតវត្សទី១៣។ នៅពេលឈានដល់កម្រិតកំពូល វាបានបង្ក្រាបអ្នកគ្រប់គ្រងស្ទើរតែទាំងអស់នៃភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា និងបានរុញច្រានព្រះចៅស៊ុលតង់នៃដេកង់ហួសពីតំបន់ទន្លេ ទុង្គភទ្រា គ្រឹស្ណា។ បន្ទាប់ពីបញ្ចូលតំបន់អូឌីសាបច្ចុប្បន្ន (កលិង្គបុរាណ) ពីចក្រភពគជបតី បានក្លាយជាមហាអំណាចគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>Sterns 2011, p.66</ref> ចក្រភពនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៦៤៦ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យផ្នែកយោធាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងសមរភូមិតាលីកូតា ក្នុងឆ្នាំ១៥៦៥ ដោយកងទ័ពរួមបញ្ចូលគ្នានៃបណ្តានគរនៅដេកង់។ === អាស៊ីបូព៌ា === <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:East-Hem_1200ad.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|[[រាជវង្សសុង]] និង​ប្រទេស​សំខាន់ៗ​នៅ​អាស៊ី ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២០០]] ==== ចិន ==== <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>ប្រទេសចិនបានឃើញនូវការលេចឡើង និងការដួលរលំនៃរាជវង្សសួយ ថាង សុង និងយន់ ហើយក្នុងនោះមានការកែលម្អប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និងការមកដល់នៃលទ្ធិខុងជឺថ្មី ។ វាគឺជាយុគសម័យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានសម្រាប់សេរ៉ាមិច និងគំនូររបស់ចិន។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មមជ្ឈិមសម័យ ច្រកទ្វារខាងត្បូងដ៏អស្ចារ្យនៅតូដាយជី ប្រទេសជប៉ុន និងវត្តទៀននីងនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន គឺជាសំណង់មួយចំនួនដែលនៅសេសសល់ពីសម័យកាលនេះ។ ===== រាជវង្សសួយ ===== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />រាជវង្សដ៏មានអំណាចថ្មីមួយបានចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ៥៨០ ក្នុងចំណោមក្រុមបក្សដែលបែកបាក់គ្នានៃប្រទេសចិន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអភិជនម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង ជៀន បានរៀបការកូនស្រីរបស់គាត់ចូលទៅក្នុងរាជវង្សចូវខាងជើង។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ វិននៃសួយ ហើយបានយកចិត្តពួកយោធាពនេចរ ដោយបោះបង់ចោលពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនខុងជឺ។ មិនយូរប៉ុន្មាន អធិរាជវិន បានដឹកនាំការធ្វើសញ្ជ័យនៃរាជវង្សឆិនភាគខាងត្បូង និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនម្តងទៀតក្រោម[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]]។ ព្រះចៅអធិរាជបានបន្ថយពន្ធ និងសាងសង់ឃ្លាំងស្តុកស្បៀងដែលទ្រង់ប្រើដើម្បីការពារទុរ្ភិក្ស និងគ្រប់គ្រងទីផ្សារ។ ក្រោយមក បុត្រារបស់ស្តេចវិន នឹងធ្វើគតព្រះអង្គដើម្បីឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជ យ៉ាង នៃសួយ។ អធិរាជ យ៉ាង បានស្តារឡើងវិញនូវអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ដែលធ្វើឲ្យពួកអភិជន និងមេដឹកនាំយោធាពនេចរខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង។ ស្តេចយ៉ាង បានក្លាយជាមេដឹកនាំជ្រុលនិយម ដែលបានប្រើប្រាស់ធនធានរបស់ប្រទេសចិនហួសហេតុសម្រាប់សេចក្តីសុខផ្ទាល់ខ្លួន និងបានបន្តការប៉ុនប៉ងឥតឈប់ឈរដើម្បីធ្វើសញ្ជ័យហ្គោហ្គូយីអូ។ ការបរាជ័យផ្នែកយោធា និងការធ្វេសប្រហែសរបស់ទ្រង់ចំពោះចក្រភព បានបង្ខំឱ្យពួកមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គធ្វើឃាតទ្រង់នៅឆ្នាំ៦១៨ ដោយបញ្ចប់រាជវង្សសួយ។ ===== រាជវង្សថាង ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Battle_of_Talas.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|សមរភូមិតាឡាស រវាងរាជវង្សថាង និង អាបាស៊ីដ ប្រហែលឆ្នាំ៧៥១]] ជាសំណាងល្អ ទីប្រឹក្សាដ៏គួរឱ្យគោរពបំផុតម្នាក់របស់ស្តេចយ៉ាង គឺលោក លី យន់ អាចកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយការពារការដួលរលំដ៏ច្របូកច្របល់។ គាត់បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា អធិរាជកាវជូ ហើយបានបង្កើត[[រាជវង្សថាង]] ក្នុងឆ្នាំ៦២៣។ រាជវង្សថាង បានឃើញនូវការពង្រីកខ្លួនរបស់ប្រទេសចិនតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យទៅកាន់ទីបេនៅភាគខាងលិច [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងត្បូង និងម៉ាន់ជូរីនៅភាគខាងជើង។ អធិរាជ ថាង ក៏បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការអប់រំរបស់អ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋបាលចិនផងដែរ។ ក្រសួងពិធីសាសនាត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយប្រព័ន្ធប្រឡងត្រូវបានកែលម្អដើម្បីមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការងាររបស់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}}{{Rp|p. 270}}លើសពីនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយជាសាសនាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាមួយនឹងនិកាយពីរផ្សេងគ្នារវាងពួកកសិករ និងឥស្សរជន គឺនិកាយ[[ការបង្រៀនដែនដីបរិសុទ្ធ|ដែនដីបរិសុទ្ធ]] និងនិកាយហ្សិនរៀងៗខ្លួន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|pp. 271–272}}ព្រះរាជនីអ៊ូ ដែលជាអ្នកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីករាលដាលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលបានស្ថាបនា "រាជវង្សចូវ" ក្រៅផ្លូវការ និងបានបង្ហាញពីការអត់ឱនរបស់ប្រទេសចិនចំពោះអ្នកគ្រប់គ្រងស្ត្រី ដែលកម្រមាននៅពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏នឹងជួបប្រទះនឹងប្រតិកម្មខ្លះផងដែរ ជាពិសេសពីអ្នកកាន់សាសនាខុងជឺ និងតាវ។ សភាពការណ៏នេះនឹងជាធម្មតាលេចឡើងជារូបភាពពាក់ព័ន្ធនឹងការរិះគន់អំពីការខ្ជះខ្ជាយថវិការជាតិ ដោយសាររាជការមិនអាចយកពន្ធលើវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយថែមទាំងបានផ្តល់ជំនួយ និងអំណោយជាច្រើនដល់ពួកគេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 273}} រាជវង្សថាងបានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អធិរាជសួនចុង ដែលបានចាប់ផ្តើមធ្វេសប្រហែសផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា ហើយបានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជវាំងដោយសារតែឥទ្ធិពលហួសហេតុរបស់ស្នំទ្រង់គឺ យ៉ាង គួហ្វី និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}នៅទីបំផុត នេះបានបង្កឱ្យមានការបះបោរនៅឆ្នាំ៧៥៥។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 274}}ទោះបីជាការបះបោរបានបរាជ័យក៏ដោយ ការបង្ក្រាបវាតម្រូវឱ្យមានការចូលរួមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរដែលមិនគោរពច្បាប់នៅខាងក្រៅប្រទេសចិន និងចែកចាយអំណាចបន្ថែមទៀតដល់មេដឹកនាំក្នុងស្រុក ដោយទុកឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងសេដ្ឋកិច្ចស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សថាងបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ០៧ ហើយក្រុមផ្សេងៗដែលដឹកនាំដោយកុលសម្ព័ន្ធពនេចរ និងមេដឹកនាំក្នុងស្រុកដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនឹងប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសចិននៅក្នុង [[សម័យ​ 5 រាជវង្ស 10 នគរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]] ។ ===== រាជវង្សលាវ សុង និងជីន ===== [[ឯកសារ:Along_the_River_During_the_Qingming_Festival_(detail_of_original).jpg|រូបភាពតូច|260x260ភីកសែល|ជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនពីសម័យ [[រាជវង្សសុង|សុង]] នៅរាជធានីពានជីង ដែលសព្វថ្ងៃជា ទីក្រុងកៃហ្វឹង]] នៅឆ្នាំ៩៦០ ភាគច្រើននៃប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញក្រោម [[រាជវង្សសុង]] ទោះបីជាវាបានបាត់បង់ទឹកដីនៅភាគខាងជើង ហើយមិនអាចកម្ចាត់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរមួយនៅទីនោះបានក៏ដោយ គឺ[[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] របស់ជនជាតិគីតាន ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីចិន។ ចាប់ពីពេលនោះមក សុងនឹងត្រូវបង់សួយសារអាករដើម្បីជៀសវាងការឈ្លានពាន ហើយដូច្នេះបានបង្កើតគំរូសម្រាប់នគរពនេចរផ្សេងទៀតដើម្បីគាបសង្កត់ពួកគេ។ សុងក៏បានឃើញការរស់ឡើងវិញនៃលទ្ធិខុងជឺក្នុងទម្រង់ជា លទ្ធិខុងជឺថ្មី ផងដែរ។ ស្ថានភាពនេះមានឥទ្ធិពលធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមានឋានៈខ្ពស់ជាងពួកអភិជន ឬពុទ្ធសាសនិក ហើយក៏បង្កើនការកាត់បន្ថយអំណាចចំពោះស្ត្រីផងដែរ។ ការអនុវត្តដ៏ល្បីល្បាញនៃ ការចងជើង បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះជាលទ្ធផល។ នៅទីបំផុត រាជវង្សលាវនៅភាគខាងជើងត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយ[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជីន]] របស់ជនជាតិជូឈិន ដែលទាក់ទងនឹងពួកម៉ាន់ជូ។ នគរជីនថ្មី បានឈ្លានពានភាគខាងជើងប្រទេសចិន ដោយទុកឱ្យពួកសុងរត់គេចខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង ហើយបង្កើតជា[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សសុងខាងត្បូង]] នៅឆ្នាំ១១២៦។ នៅទីនោះ ជីវិតវប្បធម៌បានរីកចម្រើន។ ===== រាជវង្សយន់ ===== <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Route_of_Marco_Polo.png|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីនៃដំណើររបស់ម៉ាកូប៉ូឡូ]] នៅឆ្នាំ១២២៧ ពួកម៉ុងហ្គោលបានធ្វើសញ្ជ័យនគរស៊ាខាងលិច នៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកម៉ុងហ្គោលបានវាយប្រហារចក្រភពជីនរបស់ពួកជូឈិន។ បណ្តាទីក្រុងចិនត្រូវបានឡោមព័ទ្ធដោយកងទ័ពម៉ុងហ្គោលដែលមិនបានបង្ហាញសេចក្តីមេត្តាករុណាតិចតួចចំពោះអ្នកដែលប្រឆាំង ហើយជនជាតិចិនសុងខាងត្បូងបានកំពុងបាត់បង់ទឹកដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ១២៧១ មហាខាន់នាពេលនោះ គឺ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប្លៃខាន់]] បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអធិរាជនៃប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរាជវង្សយន់ជាផ្លូវការ។ នៅឆ្នាំ១២៩០ ប្រទេសចិនទាំងមូលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល ដែលជាលើកទីមួយដែលពួកគេត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយពួកឈ្លានពានបរទេស។ រាជធានីថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ខាន់បាលីក ( [[ប៉េកាំង]]សម័យទំនើប)។ គូប្លៃខាន់ បានបំបែកវប្បធម៌ម៉ុងហ្គោលចេញពីវប្បធម៌ចិនដោយរារាំងអន្តរកម្មរវាងប្រជាជនទាំងពីរ បំបែកកន្លែងរស់នៅ និងកន្លែងគោរពបូជា និងរក្សាតំណែងរដ្ឋបាលកំពូលទៅឱ្យម៉ុងហ្គោល ដោយហេតុនេះរារាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺមិនឱ្យបន្តប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គូប្លៃ នៅតែចាប់អារម្មណ៍នឹងការគិតរបស់ចិន ដោយហ៊ុំព័ទ្ធខ្លួនព្រះអង្គជាមួយនឹងទីប្រឹក្សាពុទ្ធសាសនា តាវ ឬខុងជឺចិន។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបានបង្ហាញពីលក្ខណៈឯករាជ្យផ្ទុយស្រឡះពីស្ត្រីចិនដែលនៅតែបន្តត្រូវបានគាបសង្កត់។ ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលតែងតែចេញទៅបរបាញ់ ឬសូម្បីតែទៅធ្វើសង្គ្រាម។ មហេសីរបស់គូប្លៃគឺ ចាប៊ី គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អឥតខ្ចោះនៃរឿងនេះ។ ចាប៊ី បានប្រឹក្សាស្វាមីរបស់ព្រះនាងលើបញ្ហានយោបាយ និងការទូតជាច្រើន។ នាងបានបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះអង្គថា ជនជាតិចិនគួរតែត្រូវបានគោរព និងធ្វើល្អដាក់ ដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 327}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជះឥទ្ធិពលដល់ជំហររបស់ស្ត្រីចិននោះទេ ហើយអ្នកស្នងតំណែងថ្មី-ខុងជឺរបស់គូប្លៃកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ បានគាបសង្កត់ស្ត្រីចិន និងរាលដាលដល់ស្ត្រីម៉ុងហ្គោលបន្ថែមទៀត។ ជម្ងឺ​ប៉េស្ត​ខ្មៅ ដែលក្រោយមកបានបំផ្លិចបំផ្លាញ​អឺរ៉ុបខាងលិច មានដើមកំណើតនៅអាស៊ី ជាកន្លែងដែលវាបានបំផ្លាញប្រជាជនយ៉ាងច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៣៣១។ ==== ជប៉ុន ==== {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ឯកសារ:Shotoku_Taishi.jpg|រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ]] ===== សម័យអាស៊ូកា ===== ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមសម័យរបស់ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង សម័យអាស៊ូកា ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៦០០ ដល់ ៧១០។ សម័យកាលនេះត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ កំណែទម្រង់តៃកា និងការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអធិរាជ ដែលទាំងពីរនេះគឺជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលរបស់ចិនដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅឆ្នាំ៦០៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ សូតូគូ នៃ រាជវង្សយ៉ាម៉ាតូ បានចាប់ផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។ ព្រះអង្គបានចេញ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលមានដប់ប្រាំពីរមាត្រា នៅឆ្នាំ៦០៤ ដោយធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចទៅឱ្យព្រះចៅអធិរាជ (ក្រោមឋានៈថា ''តេនណូ'' ឬមហាក្សត្រឋានសួគ៌) និងដកអំណាចក្នុងការយកពន្ធពីស្តេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់។ សូតូគូ ក៏ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានលើកទឹកចិត្តដល់ការសាងសង់វត្តអារាមប្រកបដោយភាពប្រកួតប្រជែង។ ===== សម័យណារ៉ា ===== កំណែទម្រង់របស់សូតូគូ បានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសជប៉ុនទៅកាន់សម័យណារ៉ា (ប្រហែលឆ្នាំ៧១០ ដល់ប្រហែលឆ្នាំ៧៩៤) ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូររាជធានីជប៉ុនទៅកាន់ ណារ៉ា ក្នុង [[ហុងស្ស៊ូ|ហុងស៊ូ]]។ សម័យកាលនេះបានឃើញពីចំណុចកំពូលនៃសំណេរ សីលធម៌ និងស្ថាបត្យកម្មបែបចិននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន រួមជាមួយនឹងឧត្តមគតិរបស់ខុងជឺ <ref name="WDL">{{Cite web |date=1890–1923 |title=Official, India |url=http://www.wdl.org/en/item/393/ |access-date=2013-05-30 |website=[[World Digital Library]] |archivedate=2019-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219213715/https://www.wdl.org/en/item/393/ |url-status=dead }}</ref> ដើម្បីបំពេញបន្ថែមព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានស្រាប់។ កសិករគោរពបូជាទាំងអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពី ជម្ងឺរាតត្បាតអុតរបស់ជប៉ុនឆ្នាំ៧៣៥-៧៣៧ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលបានឋានៈជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយរាជការបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់ប្រាសាទ វត្តអារាម និងរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់រួមផ្សំជាមួយនឹងការពិតដែលថាពួកអភិជនជាច្រើនមិនបានបង់ពន្ធ បានដាក់បន្ទុកធ្ងន់លើកសិករដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពក្រីក្រ និងទុរ្ភិក្ស។ {{Sfn|Bowman|2000|pages=124–137}} នៅទីបំផុត ជំហរព្រះពុទ្ធសាសនាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ដោយគំរាមកំហែងដណ្តើមអំណាចអធិរាជ និងបណ្តាលឱ្យ អធិរាជកាន់មូ ផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់ហេអានក្យូ ដើម្បីជៀសវាងការដណ្តើមអំណាចរបស់ពុទ្ធសាសនិក។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=291–301}} នេះបានសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យហេអាន និងចុងបញ្ចប់នៃកំណែទម្រង់តៃកា។ ===== សម័យហេអាន ===== ជាមួយនឹងសម័យកាលហេអាន (ពីឆ្នាំ៧៩៤ ដល់១១៨៥) មានមកជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចអធិរាជ។ ឥទ្ធិពលចិនក៏បានធ្លាក់ចុះផងដែរ ដែលជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយនឹងការធ្វើមជ្ឈការនៃអធិរាជ និងអាណត្តិស្ថានសួគ៌ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ នៅឆ្នាំ៨៣៨ រាជវាំងជប៉ុនបានបញ្ឈប់ការបញ្ជូនបេសកជនរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសចិន។ មានតែពាណិជ្ជករ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្លួនឯងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពជាជប៉ុនច្រើនជាងចិន ហើយនៅតែបន្តមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះសង្ឃ និងវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាបានបន្តការប៉ុនប៉ងរបស់ពួកគេដើម្បីប្រមូលអំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងរាជវាំង រួមជាមួយពួកអភិជន។ គ្រួសារអភិជនជាក់លាក់មួយដែលគ្របដណ្ដប់លើឥទ្ធិពលនៅក្នុងការិយាធិបតេយ្យអធិរាជគឺ ត្រកូលហ្វូជីវ៉ារ៉ា ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជីវិតវប្បធម៌នៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានរីកចម្រើន។ មានការផ្តោតលើសម្រស់ និងអន្តរកម្មសង្គម ហើយការសរសេរ និងអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានភាពខ្ពង់ខ្ពស់ប្រណីត។ ស្ត្រីអភិជនត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាមួយនឹងវប្បធម៌ដូចគ្នានឹងពួកបុរសអភិជន ដោយចូលរួមក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត និងនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃអក្សរសិល្ប៍ជប៉ុន និងតួនាទីរបស់ស្ត្រីនៅក្នុងវប្បធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់នៅពេលនេះគឺ ''រឿងនិទានរបស់ហ្គេនជី'' ដែលសរសេរដោយស្ត្រីបម្រើ [[មូរ៉ាសាគី ស៊ីគីប៊ូ]]។ ការពេញនិយមនៃវិមានឈើ និងទ្វាររុញសូជី ក្នុងចំណោមពួកអភិជនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ [[ឯកសារ:Machiya_in_Heian_period.jpeg|រូបភាពតូច|ម៉ាជីយ៉ា ក្នុងសម័យហេអាន]] ការបាត់បង់អំណាចអធិរាជក៏បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃឥស្សរជនអ្នកចម្បាំងខេត្តផងដែរ។ ពួកអភិជនតូចៗបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យ។ ពួកគេគ្រប់គ្រងច្បាប់ ត្រួតពិនិត្យគម្រោងការងារសាធារណៈ និងប្រមូលប្រាក់ចំណូលសម្រាប់ខ្លួនឯងជំនួសឱ្យរាជវាំងអធិរាជ។ ពួកអភិជនក្នុងតំបន់ក៏បានចាប់ផ្តើមកសាងកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកចម្បាំងទាំងនេះស្មោះត្រង់តែចំពោះពួកអភិជនក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ មិនមែនចំពោះព្រះចៅអធិរាជទេ ទោះបីជារាជការអធិរាជបានហៅពួកគេឱ្យមកការពាររាជធានីកាន់តែច្រើនឡើងក្តី។ វណ្ណៈអ្នកចម្បាំងក្នុងតំបន់បានវិវត្តទៅជា សាមូរ៉ៃ ដែលបានបង្កើតវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន៖ រួមមានអាវុធឯកទេសដូចជា កាតាណា និងទម្រង់នៃភាពក្លាហានមួយប្រភេទគឺ ប៊ូស៊ីដូ។ ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជការអធិរាជនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសម័យកាលហេអានបានអនុញ្ញាតឱ្យចោរកម្មកើនឡើង ដែលទាមទារឱ្យទាំងពួកអភិជនសក្តិភូមិ និងវត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនាទិញអ្នកចម្បាំងសម្រាប់ការការពារ។ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសជប៉ុនធ្លាក់ចុះ ពួកអភិជនសក្តិភូមិក៏កាន់តែឯករាជ្យ និងបានបំបែកចេញពីចក្រភព។ រដ្ឋសក្តិភូមិទាំងនេះបានខ្ជះខ្ជាយកម្លាំងកសិករដែលរស់នៅក្នុងដែនពួកគេ ដោយកាត់បន្ថយកសិករឱ្យស្ទើរតែក្លាយជាទាសករ។ កសិករក៏ត្រូវបានរឹតត្បិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីការឡើងឋានៈទៅជាវណ្ណៈសាមូរ៉ៃ ដោយត្រូវបានបង្ខំឱ្យស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋាន និងហាមប្រាមប្រើប្រាស់អាវុធ។ ជាលទ្ធផលនៃការគាបសង្កត់របស់ពួកគេ កសិករជាច្រើនបានងាកទៅរកព្រះពុទ្ធសាសនាជាក្តីសង្ឃឹមសម្រាប់រង្វាន់នៅជាតិក្រោយសម្រាប់អាកប្បកិរិយាសុចរិត។ {{Sfn|Stearns|2011|pages=296}} ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃរបបសក្តិភូមិ គ្រួសារនៅក្នុងរាជវាំងអធិរាជបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកអភិជនក្នុងតំបន់។ ត្រកូលហ្វ៊ូជីវ៉ារ៉ា បានធ្លាក់ចុះពីអំណាច ដោយត្រូវបានជំនួសដោយការប្រជែងគ្នារវាង ត្រកូលតៃរ៉ា និងត្រកូលមីណាម៉ូតូ ។ ការប្រជែងគ្នានេះបានរីកវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមហ្គេនបុី នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១១៨០។ សង្គ្រាមនេះបានឃើញនូវការប្រើប្រាស់ទាហានសាមូរ៉ៃ និងកសិករ។ សម្រាប់សាមូរ៉ៃ ការប្រយុទ្ធគឺជាប្រពៃណី ហើយពួកគេជារឿយៗបានយកជ័យជម្នះលើកសិករដែលមិនបានហ្វឹកហាត់បានល្អយ៉ាងងាយស្រួល។ ត្រកូលមីណាម៉ូតូ បានបង្ហាញថាទទួលបានជោគជ័យដោយសារតែសម្ព័ន្ធភាពជនបទរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលពួកតៃរ៉ា ត្រូវបានបំផ្លាញ ពួកមីណាម៉ូតូបានបង្កើតរាជការយោធាមួយហៅថា សូហ្កាន់ណេត (ឬបាគូហ៊្វូ) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ កាម៉ាគូរ៉ា ។ ===== សម័យកាលកាម៉ាគូរ៉ា ===== ចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមហ្កាន់បុី និងការបង្កើត សូហ្កាន់ណេត កាម៉ាគូរ៉ា បានសម្គាល់ចុងបញ្ចប់នៃសម័យហេអាន និងការចាប់ផ្តើមនៃសម័យកាម៉ាគូរ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១១៨៥ ដោយពង្រឹងប្រទេសជប៉ុនឲ្យក្លាយជារបបសក្តិភូមិ។ ==== កូរ៉េ ==== <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េ ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-476.PNG|រូបភាពតូច|ឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងឆ្នាំ៤៧៦នៃគ.ស។ មាននគរបី និងសហភាពហ្កាយ៉ានៅក្នុងរូបភាព។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីសម័យកាលរុងរឿងរបស់[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]]] នគរទាំងបីនៃប្រទេសកូរ៉េ រួមមាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]នៅភាគខាងជើង [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]]នៅភាគនិរតី និង[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]នៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគអាគ្នេយ៍។ នគរទាំងបីនេះដើរតួជាស្ពាននៃវប្បធម៌រវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជប៉ុន។ ព្រះអង្គម្ចាស់សូតូគូ នៃប្រទេសជប៉ុន ត្រូវបានបង្រៀនដោយគ្រូពីររូប។ ម្នាក់មកពី[[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងម្នាក់ទៀតមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]។ នៅពេលដែលជប៉ុនឈ្លានពាន[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហ្គោហ្គូយីអូ បានជួយស៊ីឡាកម្ចាត់ជប៉ុន។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] បានជួបនឹងភាពរុងរឿងដំបូងគេបំផុត។ រយៈពេលរុងរឿងរបស់នគរនេះគឺនៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ រាជធានីរបស់វាគឺ [[សេអ៊ូល]]។ ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងនេះ នគរបានបង្កើតតំបន់អាណានិគមនៅក្រៅប្រទេស។ លាវដុង ប្រទេសចិន និងឃ្យូស៊ូ ប្រទេសជប៉ុន គឺជាដែនអាណានិគមរបស់ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] ក្នុងអំឡុងពេលរុងរឿងដ៏ខ្លីរបស់វា។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] គឺជានគរដ៏រឹងមាំបំផុត។ ពេលខ្លះពួកគេហៅខ្លួនឯងថាជាចក្រភព។ រយៈកាលរុងរឿង គឺនៅសតវត្សទី៦។ ស្តេចក្វាងហ្គេតូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង។ ដូច្នេះ ហ្គោហ្គូយីអូ បានគ្របដណ្ដប់ពីឧបទ្វីបកូរ៉េទៅម៉ាន់ជូរី។ ហើយបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ស្តេចចាងស៊ូ បានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង។ ទ្រង់បានកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ហើយបានផ្លាស់ប្តូរររាជធានីរបស់ខ្លួនទៅ [[ព្យុងយ៉ាង]]។ ហ្គោហ្គូយីអូ ស្ទើរតែបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េខាងត្បូងបីភាគបួន ដោយសារស្តេចចាងស៊ូ ដែលបានពង្រីកទឹកដីនៃនគរទៅភាគខាងត្បូង។ [[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] បានជួបនឹងសម័យកាលរុងរឿងចុងក្រោយ។ ស្តេចជីនហឿងបានទៅភាគខាងជើង ហើយកាន់កាប់ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ ប៉ុន្តែវាខ្លីណាស់។ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] កាន់តែរឹងមាំឡើង ហើយបានវាយប្រហារស៊ីឡា។ ប៊ែកជេបានកាន់កាប់ទីក្រុងជាង៤០នៃស៊ីឡា។ ដូច្នេះស៊ីឡាស្ទើរតែមិនអាចរស់រានមានជីវិតបាន។ រាជវង្សសួយរបស់ចិនបានឈ្លានពាន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយសង្គ្រាមហ្គោហ្គូយីអូ-សួយ បានកើតឡើងរវាងកូរ៉េ និងចិន។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] បានយកឈ្នះប្រឆាំងនឹងចិន ហើយ[[រាជវង្សស្វេ|រាជវង្សសួយ]] បានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សថាង]] បានឈ្លានពាន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]ម្តងទៀត ហើយបានជួយ[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]]ឱ្យបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និងជប៉ុនបានជួយគ្នាទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពថាង-ស៊ីឡា ប៉ុន្តែ [[បែកជេ|ប៊ែកជេ]] និង[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]]បានដួលរលំ។ ជាអកុសល [[រាជវង្សថាង]] បានក្បត់[[ស៊ីលឡា|ស៊ីឡា]] ហើយបានឈ្លានពានឧបទ្វីបកូរ៉េ ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូល(សង្គ្រាមស៊ីឡា-ថាង)។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> ស៊ីឡា បានប្រកាសពី«ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េទាំងបី» ដូច្នេះប្រជាជននៃប៊ែកជេ និងហ្គោហ្គូយីអូ ដែលដួលរលំបានជួយស៊ីឡាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ចិន។ នៅទីបំផុត ស៊ីឡាអាចយកឈ្នះប្រទេសចិន និងបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីប។ សង្គ្រាមនេះបានជួយប្រជាជនកូរ៉េឱ្យរួបរួមគ្នាផ្នែកផ្ទៃក្នុង។ ===== សម័យរដ្ឋខាងជើង-ខាងត្បូង ===== [[ឯកសារ:History_of_Korea-Inter-country_Age-830_CE.gif|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាលហេ នៅភាគខាងជើង ក្រោយមកស៊ីឡា នៅភាគខាងត្បូង]] [[ឯកសារ:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|វត្ថុ​បុរាណហ្គោយីអូ ដែល​បង្ហាញ​ពី​វប្បធម៌​ដ៏​អស្ចារ្យ​របស់ហ្គោយីអូ ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ​សម័យ​មជ្ឈិមសម័យ។]] ប្រជាជន[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ដែលនៅសល់បានបង្កើតនគរបាលហេ ហើយបានឈ្នះសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាងនៅចុងសតវត្សទី៧នៃគ.ស។ បាលហេ គឺជារដ្ឋភាគខាងជើង ហើយ ក្រោយមកស៊ីឡា គឺជារដ្ឋភាគខាងត្បូង។ បាលហេគឺជានគរដ៏រឹងមាំមួយដូចបុព្វបុរសរបស់ពួកគេហ្គោហ្គូយីអូបានធ្វើ។ ជាចុងក្រោយ ព្រះចៅអធិរាជនៃរាជវង្សថាងបានទទួលស្គាល់បាលហេថាជា 'ប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយនៅបូព៌ា'។ ពួកគេចូលចិត្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយជប៉ុន ចិន និងស៊ីឡា។ បាលហេ និងក្រោយមកស៊ីឡាបានបញ្ជូននិស្សិតអន្តរជាតិជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ហើយពាណិជ្ជករអារ៉ាប់បានចូលមកឧបទ្វីបកូរ៉េ ដូច្នេះប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'ស៊ីឡា' នៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិច។ ស៊ីឡាបានកែលម្អប្រព័ន្ធសរសេរកូរ៉េដែលហៅថាអក្សរអ៊ីឌូ។ អ៊ីឌូមានឥទ្ធិពលដល់អក្សរ[[កាតាកាណា]] របស់ប្រទេសជប៉ុន។ [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] បានឈ្លានពាន បាលហេ នៅដើមសតវត្សទី១០ ដូច្នេះបាលហេ បានដួលរលំ។ ===== នគរបីនៃប្រទេសកូរ៉េក្រោយមក ===== នគរកូរ៉េដែលបានបង្រួបបង្រួម គឺស៊ីឡាក្រោយ បានបែងចែកជាបីនគរម្តងទៀតដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលពុករលួយ។ វារួមមាន ហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ (ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "តេបុង") ប៊ែកជេក្រោយ និងស៊ីឡាក្រោយ។ មេទ័ពនៃហ្គោហ្គូយីអូក្រោយ គឺ វ៉ាងហ្គន បានឡើងគ្រងរាជ្យ ហើយបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះនគរទៅជា ហ្គោយីអូ ដែលមានប្រភពមកពីនគរដ៏រឹងមាំបុរាណ គឺ [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយ ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបនេះឡើងវិញ។ ===== ហ្គោយីអូ =====   ហ្គោយីអូ បានបង្រួបបង្រួមឧបទ្វីបកូរ៉េក្នុងអំឡុងសម័យនគរបីចុងក្រោយ ហើយបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា«ចក្រភព»។ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះ ហ្គោយីអូត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារាជាណាចក្រមួយ។ ឈ្មោះ«ហ្គោយីអូ» មានប្រភពមកពី[[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូយីអូ]] ហើយឈ្មោះ[[កូរ៉េ]] មានប្រភពមកពីហ្គោយីអូ។ ហ្គោយីអូ បានទទួលយកប្រជាជនមកពី បាលហេដែលដួលរលំ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេទៅភាគខាងជើងដោយ ការពាររាជវង្សលាវ និងវាយប្រហារ ប្រជាជនជូឈិន។ ហ្គោយីអូបានបង្កើតវប្បធម៌ដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ពុម្ពអក្សរចល័តដែកដំបូង ជីគជី ក៏មកពីប្រទេសកូរ៉េផងដែរ។ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ហ្គោយីអូ គឺជាមរតកដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់នគរនេះ។ ហ្គោយីអូបាននាំចូលប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលចិន ហើយបានអភិវឌ្ឍតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ច្បាប់ត្រូវបានចងក្រងជាក្រម និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលសាធារណៈត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើន និងរីករាលដាលពាសពេញឧបទ្វីប។ ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ មានចំនួនសរុប ៨១.២៥៨ ក្បាល។ វាត្រូវបានសរសេរឡើងដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាពប្រទេសកូរ៉េពីការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលី។ ឥឡូវនេះវាជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ហ្គោរីយ៉ូបានឈ្នះសមរភូមិប្រឆាំងនឹង [[រាជវង្សលៀវ|រាជវង្សលាវ]] ។ បន្ទាប់មក ចក្រភពម៉ុងហ្គោលី បានឈ្លានពានហ្គោរីយ៉ូ។ ហ្គោរីយ៉ូមិនបានបាត់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវតែគោរពតាមជនជាតិម៉ុងហ្គោលី។ បន្ទាប់ពី ៨០ ឆ្នាំ នៅសតវត្សទី ១៤ រាជវង្សម៉ុងហ្គោលីយន់បានបាត់បង់អំណាច ស្តេចហ្គុងមីនបានព្យាយាមរំដោះខ្លួនប្រឆាំងនឹងម៉ុងហ្គោល ទោះបីជាមហេសីរបស់ព្រះអង្គក៏ជាជនជាតិម៉ុងហ្គោលីក៏ដោយ។ នៅសតវត្សទី១៤ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ចង់ឱ្យហ្គោរីយ៉ូគោរពតាមប្រទេសចិន។ ប៉ុន្តែហ្គោរីយ៉ូមិនបានធ្វើទេ។ ពួកគេបានសម្រេចចិត្តឈ្លានពានប្រទេសចិន។ ក្នុងដំណើរទៅប្រទេសចិន មេទ័ពហ្គោរីយ៉ូ លីស៊ុងហ្គេ បានត្រឡប់មកវិញ ហើយបំផ្លាញហ្គោរីយ៉ូ។ បន្ទាប់មក នៅឆ្ន ១៣៩២ ព្រះអង្គបានបង្កើតរាជវង្សថ្មី [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ ហើយព្រះអង្គបានក្លាយជាស្តេចតេចូនៃចូសុន ដែលមានន័យថាស្តេចទីមួយនៃ [[ចូសន់|ចូសុន]] ។ === អាស៊ីអាគ្នេយ៍ === ==== ខ្មែរ ==== [[ឯកសារ:Angkor_Wat_reflejado_en_un_estanque_02.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ប្រាសាទអង្គរវត្ត ដែលជា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទ]] ហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនា។]] នៅឆ្នាំ៨០២ [[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] បានពង្រឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គលើប្រជាជនជិតខាង ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជា​ [[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវាទិន]] ឬ "អ្នកគ្រប់គ្រងសកល"។ ចក្រភពខ្មែរបានគ្របដណ្ដប់លើ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ទាំងមូលចាប់ពីដើមសតវត្សទី៩ រហូតដល់សតវត្សទី១៥ ក្នុងអំឡុងពេលនោះពួកគេបានអភិវឌ្ឍស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដ៏ទំនើបមួយដែលមានការបញ្ចេញមតិដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងជំនាញខាងសមាសភាពនៅ [[អង្គរ]] ។ ==== វៀតណាម ==== ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសវៀតណាមមានដានតាំងពីប្រហែល ២០,០០០ឆ្នាំមុន នៅពេលដែលមនុស្សសម័យទំនើបដំបូងបានមកដល់ និងតាំងទីលំនៅលើដីនេះ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហូប៊ីញៀន ដែលមានពូជពង្សពីអម្បូរនេគ្រីតូសសម័យទំនើប។ ការរកឃើញខាងបុរាណវិទ្យាពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដែលនៅតែស្ថិតក្រោមការស្រាវជ្រាវ បង្ហាញពីសំណល់នៃមនុស្សប្រុសពីរនាក់ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយស៊ីណាត្រូពើស ដែលមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ ភ្លីតូសែនកណ្តាល ប្រហែលកន្លះលានឆ្នាំមុន។ [[ឯកសារ:Nam_Tien.PNG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|317x317ភីកសែល|ផែនទី [[វៀតណាម]] ដែលបង្ហាញពីការសញ្ជ័យភាគខាងត្បូង (''ណាំទៀន, ១០៦៩–១៧៥៧'' )។]] ប្រទេសវៀតណាមបុរេប្រវត្តិ គឺជាជម្រកនៃអរិយធម៌ និងសង្គមដំបូងបំផុតមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ក្នុងពិភពលោកដែលបានប្រកបរបរកសិកម្ម។ ជ្រលងទន្លេក្រហមបានបង្កើតជាចំណុចភូមិសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចធម្មជាតិ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងភាគខាងជើង និងខាងលិចដោយភ្នំ និងព្រៃឈើ នៅខាងកើតដោយសមុទ្រ និងនៅភាគខាងត្បូងដោយ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|ដីសណ្តទន្លេក្រហម]]។ តម្រូវការក្នុងការមានសិទ្ធិអំណាចតែមួយដើម្បីការពារទឹកជំនន់ទន្លេក្រហម ដើម្បីសហការក្នុងការសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ការផ្លាស់ប្តូរពាណិជ្ជកម្ម និងដើម្បីបណ្តេញអ្នកឈ្លានពាន បាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋវៀតណាមរឿងព្រេងនិទានដំបូងគេប្រហែលឆ្នាំ២៨៧៩មុនគ.ស។ ខណៈពេលដែលនៅសម័យក្រោយៗទៀត ការស្រាវជ្រាវជាបន្តបន្ទាប់ពីអ្នកបុរាណវិទូបានបង្ហាញថា [[វប្បធម៌ដុងសឺន]] របស់វៀតណាមអាចឃើញមាននៅវៀតណាមខាងជើង ក្វាងស៊ី និងឡាវប្រហែលឆ្នាំ ៧០០មុនគ.ស។ ដីឆ្នេរសមុទ្រវែង និងតូចចង្អៀតរបស់ប្រទេសវៀតណាម តំបន់ភ្នំរដិបរដុប ជាមួយនឹងដីសណ្តរធំៗពីរ មិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាជម្រកនៃវប្បធម៌ និងអរិយធម៌បុរាណជាច្រើនប្រភេទ។ នៅភាគខាងជើង វប្បធម៌ដុងសឺន និងដែនកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចគឺ [[រាជវង្សហុងបាង|វ៉ាន់ឡាង]] និង អូឡាក់ បានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើននៅឆ្នាំ៥០០ មុនគ.ស។ នៅភាគកណ្តាលវប្បធម៌សាហ៊ួន របស់[[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាមអូស្ត្រូនេស៊ី]] ក៏បានរីកចម្រើនផងដែរ។ តំបន់ទាំងពីរត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយការពង្រីកទឹកដីនៃ[[រាជវង្សហាន]] របស់ចិនពីភាគខាងជើង ដោយការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ហាននៅណានយឿ បាននាំឲ្យផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសវៀតណាមស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិននៅឆ្នាំ១១១មុនគ.ស។ អក្សរចិនបុរាណបានក្លាយជាអក្សរផ្លូវការ ជាមួយនឹងអក្សរមួយទៀតដែលវិវឌ្ឍជាអក្សរណូម នៃវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ៤០នៃគ.ស បងប្អូនស្រីទ្រុង បានដឹកនាំការបះបោរលើកដំបូងរបស់កុលសម្ព័ន្ធ និងប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិចប្រឆាំងនឹង [[វៀតណាមក្រោមការត្រួតត្រារបស់ចិន|ការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបះបោរត្រូវបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរាជវង្សហានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយនៅចុងសតវត្សទី ២ ហើយប្រទេសចិន (中国) ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាពចលាចល ជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រទេសវៀតណាមបានងើបឡើងម្តងទៀត ហើយខ្លះបានទទួលសេរីភាព។ នៅឆ្នាំ១៩២នៃគ.ស. ជនជាតិចាមនៃវៀតណាមកណ្តាលបានបះបោរប្រឆាំងនឹងជនជាតិចិន ហើយក្រោយមកបានក្លាយជា [[ចាម្ប៉ា|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃចាម្ប៉ា]] ខណៈដែលតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហមបានឃើញនូវការបន្ធូរបន្ថយការគ្រប់គ្រងពីភាគខាងជើង។ នៅពេលនោះ ជាមួយនឹងការនាំចូលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] នៅសតវត្សទី២នៃគ.សប្រទេសវៀតណាមគឺជាកន្លែងដំបូងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលចែករំលែកឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា និង[[រង្វង់វប្បធម៌តួអក្សរចិន|ចិន]] និងការលេចឡើងនៃនគរឥណ្ឌាភាវូបនីយកម្មដំបូងគឺចាម្ប៉ា និង[[ហ៊្វូណន|ហ្វូណន]] ។ [[ឯកសារ:Southeast_Asian_history_-_13th_century.png|រូបភាពតូច|[[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] [[ចាម្ប៉ា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពអង្គរ]] និងប្រទេសជិតខាង ចុងសតវត្សទី១៣]] ក្នុងរយៈពេល ១០០០ឆ្នាំនេះ មានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ចិន ហើយនៅសម័យកាលជាក់លាក់មួយចំនួន វៀតណាមត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បងប្អូនស្រីទ្រុង រាជវង្សលីដំបូង ត្រកូលឃុក និង ឌឿង ឌិញញេ ទោះបីជាជ័យជំនះ និងរជ្ជកាលរបស់ពួកគេគឺមានរយៈពេលបណ្តោះអាសន្នក៏ដោយ។ នៅពេលដែល ង៉ូ គុយយិន ( ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម ៩៣៨-៩៤៤) បានស្ដារអំណាចអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសជាមួយនឹងជ័យជម្នះនៅ សមរភូមិទន្លេបាចដាង (៩៣៨) សហស្សវត្ស បន្ទាប់ត្រូវបានជម្រុញដោយសមិទ្ធផលនៃរាជវង្សក្នុងស្រុកជាបន្តបន្ទាប់៖ [[រាជវង្សង៉ូ|ង៉ោ]], [[រាជវង្សឌិញ|ឌិញ]], ឡេដំបូង, លី, ត្រាន់, ហូ, ថ្រាន់សម័យក្រោយ , ឡេសម័យក្រោយ, ម៉ាក់, ឡេស្តារឡើងវិញ, តៃ សឺន និង [[រាជវង្សង្វៀន|ង្វៀន]] ។ អក្សរណូម (Chữ Nôm) របស់ជនជាតិវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ និងកាន់តែមានភាពផូរផង់ ដោយអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ និងសរសេរជាភាសាណូម។ នៅចំណុចផ្សេងៗគ្នាក្នុងអំឡុងរាជវង្សអធិរាជ ប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងបែងចែកដោយសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយបានឃើញអន្តរាគមន៍ដោយរាជវង្ស[[រាជវង្សសុង|សុង]], [[រាជវង្សយាន|យន់]], [[ចាម្ប៉ា|ចាម]], [[រាជវង្សមិង|មីង]], [[ថៃ|សៀម]], [[រាជវង្សឈីង|ឆេង]], [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] និង [[ចក្រភពជប៉ុន]] ។ [[រាជវង្សមិង|ចក្រភពមីង]] បានធ្វើសញ្ជ័យជ្រលងភ្នំទន្លេក្រហមមួយរយៈមុនពេលដែល ជនជាតិវៀតណាមម្ចាស់ស្រុក ទទួលបានការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ ហើយចក្រភពបារាំងបានបន្ថយវៀតណាមទៅជាអាណានិគមបារាំងអស់រយៈពេលជិតមួយសតវត្ស បន្ទាប់មកដោយការកាន់កាប់រយៈពេលខ្លីប៉ុន្តែឃោរឃៅដោយចក្រភពជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងសម័យបារាំង ភាពឃោរឃៅយ៉ាងទូលំទូលាយ វិសមភាព និងសំណល់វប្បធម៌របស់ហាន់-ណូម កំពុងត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយបារាំងចង់កម្ចាត់ជនជាតិវៀតណាមចេញពី មរតកខុងជឺ របស់ពួកគេចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៨០។ ភាសាបារាំង គឺជាភាសាផ្លូវការក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ អក្សរឡាតាំងវៀតណាម ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការសរសេរតាមសូរស័ព្ទឡាតាំងនៃហាន់-ណូម បានជំនួសអក្សររូបហាន់-ណូម ហើយបានក្លាយជាមធ្យោបាយសំខាន់នៃការសរសេរក៏ដូចជាភាសានិយាយចាប់តាំងពីសតវត្សទី២០។ ប្រទេសជប៉ុនបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៩៤០ ដោយបង្កើតការគុំគួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដែលបានជម្រុញឱ្យមានការតស៊ូប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធា-នយោបាយក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយអំណាចត្រឡប់មកវិញរបស់បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិកដែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកប្រយុទ្ធដើម្បីសេរីភាព និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រឆាំងនឹងរលកក្រហមនៃ[[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]]។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] សហរដ្ឋអាមេរិក ឬប្លុកខាងលិច បានគាំទ្រ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] ហើយ[[សហភាពសូវៀត]] ឬប្លុកខាងកើត បានគាំទ្រ [[វៀតណាមខាងជើង]] ។ ការបះបោរនយោបាយ រយៈពេលនៃការប្រយុទ្ធគ្នា និងសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា បន្ទាប់មកដោយការបះបោរ និងជ័យជម្នះរបស់កុម្មុយនិស្ត បានបញ្ចប់របបរាជានិយមបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម។ ប្រទេសវៀតណាមបានរងទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ដូចជាភាពឯកោខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដ៏ឃោរឃៅជាមួយប្រទេសចិន និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំជាប់ៗគ្នា។ បន្ទាប់ពីសម័យនោះ ការកែទម្រង់[[ដូយមុឺយ]] (ការជួសជុល/នវានុវត្តន៍) ត្រូវបានអនុវត្ត។ កម្លាំងនៃសេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារ និងសកលភាវូបនីយកម្មបានកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធស្ថានភាព [[សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាម|សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរបស់ប្រទេសវៀតណាម]] ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ == ដើមសម័យទំនើប == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ឯកសារ:Modern_Asia_(1796).tif|រូបភាពតូច|308x308ភីកសែល|ផែនទីឆ្នាំ១៧៩៦នៃទ្វីបអាស៊ី (ឬ " ពិភពលោកខាងកើត ") ដែលក៏រួមបញ្ចូលទាំងទ្វីប[[អូស្ត្រាលី]](ដែលពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាញូវហូឡង់) នៅក្នុងពិភពរបស់ខ្លួន។]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] បានចាប់ផ្តើមពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ហើយនៅទីបំផុតនឹងគ្រប់គ្រងតំបន់ស៊ីបេរីទាំងមូល និងអាស៊ីកណ្តាលភាគច្រើននៅចុងសតវត្សរទី១៩។ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] បានគ្រប់គ្រងអាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីសតវត្សទី១៦តទៅ។ នៅសតវត្សទី១៧ ពួកម៉ាន់ជូ បានសញ្ជ័យប្រទេសចិន និងបានបង្កើត[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពមូហ្កាល់ បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន និងបានផ្តួចផ្តើមយុគមាសទីពីរសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ ប្រទេសចិនគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ភាគច្រើននៃពេលវេលា បន្ទាប់មកគឺប្រទេសឥណ្ឌារហូតដល់សតវត្សទី១៨។ === រាជវង្សមីងចិន === នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ជូ យានចាង បានប្រកាសខ្លួនជា អធិរាជ ហុងអ៊ូ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សមីងនៃប្រទេសចិន។ ភ្លាមៗនោះ អធិរាជថ្មី និងអ្នកដើរតាមទ្រង់បានបណ្តេញពួកម៉ុងហ្គោល និងវប្បធម៌របស់ពួកគេចេញពីប្រទេសចិន និងចេញក្រៅមហាកំពែង។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}ព្រះចៅអធិរាជថ្មីមានការសង្ស័យខ្លះៗចំពោះអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្របដណ្ដប់លើប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ព្រោះទ្រង់ប្រសូតមកជារាស្រ្ត ហើយមិនមានការអប់រំ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 503}}យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ គឺចាំបាច់សម្រាប់ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញ ក៏ដូចជាកំណែទម្រង់ដែលនឹងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធប្រឡង និងធ្វើឱ្យពួកគេកាន់តែមានសារៈសំខាន់ក្នុងការចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលជាងពេលណាៗទាំងអស់។ ការប្រឡងកាន់តែមានភាពតឹងរ៉ឹង កាត់បន្ថយការលួចចម្លងយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ហើយអ្នកដែលពូកែត្រូវបានវាយតម្លៃខ្ពស់ជាងមុន។ ជាចុងក្រោយ ស្តេចហុងអ៊ូ ក៏បានដឹកនាំអំណាចកាន់តែច្រើនឆ្ពោះទៅរកតួនាទីជាអធិរាជ ដើម្បីបញ្ចប់ឥទ្ធិពលពុករលួយរបស់មន្ត្រីរាជការ។ ==== សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ==== ព្រះចៅអធិរាជហុងអ៊ូ ប្រហែលជាដោយសារមានការអាណិតអាសូរចំពោះប្រជាជនសាមញ្ញ ទើបព្រះអង្គបានសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជាច្រើន និងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត ដែលផ្តល់ជំនួយដល់កសិករ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ពួកគេក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យដាំដុះ និងទាមទារដីដែលមិនទាន់បានកាន់កាប់ដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធណាមួយឡើយ ហើយតម្រូវការកម្លាំងពលកម្មត្រូវបានបន្ទាប។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 504}}ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានរឿងណាមួយអាចបញ្ឈប់វណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលទទួលបានឯកសិទ្ធិជាច្រើនពីរដ្ឋាភិបាល និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើកសិករបន្តិចម្តងៗនោះទេ។ អ្នកឱ្យខ្ចីប្រាក់បានរឹបអូសបំណុលកសិករជាថ្នូរនឹងប្រាក់កម្ចីទិញផ្ទះ និងបានទិញដីកសិករ ដោយបង្ខំពួកគេឱ្យក្លាយជាអ្នកជួលរបស់ម្ចាស់ផ្ទះ ឬត្រាច់ចរទៅកន្លែងផ្សេងដើម្បីធ្វើការ។ {{Sfn|Stearns|2011|page=505}} ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ លទ្ធិខុងជឺថ្មី បានកាន់តែមានភាពខ្លាំងឡើងជាងរាជវង្សពីរមុនៗ (សុង និងយន់)។ ការផ្តោតលើឧត្តមភាពរបស់មនុស្សចាស់ជាងយុវជន បុរសជាងស្ត្រី និងគ្រូបង្រៀនជាងសិស្ស បានបណ្តាលឱ្យមានការរើសអើងតិចតួចចំពោះវណ្ណៈ"ទាបជាង"។ សិល្បៈវិចិត្របានរីកចម្រើននៅក្នុងសម័យមីង ជាមួយនឹងបច្ចេកទេសប្រសើរឡើងក្នុងការគូរគំនូរដោយប្រើជក់ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកនៃជីវិតរាជវាំង ទីក្រុង ឬជនបទ មនុស្សដូចជាអ្នកប្រាជ្ញ ឬអ្នកធ្វើដំណើរ ឬសម្រស់នៃភ្នំ បឹង ឬវាលភក់។ ប្រលោមលោកចិនបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងពេញលេញនៅក្នុងសម័យនេះ ជាមួយនឹងស្នាដៃបុរាណបែបនេះដែលត្រូវបានសរសេរដូចជា''ស៊ុយហ៊ូ'' ''ដំណើរទៅទិសខាងលិច'' និង ''ជីន ពីង មុី'' ។ សេដ្ឋកិច្ចក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្នុងរាជវង្សមីងផងដែរ។ ការនាំចូលដំណាំអាមេរិកដូចជា [[ពោត]] ដំឡូងជ្វា និងសណ្តែកដី បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាំដុះដំណាំនៅលើដីដែលគ្មានជីជាតិ និងជួយទប់ស្កាត់ទុរ្ភិក្ស។ កំណើនប្រជាជនដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរាជវង្សសុងបានបង្កើនល្បឿនរហូតដល់ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី៨០ ឬ៩០លាននាក់ទៅ ១៥០លាននាក់ក្នុងរយៈពេលបីសតវត្ស ដោយឈានដល់កម្រិតកំពូលនៅឆ្នាំ១៦០០។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}នេះស្របគ្នានឹងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ សូត្រ តែ សេរ៉ាមិច និងសម្ភារៈខ្មុកត្រូវបានផលិតដោយសិប្បករដែលបានជួញដូរវានៅអាស៊ី និងទៅឱ្យជនជាតិអឺរ៉ុប។ ជនជាតិលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមធ្វើពាណិជ្ជកម្ម (ជាមួយនឹងដែនកំណត់មួយចំនួនដែលបានកំណត់ដោយជនជាតិចិន) ជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងកំពង់ផែ [[ម៉ាកាវ]] និង[[ក្វាងចូវ|គ័ងតុង]] ។ ទោះបីជាពាណិជ្ជករទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីរឿងនេះក៏ដោយ ដីធ្លីនៅតែជានិមិត្តរូបចម្បងនៃទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពាណិជ្ជករជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដីធ្លីបន្ថែមទៀត។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 507}}ដូច្នេះហើយ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះតិចតួចណាស់ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសហគ្រាសឯកជន ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសចិនអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដែលជារឿយៗអមជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចដែលទទួលបានជោគជ័យខ្ពស់។ ==== ផលប្រយោជន៍បរទេស ==== [[ឯកសារ:Fort_St._George,_Chennai.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយសាំងចច ក្នុង ទីក្រុងម៉ាដ្រាស នៃសតវត្សរទី១៨។]] ដើម្បីផលប្រយោជន៍នៃភាពរុងរឿងរបស់ជាតិ ជនជាតិចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនសំពៅដ៏មហិមាឆ្លងកាត់ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៤០៣ដល់ឆ្នាំ 1433 ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងលិ បានបញ្ជាឱ្យមាន បេសកកម្ម ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក ចឹង ហឺ ដែលជាអាមាត្យមូស្លីមមកពីប្រទេសចិន។ សំពៅចិនដែលដឹកទាហានរាប់រយនាក់ ទំនិញ និងសត្វសម្រាប់សួនសត្វ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពែក្ស ភាគខាងត្បូងអារ៉ាប់ និងអាហ្វ្រិកខាងកើត ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរបស់ចិន។ សមត្ថភាពរបស់ពួកគេលើសពីជនជាតិអឺរ៉ុបបច្ចុប្បន្ននៅពេលនោះ ហើយប្រសិនបើបេសកកម្មទាំងនេះមិនទាន់បានបញ្ចប់ទេ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកអាចខុសពីសព្វថ្ងៃនេះ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 339}}នៅឆ្នាំ១៤៣៣ រាជការចិនបានសម្រេចថា ការចំណាយលើកងទ័ពជើងទឹកគឺជាការចំណាយដែលមិនចាំបាច់។ កងទ័ពជើងទឹកចិនត្រូវបានរុះរើបន្តិចម្តងៗ ហើយការផ្តោតលើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង និងការការពារយោធាបានចាប់ផ្តើម។ វាជាអាទិភាពយូរអង្វែងរបស់ប្រទេសចិន ដែលពួកគេត្រូវការពារខ្លួនពីពួកពនេចរ ហើយពួកគេបានវិលត្រឡប់ទៅរកវាវិញ។ ដែនកំណត់កាន់តែខ្លាំងឡើងលើកងទ័ពជើងទឹកចិននឹងធ្វើឱ្យពួកគេងាយរងគ្រោះដោយការឈ្លានពានពីបរទេសតាមសមុទ្រនៅពេលក្រោយ។ [[ឯកសារ:Schall-von-bell.jpg|រូបភាពតូច|នៅទីនេះ អាដាម សឆាល វុនប៊ែល(១៥៩២–១៦៦៦) ដែលជាអ្នកកាន់សាសនាជេស៊ូវីត ស្លៀកពាក់ជាមន្ត្រីនៃនាយកដ្ឋានតារាសាស្ត្រចិន។]] ដូចដែលជៀសមិនរួច ពួកលោកខាងលិចបានមកដល់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតរបស់ប្រទេសចិន ជាពិសេសអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជេស៊ូវីត ដែលបានទៅដល់ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៥៨២។ ពួកគេបានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលប្រជាជនចិនទៅក្នុងគ្រិស្តសាសនា ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្នាក់លើនៃឋានានុក្រមសង្គមជាមុនសិន ហើយនាំឱ្យវណ្ណៈទាបចូលសាសនាតាមជាបន្តបន្ទាប់។ ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្របន្ថែមទៀត ពួកជេស៊ូវីតជាច្រើនបានទទួលយកសម្លៀកបំពាក់ ទំនៀមទម្លាប់ និងភាសាចិន។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}អ្នកប្រាជ្ញចិនមួយចំនួនចាប់អារម្មណ៍លើការបង្រៀនរបស់លោកខាងលិចមួយចំនួន និងជាពិសេសលើបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិច។ នៅទសវត្សឆ្នាំ1580 អ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីតដូចជា ម៉ាតេអូ រីឈី និងអាដាម សឆាល បានធ្វើឱ្យឥស្សរជនចិនភ្ញាក់ផ្អើលជាមួយនឹងការរីកចម្រើនខាងបច្ចេកវិទ្យាដូចជានាឡិកាអឺរ៉ុប ប្រតិទិន និងកាំភ្លើងធំដែលមានភាពប្រសើរ និងការទស្សន៍ទាយសូរ្យគ្រាសបានត្រឹមត្រូវ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 508}}ទោះបីជាពួកអ្នកប្រាជ្ញ-អភិជនមួយចំនួនបានប្តូរសាសនាក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើនមានការសង្ស័យចំពោះជនជាតិលោកខាងលិច ដែលពួកគេហៅថា "អនារ្យជន" ហើយថែមទាំងមានការអាក់អន់ចិត្តចំពោះភាពអាម៉ាស់ដែលពួកគេទទួលបានពីការកែតម្រូវរបស់ពួកលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជេស៊ូវីត មួយក្រុមតូចនៅតែស្ថិតនៅក្នុងរាជវាំងដើម្បីធ្វើឱ្យអធិរាជ និងទីប្រឹក្សារបស់ទ្រង់ចាប់អារម្មណ៍។ ==== ការធ្លាក់ចុះ ==== [[ឯកសារ:Batavia,_C._de_Jonghe_(1740).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|បាតាវ្យ៉ារបស់ហូឡង់ក្នុងសតវត្សទី១៧ ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជា ទីក្រុងហ្សាកាតាខាងជើង]] នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥០០ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ដែលបានផ្តល់អំណាចយ៉ាងច្រើនដល់ព្រះចៅអធិរាជ បានចាប់ផ្តើមបរាជ័យ នៅពេលដែលអ្នកគ្រប់គ្រងដែលគ្មានសមត្ថភាពកាន់តែច្រើនឡើងៗ បានឡើងកាន់តំណែង។ រួមជាមួយនឹងអ្នកគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយទាំងនេះ ក៏មានមន្ត្រីពុករលួយកាន់តែច្រើនឡើងៗ ដែលបានឆ្លៀតឱកាសពីការធ្លាក់ចុះនេះ។ ជាថ្មីម្តងទៀត គម្រោងសាធារណៈបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពទ្រុឌទ្រោម ដោយសារតែការធ្វេសប្រហែសរបស់រដ្ឋបាល ហើយបានបណ្តាលឱ្យមានទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត និងទុរ្ភិក្ស ដែលបានវាយប្រហារកសិករ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទុរ្ភិក្សបានក្លាយទៅជាអាក្រក់ខ្លាំង រហូតដល់កសិករមួយចំនួនបានងាកទៅរកការលក់កូនៗរបស់ពួកគេទៅជាទាសករ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកគេពីភាពអត់ឃ្លាន ឬការបរិភោគសំបកឈើ លាមករបស់សត្វក្ងាន ឬ មនុស្សផ្សេងទៀត ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 509}}ម្ចាស់ដីជាច្រើនបានរំលោភបំពានស្ថានភាពនេះដោយសាងសង់ភូមិដ្ឋានធំៗជាកន្លែងដែលកសិករអស់សង្ឃឹមនឹងធ្វើការ និងត្រូវបានគេកេងប្រវ័ញ្ច។ ជាលទ្ធផល កសិករជាច្រើននាក់បានងាកទៅរកការរត់គេចខ្លួន ការប្លន់ និងការបះបោរជាចំហ។ [[ឯកសារ:Qing_Empire_circa_1820_EN.svg|រូបភាពតូច|ការធ្វើសញ្ជ័យលើរាជវង្សមីង និងការពង្រីកចក្រភពឆេង]] ទាំងអស់នេះត្រូវគ្នានឹងការធ្លាក់ចុះនៃរាជវង្សរបស់ប្រទេសចិនដូចដែលធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏ដូចជាការគំរាមកំហែងពីបរទេសដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦ ចោរសមុទ្រជប៉ុន និងចិនបានចាប់ផ្តើមវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូង ហើយទាំងមន្ត្រីរាជការ និងយោធាមិនអាចបញ្ឈប់ពួកគេបានទេ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ការគំរាមកំហែងពីប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងក៏បានកើនឡើងផងដែរ។ ម៉ាន់ជូគឺជារដ្ឋដ៏ធំមួយរួចទៅហើយនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន នៅពេលដែលនៅដើមសតវត្សទី១៧ មេដឹកនាំក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះ នួហាឈី បានបង្រួបបង្រួមពួកគេភ្លាមៗនៅក្រោមកងទ័ពប្រាំបីបដា - កងទ័ពដែលគ្រួសារប្រឆាំងគ្នាត្រូវបានរៀបចំឡើង។ ម៉ាន់ជូបានទទួលយកទំនៀមទម្លាប់ចិនជាច្រើន ជាពិសេសយកតាមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកម៉ាន់ជូនៅតែជាចំណុះចិន។ នៅឆ្នាំ១៦៤៤ រដ្ឋបាលចិនបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រះចៅអធិរាជទី១៦ និងជាព្រះចៅអធិរាជចុងក្រោយ គឺ ព្រះចៅអធិរាជឆុងចិន មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកប្រឆាំងក្នុងស្រុករហូតដល់សត្រូវបានឈ្លានពានទីក្រុងហាមឃាត់ (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះអង្គ)។ មិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់បានចងកធ្វើអត្តឃាតនៅក្នុងសួនច្បារអធិរាជ។ {{Sfn|Stearns|2011}} {{Rp|p. 510}}ក្នុងរយៈពេលខ្លីមួយ រាជវង្សស៊ុន ត្រូវបានប្រកាសឡើង រហូតដល់មន្ត្រីមីងដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់បានហៅការគាំទ្រពីម៉ាន់ជូដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សថ្មី។ រាជវង្សស៊ុនបានបញ្ចប់ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ ហើយម៉ាន់ជូឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងដែនមហាកំពែង។ ដោយឆ្លៀតឱកាសនេះ ពួកម៉ាន់ជូបានលើកទ័ពទៅកាន់រាជធានីប៉េកាំងរបស់ប្រទេសចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរទសវត្ស ប្រទេសចិនទាំងមូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ពួកម៉ាន់ជូ ហើយ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]] ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ === កូរ៉េ៖ រាជវង្សចូសុន (១៣៩២–១៨៩៧) === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> [[ឯកសារ:Gyeongbokgung-Gyeonghoeru-02.jpg|រូបភាពតូច|ក្យុងហឺរូ នៃក្យុងបុកគុង ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងនៃរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]] ។]] នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េដើមសម័យទំនើប នគរហ្គោរីយ៉ោ ដែលមានអាយុកាល៥០០ឆ្នាំបានដួលរលំ ហើយរាជវង្ស [[ចូសន់|ចូសុន]]ថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទី៥ ខែសីហាឆ្នាំ១៣៩២។ ស្តេចតេចូនៃចូសុន បានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះប្រទេសពីហ្គោរីយ៉ោ ទៅជា[[ចូសន់|ចូសុន]]។ ស្តេចសេចុងមហារាជ បានបង្កើត[[ហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គុល]] ដែលជាអក្ខរក្រមកូរ៉េសម័យទំនើបក្នុងឆ្នាំ១៤៤៣ ដូចគ្នានេះដែរ រាជវង្សចូសុនបានឃើញនូវការកែលម្អជាច្រើននៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដូចជានាឡិកាព្រះអាទិត្យ នាឡិកាទឹក ប្រព័ន្ធវាស់ទឹកភ្លៀង ផែនទីផ្កាយ និងកំណត់ត្រាលម្អិតនៃភូមិតូចៗកូរ៉េ។ ស្តេចទីប្រាំបួន សុងជុង បានសម្រេចក្រមច្បាប់កូរ៉េពេញលេញដំបូងនៅឆ្នាំ១៤៨៥។ ដូច្នេះវប្បធម៌ និងជីវិតរបស់ប្រជាជនត្រូវបានកែលម្អម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៩២ ប្រទេសជប៉ុនក្រោមការដឹកនាំរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី បានឈ្លានពានប្រទេសកូរ៉េ។ សង្គ្រាមនោះគឺជាសង្គ្រាមអ៊ីមជីន។ មុនសង្គ្រាមនោះ ចូសុន ស្ថិតក្នុងសន្តិភាពយូរអង្វែងដូចជា ផេករ៉ូម៉ាណាដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន​ មិនទាន់បានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាមនៅឡើយទេ។ ចូសុន បានបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត។ កងទ័ពជប៉ុនបានកាន់កាប់[[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ។ [[កូរ៉េ|ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ទាំងមូលស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់។ ប៉ុន្តែ យី​ ស៊ុនស៊ីន ដែលជាមេទ័ពដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ប្រទេសកូរ៉េ បានកម្ចាត់កងនាវាជប៉ុននៅឆ្នេរសមុទ្រកូរ៉េខាងត្បូងដោយប្រើសំពៅ១៣គ្រឿងទល់នឹង១៣៣ គ្រឿង។ សមរភូមិដ៏អស្ចារ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា " សមរភូមិម៉្យុងណ្យ៉ាង "។ បន្ទាប់ពីនោះ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]]បានជួយ ចូសុន ហើយជប៉ុនបានចាញ់ក្នុងសមរភូមិ។ ដូច្នេះយុទ្ធនាការរបស់ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េបានបរាជ័យ ហើយក្រោយមក សូហ្កាន់ណេត តូគូកាវ៉ា បានចាប់ផ្តើម។ ប្រទេសកូរ៉េបានរងរបួសយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីមជីន ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនម៉ាន់ជូបានឈ្លានពានចូសុនម្តងទៀត។ វាត្រូវបានគេហៅថា ការឈ្លានពានរបស់ឆេងលើចូសុន ។ ការឈ្លានពានលើកដំបូងគឺដើម្បីផលប្រយោជន៍។ ដោយសារតែពួកឆេងកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកមីង ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពរបស់មីងជាមួយចូសុន ជាការគំរាមកំហែង។ ហើយការឈ្លានពានលើកទីពីរគឺសម្រាប់ឲ្យចូសុនស្ថិតក្រោមចំណុះពួកឆេង។ បន្ទាប់ពីនោះ ឆេងបានកម្ចាត់មីង ហើយដណ្តើមយកទឹកដីចិនទាំងមូល។ ចូសុនក៏ត្រូវគោរពតាមឆេងដែរ ពីព្រោះចូសុនចាញ់សង្គ្រាមលើកទីពីរប្រឆាំងនឹងឆេង។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ឈីង ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សចូសុនបានចំណាយវ័យកុមារភាពរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ស្តេចអ៊ីនចូបានជួបជាមួយ អាដាម ស្កាល នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ដូច្នេះព្រះអង្គចង់ណែនាំបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចដល់ប្រជាជនកូរ៉េនៅពេលដែលព្រះអង្គក្លាយជាស្តេច។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតមុនពេលព្រះអង្គអាចឡើងគ្រងរាជ្យ។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ជំនួសទ្រង់បានក្លាយជាស្តេចទី១៧ នៃរាជវង្សចូសុន គឺហ្យ៉ូជុង ដោយព្យាយាមសងសឹកនគររបស់ព្រះអង្គ និងរាជវង្សមីងដែលដួលរលំទៅឱ្យឈីង។ ព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗទៀតដូចជា យ៉ុងចូ និង ជុងចូ បានព្យាយាមកែលម្អជីវិតប្រជាជនរបស់ពួកគេ និងបញ្ឈប់ការប្រកួតប្រជែងមិនសមហេតុផលរបស់ចៅហ្វាយស្រុក។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧ ដល់សតវត្សទី១៨ ចូសុនបានបញ្ជូនអ្នកការទូត និងវិចិត្រករទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុនជាង១០ ដង។ ក្រុមនេះត្រូវបានគេហៅថា 'តុងស៊ីនសា'។ ពួកគេត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសជប៉ុនដើម្បីបង្រៀនជប៉ុនអំពីវប្បធម៌កូរ៉េជឿនលឿន។ ប្រជាជនជប៉ុនចូលចិត្តទទួលកំណាព្យពីពួកអភិជនកូរ៉េ។ នៅពេលនោះ កូរ៉េមានអំណាចជាងជប៉ុន។ ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងចូសុន និងជប៉ុនត្រូវបានបញ្ច្រាស់បន្ទាប់ពីសតវត្សទី១៩។ ដោយសារតែជប៉ុនកាន់តែមានអំណាចជាងកូរ៉េ និងចិនផងដែរ។ ដូច្នេះ ចូសុន បានបញ្ជូនអ្នកការទូតម្នាក់ឈ្មោះ 'ស៊ូស៊ីនសា' ដើម្បីរៀនបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗរបស់ជប៉ុន។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេចជុងចូ គ្រួសារអភិជនមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រងនគរទាំងមូលនៅដើមសតវត្សទី១៩។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសម័យកាលនោះ ប្រជាជនលោកខាងលិចបានឈ្លានពានចូសុន។ នៅឆ្នាំ១៨៧៦ ចូសុនត្រូវបានដោះលែងពីចំណុះរាជវង្សឆេង ដូច្នេះពួកគេមិនចាំបាច់គោរពតាមរាជវង្សឆេងទេ។ ប៉ុន្តែចក្រភពជប៉ុនមានសេចក្តីរីករាយ ពីព្រោះចូសុនបានក្លាយជានគរឯករាជ្យដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ដូច្នេះជប៉ុនអាចជ្រៀតជ្រែកក្នុងនគរបានកាន់តែច្រើន។ បន្ទាប់ពីនេះ ចូសុនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ហើយបានបញ្ជូន 'ស៊ូស៊ីនសា' ទៅប្រទេសជប៉ុន 'យ៉ង់ស៊ីនសា' ទៅរាជវង្សឆេង និង 'បូប៊ីងសា' ទៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប។ ក្រុមទាំងនេះបានយករបស់របរទំនើបៗជាច្រើនទៅកាន់ឧបទ្វីបកូរ៉េ។ === ប្រទេសជប៉ុន៖ សម័យតូគូហ្គាវ៉ា ឬ អេដូ (១៦០៣-១៨៦៧) ===   [[ឯកសារ:Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|រូបភាពតូច|''រលកយក្សនៅឆ្នេរសមុទ្រកាណាហ្គាវ៉ា'' ប្រហែលឆ្នាំ១៨៣០ ដោយ[[ហុគុសាយ|ហូគូសៃ]] ដែលជាឧទាហរណ៍នៃសិល្បៈរីកចម្រើននៅសម័យអេដូ]] នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដើមសម័យទំនើប បន្ទាប់ពី សម័យសេនហ្គូគូ នៃ "រដ្ឋសង្គ្រាម" រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញជាចម្បងដោយ អូដា ណូប៊ូណាហ្គា និង តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដ្យ៉ូស៊ី ក្នុង សម័យអាហ្ស៊ូជី-ម៉ូម៉ូយ៉ាម៉ា ។ បន្ទាប់ពី សមរភូមិសេគីហ្គាហារ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ អំណាចកណ្តាលបានធ្លាក់ទៅលើ តូគូហ្គាវ៉ា អ៊ីអេយ៉ាស៊ូ ដែលបានបញ្ចប់ដំណើរការនេះ និងទទួលបានងារជា ''ស៊ូហ្គាន់'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៣។ សង្គមនៅក្នុងសម័យតូគូហ្គាវ៉ារបស់ជប៉ុន (សូមមើលសង្គមអេដូ) មិនដូចសូហ្កាន់ណេតពីមុនទេ គឺផ្អែកលើ ឋានានុក្រមវណ្ណៈដ៏តឹងរ៉ឹងដែលដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ តូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ូស៊ី ។ ''ដាមីយ៉ូ'' (ពួកមេសក្តិភូមិ) ស្ថិតនៅកំពូល បន្ទាប់មកដោយវណ្ណៈអ្នកចម្បាំងសាមូរ៉ៃ ជាមួយនឹងកសិករ សិប្បករ និងពាណិជ្ជករដែលមានចំណាត់ថ្នាក់នៅខាងក្រោម។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបិទយ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះជនបរទេស លើកលែងតែករណីមួយចំនួនជាមួយនឹងគោលនយោបាយ''សាកូគុ'' ។ អក្ខរកម្មបានកើនឡើងក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សនៃភាពឯកោ។ នៅតំបន់ខ្លះនៃប្រទេស ជាពិសេសតំបន់តូចៗ ''ដាមីយ៉ូ'' និងសាមូរ៉ៃ គឺដូចគ្នាបេះបិទ ព្រោះ ''ដាមីយ៉ូ'' អាចត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលជាសាមូរ៉ៃ ហើយសាមូរ៉ៃអាចដើរតួជាម្ចាស់ក្នុងស្រុក។ បើមិនដូច្នោះទេ លក្ខណៈដែលមិនអាចបត់បែនបាននៃប្រព័ន្ធចំណាត់ថ្នាក់សង្គម នេះបានបញ្ចេញកម្លាំងរំខានតាមពេលវេលា។ ពន្ធលើកសិករ ត្រូវបានកំណត់ក្នុងចំនួនថេរ ដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលអតិផរណា ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងទៀតនៃតម្លៃរូបិយវត្ថុ។ ជាលទ្ធផល ចំណូលពន្ធដែលប្រមូលបានដោយម្ចាស់ដីសាមូរ៉ៃមានតម្លៃតិចទៅៗតាមពេលវេលា។ នេះជារឿយៗនាំឱ្យមានការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាច្រើនរវាងសាមូរ៉ៃអភិជនប៉ុន្តែក្រីក្រ និងកសិករដែលមានជីវភាពធូរធារ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានមួយណាដែលបង្ហាញថាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីប្រកួតប្រជែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលបានបង្កើតឡើងរហូតដល់ការមកដល់នៃមហាអំណាចបរទេសនោះទេ។   [[ឯកសារ:Shah_Abbas_the_Great_receiving_the_Mughal_ambassador_Khan’Alam_in_1618.jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ១៦១៨ រាជទូតមូហ្គល ខាន់អាឡាំ បានចរចាជាមួយ សាហ៍ អាបាសមហារាជ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ។]] នៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ចក្រភពមូហ្គលបានគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើននៅដើមសតវត្សទី១៨។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃរជ្ជកាលរបស់អធិរាជ សាហ៍ ចាហាន់ និងបុត្រារបស់ព្រះអង្គអ៊ូរ៉ង់ហ្សេប ចក្រភពនេះបានឈានដល់កម្រិតកំពូលខាងស្ថាបត្យកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ច ហើយបានក្លាយជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមានតម្លៃជាង ២៥% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ពិភពលោក។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ វាគឺជាតំបន់ឧស្សាហកម្មដើម ដ៏សំខាន់មួយ។ <ref name="voss">{{Cite book|author-link=Tirthankar Roy|year=2010|title=The Ashgate Companion to the History of Textile Workers, 1650–2000|page=255|isbn=978-0-7546-6428-4}}</ref> បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ការឈ្លានពានរបស់ ណាឌែ សាហ៍ លើចក្រភពមូហ្គល សមរភូមិផ្លាសី សមរភូមិ ប៊ូសា និង សង្គ្រាមអង់គ្លេស មីស៊រ ដ៏វែងអន្លាយ អាស៊ីខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើអាណានិគម និងគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយហេតុនេះបានបង្កើតជារាជអង់គ្លេស ។ <ref>{{Cite web |title=Manas: History and Politics, Mughals |url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=July 4, 2013 |access-date=កក្កដា 9, 2026 |archivedate=កក្កដា 4, 2013 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20130704144023/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html }}</ref>សម័យកាលបុរាណ បានបញ្ចប់ដោយការសោយទិវង្គតរបស់អធិរាជមូហ្គល អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប។ <ref name="BBC">{{Cite web |title=Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |access-date=18 October 2010 |website=bbc.co.uk |publisher=BBC |location=London |at=Section 5: Aurangzeb}}</ref> ទោះបីជារាជវង្សបានបន្តរយៈពេល១៥០ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ចក្រភពត្រូវបានសម្គាល់ដោយរដ្ឋបាលកណ្តាលខ្ពស់ដែលភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ វិមានសំខាន់ៗទាំងអស់របស់មូហ្គល ដែលជាបេតិកភណ្ឌដែលអាចមើលឃើញបំផុតរបស់ពួកគេ មានតាំងពីសម័យកាលនេះ ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការពង្រីកឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពែក្សនៅក្នុងអនុទ្វីបឥណ្ឌា ជាមួយនឹងលទ្ធផលអក្សរសាស្ត្រ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។ ចក្រភពម៉ារ៉ាថា មានទីតាំងនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសឥណ្ឌាសម័យបច្ចុប្បន្ន ហើយបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកពេស្វាស ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពម៉ារ៉ាថា។ នៅឆ្នាំ១៧៦១ កងទ័ពម៉ារ៉ាថាបានចាញ់ សមរភូមិប៉ានីប៉ាតលើកទីបី ប្រឆាំងនឹង ស្តេចអាហ្វហ្គានីស្ថាន អាម៉ាដ សាហ៍ ឌូរ៉ានី ដែលបានបញ្ឈប់ការពង្រីកចក្រភព ហើយបន្ទាប់មកចក្រភពត្រូវបានបែងចែកទៅជាសម្ព័ន្ធភាពនៃរដ្ឋម៉ារ៉ាថា។ === អាណានិគមអង់គ្លេស និងហូឡង់ ===   មហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ច និងកងទ័ពជើងទឹកអឺរ៉ុបបានរុញច្រានចូលទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ដំបូងឡើយដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ហើយបន្ទាប់មកដណ្តើមយកអាណានិគមធំៗ។ ហូឡង់បាននាំមុខ បន្ទាប់មកដោយអង់គ្លេស។ ព័រទុយហ្គាល់បានមកដល់មុនគេ ប៉ុន្តែខ្សោយពេកមិនអាចរក្សាការកាន់កាប់តិចតួចរបស់ខ្លួនបាន ហើយភាគច្រើនត្រូវបានរុញច្រានចេញ ដោយរក្សាបានតែ ហ្គោ និង [[ម៉ាកាវ]] ប៉ុណ្ណោះ។ អង់គ្លេសបានបង្កើតអង្គការឯកជនមួយគឺ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត ដែលគ្រប់គ្រងទាំងពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជលើប្រទេសឥណ្ឌាភាគច្រើន។ អាណានិគមកិច្ចបែបពាណិជ្ជកម្មលើឥណ្ឌា បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៧៥៧ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្លាសស៊ី នៅពេលដែល ណាវ៉ាបនៃបេងហ្កាល់ បានប្រគល់ដែនដីរបស់ព្រះអង្គទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ១៧៦៥ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិ ''ឌីវ៉ានី'' ឬសិទ្ធិប្រមូលប្រាក់ចំណូលនៅ បេងហ្កាល់ និង ប៊ីហារ ឬនៅឆ្នាំ ១៧៧២ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនបានបង្កើតធានីនៅ កាល់គូតា ហើយបានតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ វ៉ារេន ហេស្ទីង និងបានចូលរួមដោយផ្ទាល់ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ [[ឯកសារ:Robert_Clive_and_Mir_Jafar_after_the_Battle_of_Plassey,_1757_by_Francis_Hayman.jpg|រូបភាពតូច|រ៉ូប៊ឺត គ្លីវ និង មៀ ចាហ្វា បន្ទាប់ពី សមរភូមិប្លាសស៊ី ឆ្នាំ១៧៥៧ ដោយ ហ្វ្រង់ស៊ីស ហៃម៉ាន]] រដ្ឋម៉ារ៉ាថា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថា នៅទីបំផុតបានចាញ់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់អង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៨១៨ជាមួយនឹងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ម៉ារ៉ាថាលើកទីបី។ ការគ្រប់គ្រងនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៥៨ នៅពេលដែលបន្ទាប់ពីការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ ១៨៥៧ និងជាលទ្ធផលនៃច្បាប់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាឆ្នាំ១៨៥៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស បានទទួលភារកិច្ចគ្រប់គ្រងឥណ្ឌាដោយផ្ទាល់នៅក្នុងរាជអង់គ្លេស ថ្មី។ <ref name="WDL"/> នៅឆ្នាំ១៨១៩ [[ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល|ស្ទេមហ្វត រ៉ាហ្វល]] បានបង្កើត[[សិង្ហបុរី]] ជាទីតាំងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់សម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយហូឡង់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រកួតប្រជែងរបស់ពួកគេបានស្ងប់ស្ងាត់នៅឆ្នាំ១៨២៤ នៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-ហូឡង់ បានកំណត់ព្រំដែនផលប្រយោជន៍រៀងៗខ្លួនរបស់ពួកគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ១៨៥០តទៅ ល្បឿននៃអាណានិគមបានផ្លាស់ប្តូរទៅកម្រិតខ្ពស់ជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតហូឡង់ (១៨០០) និង ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតអង់គ្លេស (១៨៥៨) ត្រូវបានរំលាយដោយរដ្ឋាភិបាលរៀងៗខ្លួន ដែលបានកាន់កាប់រដ្ឋបាលដោយផ្ទាល់នៃអាណានិគម។ មានតែ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ទេដែលមិនបានទទួលបទពិសោធន៍នៃការគ្រប់គ្រងពីបរទេស ទោះបីជាប្រទេសថៃខ្លួនឯងក៏រងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយនយោបាយអំណាចរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ខណៈពេលដែលមហាអំណាចអាណានិគមទទួលបានផលប្រយោជន៍ច្រើនពីធនធានដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងទីផ្សារដ៏ធំរបស់តំបន់នេះ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបានអភិវឌ្ឍតំបន់នេះក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។ == ចុងសម័យទំនើប == {{Asia topics}} === អាស៊ីកណ្តាល៖ មហាល្បែង រុស្ស៊ី ទល់នឹង ចក្រភពអង់គ្លេស === [[ឯកសារ:Great_Game_cartoon_from_1878.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|រូបតុក្កតានយោបាយដែលពណ៌នាអំពី អ៊ីមាអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស៊ែ អាលី ជាមួយ "មិត្តភក្តិ"គូប្រជែងគឺ ខ្លាឃ្មុំរុស្ស៊ី និងតោអង់គ្លេស (១៨៧៨)]] មហាល្បែង គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងនយោបាយ និងការទូតរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី លើបញ្ហា អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងទឹកដីជិតខាងនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាមានរយៈពេលពីឆ្នាំ១៨២៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩០៧។ មិនមានសង្គ្រាមទេ ប៉ុន្តែមានការគំរាមកំហែងជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមានការភ័យខ្លាចចំពោះការឈ្លានពានផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម និងយោធារបស់អង់គ្លេសចូលទៅក្នុង[[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ហើយអង់គ្លេសមានការភ័យខ្លាចចំពោះរុស្ស៊ីដែលគំរាមកំហែងដល់កម្មសិទ្ធិដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតរបស់ខ្លួនគឺប្រទេសឥណ្ឌា។ នេះបានបណ្តាលឱ្យមានបរិយាកាសនៃការមិនទុកចិត្ត និងការគំរាមកំហែងឥតឈប់ឈរនៃសង្គ្រាមរវាងចក្រភពទាំងពីរ។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាទិភាពខ្ពស់ក្នុងការការពារវិធីសាស្រ្តទាំងអស់ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយ "មហាល្បែង" គឺជារបៀបដែលអង់គ្លេសបានធ្វើបែបនេះទាក់ទងនឹងការគំរាមកំហែងដែលអាចកើតមានរបស់រុស្ស៊ី។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានសិទ្ធិចូលមើលបណ្ណសារបានសន្និដ្ឋានថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការពាក់ព័ន្ធនឹងឥណ្ឌាទេ ដូចដែលរុស្ស៊ីបានអះអាងម្តងហើយម្តងទៀត។ មហាល្បែងបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៨៣៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានសម្រេចចិត្តទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើអេមីរ៉ាតអាហ្វហ្គានីស្ថាន ហើយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាណាព្យាបាល និងប្រើប្រាស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ចក្រភពពែក្ស ខាន់ណេតនៃឃីវ៉ា និងអេមីរ៉ាតនៃប៊ូខារ៉ា ជារដ្ឋទ្រនាប់រវាងចក្រភពទាំងពីរ។ នេះនឹងការពារប្រទេសឥណ្ឌា និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រសំខាន់ៗរបស់អង់គ្លេស ដោយបញ្ឈប់រុស្ស៊ីពីការទទួលបានកំពង់ផែនៅលើឈូងសមុទ្រពែក្ស ឬមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ រុស្ស៊ីបានស្នើអាហ្វហ្គានីស្ថានជាតំបន់អព្យាក្រឹត ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយគឺការជ្រៀតចូលអាហ្វហ្គានីស្ថានជាមួយនឹងតំបន់អព្យាក្រឹតនៅចំកណ្តាលរវាងតំបន់រុស្ស៊ីនៅភាគខាងជើង និងអង់គ្លេសនៅភាគខាងត្បូង។ វគ្គសំខាន់ៗរួមមាន សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីមួយ ដែលបានបរាជ័យនៅឆ្នាំ១៨៣៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៤៥ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ស៊ីកលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៤៨ សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ និងការបញ្ចូលកូកាន់ទៅក្នុងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite journal|last=Ingram|first=Edward|year=1980|title=Great Britain's Great Game: An Introduction|url=https://archive.org/details/international-history-review_1980-04_2_2/page/160|journal=The International History Review|volume=2|issue=2|pages=160–171|doi=10.1080/07075332.1980.9640210|jstor=40105749}}</ref> ប្រលោមលោកឆ្នាំ១៩០៧ ដែលមានចំណងជើងថា <nowiki><i id="mwBNQ">គីម</i></nowiki> ដោយ រូដ្យាដ គីភ្លីង បានធ្វើឱ្យពាក្យនេះមានប្រជាប្រិយភាព និងបានណែនាំអត្ថន័យថ្មីនៃការប្រជែងអំណាចដ៏អស្ចារ្យ។ វាកាន់តែមានប្រជាប្រិយភាពថែមទៀតបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃសង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩។ === រាជវង្សឆេងប្រទេសចិន === {{Asia topics}} [[ឯកសារ:Empire_Chinois,_Japon_(1832).jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ចក្រភពឆេងក្នុងឆ្នាំ១៨៣២។]] នៅឆ្នាំ១៦៤៤ ប្រជាជនម៉ាន់ជូ ភាគខាងជើងបានសញ្ជ័យ[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ហើយបានបង្កើតរាជវង្សបរទេសមួយ គឺ[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]]ម្តងទៀត។ អធិរាជឆេងម៉ាន់ជូ ជាពិសេសអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ស្តេចកាងស៊ី នៅតែរក្សាបាននូវភាពអភិរក្សនិយមជាចម្បង ដោយរក្សាបាននូវប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងអ្នកប្រាជ្ញនៅក្នុងនោះ ក៏ដូចជាឧត្តមគតិខុងជឺដែលមាននៅក្នុងសង្គមចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងការប៉ុនប៉ងថ្មីៗក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនក៏បានកើតឡើងផងដែរ។ ទាំងនេះរួមមានការកើនឡើងនៃពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ដែលបាននាំមកនូវប្រាក់យ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចចិន ជាថ្នូរនឹងតែ ប៉សឺឡែន និងក្រណាត់សូត្រ។ នេះអនុញ្ញាតឱ្យវណ្ណៈពាណិជ្ជករថ្មីមួយ គឺ អ្នកសម្របសម្រួលឲ្យអភិវឌ្ឍ។ លើសពីនេះ ការជួសជុលត្រូវបានធ្វើឡើងលើ ទំនប់ ប្រឡាយ ផ្លូវថ្នល់ និងការងារធារាសាស្ត្រ ដែលមានស្រាប់។ នេះ រួមផ្សំជាមួយនឹងការបន្ថយពន្ធ និងកម្លាំងពលកម្មដែលរដ្ឋាភិបាលបានចាត់តាំង ត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងធ្វើឱ្យភាពចលាចលរបស់កសិករស្ងប់ស្ងាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឆេងបានបរាជ័យក្នុងការគ្រប់គ្រងវណ្ណៈម្ចាស់ដីដែលកំពុងកើនឡើង ដែលបានចាប់ផ្តើមកេងប្រវ័ញ្ចកសិករ និងរំលោភបំពានតួនាទីរបស់ពួកគេ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ បញ្ហាទាំងផ្ទៃក្នុង និងខាងក្រៅបានចាប់ផ្តើមកើតឡើងនៅក្នុងនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសម័យឆេង។ ប្រព័ន្ធប្រឡងដែលអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលកាន់តែពុករលួយ។ ការសូកប៉ាន់ និងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការបន្លំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកប្រាជ្ញដែលគ្មានបទពិសោធន៍ និងគ្មានសមត្ថភាពចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ហើយនៅទីបំផុតនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការធ្វេសប្រហែសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកសិករ យោធា និងគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ភាពក្រីក្រ និងចោរកម្មបានកើនឡើងជាលំដាប់ ជាពិសេសនៅតំបន់ជនបទ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើនដើម្បីស្វែងរកការងារធ្វើទូទាំងប្រទេសចិនបានកើតឡើង។ រដ្ឋាភិបាលអភិរក្សនិយមជាប់លាប់បានបដិសេធមិនធ្វើការកែទម្រង់ដែលអាចដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនេះ។ ==== សង្គ្រាមអាភៀន ==== [[ឯកសារ:98th_Foot_at_Chinkiang.jpg|រូបភាពតូច|កងទ័ពអង់គ្លេសដណ្តើមយក ចិនជៀងពីកងទ័ពឆេង]] ប្រទេសចិនបានឃើញឋានៈរបស់ខ្លួនត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយអ្វីដែលខ្លួនយល់ឃើញថាជាពាណិជ្ជកម្មប៉ារ៉ាស៊ីតជាមួយពួកលោកខាងលិច។ ដំបូងឡើយ ពាណិជ្ជករអឺរ៉ុបស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនអំណោយផល ពីព្រោះជនជាតិចិនមិនសូវខ្វល់ខ្វាយពីទំនិញរបស់ពួកគេទេ ខណៈដែលតម្រូវការរបស់អឺរ៉ុបចំពោះទំនិញចិនដូចជាតែ និងប៉សឺឡែនបានកើនឡើង។ ដើម្បីបង្វែរអតុល្យភាពពាណិជ្ជកម្មឱ្យមករកពួកគេ ពាណិជ្ជករអង់គ្លេសបានចាប់ផ្តើមលក់អាភៀន ឥណ្ឌាទៅឱ្យជនជាតិចិន។ ការណ៍នេះមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យទុនបម្រុងមាសចិនចុះខ្សោយប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនាំឱ្យមានការញៀនថ្នាំយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមមន្ត្រីរាជការ និងសង្គមជាទូទៅផងដែរ។ ការហាមឃាត់អាភៀនត្រូវបានដាក់នៅដើមឆ្នាំ១៧២៩ ដោយព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងចិន ប៉ុន្តែមានតិចតួចណាស់ដែលត្រូវធ្វើដើម្បីអនុវត្តវា។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមព្រះចៅអធិរាជតាវគ័ងថ្មី រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ដើម្បីលុបបំបាត់អាភៀនចេញពីសង្គមចិន។ អ្នកដឹកនាំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះគឺមន្ត្រីអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញ រួមមាន ស្នងការអធិរាជ លីន ចេស៊ូ ។ បន្ទាប់ពីលោកលីន បានបំផ្លាញប្រអប់អាភៀនជាងពីរមុឺនប្រអប់ នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៨៣៩ ជនជាតិអឺរ៉ុបបានទាមទារសំណងសម្រាប់អ្វីដែលពួកគេយល់ថាជាការជ្រៀតជ្រែករបស់ចិនដោយមិនសមហេតុផលនៅក្នុងជំនួញរបស់ពួកគេ។ នៅពេលដែលវាមិនត្រូវបានបង់ អង់គ្លេសបានប្រកាសសង្គ្រាមនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំដដែល ដោយចាប់ផ្តើមអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ។ សំពៅចម្បាំងចិនហួសសម័យមិនអាចប្រៀបធៀបជាមួយទូកកាំភ្លើងទំនើបរបស់អង់គ្លេសបានទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានតំបន់ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី បានស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងនៃការបំផ្លោងគ្រាប់ និងការឈ្លានពានរបស់អង់គ្លេស។ ព្រះចៅអធិរាជគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីចរចារសុំសន្តិភាពទេ ដែលបណ្តាលឱ្យលោកលីនត្រូវបាននិរទេសខ្លួន និងការ ចុះសន្ធិសញ្ញាណានគីង ដែលបានប្រគល់ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសលើ[[ហុងកុង]] និងបើកពាណិជ្ជកម្ម និងការទូតជាមួយប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត រួមទាំងអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[ឯកសារ:1859-60_CE_world_map.PNG|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីនយោបាយនៃអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៦០]] ==== ម៉ាន់ជូរី ==== ម៉ាន់ជូរី/ភាគឦសានប្រទេសចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីជាមួយនឹងការសាងសង់ ផ្លូវដែកភាគខាងកើតរបស់ចិន ឆ្លងកាត់ ហាប៊ីន ទៅ វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក ។ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានជំនួសឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់នេះ ជាលទ្ធផលនៃ សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤-១៩០៥ ហើយជប៉ុនបានដាក់ ផ្លូវដែកម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦ ទៅកាន់ កំពង់ផែអាធើរ ។ ក្នុងអំឡុង សម័យមេទ័ព នៅក្នុងប្រទេសចិន ចាង ហ្ស៊ូលីន បានតាំងខ្លួនឯងនៅភាគឦសានប្រទេសចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានជប៉ុនធ្វើឃាតដោយសារតែឯករាជ្យពេក។ អតីតអធិរាជចិន [[ពូយី]] ត្រូវបានតែងតាំងឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យដើម្បីដឹកនាំរដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន ម៉ាន់ជូគួ ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ សហភាពសូវៀតបានឈ្លានពានតំបន់នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៤៨ ភាគឦសានប្រទេសចិនគឺជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] របស់លោកម៉ៅ សេទុង ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីវិមានក្រឹមឡាំង តំបន់នេះត្រូវបានប្រើជាទីលានប្រយុទ្ធក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលសម្រាប់ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|ពួកកុម្មុយនិស្តចិន]] ដែលទទួលបានជ័យជម្នះនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយបានគ្រប់គ្រងតាំងពីពេលនោះមក។ === ចូសុន === [[ឯកសារ:Korea-Portrait_of_Emperor_Gojong-01.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[ហ្គោជុងនៃកូរ៉េ|ហ្គោជុង]] (១៨៥២-១៩១៩) ជាស្តេចទី ២៦ នៃរាជវង្ស[[ចូសន់|ចូសុន]] និងជាអធិរាជទីមួយនៃ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] [[ឯកសារ:Deoksugung_Palace.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ដុកស៊ូហ្គុង ជាកន្លែងដែលព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបង្កើត[[ចក្រភពកូរ៉េ]] ។]] នៅពេលដែលសតវត្សទី១៩មកដល់ ព្រះរាជានៃ[[ចូសន់|ចូសុន]]គ្មានអំណាចទេ។ ដោយសារតែគ្រួសារអភិជនរបស់មហេសីរបស់ស្តេចទទួលបានអំណាច ហើយគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបៀបរបស់ពួកគេ។ បិតារបស់ស្តេចទី២៦នៃរាជវង្សចូសុន គឺ យ៉ុងសាន់ ដេវុនហ្គូន ចង់ឱ្យមហាក្សត្រមានអំណាចម្តងទៀត។ ទោះបីជាគាត់មិនមែនជាព្រះរាជាក៏ដោយ។ ក្នុងនាមជាឪពុករបស់ស្តេចវ័យក្មេង គាត់បានបំផ្លាញគ្រួសារអភិជន និងអង្គការពុករលួយ។ ដូច្នេះគ្រួសាររាជវង្សទទួលបានអំណាចម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែគាត់ចង់កសាងរាជវាំងគ្យុងបុកហ្គុងឡើងវិញ ដើម្បីបង្ហាញអំណាចរាជវង្សដល់ប្រជាជន។ ដូច្នេះគាត់ត្រូវបានរិះគន់ដោយប្រជាជន ពីព្រោះគាត់បានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើន ហើយអតិផរណាបានកើតឡើងដោយសារតែរឿងនោះ។ ដូច្នេះកូនប្រុសរបស់គាត់ គឺស្តេចហ្គោជុង ពិតប្រាកដ ទទួលបានអំណាច។ === ចក្រភពកូរ៉េ === តាមរយៈ [[សន្ធិសញ្ញា សុីមូនូសេគី|សន្ធិសញ្ញាស៊ីមូណូសេគី]] មាត្រា១ នៃសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានឯករាជ្យពីប្រទេសចិន។ ស្តេចទី២៦នៃ[[ចូសន់|ចូសុន]] គឺ ហ្គោជុង បានប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជា ''ដេហាន ចេហ្គុក'' ([[ចក្រភពកូរ៉េ]])។ ហើយទ្រង់ក៏បានតម្លើងខ្លួនឯងថាជាអធិរាជផងដែរ។ ចក្រភពថ្មីបានទទួលយកបច្ចេកវិទ្យាលោកខាងលិចកាន់តែច្រើន និងពង្រឹងអំណាចយោធា។ ហើយ[[ចក្រភពកូរ៉េ]] នឹងក្លាយជាប្រទេសអព្យាក្រឹត។ ជាអកុសល នៅក្នុង សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន ជប៉ុនបានមិនអើពើនឹងរឿងនេះ ហើយនៅទីបំផុតជប៉ុនបានឈ្នះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ហើយបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានកូរ៉េ។ ជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិការទូតពីចក្រភពកូរ៉េដោយខុសច្បាប់ជាលើកដំបូង។ ប៉ុន្តែប្រទេសលោកខាងលិចទាំងអស់មិនបានអើពើនឹងការឈ្លានពាននេះទេ ពីព្រោះពួកគេដឹងថាជប៉ុនបានក្លាយជាប្រទេសដ៏រឹងមាំមួយ នៅពេលដែលពួកគេបានកម្ចាត់ចក្រភពរុស្ស៊ី។ ដូច្នេះ ព្រះចៅអធិរាជហ្គោជុង បានបញ្ជូនអ្នកការទូតទៅកាន់ទីក្រុងហូឡង់មួយ ដែលគេស្គាល់ថាឡាអេ ដើម្បីឲ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាដឹងថាជប៉ុនបានលួចយកសិទ្ធិរបស់ចក្រភពដោយខុសច្បាប់។ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យ។ ដោយសារតែអ្នកការទូតមិនអាចចូលទៅក្នុងបន្ទប់សន្និសីទបាន។ ជប៉ុនបានបណ្តេញហ្គោជុង ចេញដោយសារតែហេតុផលនេះ។ បីឆ្នាំក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៩១០ ចក្រភពកូរ៉េបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពជប៉ុន។ នេះជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់រាជវង្សហានក្នុងឆ្នាំ ១០៨មុនគ.ស។ == សហសម័យ == [[ឯកសារ:Asia_(late_19th_century-_early_20th_century).jpg|រូបភាពតូច|380x380ភីកសែល|ផែនទីអាស៊ីសម្រាប់ដើមសតវត្សទី ២០]] នៅដើមសតវត្សទី២០ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានគ្រប់គ្រងផ្នែកផ្សេងទៀតនៃអាស៊ី ដូចជាឥណ្ឌាអង់គ្លេស [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ឥណ្ឌាខាងកើតអេស្ប៉ាញ និង [[ម៉ាកាវ]] និងហ្គោអា របស់ព័រទុយហ្គាល់។ មហាល្បែង រវាងរុស្ស៊ី និងអង់គ្លេសគឺការតស៊ូដើម្បីអំណាចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាលក្នុងសតវត្សទី១៩។ ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ស៊ីបេរី ដែលឆ្លងកាត់អាស៊ីដោយរថភ្លើង ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩១៦។ ផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីនៅតែគ្មានការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប ទោះបីជាមិនមានឥទ្ធិពលក៏ដោយ ដូចជា [[អ៊ីរ៉ង់|ពែក្ស]] [[ថៃ]] និងភាគច្រើននៃប្រទេសចិន។ នៅសតវត្សទី២០ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានពង្រីកខ្លួនចូលទៅក្នុងប្រទេសចិន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២។]] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រទេសអាស៊ីជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប។ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ផ្នែកខាងជើងនៃអាស៊ីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុម្មុយនិស្តជាមួយនឹង [[សហភាពសូវៀត]] និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈដែលសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចបានបង្កើតកតិកាសញ្ញាដូចជា សេនតូ និង [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|សេអាតូ]] ។ ជម្លោះដូចជា [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និង ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើអាហ្វហ្គានីស្ថាន ត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាងកុម្មុយនិស្ត និងអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ផែនការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញដ៏ធំមួយបានជម្រុញឱ្យប្រទេសជប៉ុនក្លាយជាប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលជាបាតុភូតមួយដែលគេស្គាល់ថាជា អព្ភូតហេតុសេដ្ឋកិច្ចក្រោយសង្គ្រាមរបស់ជប៉ុន ។ ជម្លោះអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែល បានគ្របដណ្ដប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗភាគច្រើននៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មានប្រទេសឯករាជ្យថ្មីៗជាច្រើននៅអាស៊ីកណ្តាល។ === ប្រទេសចិន === មុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសចិនបានប្រឈមមុខនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងគណបក្សកុម្មុយនិស្តរបស់ [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] និងគណបក្សជាតិនិយមរបស់ [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃសេក]] ។ ពួកជាតិនិយមហាក់ដូចជានាំមុខគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ជប៉ុនឈ្លានពាន]] នៅឆ្នាំ១៩៣៧ គណបក្សទាំងពីរត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្កើតបទឈប់បាញ់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីការពារប្រទេសចិន។ ពួកជាតិនិយមបានប្រឈមមុខនឹងការបរាជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើន ដែលបណ្តាលឱ្យពួកគេបាត់បង់ទឹកដី និងក្រោយមកបាត់បង់ការគោរពពីមហាជនចិន។ ផ្ទុយទៅវិញ ការប្រើប្រាស់សង្គ្រាមទ័ពព្រៃរបស់ពួកកុម្មុយនិស្ត (ដឹកនាំដោយ លីន ពាវ ) បានបង្ហាញថាមានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងវិធីសាស្ត្រធម្មតារបស់ជប៉ុន ហើយបានដាក់គណបក្សកុម្មុយនិស្តនៅកំពូលនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ ពួកគេក៏ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពចំពោះកំណែទម្រង់ដែលពួកគេកំពុងអនុវត្តរួចហើយនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រង រួមទាំងការចែកចាយដីធ្លី កំណែទម្រង់អប់រំ និងការថែទាំសុខភាពយ៉ាងទូលំទូលាយ។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ ពួកជាតិនិយមនឹងត្រូវបង្ខំឱ្យដកថយទៅកាន់កោះតូចមួយនៅភាគខាងកើតនៃខេត្តហ្វូជាន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា តៃវ៉ាន់ (ដែលពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ្វម៉ូសា) ជាកន្លែងដែលពួកគេនៅសេសសល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅចិនដីគោក [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដោយមាន [[ម៉ៅ សេទុង|លោក ម៉ៅ សេទុង]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានរដ្ឋ]] ។ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានកំណត់ដោយ កម្មាភិបាលបក្ស។ មន្ត្រីតឹងរ៉ឹងទាំងនេះបានគ្រប់គ្រង[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលមួយចំនួនធំ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងបន្ថែមទៀតដោយ គណៈកម្មាធិការកណ្តាល ដែលគាំទ្របន្ថែមដល់ប្រធានរដ្ឋ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតរួមមានការបង្ក្រាបការប៉ុនប៉ងបំបែកខ្លួន នៅម៉ុងហ្គោលី និងទីបេ និងការគាំទ្រ[[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]] ក្នុង [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] រៀងៗខ្លួន។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសចិន និងសហភាពសូវៀតបានក្លាយជាសត្រូវ ដោយប្រយុទ្ធគ្នាទូទាំងពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រងចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុក។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសចិនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយពិភពលោក។ ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំទីពីររបស់ពិភពលោក និងជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុតទីពីរ។ [[ឯកសារ:Partition_of_India.PNG|រូបភាពតូច|ការកាន់កាប់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសនៅលើអនុទ្វីបឥណ្ឌា ត្រូវបានផ្តល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៧ និង១៩៤៨ ដោយក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីចំនួនប្រាំគឺ ឥណ្ឌា [[សហភាពភូមា (១៩៤៨–១៩៦២)|ភូមា]] ស៊ីគីម សីឡុង និងប៉ាគីស្ថាន (រួមទាំងបេងហ្គាល់ខាងកើត ហើយពីឆ្នាំ ១៩៧១ក្លាយជា[[បង់ក្លាដែស]])។]] ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ តំបន់ធំៗនៃប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើត បញ្ចូលបន្តិចម្តងៗ ដែលជាក្រុមហ៊ុនដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ដែលដើរតួជាអំណាចអធិបតេយ្យភាពក្នុងនាមរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស។ ការមិនពេញចិត្តនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បាននាំឱ្យមានការបះបោររបស់ឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧ ដែលបានរញ្ជួយផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងជើង និងកណ្តាលនៃប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនាំឱ្យមានការរំលាយក្រុមហ៊ុនចោល។ ក្រោយមក ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ដោយរាជបល្ល័ង្កអង់គ្លេស ក្នុងរាជអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ការតស៊ូទូទាំងប្រទេសដើម្បីឯករាជ្យភាពត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយ សមាជជាតិឥណ្ឌា ដែលដឹកនាំដោយ [[មហាត្មះគន្ធី|មហាត្មៈគន្ធី]] និងត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ចំពោះអហិង្សា។ ក្រោយមកសម្ព័ន្ធមូស្លីមឥណ្ឌាទាំងអស់ នឹងតស៊ូមតិសម្រាប់ ប្រជាជាតិ ដាច់ដោយឡែកមួយដែលមានប្រជាជនមូស្លីមភាគច្រើនរស់នៅ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ ចក្រភពឥណ្ឌាអង់គ្លេសត្រូវបានបែងចែកទៅជា សហភាពឥណ្ឌា និងដែនដីប៉ាគីស្ថាន ។ ជាពិសេស ការបែងចែករដ្ឋប៉ុនចាប់ និងបេងហ្គាល់ បាននាំឱ្យមានកុបកម្មរវាងពួកហិណ្ឌូ មូស្លីម និងស៊ីកនៅក្នុងខេត្តទាំងនេះ ហើយបានរីករាលដាលដល់តំបន់ក្បែរៗផ្សេងទៀត ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រហែល ៥០០,០០០នាក់ស្លាប់។ អង្គភាពប៉ូលីស និងកងទ័ពភាគច្រើនគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ មន្ត្រីអង់គ្លេសបានចាកចេញ ហើយអង្គភាពទាំងនោះចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាត ហើយពេលខ្លះទៀតបានចូលរួមក្នុងហិង្សាប្រឆាំងនឹងសត្រូវសាសនារបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Philip Ziegler|title=Mountbatten|url=https://archive.org/details/mountbatten0000unse_k9k8|page=[https://archive.org/details/mountbatten0000unse_k9k8/page/40 40]|year=1985}}</ref> <ref name="symonds">{{Cite book|last1=Symonds|first1=Richard|author-link=Richard Symonds (academic)|title=The Making of Pakistan|url=https://archive.org/details/bwb_C0-BZF-293|year=1950|location=London|page=[https://archive.org/details/bwb_C0-BZF-293/page/74 74]|quote=ក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណទាបបំផុត មនុស្សកន្លះលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង១២លាននាក់គ្មានទីលំនៅ។}}</ref> <ref name="Abid2014">{{Cite news|last=Abid|first=Abdul Majeed|date=29 December 2014|title=The Forgotten Massacre|work=The Nation|url=https://www.nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre|url-status=live|quote=នៅក្នុងថ្ងៃដដែល (០៤ និង០៥មីនា ១៩៤៧) ក្រុមកុបករសម្ព័ន្ធមូស្លីម បានតាំងចិត្ត និងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចលើពួកហិណ្ឌូ និងពួកស៊ីក ស្លូតត្រង់នៅពាសពេញភូមិមូលតង់ រាវ៉ាល់ពិនឌី កាំប៊ែលពួរ ចេលុម និងសាគត។ ពួកហ្វូងឃាតករដែលមានប្រដាប់ដោយអាវុធដូចជា កាំបិតខ្លី ដាវ លំពែង និងកាំភ្លើង។ (អតីតមន្រ្តីរាជការម្នាក់បានលើកឡើងក្នុងស្វ័យជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា អាវុធទាំងនោះត្រូវបានឧបត្ថម្ភពីតំបន់ពាយ័ព្យ និងពួកអ្នកនយោបាយនៅដេលី។)}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត សម័យកាលនេះបានឃើញការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ដោយមានសរុបមនុស្សចំនួន១២លាននាក់នៃជនជាតិហិណ្ឌូ ស៊ីក និងមូស្លីម ដែលធ្វើដំណើររវាងប្រទេសដែលទើបបង្កើតថ្មីគឺប្រទេសឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន (ដែលទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី១៥ និង១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧ រៀងៗខ្លួន)។ <ref>{{Cite book|title=1971|last=Srinath Raghavan|date=12 November 2013|url=https://books.google.com/books?id=2S-wAQAAQBAJ|isbn=978-0-674-73129-5}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៧១ [[បង់ក្លាដែស|ប្រទេសបង់ក្លាដែស]] ដែលពីមុនជាប៉ាគីស្ថានខាងកើត និងបេងហ្គាល់ខាងកើត បានផ្តាច់ចេញពីប៉ាគីស្ថាន<ref name="Abid2014" />តាមរយៈជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ដែលបង្កឡើងដោយការកើនឡើងនៃចលនា ជាតិនិយមបេងហ្គាល់ និងការសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯង ។ === កូរ៉េ === [[ឯកសារ:2018_inter-Korean_summit_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|កិច្ចប្រជុំកំពូលអន្តរកូរ៉េលើកទីបី ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០១៨ រវាងប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] និងមេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង [[គីម ជុងអ៊ុន|លោក គីម ជុងអ៊ុន]] ។ វាគឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ដែលតំណាងឱ្យសន្តិភាពនៃអាស៊ី។]] ក្នុងអំឡុងពេលដែល [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] បានកើតឡើង ប្រទេសកូរ៉េបានបែងចែកជាខាងជើង និងខាងត្បូង។ [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេរបស់[[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ហើយ[[គីម អ៊ីលស៊ុង|លោក គីម អុីលស៊ុង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូលរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]]។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង លោក ស៊ីងម៉ាន់​​ រី បានព្យាយាមក្លាយជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ។ ដូច្នេះបដិវត្តន៍ខែមេសា បានកើតឡើង ដែលនៅទីបំផុត [[រី ស៊ឹងម៉ាន់|លោក ស៊ីងម៉ាន់ រី]] ត្រូវបាននិរទេសចេញពីប្រទេសរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាក ចុងហុី]] ត្រូវបានផ្តល់អំណាចដោយរដ្ឋប្រហារយោធា។ លោកបានបញ្ជូន កងទ័ពសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ ទៅកាន់ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ ហើយក្នុងយុគសម័យនេះ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] បានវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ [[កូរ៉េខាងជើង|ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] ។ ទោះបីជា [[ផាក​ ចងហ៊ី|លោក ផាកចុងហ៊ុី]] បានធ្វើឲ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិប្រសើរឡើងក៏ដោយ ក៏លោកជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការ ដូច្នេះប្រជាជនមិនចូលចិត្តលោកទេ។ នៅទីបំផុត លោកត្រូវបានសម្លាប់ដោយ លោក គីម ចេគ្យូ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ លោក ជន់ ដូវ៉ាន ត្រូវបានយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយផ្សេងទៀត។ លោកបានគាបសង្កត់ក្រុមអ្នកតស៊ូនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ។ ព្រឹត្តិការណ៍នោះត្រូវបានគេហៅថា ការបះបោរក្វាងជូ។ ទោះបីជាមានការបះបោរក្វាងជូក៏ដោយ លោក ជន់ ដូវ៉ាន បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែប្រជាជនបានតស៊ូម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧។ ចលនានេះត្រូវបានគេហៅថា ការតស៊ូខែមិថុនា។ ជាលទ្ធផលនៃការបះបោរក្វាងជូ និងការតស៊ូខែមិថុនា កូរ៉េខាងត្បូងបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ១៩៨៧។ លោក រ៉ូ តេវូ (១៩៨៨–៩៣) លោក គីម យ៉ុងសាម (១៩៩៣–៩៨ លោក គីម ដេជុង (១៩៩៨–២០០៣) លោក រ៉ូ មូយុន (២០០៣–២០០៨) លោក លី ម្យ៉ុងបាក់ (២០០៨–២០១៣) [[ផាក ហ្គឺនហ្យេ|លោកស្រី ផាក ហ្គីនហ្យេ]] ២០១៣–២០១៧) [[មូន ជែអ៊ីន|លោក មូន ជេអ៊ីន]] (២០១៧–២០២២) លោក យូន សុកយុល (២០២២–២០២៥) លោក លី ជេម្យុង(២០២៥–) ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីតាមលំដាប់លំដោយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៧។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ [[កូរ៉េខាងជើង]] មានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាង [[កូរ៉េខាងត្បូង]]ឆ្ងាយណាស់។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧០ កូរ៉េខាងត្បូងចាប់ផ្តើមវ៉ាដាច់សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងជើង។ នៅឆ្នាំ២០១៨ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១០ ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]]ពិភពលោក។ == សូមមើលផងដែរ == * ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីបុរាណ * បញ្ជីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃអាស៊ី == ឯកសារយោង == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == គន្ថនិទ្ទេស == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] fthbx3s5yezgb4qq07nty095ppgg9p0 0 54294 339016 2026-08-18T13:07:06Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369716902|Alexis Mac Allister]]" 339016 wikitext text/x-wiki '''អាឡិចស៊ីស ម៉ាក អាលីស្ទើរ''' ({{IPA|es|aˈleksis maˈkalisteɾ|lang}}, កើតថ្ងៃទី ២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៨) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពអាហ្សង់ទីន ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើ សម្រាប់ក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់ហង្សក្រហមលីវ៉ឺភូល]] {{English football updater|Liverpoo}} និង ក្រុមជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន ។ គាត់ត្រូវបានគេសរសើរចំពោះចម្ងាយបញ្ជូនបាល់ ការយល់ដឹងអំពីយុទ្ធសាស្ត្រ និងសមត្ថភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងល្បឿននៃការលេង។ <ref>{{Cite web |title=Ranked! The 20 best central midfielders in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/person/player/best-central-midfielders-in-the-world |access-date=9 July 2026 |website=FourFourTwo}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fourfourtwo.com/person/player/best-central-midfielders-in-the-world "Ranked! The 20 best central midfielders in the world"]. </cite></ref> <ref>{{Cite web |title=2025 FC 100: Pedri among best central midfielders in men's soccer |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/45178073/2025-fc-100-pedri-best-central-midfielders-mens-soccer |access-date=9 July 2026 |website=ESPN}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.espn.com/soccer/story/_/id/45178073/2025-fc-100-pedri-best-central-midfielders-mens-soccer "2025 FC 100: Pedri among best central midfielders in men's soccer"]. </cite></ref> ម៉ាក អាលីស្ទើរ បានចាប់ផ្តើមអាជីពជាន់ខ្ពស់របស់គាត់ជាមួយ Argentinos Juniors ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ដោយឈ្នះពានរង្វាន់ Argentina Second Division ឆ្នាំ ២០១៦–១៧ក្នុងរដូវកាលដំបូងរបស់គាត់។ គាត់បានចូលរួមជាមួយ [[ក្លឹបបាល់ទាត់ ប្រាយតុន|Brighton & Hove Albion]] ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ប៉ុន្តែត្រូវបាន ខ្ចីជើង ត្រឡប់ទៅពួកគេវិញភ្លាមៗរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃរដូវកាល ហើយក្រោយមកបានទៅ Boca Juniors ជាកន្លែងដែលគាត់បានឈ្នះពានរង្វាន់ Primera División ឆ្នាំ ២០១៩-២០ ។ ក្រោយ​ពី​ត្រឡប់​មក​ពី​ការ​ខ្ចី​ជើង​វិញ​នៅ ​រដូវ​កាល​បន្ទាប់ ម៉ាក អាលីស្ទើរ បាន​បង្ហាញ​ទម្រង់​លេង​ដ៏​លេចធ្លោ​សម្រាប់​ក្រុម Brighton ដោយ​ក្លាយ​ជា​កីឡាករ​សំខាន់​ម្នាក់​សម្រាប់​ក្រុម មុន​ពេល​ផ្លាស់​ទៅ​ Liverpool ក្នុង​ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ២០២៣ ជា​កន្លែង​ដែល​គាត់​បាន​ឈ្នះ ​ពាន EFL Cup រដូវ​កាល ២០២៣–២៤និង Premier League រដូវ​កាល ២០២៤–២៥។ ម៉ាក អាលីស្ទើរ បានតំណាងឱ្យប្រទេសអាហ្សង់ទីនក្នុង កម្រិតអាយុក្រោម 23 ឆ្នាំ ដោយបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ CONMEBOL Pre-Olympic Tournament ឆ្នាំ 2020 និងបានលេងនៅក្នុង [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|ព្រឹត្តិការណ៍អូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 2020]] ។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមជម្រើសជាតិឈុតធំក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ហើយជាផ្នែកមួយនៃក្រុមអាហ្សង់ទីនដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ Finalissima ឆ្នាំ ២០២២ ពានរង្វាន់ FIFA World Cup ឆ្នាំ ២០២២ និង ពានរង្វាន់ Copa América ឆ្នាំ ២០២៤ ។ qach11ri8rb7f331g72swfrktix4lwh 0 54295 339017 2026-08-18T13:11:59Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369094225|Yan Diomande]]" 339017 wikitext text/x-wiki '''យ៉ាន ឌីម៉ាន់ដេ''' (កើតថ្ងៃទី ១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៦) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិកូតឌីវ័រ ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើស្លាប សម្រាប់ក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់រៀលម៉ាឌ្រីដ]] {{Spanish football updater|Real Madrid}} និង ក្រុមជម្រើសជាតិកូតឌីវ័រ ។ ឌីម៉ាន់ដេ បានចាប់ផ្តើមអាជីពបាល់ទាត់អាជីពរបស់គាត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក នៅពេលដែលគាត់បានចុះកុងត្រាជាមួយ DME Academy ក្នុងឆ្នាំ ២០២២។ គាត់ក៏ធ្លាប់លេងឱ្យ AS Frenzi និងបានជួយក្រុមឱ្យឈ្នះពានរង្វាន់ UPSL Premier Division ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣។ អំឡុងពេលលេងនៅ DME Diomande ធ្លាប់បានសាកល្បងលេងជាមួយក្លឹបមួយចំនួនមកពីអឺរ៉ុប រួមមាន Rangers, [[​ក្លឹប​បាល់ទាត់ឆេលស៊ី|Chelsea]], Crystal Palace, [[ក្លឹបបាល់ទាត់ ប៊ននើរម៉ាវ|Bournemouth]] និង Olympiacos ។ គាត់បានចូលរួមជាមួយ Leganés ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ មុនពេលផ្លាស់ទៅ [[អរប៊ី ឡែបស៊ីក|RB Leipzig]] ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ ក្នុងតម្លៃខ្លួន ២០លានអឺរ៉ូ។ បន្ទាប់ពីមួយរដូវកាលនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ឌីម៉ាន់ដេ បានចូលរួមជាមួយ Real Madrid ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ ក្នុងតម្លៃខ្លួន ១២៥លានអឺរ៉ូ បូករួមទាំងប្រាក់ឧបត្ថម្ភបន្ថែមចំនួន ១៥លានអឺរ៉ូ ដែលក្លាយជាកីឡាករដែលចុះហត្ថលេខាខ្ពស់បំផុតរបស់ក្លឹប និងជា កីឡាករអាហ្វ្រិកថ្លៃបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ។ ឌីម៉ាន់ដេ បានតំណាងឱ្យក្រុមកូតឌីវ័រក្នុងកម្រិត អាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ និង អាយុក្រោម ២៣ ឆ្នាំ មុនពេលឡើងទៅក្រុមធំ។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមធំនៅឆ្នាំ ២០២៥ ហើយជាផ្នែកមួយនៃក្រុមសម្រាប់ពានរង្វាន់ Africa Cup of Nations ឆ្នាំ ២០២៥ និង FIFA World Cup ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយជួយក្រុមជម្រើសជាតិរបស់គាត់ឡើងដល់វគ្គជម្រុះជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេស។ ha9an0ckslv54u20mncf6a8iv7pju3q 0 54296 339018 2026-08-18T13:17:38Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369901861|Cristian Romero]]" 339018 wikitext text/x-wiki '''Cristian Gabriel "Cuti" Romero''' (កើតថ្ងៃទី ២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៨) <ref>{{Cite web |last=Dawes |first=Olly |date=17 December 2022 |title=Why is Cristian Romero called Cuti? Tottenham star's nickname explained |url=https://www.hitc.com/en-gb/2022/12/17/why-is-cristian-romero-called-cuti-tottenham-argentina/ |access-date=17 September 2023 |website=HITC}}</ref> គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពអាហ្សង់ទីន ដែលលេងជា ខ្សែការពារកណ្តាល សម្រាប់ក្លឹប Atlético Madrid {{Spanish football updater|Atlético Madrid}} និង ក្រុមជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន ។ <ref>{{Cite web |last=Mokbel |first=Sami |date=2026-08-12 |title=Tottenham transfer news: Atletico Madrid agree deal for Tottenham's Cristian Romero |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cy8e2vx2l30o |access-date=2026-08-12 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> ដោយឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធយុវជន រ៉ូម៉េរ៉ូ បានចាប់ផ្តើមអាជីពជាន់ខ្ពស់របស់គាត់នៅឆ្នាំ ២០១៦ នៅ Belgrano ។ គាត់បានផ្លាស់ទៅប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដោយលេងឱ្យ [[ជេណូអា|Genoa]] ។ រ៉ូម៉េរ៉ូ ត្រូវបាន Juventus ទិញយកនៅរដូវកាលបន្ទាប់; គាត់ត្រូវបានបញ្ជូនត្រឡប់ទៅ Genoa វិញក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្ចីជើង មុនពេលត្រូវបានបញ្ជូនទៅ [[អាតាឡាន់តា|Atalanta]] ក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្ចីជើងនៅឆ្នាំ ២០២០។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ជាខ្សែការពារល្អបំផុតរបស់ Serie A សម្រាប់ រដូវកាល ២០២០–២១ ក្លឹបបានអនុវត្តជម្រើសនៃការទិញ មុនពេលខ្ចី រ៉ូម៉េរ៉ូ ទៅ Tottenham ភ្លាមៗជាមួយនឹងកាតព្វកិច្ចក្នុងការទិញ។ បន្ទាប់ពីការខ្ចីជើងដ៏ជោគជ័យ រ៉ូម៉េរ៉ូ ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយ Tottenham ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ហើយបានបន្តឈ្នះពានរង្វាន់ UEFA Europa League ឆ្នាំ 2024–25 ។ រ៉ូម៉េរ៉ូ បានតំណាងឱ្យប្រទេសអាហ្សង់ទីនក្នុង កម្រិតយុវជន នៅក្នុង ការប្រកួតជើងឯកអាមេរិកខាងត្បូងអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំឆ្នាំ ២០១៧ ។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមធំនៅឆ្នាំ ២០២១ ហើយជាសមាជិកសំខាន់ម្នាក់នៃក្រុមដែលបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ Copa América ឆ្នាំ ២០២១, FIFA World Cup ឆ្នាំ ២០២២ និង Copa América ឆ្នាំ ២០២៤ ។ kmsbiwqw523pzjcwn0stx4ldjbt5tyd 0 54297 339019 2026-08-18T13:25:09Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368971671|Héctor Fort]]" 339019 wikitext text/x-wiki '''ហិកទ័រ ហ្វត''' ហ្គាស៊ា(កើតថ្ងៃទី ២ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០០៦) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិអេស្ប៉ាញ ដែលលេងជា ខ្សែការពារស្តាំ សម្រាប់ក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា]] {{Spanish football updater|Barcelona}} ។ n0bauxhlayid4zf6m69okl90scogtig 0 54298 339020 2026-08-18T13:30:40Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1367101715|Ansu Fati]]" 339020 wikitext text/x-wiki '''Anssumane "Ansu" Fati Vieira''' (កើតថ្ងៃទី ៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០០២) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពម្នាក់ដែលលេងជា ខ្សែប្រយុទ្ធ ឬ ខ្សែបម្រើស្លាប សម្រាប់ក្លឹប Monaco ក្នុងលីគ {{French football updater|Monaco}} ។ ហ្វាទី បានចូលរួមជាមួយក្រុម La Masia របស់ [[ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា|ក្រុម ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា]] តាំងពីអាយុដប់ឆ្នាំ ហើយបានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយក្លាយជាកីឡាករវ័យក្មេងបំផុតម្នាក់របស់ក្លឹប ដែលបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូង និងជាអ្នករកគ្រាប់បាល់បានក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។ បន្ទាប់ពីការទម្លាយភាពទាល់ច្រកដំបូងនៅកម្រិតជាន់ខ្ពស់ វឌ្ឍនភាពរបស់គាត់ត្រូវបានរំខានដោយរបួសជាបន្តបន្ទាប់។ ក្រោយមកគាត់ធ្លាប់លេងក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្ចីជើងនៅក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់ ប្រាយតុន|Brighton & Hove Albion]] ក្នុងក្របខ័ណ្ឌ Premier League និងក្លឹប Monaco ក្នុងក្របខ័ណ្ឌ Ligue 1 មុនពេលដែលក្លឹប Monaco បានផ្ទេរទៅក្លឹប Monaco ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅឆ្នាំ ២០២៦។ គាត់ក៏បានតំណាងឱ្យ ប្រទេសអេស្ប៉ាញ នៅកម្រិតអន្តរជាតិ និងបានឈ្នះពានរង្វាន់ UEFA Nations League ជាមួយក្រុមនៅ ឆ្នាំ ២០២៣ ផងដែរ។ pqjk5ny0ckipxmypux6f75qcwfzy0fn 0 54299 339021 2026-08-18T13:38:59Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369583906|David Alaba]]" 339021 wikitext text/x-wiki '''ដេវីដ អាឡាបា''' ({{IPA|de-at|ˈdeɪvɪd ˈalaba, ˈdaːv-|lang|audio=David Alaba.wav}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">អាល្លឺម៉ង់អូទ្រីស៖</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" data-ve-ignore="" lang="de-Latn-AT-fonipa">&#x5B; ˈdeɪvɪd<span class="wrap"> </span>អាឡាបា<span class="wrap"> </span>ˈdaːv- &#x5D;</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="David Alaba.wav"></phonos> <nowiki/>; <ref>{{Cite web |date=4 December 2022 |title=David Alaba: München oder Madrid? |trans-title=David Alaba: Munich or Madrid? |url=https://www.youtube.com/watch?v=V0K1zKT_aZQ&t=5s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518044931/https://www.youtube.com/watch?v=V0K1zKT_aZQ&t=5s |archive-date=18 May 2023 |access-date=18 May 2023 |website=[[YouTube]] |language=German}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=V0K1zKT_aZQ&t=5s "David Alaba: München oder Madrid?"] </cite></ref> កើតថ្ងៃទី ២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩២) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិអូទ្រីស ដែលលេងជា ខ្សែការពារកណ្តាល និង ជាប្រធាន ក្រុមជម្រើសជាតិអូទ្រីស ។ ពីមុនគាត់ត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យលេងជា ខ្សែការពារឆ្វេង ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកីឡាករល្អបំផុតម្នាក់ក្នុងលោកក្នុងតំណែងនេះ។ <ref>{{Cite web |date=26 December 2019 |title=7 greatest left-backs of the decade |url=https://www.hitc.com/en-gb/2019/12/26/7-greatest-left-backs-of-the-decade// |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226210211/https://www.hitc.com/en-gb/2019/12/26/7-greatest-left-backs-of-the-decade/ |archive-date=26 December 2019 |access-date=1 June 2020 |publisher=HITC Sevens}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.hitc.com/en-gb/2019/12/26/7-greatest-left-backs-of-the-decade// "7 greatest left-backs of the decade"]. </cite></ref> <ref>{{Cite web |title=Top 25 best left-backs in football in the 21st century |url=https://footballiconic.com/top-25-best-left-backs-in-football-in-the-21st-century/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212171103/https://footballiconic.com/top-25-best-left-backs-in-football-in-the-21st-century/ |archive-date=12 February 2021 |access-date=1 June 2020 |publisher=Football Iconic}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://footballiconic.com/top-25-best-left-backs-in-football-in-the-21st-century/ "Top 25 best left-backs in football in the 21st century"]. </cite></ref> អាឡាបា បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង ប្រព័ន្ធយុវជន របស់ Bayern មុនពេលត្រូវបានដំឡើងឋានៈទៅជា ក្រុមបម្រុង សម្រាប់រដូវកាល ២០០៩-១០។ <ref name="Im 16'er">{{Cite web |last=Holstein |first=Hermann |date=7 May 2012 |title=David Alaba – Die Vita eines Wunderknaben |trans-title=David Alaba – The life story of a wunderkind |url=http://16-er.de/deutschland/bundesliga/554-david-alaba-die-vita-eines-wunderknaben.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222152523/http://16-er.de/deutschland/bundesliga/554-david-alaba-die-vita-eines-wunderknaben.html |archive-date=22 February 2014 |access-date=15 February 2014 |publisher=Im 16'er |language=de}}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១១ អាឡាបា បានចូលរួមជាមួយ TSG Hoffenheim ក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្ចីជើងរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ រដូវកាល ២០១០-១១ ។ គាត់បានត្រលប់ទៅ Bayern វិញនៅដើមរដូវ កាល ២០១១-១២ ជាកន្លែងដែលគាត់បានក្លាយជាសមាជិកធម្មតានៃក្រុមឈុតធំ។ អាឡាបា បានបង្ហាញខ្លួនជាង ៤០០ លើកសម្រាប់ Bayern Munich ដោយឈ្នះពានរង្វាន់ចំនួន ២៧ រួមទាំងពានរង្វាន់ Bundesliga ចំនួន ១០ និងពានរង្វាន់ UEFA Champions League ចំនួន ២ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ និង ២០២០ ដែលទាំងពីរនេះជាផ្នែកមួយនៃ ការឈ្នះពានរង្វាន់បីក្នុងរដូវកាលតែមួយ ។ ក្នុងអំឡុងពេលដែលគាត់នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ គាត់ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះក្នុង ក្រុម UEFA Team of the Year ចំនួនបីដង។ នៅឆ្នាំ ២០២១ អាឡាបា បានចូលរួមជាមួយ [[ក្លឹបបាល់ទាត់រៀលម៉ាឌ្រីដ|Real Madrid]] ជាកន្លែងដែលគាត់បានឈ្នះពានរង្វាន់ La Liga, Supercopa និង Champions League ឆ្នាំ ២០២១–២២ ក្នុងរដូវកាលដំបូងរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ២០២៤ គាត់បានឈ្នះ La Liga និង Champions League ម្តងទៀត ដោយក្លាយជាកីឡាករតែម្នាក់គត់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលឈ្នះ Champions League ពីរដងជាមួយក្រុមផ្សេងៗគ្នា។ អាឡាបា គឺជាកីឡាករវ័យក្មេងទីពីររបស់ប្រទេសអូទ្រីសដែលបានលេងឱ្យក្រុមជម្រើសជាតិឈុតធំរបស់ពួកគេ ដោយបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងសម្រាប់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ក្នុងវ័យ ១៧ ឆ្នាំ។ <ref name="Standard">{{Cite web |date=20 April 2020 |title=Alabas Rekord als jüngster Teamfußballer gehört Ernst "Jokl" Joachim |trans-title=Alaba's record as the youngest national team player belongs to Ernst "Jokl" Joachim |url=https://www.derstandard.at/story/2000116968781/alabas-rekord-als-juengster-teamfussballer-gehoert-ernst-joachim-jokl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616054616/https://www.derstandard.at/story/2000116968781/alabas-rekord-als-juengster-teamfussballer-gehoert-ernst-joachim-jokl |archive-date=16 June 2020 |access-date=20 April 2020 |publisher=Standard |language=de}}</ref> <ref name="Im 16'er">{{Cite web |last=Holstein |first=Hermann |date=7 May 2012 |title=David Alaba – Die Vita eines Wunderknaben |trans-title=David Alaba – The life story of a wunderkind |url=http://16-er.de/deutschland/bundesliga/554-david-alaba-die-vita-eines-wunderknaben.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222152523/http://16-er.de/deutschland/bundesliga/554-david-alaba-die-vita-eines-wunderknaben.html |archive-date=22 February 2014 |access-date=15 February 2014 |publisher=Im 16'er |language=de}}</ref> គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាង ១១០ ប្រកួត និងបានតំណាងឱ្យប្រទេសរបស់គាត់នៅក្នុង ព្រឹត្តិការណ៍ UEFA Euro ២០១៦, Euro ២០២០និង FIFA World Cup ២០២៦ ។ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកីឡាករអូទ្រីសដ៏ល្អបំផុតម្នាក់គ្រប់ពេលវេលា គាត់ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា កីឡាករបាល់ទាត់អូទ្រីសឆ្នើមប្រចាំឆ្នាំ ចំនួនដប់លើក (រួមទាំងប្រាំមួយលើកជាប់ៗគ្នាពីឆ្នាំ ២០១១ ដល់ ២០១៦)។ dn1ts7pbj6k62e6lnuvo0zuh9uwj6gp 0 54300 339022 2026-08-18T13:46:46Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343106089|Lamini Fati]]" 339022 wikitext text/x-wiki '''Lamini Domingos Fati João''' (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០០៦) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អេស្ប៉ាញ ដែលលេងជា ខ្សែការពារកណ្តាល សម្រាប់ ក្រុម Real Madrid Castilla ។ 981ghejxlzbfymt4s2k6d5xpqy7zqak 0 54301 339025 2026-08-18T13:56:52Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369658756|Jan Oblak]]" 339025 wikitext text/x-wiki '''យ៉ាន អូបឡាក់''' (កើតថ្ងៃទី ៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៩៣) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពស្លូវេនី ដែលលេងជា អ្នកចាំទី ឱ្យក្លឹប Atlético Madrid {{Spanish football updater|Atlético Madrid}} និង ជាប្រធាន ក្រុមក្រុមជម្រើសជាតិស្លូវេនី ។ អូបឡាក់ បានចុះកុងត្រាជាមួយក្លឹបព័រទុយហ្គាល់ Benfica ក្នុងវ័យ ១៧ ឆ្នាំ ហើយជាផ្នែកមួយនៃក្រុមដែលបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកបី ក្នុង រដូវកាល ២០១៣-១៤។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ គាត់បានផ្លាស់ទៅ Atletico Madrid ក្នុងតម្លៃ ១៦ លានអឺរ៉ូ ដែលក្លាយជាអ្នកចាំទីថ្លៃបំផុតរបស់ La Liga នៅពេលនោះ។ ក្នុងរដូវកាល ២០១៥–១៦ គាត់បានឈ្នះ ពានរង្វាន់ Ricardo Zamora Trophy សម្រាប់អ្នកចាំទីល្អបំផុត ដោយរបូតគ្រាប់បាល់តិចបំផុតគ្រប់ពេលគឺ ១៨ គ្រាប់។ គាត់បានឈ្នះពានរង្វាន់នេះម្តងទៀតក្នុងរយៈពេលបីរដូវកាលបន្ទាប់ និងពីរបន្ថែមទៀតនៅឆ្នាំ ២០២១ និង ២០២៥ សម្រាប់ពានរង្វាន់ចំនួនប្រាំមួយ។ <ref>{{Cite web |date=25 May 2025 |title=Postal je rekorder: Jan Oblak je znova osvojil priznanje Zamora za najboljšega vratarja v Španiji! |url=https://www.nogomania.com/Novica/Postal-je-rekorder-Jan-Oblak-je-znova-osvojil-priznanje-Zamora-za-najboljsega-vratarja-v-Spaniji |access-date=25 May 2025 |publisher=Nogomania |language=sl}}</ref> អូបឡាក់ ក៏ត្រូវបានតែងតាំងសម្រាប់ពានរង្វាន់ Ballon d'Or ឆ្នាំ ២០១៧ និង ២០១៨ផងដែរ បន្ទាប់ពីការសម្តែងដ៏ស៊ីសង្វាក់គ្នារបស់គាត់ជាមួយក្លឹបរបស់គាត់។ <ref>{{Cite news|last=Lowe|first=Sid|date=2017-12-07|title=Cristiano Ronaldo wins fifth Ballon d'Or to equal Lionel Messi's record|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2017/dec/07/cristiano-ronaldo-ballon-d-or-equal-messi|access-date=2025-04-29}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Steinberg|first=Jacob|last2=McVeigh|first2=Niall|date=2018-12-03|title=Ballon d'Or 2018: Luka Modric and Ada Hegerberg win awards – as it happened|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/live/2018/dec/03/ballon-dor-2018-modric-messi-ronaldo-award-live|access-date=29 April 2025}}</ref> ជាមួយនឹងការបង្ហាញខ្លួនជាង ៥០០ លើកសម្រាប់ក្រុម Atletico Madrid កីឡាករ អូបឡាក់ បានឈ្នះពានរង្វាន់ចំនួនបួនជាមួយក្លឹប រួមទាំងពានរង្វាន់ La Liga ឆ្នាំ ២០២០-២១ ផងដែរ។ អូបឡាក់ បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមជម្រើសជាតិស្លូវេនីក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ហើយត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថាជា កីឡាករបាល់ទាត់ស្លូវេនីឆ្នើមប្រចាំឆ្នាំ ចំនួន ៩ លើក។ គាត់ក៏ជាផ្នែកមួយនៃក្រុមយុវជនជម្រើសជាតិស្លូវេនី ចាប់ពីក្រុមអាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ ដល់ អាយុក្រោម ២១ ឆ្នាំ ផងដែរ។ គាត់បានតំណាងឱ្យក្រុមឈុតធំនៅ UEFA Euro 2024 ។ i5y8f0xu09ycxrpdb186lu38rshtbin 0 54302 339028 2026-08-18T13:58:25Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ឯកអគ្គជាយា]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339028 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ឯកអគ្គជាយា]] dtr79kq7xhc6epo8ukevgiru69drgae 339197 339028 2026-08-19T11:57:06Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]] 339197 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]] e4se6h0uj3a7y807olse85b288wrd36 0 54303 339030 2026-08-18T13:59:33Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ឯកអគ្គជាយា]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ព្រះរាជទេពី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339030 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ព្រះរាជទេពី]] diilptfy79y4kqc79go5g6xpmk0m3c3 339198 339030 2026-08-19T11:57:16Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]] 339198 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]] e4se6h0uj3a7y807olse85b288wrd36 0 54304 339032 2026-08-18T13:59:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍ ព្រះរាជទេពី]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 339032 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍]] e4se6h0uj3a7y807olse85b288wrd36 0 54305 339034 2026-08-18T14:03:44Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369908445|Clément Lenglet]]" 339034 wikitext text/x-wiki '''Clément Nicolas Laurent Lenglet''' (កើតថ្ងៃទី ១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩៥) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិបារាំង ដែលលេងជា ខ្សែការពារកណ្តាល សម្រាប់ក្លឹប Benfica ក្នុងក្របខ័ណ្ឌ Primeira Liga ដែលត្រូវបានខ្ចីជើងពី Atlético Madrid និង ក្រុមជម្រើសជាតិបារាំង ។ Lenglet បានចាប់ផ្តើមអាជីពរបស់គាត់ជាមួយ Nancy ដោយបានបង្ហាញខ្លួនចំនួន ៨៥ លើកពីការបង្ហាញខ្លួនលើកដំបូងរបស់គាត់ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ និងឈ្នះពានរង្វាន់ Ligue 2 ក្នុង រដូវកាល 2015-16 ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ គាត់បានចូលរួមជាមួយក្រុម [[ក្លឹបបាល់ទាត់សេវីយ៉ា|Sevilla]] របស់អេស្ប៉ាញក្នុងតម្លៃ ៥,៤លានអឺរ៉ូ ជាកន្លែងដែលគាត់បានបង្ហាញខ្លួនចំនួន ៧៣ប្រកួត និងស៊ុតបញ្ចូលទីបាន ៤គ្រាប់ក្នុងរយៈពេល ១៨ខែ មុនពេលចូលរួមជាមួយ [[ក្លឹបបាល់ទាត់បារសេឡូណា|ក្រុម Barcelona]] ក្នុងតម្លៃ ៣៥លានអឺរ៉ូ ក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ដោយធ្លាប់បានតំណាងឱ្យប្រទេសបារាំងនៅក្នុងក្រុមយុវជនជាច្រើន ឡេងឡេត បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងសម្រាប់ក្រុមធំក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ និងបានតំណាងឱ្យប្រទេសជាតិនៅក្នុង ព្រឹត្តិការណ៍ UEFA Euro 2020 ។ បន្ទាប់ពីសម្រាកពីក្រុមជម្រើសជាតិមួយរយៈពីឆ្នាំ ២០២១ ដល់ ២០២៥ គាត់ត្រូវបានកោះហៅឱ្យចូលក្រុមវិញនៅខែឧសភា ឆ្នាំដដែល។ 7zhp4xazrt244st23jr9o5d2checcyj 0 54306 339036 2026-08-18T14:08:29Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369499185|Thomas Lemar]]" 339036 wikitext text/x-wiki '''Thomas Benoît Lemar''' (កើតថ្ងៃទី ១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៥) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិបារាំង ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើកណ្តាល សម្រាប់ក្លឹប Atlético Madrid ក្នុងលីគ La Liga ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារភាពបត់បែនរបស់គាត់ ដោយអាចលេងនៅ ស្លាប ទាំងពីរ និងនៅ កណ្តាល ។ លីម៉ា បានចាប់ផ្តើមអាជីពជាន់ខ្ពស់របស់គាត់នៅ Caen ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។ គាត់បានលេងចំនួន ៣២ លើកសម្រាប់ក្លឹប មុនពេលផ្លាស់ទៅ Monaco ក្នុងតម្លៃ ៣.៤ លានផោនក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ ជាកន្លែងដែលគាត់បានឈ្នះពានរង្វាន់ Ligue 1 ឆ្នាំ ២០១៦–១៧។ <ref name="ProfileLigue1">{{Cite web |title=Ligue1.com – Player profile Thomas LEMAR (AS Monaco) |url=http://www.ligue1.com/joueur/lemar-thomas |access-date=29 June 2017 |publisher=Ligue 1 |language=en}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៨ គាត់បានចុះកុងត្រាជាមួយក្លឹប Atlético Madrid ក្នុងលីគ La Liga ដោយឈ្នះ ពានរង្វាន់ UEFA Super Cup ក្នុងរដូវកាលដំបូងរបស់គាត់។ លីម៉ា បានតំណាងឱ្យ ប្រទេសបារាំង នៅគ្រប់កម្រិតចាប់ពីអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំដល់អាយុក្រោម ២១ ឆ្នាំ ហើយបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមជម្រើសជាតិឈុតធំក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ទល់នឹង ក្រុមកូតឌីវ័រ ។ <ref>{{Cite web |title=Lemar gets maiden France call |url=https://www.ligue1.com/autresCompetitions/article/lemar-gets-maiden-france-call.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113233212/https://www.ligue1.com/autresCompetitions/article/lemar-gets-maiden-france-call.htm |archive-date=13 January 2020 |access-date=13 January 2020 |publisher=Ligue 1}}</ref> គាត់គឺជាសមាជិកម្នាក់នៃក្រុមដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ [[បាល់ទាត់ពិភពលោក ឆ្នាំ២០១៨|FIFA World Cup ឆ្នាំ ២០១៨]] ហើយក៏បានបង្ហាញខ្លួននៅ UEFA Euro ២០២០ ផងដែរ។ c5nkekr24r4pvxuiae9wdlfkq9pp2d0 0 54307 339037 2026-08-18T14:12:20Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369767086|Thiago Almada]]" 339037 wikitext text/x-wiki '''Thiago Ezequiel Almada''' (កើតថ្ងៃទី ២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០០១) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពអាហ្សង់ទីន ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើប្រយុទ្ធ ឬ ខ្សែបម្រើឆ្វេង សម្រាប់ក្លឹប River Plate នៃលីគកំពូលអាហ្សង់ទីន និង ក្រុមជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន ។ អាល់ម៉ាដា គឺជាសមាជិកម្នាក់នៃក្រុមអាហ្សង់ទីនដែលបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ FIFA World Cup ឆ្នាំ 2022 ដោយបានបង្កើតប្រវត្តិសាស្ត្រដោយក្លាយជាកីឡាករ Major League Soccer ដំបូងគេដែលឈ្នះពានរង្វាន់នេះ។ គាត់ក៏បានឈ្នះ ពានរង្វាន់ Copa Libertadores ឆ្នាំ 2024 និងពានរង្វាន់ Brazilian Série A ជាមួយ Botafogo ផងដែរ។ qoqdppt7z0dkiry3t8nh6e2t5l3unux 0 54308 339038 2026-08-18T14:16:28Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369726503|Vedat Muriqi]]" 339038 wikitext text/x-wiki '''វេដាត មូរីគី''' (Vedat Muriqi) កើតនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៤ គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីព ជនជាតិកូសូវ៉ូ ដែលលេងជា ខ្សែប្រយុទ្ធ សម្រាប់ក្លឹប Fenerbahçe ក្នុងលីគ Super Lig និង ក្រុមជម្រើសជាតិកូសូវ៉ូ ។ មូរីគី បានចាប់ផ្តើមអាជីពរបស់គាត់ជាមួយ Liria Prizren មុនពេលផ្លាស់ទៅ [[អាល់បានី|ប្រទេសអាល់បានី]] ជាកន្លែងដែលគាត់បានលេងឱ្យ Teuta Durrës និង Besa Kavajë ។ ក្រោយមកគាត់បានបន្តអាជីពរបស់គាត់នៅក្នុង [[តួកគី|ប្រទេសទួរគី]] ជាមួយ Giresunspor, Gençlerbirliği និង Çaykur Rizespor ដោយទទួលបានភាពលេចធ្លោសម្រាប់ការស៊ុតបញ្ចូលទីរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ២០១៩ គាត់បានចូលរួមជាមួយ Fenerbahçe ហើយក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅក្រុមអ៊ីតាលី Lazio ក្នុងឆ្នាំ ២០២០។ បន្ទាប់ពី​ការខ្ចីជើង​ដោយជោគជ័យ គាត់បានចុះកិច្ចសន្យា​ជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ Mallorca ក្នុងឆ្នាំ ២០២២។ ដើមឡើយជាផ្នែកមួយនៃ ក្រុមអាយុក្រោម 21 ឆ្នាំរបស់កូសូវ៉ូ លោក Muriqi បានតំណាងឱ្យ ក្រុមអាយុក្រោម 21 ឆ្នាំរបស់អាល់បានី ក្នុងការប្រកួតមិត្តភាពពីរលើក មុនពេលវិលត្រឡប់មកលេងឱ្យ ក្រុមជម្រើសជាតិកូសូវ៉ូ ជាកន្លែងដែលគាត់បានក្លាយជា អ្នករកគ្រាប់បាល់បានច្រើនជាងគេគ្រប់ពេល របស់ប្រទេស។ 7sy8wcuclua82d7d6t3k46teows25jp 0 54309 339040 2026-08-18T14:21:17Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1363219458|Toni Martínez]]" 339040 wikitext text/x-wiki '''លោក Antonio''' " '''Toni''' " '''Martínez López''' ({{IPA|es|anˈtonjo ˈtoni maɾˈtineθ ˈlopeθ}} កើតនៅថ្ងៃទី ៣០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩៧) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិអេស្ប៉ាញ ដែលលេងជា ខ្សែប្រយុទ្ធ សម្រាប់ក្លឹប [[ដេប៉ូទីវ៉ូ អាឡាវេស|Deportivo Alavés]] {{Spanish football updater|Alavés}} ។ គាត់ធ្លាប់តំណាងឲ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញលើឆាកអន្តរជាតិក្នុងកម្រិតយុវជន។ ម៉ាទីណេស បានចាប់ផ្តើមអាជីពជាន់ខ្ពស់របស់គាត់នៅ Valencia Mestalla មុនពេលចូលរួមជាមួយ West Ham United ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦។ គាត់ត្រូវបានក្លឹបអង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញជាច្រើនខ្ចីជើង បន្ទាប់មកបានចុះកុងត្រាជាមួយ ក្លឹប Famalicão ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានចូលរួមជាមួយ Porto ។ tepw7dienzrgfnj6a5basmlx12far7u 0 54310 339041 2026-08-18T14:28:37Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369171584|Dominik Szoboszlai]]" 339041 wikitext text/x-wiki '''ដូមីនីក សូប៊ូស្លាយ''' ({{IPA|hu|ˈsoboslɒi ˈdominik}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">ការបញ្ចេញសំឡេងភាសាហុងគ្រី៖</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" data-ve-ignore="" lang="hu-Latn-fonipa">&#x5B; ˈsoboslɒi<span class="wrap"> </span>ដូមីនី &#x5D;</span> [[Category:Pages with Hungarian IPA]] {{Respell|SO|bo|sloy}} ; <ref>{{Cite web |last=Price |first=GlennI’m |date=2 July 2023 |title=How do you pronounce 'Dominik Szoboszlai'? The man himself reveals |url=https://www.liverpoolfc.com/news/how-do-you-pronounce-dominik-szoboszlai-man-himself-reveals |access-date=3 July 2023 |website=[[Liverpool FC]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPrice2023">Price, GlennI’m (2 July 2023). </cite></ref> <ref>{{Cite web |date=31 July 2020 |title=Szoboszlai Dominik a Csisztu Sport Castben, a teljes interjú! |trans-title=Dominik Szoboszlai in the Csisztu Sport Cast, the full interview! |url=https://www.youtube.com/watch?v=yQyg6v18Xms&t=53s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116210531/https://www.youtube.com/watch?v=yQyg6v18Xms&t=53s |archive-date=16 November 2023 |access-date=12 October 2023 |language=Hungarian |via=YouTube}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=yQyg6v18Xms&t=53s "Szoboszlai Dominik a Csisztu Sport Castben, a teljes interjú!"] </cite></ref> កើតនៅថ្ងៃទី ២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០០០) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិហុងគ្រី ដែលលេងឱ្យក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់ហង្សក្រហមលីវ៉ឺភូល|Liverpool]] {{English football updater|Liverpoo}} និង ជាប្រធាន ក្រុមជម្រើសជាតិហុងគ្រី ។ ជាកីឡាករដែលមានភាពបត់បែន សូប៊ូស្លាយ អាចត្រូវបានដាក់ពង្រាយជាខ្សែបម្រើ កណ្តាល ឬខ្សែបម្រើ វាយប្រហារ ខ្សែបម្រើស្លាប ឬ ខ្សែការពារស្តាំ ។ ដោយឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធយុវជន សូប៊ូស្លាយ បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមធំនៅឆ្នាំ ២០១៧ ជាមួយក្លឹបអូទ្រីស FC Liefering ដែលជាក្រុមបម្រុងរបស់ Red Bull Salzburg ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៨ សូប៊ូស្លាយ បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងជាមួយក្លឹបមេ ដោយក្លាយជាកីឡាករចាប់ផ្តើមចាប់ពី រដូវកាល២០១៨-១៩ ។ បន្ទាប់ពីរដូវកាលបី ជាកន្លែងដែលគាត់បានជួយក្លឹបរបស់គាត់ឈ្នះពានរង្វាន់ លីគ បី និង ពានរង្វាន់ក្នុងស្រុក ពីរ ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២១ សូប៊ូស្លាយ បានផ្លាស់ទៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នៅ [[អរប៊ី ឡែបស៊ីក|RB Leipzig]] ដែលជាក្លឹបដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយ Red Bull Salzburg ក្នុងតម្លៃ ២០អឺរ៉ូ។&nbsp;លាន​ដុល្លារ ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​គាត់​ក្លាយ​ជា​កីឡាករ​បាល់ទាត់​ហុងគ្រី​ថ្លៃ​បំផុត​គ្រប់​សម័យកាល។ <ref>{{Cite web |date=19 December 2020 |title=Youngster Szoboszlai Becomes Most Expensive Hungarian Footballer Ever |url=https://hungarytoday.hu/szoboszlai-transfer-expensive-hungarian-footballer-rb-leipzig/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219172551/https://hungarytoday.hu/szoboszlai-transfer-expensive-hungarian-footballer-rb-leipzig/ |archive-date=19 December 2020 |access-date=6 March 2024}}</ref> ក្នុងរយៈពេលបីរដូវកាលរបស់គាត់នៅក្លឹប គាត់បានជួយក្រុមរបស់គាត់ឈ្នះពានរង្វាន់ DFB-Pokal ចំនួនពីរ។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ គាត់បានចូលរួមជាមួយ Liverpool បន្ទាប់ពីពួកគេបានបង់ប្រាក់ ផ្តាច់កុងត្រា ចំនួន ៧០អឺរ៉ូ។&nbsp;លាន​ដុល្លារ ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​គាត់​ក្លាយ​ជា​កីឡាករ​ថ្លៃ​បំផុត​ទី​បួន​របស់​ក្លឹប​គ្រប់​សម័យកាល។ លោក សូប៊ូស្លាយ បានតំណាងឱ្យប្រទេសហុងគ្រីនៅលើឆាកអន្តរជាតិ ទាំងកម្រិតយុវជន និងកម្រិតជាន់ខ្ពស់។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមធំនៅក្នុង វគ្គជម្រុះ Euro 2020 ដោយជួយប្រទេសរបស់គាត់ឡើងទៅ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ ដោយការស៊ុតបញ្ចូលទីនៅនាទីចុងក្រោយក្នុងការប្រកួត វគ្គ Play-off ទល់នឹង អ៊ីស្លង់ ។ owih9ztimvvhfwm4w7qq5i09tgsfbmb 0 54311 339042 2026-08-18T14:33:09Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361745536|Igor Jesus (footballer, born 2001)]]" 339042 wikitext text/x-wiki '''Igor Jesus Maciel da Cruz''' (កើតថ្ងៃទី ២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០២១) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា '''Igor Jesus''' ({{IPA|pt-BR|iˈɡoʁ ʒeˈzu(j)z|lang}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">ព័រទុយហ្គាល់ប្រេស៊ីល៖</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" data-ve-ignore="" lang="pt-Latn-BR-fonipa">&#x5B; ˈɡoʁ<span class="wrap"> </span>ʒeˈzu(j)z &#x5D;</span> [[Category:Pages with Brazilian Portuguese IPA]] ) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិប្រេស៊ីល ដែលលេងជា ខ្សែប្រយុទ្ធ សម្រាប់ក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់ ណតទីងហាំហ្វ័ររេស|Nottingham Forest]] {{English football updater|NottingF}} និង [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ ប្រេស៊ីល|ក្រុមជម្រើសជាតិប្រេស៊ីល]] ។ m63n27bsup8j6nv6xi3mbqlhein7112 0 54312 339043 2026-08-18T14:41:34Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369760624|Marc Guéhi]]" 339043 wikitext text/x-wiki '''Addji Keaninkin Marc-Israel Guéhi''' ( {{IPAc-en|ˈ|g|eɪ|.|i}} {{Respell|GAY|ee}} ; <ref>{{Cite web |date=18 July 2021 |title=First Interview with Marc Guéhi |url=https://www.youtube.com/watch?v=bM9-kArPbGY&t=6m17s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001085438/https://www.youtube.com/watch?v=bM9-kArPbGY&t=6m17s |archive-date=1 October 2023 |access-date=23 January 2022 |publisher=Crystal Palace F.C. |via=YouTube}}</ref> កើតនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០០) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពដែលលេងជា ខ្សែការពារកណ្តាល សម្រាប់ក្លឹប Manchester City ក្នុងក្របខ័ណ្ឌ Premier League និង ក្រុមជម្រើសជាតិអង់គ្លេស ។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាខ្សែការពារកណ្តាលដ៏ល្អបំផុតម្នាក់នៅលើពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |date=2026 |title=The Best Centre-Backs in World Soccer, Ranked |url=https://www.si.com/soccer/the-best-centre-backs-in-world-soccer-ranked |access-date=2026-08-05 |website=Sports Illustrated |publisher=SI.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026 |title=Ranking the 10 best centre-backs in world football |url=https://onefootball.com/en/news/ranking-the-10-best-centre-backs-in-world-football-van-dijk-gabriel-bastoni-43222546 |access-date=2026-08-05 |website=OneFootball |publisher=Planet Football |quote=Planet Football ranked Marc Guehi 10th in their list of the best centre-backs in world football.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026 |title=Who are the best defenders in the world? Backline warriors ranked |url=https://www.sportsmole.co.uk/football/liverpool/feature/who-are-the-best-defenders-in-the-world-backline-warriors-ranked_578333.html |access-date=2026-08-05 |website=Sports Mole |quote=Sports Mole ranked Marc Guehi seventh among the best defenders in the world.}}</ref> ហ្គេហ៊ី បានឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធយុវជននៅ [[​ក្លឹប​បាល់ទាត់ឆេលស៊ី|Chelsea]] ហើយបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងក្រុមធំនៅឆ្នាំ ២០១៩ មុនពេលចំណាយពេលមួយរដូវកាលកន្លះក្នុង ការខ្ចីជើង នៅ Swansea City ។ គាត់បានចូលរួមជាមួយ Crystal Palace ក្នុងឆ្នាំ ២០២១ ក្នុងតម្លៃ ១៨ លានផោន ដែលក្លាយជាកីឡាករថ្លៃបំផុតទីបីរបស់ក្លឹប។ គាត់បានបន្តបង្ហាញខ្លួនជាង ១៨០ ប្រកួតឱ្យក្លឹប; ត្រូវបានតែងតាំងជា ប្រធានក្លឹប នៅឆ្នាំ ២០២៤ គាត់បានដឹកនាំពួកគេឱ្យឈ្នះពានរង្វាន់ FA Cup និង Community Shield ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥។ កើតនៅប្រទេសកូតឌីវ័រ ហ្គេហ៊ី បានតំណាងឱ្យប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងកម្រិតយុវជន និងជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃក្រុមដែលឈ្នះ ពានរង្វាន់ FIFA U-17 World Cup ឆ្នាំ 2017 ។ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងសម្រាប់ក្រុមធំក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ហើយជាសមាជិកដំបូងនៃក្រុមដែលបានជាប់ជើងឯករងនៅ UEFA Euro 2024 ។ 87f03k2sfgyyapapfp8ejqyo65dglzo 0 54313 339053 2026-08-18T21:42:30Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369963399|FC Machida Zelvia]]" 339053 wikitext text/x-wiki ក្លឹបបាល់ទាត់ ម៉ាឈីដា ហ្សែលវា e96cxilmxeij39h3lwnsdn94cp498qd 0 54314 339054 2026-08-18T21:50:27Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369490774|Shanghai Shenhua F.C.]]" 339054 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ស៊ាងហៃ សិនហួរ''' ( {{Lang-zh}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពចិនមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ស៊ាងហៃ|ទីក្រុងសៀងហៃ]] ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង {{Chinese football updater 2|{{Chinese football updater|SHShenhu}}}} ។ ក្លឹប '''ស៊ាងហៃ សិនហួរ''' លេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅឯ ពហុកីឡដ្ឋាន Shanghai ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងស្រុក Xuhui ។ ម្ចាស់ក្រុមហ៊ុន '''ស៊ាងហៃ សិនហួរ''' គឺ ក្រុមហ៊ុន Shanghai Jiushi Group <ref name="Shanghai Jiushi Group">{{Cite web |date=2023-01-06 |title=股改如只为找新金主 中国足球依然只能急功近利 |url=https://sports.sina.com.cn/china/2023-01-06/doc-imxzfuec2170544.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114162306/https://sports.sina.com.cn/china/2023-01-06/doc-imxzfuec2170544.shtml |archive-date=14 January 2023 |access-date=2023-01-09 |website=sports.sina.com.cn |language=zh}}</ref> ដែលជាក្រុមហ៊ុនប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងកីឡាដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋនៅទីក្រុងសៀងហៃ។ ក្លឹប '''ស៊ាងហៃ សិនហួរ''' គឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបទាំងបួនដែលមិនដែលត្រូវបានកាត់ចេញពីលីគកំពូលចិនចាប់តាំងពី Chinese Super League ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុង ឆ្នាំ ២០០៤។ ពាក្យថា ''សិន ហួរ'' បកប្រែតាមព្យញ្ជនៈថា "ផ្កានៃសៀងហៃ" ជាភាសាអង់គ្លេស&nbsp;– ''សិន'' គឺជាឈ្មោះជំនួសមួយសម្រាប់សៀងហៃ ហើយ ''ហួ'' មានន័យថា ផ្កា ជាភាសាចិន។ អ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ក្លឹបគឺក្លឹបពាក់កណ្តាលអាជីព '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ស៊ាងហៃ''' ដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុង។ ក្រុមនេះភាគច្រើនលេងនៅលីគកំពូល ជាកន្លែងដែលពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់លីគក្នុងស្រុក និងពានរង្វាន់ជាច្រើនលើក។ នៅថ្ងៃទី ១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្លឹបនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដើម្បីក្លាយជាក្លឹបបាល់ទាត់អាជីពទាំងស្រុង ដូច្នេះពួកគេអាចលេងក្នុងរដូវកាល Chinese Jia-A League ឆ្នាំ ១៩៩៤ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃលីគកំពូលអាជីពពេញលេញដំបូងគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ សិន ហួរ ឈ្នះ ពានរង្វាន់ Chinese FA Cup ចំនួន ៦ លើក និង Chinese FA Super Cup ចំនួន ៥ លើក។ យោងតាម ''ទស្សនាវដ្តី Forbes'' ក្លឹប សិន ហួរ គឺជាក្រុមបាល់ទាត់ដែលមានតម្លៃបំផុតលំដាប់ទី ៦ នៅក្នុងប្រទេសចិន ដែលមានតម្លៃក្រុមចំនួន ១០៦ ដុល្លារ។&nbsp;លាន​ដុល្លារ និង​ចំណូល​ប៉ាន់ស្មាន​ចំនួន ២៩ ដុល្លារ&nbsp;លាន​នាក់ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៥។ <ref>{{Cite web |title=Chinese Soccer's Most Valuable Teams |url=https://www.forbes.com/pictures/gkle45fmd/6-shanghai-greenland-sh/#24e62de4b2ea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915114612/http://www.forbes.com/pictures/gkle45fmd/6-shanghai-greenland-sh/#24e62de4b2ea |archive-date=15 September 2016 |access-date=14 August 2016 |website=Forbes}}</ref> lg28p40ijsi1virkg41w6ahmbpt5frp 0 54315 339055 2026-08-18T21:59:07Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369372823|East Bengal FC]]" 339055 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ អុីស បេងហ្គាល់''' ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា '''អុីស បេងហ្គាល់''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពរបស់ឥណ្ឌាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុង Kolkata ។ ក្លឹបនេះប្រកួតប្រជែងក្នុង Indian Super League ដែលជាលីគកំពូលនៃ ប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់ឥណ្ឌា ។ ពួកគេគឺជាក្លឹបដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពី Mohun Bagan ដោយបានឈ្នះពានរង្វាន់លីគជាតិចំនួនបួន បន្ថែមពីលើពានរង្វាន់លីគរដ្ឋចំនួនសែសិបមួយលើក។ ក្លឹបនេះទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការប្រកួតពានរង្វាន់ក្នុងស្រុក រួមទាំងពានរង្វាន់ Federation Cup / Super Cup ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាក្លឹបបាល់ទាត់ ដែលមានការតុបតែងលម្អច្រើនបំផុត មួយនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ វាគឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបធំបំផុតទាំងបីរបស់ទីក្រុង Kolkata ហើយចូលរួមក្នុង ការប្រកួត Kolkata derby ដ៏ល្បីល្បាញប្រឆាំងនឹងគូប្រជែងយូរអង្វែងរបស់ខ្លួន គឺ Mohun Bagan ។ ក្លឹបនេះក៏លេងក្នុងការប្រកួតខ្នាតតូច Kolkata derby ជាមួយ Mohammedan ផងដែរ។ ក្លឹបនេះ​ត្រូវបានបង្កើតឡើង​ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយ​បាន​ចូលរួម​ជាមួយ ​សមាគម​បាល់ទាត់​ឥណ្ឌា ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩២២ ហើយ​ដំបូង​ឡើយ​បាន​លេង​ក្នុង ​លីគ​បាល់ទាត់​កាល់គូតា ​លំដាប់​ទីពីរ មុនពេល​ឡើង​មក​លីគ​លំដាប់​ទីមួយ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩២៤។ អ៊ីស្តបេងហ្គាល់បានឈ្នះពានរង្វាន់លីគលំដាប់ទីមួយលើកដំបូងរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ១៩៤២។ ក្លឹបនេះគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ លីគបាល់ទាត់ជាតិ ដែលជាលីគបាល់ទាត់ទូទាំងប្រទេសដំបូងគេក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦ ដែលខ្លួនបានឈ្នះ ៣ ដង។ ក្លឹបនេះក៏បានឈ្នះពានរង្វាន់ជាច្រើនទៀតផងដែរ រួមមាន Durand Cup ១៦ ដង, Super Cup ៣ ដង, IFA Shield ២៩ ដង, Rovers Cup ១០ ដង, DCM Trophy ៧ ដង, Darjeeling Gold Cup ៥ ដង និង McDowell's Cup ៣ ដង។ ក្រុម '''អុីស បេងហ្គាល់''' បានឈ្នះពានរង្វាន់អន្តរជាតិមួយ គឺ ពានរង្វាន់ ASEAN Club Championship ឆ្នាំ ២០០៣។ 0whbh4fv5jzgcvax38k6c1lym6tgh8j 0 54316 339056 2026-08-18T22:04:02Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369863942|Al-Shorta SC]]" 339056 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់-សូរតា''' ( {{langx|ar|نادي الشرطة الرياضي|lit=''Police Sports Club''}} ) គឺជា ក្លឹបកីឡា អ៊ីរ៉ាក់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Al-Rusafa ទីក្រុងបាកដាដ ។ វាមានក្រុមក្នុងកីឡាចំនួន ១៩ ផ្សេងៗគ្នា ហើយផ្នែកដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ក្លឹបគឺក្រុមបាល់ទាត់ ដែលមានប្រភពដើមតាំងពីឆ្នាំ ១៩៣២។ ក្រុមនេះប្រកួតប្រជែងក្នុង Iraq Stars League ដែលជាលីគកំពូលនៃ បាល់ទាត់អ៊ីរ៉ាក់ ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៦ មក ក្រុមនេះបានលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅ កីឡដ្ឋាន អាល់-សូរតា ដែលត្រូវបានសាងសង់នៅលើទីតាំងដូចគ្នានឹង កីឡដ្ឋានមុន របស់ក្លឹប។ ក្រុមបាល់ទាត់របស់លោក អាល់-សូរតា គឺជាក្រុមមួយក្នុងចំណោមក្រុមដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ដោយបានឈ្នះពានរង្វាន់ Iraq Stars League ចំនួនប្រាំបីដង ពានរង្វាន់ Iraq FA Cup មួយដង (បានបញ្ចប់ការឈ្នះពានរង្វាន់ក្នុងស្រុក ពីរ ក្នុងរដូវកាល 2023–24 ) ពានរង្វាន់ Iraqi Super Cup ពីរដង និង ពានរង្វាន់ Baghdad Championship ចំនួនបីដងជាប់ៗគ្នា។ ក្រុម អាល់-សូរតា កាន់កំណត់ត្រា Iraq Stars League សម្រាប់ពានរង្វាន់ជាប់ៗគ្នាច្រើនបំផុត ដោយបានឈ្នះពានរង្វាន់លីគបួនលើកជាប់ៗគ្នារវាងឆ្នាំ ២០២២ និង ២០២៥។ ក្នុង​វិស័យ​បាល់ទាត់​អន្តរជាតិ អាល់-សូរតា បាន​ឈ្នះ​ពាន​រង្វាន់ Arab Club Champions Cup លើក​ដំបូង​ក្នុង ​ឆ្នាំ 1982 និង​បាន​ឡើង​ដល់​វគ្គ​ពាក់​កណ្ដាល​ផ្ដាច់ព្រ័ត្រ​ក្នុង ​ឆ្នាំ 2023 ។ ក្រុម អាល់-សូរតា ប្រកួតប្រជែងក្នុង ការប្រកួត Derby នៅក្រុងបាកដាដ ជាមួយគូប្រជែង Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Zawraa និង Al-Talaba ហើយបានក្លាយជាក្រុមដំបូងគេដែលឈ្នះការប្រកួត Derby ទាំងប្រាំមួយក្នុងរដូវកាលលីគតែមួយក្នុងរដូវកាល 2021–22 ។ ក្រុមនេះត្រូវបានគេដាក់រហ័សនាមថា "អាល់-គីថារ៉ា" ( {{Literal translation|The Harp}} <span class="gloss-text" data-ve-ignore="">ពិណ</span> <span class="gloss-quot" data-ve-ignore="">»</span> )។ hbsia551gis57vrlwakjf7xrvjgpp4d 0 54317 339057 2026-08-18T22:14:51Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370023487|Al-Hussein SC (Irbid)]]" 339057 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់-ហ៊ូសេន''' ( {{langx|ar|نادي الحسين الرياضي}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Irbid ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង Jordanian Pro League ។ ក្លឹបនេះសម្រេចបានពានរង្វាន់ Jordanian Pro League ចំនួនបីលើកក្នុងរដូវកាល 2023–24, 2024–25 និង 2025–26 បន្ថែមពីលើការសម្រេចបាន ពានរង្វាន់ Jordan FA Cup មួយលើក, Jordan FA Shield ចំនួនបីលើក និងពានរង្វាន់ Jordan Super Cup ចំនួនបីលើក។ <ref>{{Cite web |last=Mubarak, Hassanin |last2=Qayed, Mohammed |date=2 June 2010 |title=Jordan&nbsp;– List of Cup Winners |url=https://www.rsssf.org/tablesj/jordcuphist.html |website=[[RSSSF]]}}</ref> sy83u1h7sinjo4hxn8oh8s56q35btfm 0 54318 339058 2026-08-18T22:19:03Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365138537|Al-Seeb Club]]" 339058 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹប អាល់-ស៊ីប''' ( {{langx|ar|نادي السيب}} ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ''អធិរាជ'' "ម្ចាស់ក្លឹប" '''អាល់-ស៊ីប''' ឬ '''ក្លឹបស៊ីប''' ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីព អូម៉ង់ មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ អាល់-ស៊ីប <ref>{{Cite web |title=Al-Seeb |url=http://www.national-football-teams.com/club/2971/2013_1/Al_Seeb.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204852/http://www.national-football-teams.com/club/2971/2013_1/Al_Seeb.html |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-06-08 |publisher=national-football-teams.com}}</ref> ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង លីគអាជីពអូម៉ង់ ដែលជាក្របខ័ណ្ឌកំពូលនៃ បាល់ទាត់អូម៉ង់ ។ កីឡដ្ឋាន​របស់​ពួកគេ​គឺ Al-Seeb Stadium ។ នៅឆ្នាំ ២០២២ ពួកគេសម្រេចបាន ពានរង្វាន់បីក្នុងរដូវកាលតែមួយ ដោយឈ្នះ លីគអូម៉ានី ពានរង្វាន់ស៊ុលតង់ កាប៊ូស និង [[អេអេហ្វសុី ឆែមពានលីគ២|ពានរង្វាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ 2yiy7ktun2b3eg1qd3qpvmk5up9wn0a 0 54319 339059 2026-08-18T22:36:09Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369959699|Thể Công–Viettel FC]]" 339059 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ថើកុង – វីតថេល''' ({{ipa|vi|tʰe˧˩ kəwŋ͡m˧˧-}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">ការបញ្ចេញសំឡេងវៀតណាម៖</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" data-ve-ignore="" lang="vi-Latn-fonipa">&#x5B; ធីអេ˧˩<span class="wrap"> </span>kəwŋ͡m˧˧- &#x5D;</span> [[Category:Pages with Vietnamese IPA]] {{Langx|vi|Câu lạc bộ Bóng đá Thể Công – Viettel}} <span data-ve-ignore="">:</span> ''Câu lạc bộ Bóng đá Thể Công – Viettel'' [[Category:Articles containing Vietnamese-language text]] ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា '''Thể Công''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពវៀតណាម ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] ។ ក្លឹបនេះត្រូវបានដំណើរការជាផ្លូវការដោយ Viettel Sports Center – ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ Viettel Group – ហើយប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង [[វ.លីក ១|V.League 1]] ដែលជាក្របខ័ណ្ឌកំពូលនៃប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់វៀតណាម។ <ref>{{Cite web |title=Thể Công returns to Vietnamese Football |url=https://viettel.com.vn/en/news-events/news/the-cong-returns-to-vietnamese-football/ |access-date=2025-01-11 |website=[[Viettel Group]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://viettel.com.vn/en/news-events/news/the-cong-returns-to-vietnamese-football/ "Thể Công returns to Vietnamese Football"]. </cite></ref> ថើកុង – វីតថេល គឺ​ជា​ការ​ចាប់​បដិសន្ធិ​សម័យ​ទំនើប​របស់​ Thể Công, <ref name="vff">{{Cite web |date=September 27, 2009 |title=VFF - CLB bóng đá Thể Công đổi tên thành Viettel |url=https://www.vff.org.vn/clb-bong-da-the-cong-doi-ten-thanh-viettel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604171213/https://www.vff.org.vn/clb-bong-da-the-cong-doi-ten-thanh-viettel/ |archive-date=June 4, 2021 |access-date=June 4, 2021 |website=VFF}}</ref> ជា​ក្លឹប​ដ៏​លេចធ្លោ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ក្នុង​វិស័យ​បាល់ទាត់​វៀតណាម។ ក្លឹបនេះបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ជាតិវៀតណាមខាងជើង ចំនួន ១២ លើក និងពានរង្វាន់ [[វ.លីក ១|លីគកំពូលវៀតណាម]] ចំនួន ៦ លើក បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាម។ វាក៏បានផលិតកីឡាករមួយចំនួនដែលបានបន្តតំណាងឱ្យក្រុមជម្រើសជាតិវៀតណាមផងដែរ។ ពណ៌ប្រពៃណីរបស់ ក្លឹបបាល់ទាត់ ថើកុង – វីតថេល គឺពណ៌ក្រហម ដែលនាំឱ្យឈ្មោះហៅក្រៅថា ''Cơn lốc đỏ (Red Tornado)'' ។ ក្នុងនាមថា Công ពួកគេបាន ប្រជែងគ្នាយ៉ាងយូរ ជាមួយ [[ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ|Công An Hà Nội]], <ref>{{Cite news|date=December 17, 2020|title=Tái hiện trận derby lớn nhất trong lịch sử bóng đá Việt Nam - Công an Hà Nội vs CLB Quân đội|work=thethaovanhoa.vn|url=https://thethaovanhoa.vn/news-20201217161334013.htm|url-status=live|access-date=September 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912061431/https://thethaovanhoa.vn/news-20201217161334013.htm|archive-date=September 12, 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://thethaovanhoa.vn/news-20201217161334013.htm "Tái hiện trận derby lớn nhất trong lịch sử bóng đá Việt Nam - Công an Hà Nội vs CLB Quân đội"]. </cite></ref> <ref>{{Cite news|title=Công An Hà Nội thắng Thể Công ở trận derby Thủ đô sau 25 năm|work=laodong.vn|url=https://laodong.vn/photo/cong-an-ha-noi-thang-the-cong-o-tran-derby-thu-do-sau-25-nam-863866.ldo|url-status=live|access-date=2021-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183458/https://laodong.vn/photo/cong-an-ha-noi-thang-the-cong-o-tran-derby-thu-do-sau-25-nam-863866.ldo|archive-date=2021-07-09}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://laodong.vn/photo/cong-an-ha-noi-thang-the-cong-o-tran-derby-thu-do-sau-25-nam-863866.ldo "Công An Hà Nội thắng Thể Công ở trận derby Thủ đô sau 25 năm"]. </cite></ref> <ref>{{Cite web |title=Tái hiện trận "derby" giữa Thể Công và Công an Hà Nội |url=https://www.qdnd.vn/the-thao/trong-nuoc/tai-hien-tran-derby-giua-the-cong-va-cong-an-ha-noi-646714 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190432/https://www.qdnd.vn/the-thao/trong-nuoc/tai-hien-tran-derby-giua-the-cong-va-cong-an-ha-noi-646714 |archive-date=2021-07-09 |access-date=2021-07-04 |website=www.qdnd.vn}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.qdnd.vn/the-thao/trong-nuoc/tai-hien-tran-derby-giua-the-cong-va-cong-an-ha-noi-646714 "Tái hiện trận "derby" giữa Thể Công và Công an Hà Nội"]. </cite></ref> <ref>{{Cite web |date=December 31, 2016 |title=Công An Hà Nội và trận derby cùng ngành |url=https://thethaovanhoa.vn/news-20161231010201547.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711022234/https://thethaovanhoa.vn/news-20161231010201547.htm |archive-date=July 11, 2021 |access-date=September 12, 2021 |website=thethaovanhoa.vn}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://thethaovanhoa.vn/news-20161231010201547.htm "Công An Hà Nội và trận derby cùng ngành"]. </cite></ref> ដែលគេស្គាល់ថាជា "Capital derby" ឬ "Vietnamese Clasico" ។ ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០១០ មក ក្រុមហ៊ុន Thể Công-Viettel បានបង្កើត ការប្រកួតប្រជែងថ្មី មួយជាមួយក្រុម [[ក្លឹបបាល់ទាត់ហាណូយ|Hà Nội FC]] ដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ។ <ref>{{Cite web |date=January 10, 2021 |title=Hà Nội FC giành Siêu cúp Quốc gia |url=https://nld.com.vn/news-20210109215251252.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711081431/https://nld.com.vn/news-20210109215251252.htm |archive-date=July 11, 2021 |access-date=September 12, 2021 |website=nld.com.vn}}</ref> 51uamkd1hpazls15uiks1p29ugkv87f 0 54320 339060 2026-08-18T22:42:35Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369985774|Manila Digger F.C.]]" 339060 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ម៉ានីឡា ឌីហ្គឺ''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីព ហ្វីលីពីន ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Taguig [[ម៉ានីល|ទីក្រុងម៉ានីល]] ដែលបច្ចុប្បន្នលេងនៅក្នុង លីគបាល់ទាត់ហ្វីលីពីន ។ ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៨។ dqbw7dr3om0rnjurhnrc3b33g3rxs2i 0 54321 339064 2026-08-19T06:38:42Z ~2026-45338-50 52558 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ <blockquote></blockquote> 339064 wikitext text/x-wiki <blockquote></blockquote> cfy2vbl1xscducph27q1btia5dz0033 0 54322 339128 2026-08-19T09:24:04Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369958699|Adelaide United FC]]" 339128 wikitext text/x-wiki [[File:Performance_Chart_Aust_Soccer_ADE.svg|រូបភាពតូច|តារាងចំណាត់ថ្នាក់ប្រចាំឆ្នាំសម្រាប់ក្រុម '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' ក្នុងលីគបុរស NSL និង A-League]] '''ក្លឹបបាល់ទាត់ អាដេឡៃ យូណាយធីត''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] បុរសអាជីពមួយដែលមានទីតាំងនៅ Adelaide រដ្ឋ South Australia។ ក្លឹបនេះគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកស្ថាបនិកទាំងប្រាំបីនៃ A-League Men ហើយបានប្រកួតប្រជែងក្នុងនោះក្នុងពេលដំណាលគ្នាចាប់តាំងពីការបង្កើតរបស់ខ្លួន ក្រោម អាជ្ញាប័ណ្ណ ពី Australian Professional Leagues ។ <ref name="A-League Licence">{{Cite news|date=28 October 2013|title=A-League owners to be offered far longer licences by Football Federation Australia|work=www.adelaidenow.com.au|url=http://www.adelaidenow.com.au/sport/football/a-league-owners-to-be-offered-far-longer-licences-by-football-federation-australia/story-fnii0fc4-1226748487816|url-status=live|access-date=2 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029172249/http://www.adelaidenow.com.au/sport/football/a-league-owners-to-be-offered-far-longer-licences-by-football-federation-australia/story-fnii0fc4-1226748487816|archive-date=29 October 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.adelaidenow.com.au/sport/football/a-league-owners-to-be-offered-far-longer-licences-by-football-federation-australia/story-fnii0fc4-1226748487816 "A-League owners to be offered far longer licences by Football Federation Australia"]. </cite></ref> ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដើម្បីប្រកួតប្រជែងក្នុងរដូវកាលចុងក្រោយនៃ លីគបាល់ទាត់ជាតិ បន្ទាប់ពីការដកខ្លួនរបស់ក្រុម West Adelaide និង '''អាដេឡៃ''' '''សុីធី''' ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ និង ២០០៣ រៀងៗខ្លួន បានចាកចេញពីរដ្ឋអូស្ត្រាលីខាងត្បូងដោយគ្មានតំណាងនៅក្នុងការប្រកួត។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតមក វានៅតែជាក្លឹបបាល់ទាត់អាជីពតែមួយគត់មកពីរដ្ឋអូស្ត្រាលីខាងត្បូង។ កីឡដ្ឋាន​របស់ '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​សង្កាត់ Hindmarsh ភាគ​ពាយ័ព្យ​នៃ​ទីក្រុង Adelaide។ ក្រុម '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' បានឈ្នះពានរង្វាន់លើកដំបូងរបស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ នៅពេលដែលពួកគេក្លាយជា ក្រុមកំពូល នៃ រដូវកាល A-League ដំបូង ដោយបញ្ចប់នៅកំពូលតារាងពីលើ ក្រុម Sydney FC ដោយ ៧ ពិន្ទុ។ នៅឆ្នាំ ២០០៨ ក្លឹបនេះបានក្លាយជាក្រុមអូស្ត្រាលីដំបូងគេដែលបានឡើងដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រនៃ [[អេអេហ្វស៊ី ឆែមពានលីគ អេលីត|AFC Champions League]] ដោយចាញ់ Gamba Osaka ០-៥ ក្នុងរយៈពេលពីរជើង និងបានបញ្ចប់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៥ ក្នុង ពានរង្វាន់ Club World Cup ឆ្នាំ ២០០៨ ។ ក្លឹបនេះបានឈ្នះពានរង្វាន់ FFA Cup លើកដំបូងក្នុង ឆ្នាំ ២០១៤ ជាមួយនឹង ជ័យជម្នះ ១-០ លើ ក្រុម Perth Glory នៅផ្ទះ។ ពានរង្វាន់ A-League ដំបូងរបស់ពួកគេបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០១៦ ដោយបានយកឈ្នះ ក្រុម Western Sydney Wanderers ៣-១ នៅ Adelaide Oval នៅចំពោះមុខអ្នកទស្សនាចំនួន ៥០,១១៩ នាក់ ដែលជាចំនួនអ្នកទស្សនាក្នុងផ្ទះច្រើនបំផុតដែលក្លឹបធ្លាប់បានលេងការប្រកួតដ៏ស្វិតស្វាញនៅចំពោះមុខ។ ក្រុម អាដេឡៃ នឹងក្លាយជាក្លឹបដំបូងគេដែលឈ្នះពានរង្វាន់ FFA Cups ពីរលើកជាប់ៗគ្នា ដោយយកឈ្នះក្រុម Sydney FC ២-១ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨និង ក្រុម Melbourne City ៤-១ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ។ ក្លឹបនេះនៅតែជាក្រុមដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតដែលមិនធ្លាប់មានក្នុងការប្រកួត។ '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' មាន ការប្រកួតប្រជែង ជាមួយ Melbourne Victory ដែលបណ្តាលមកពីការប៉ះទង្គិចគ្នាជាច្រើនរវាងកីឡាករ និងគ្រូបង្វឹក ក៏ដូចជាការប្រកួតប្រជែងរបស់ក្លឹបទាំងពីរនៅក្នុងរដូវកាលដំបូងនៃ A-League ដែលឈានដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ Grand Final ក្នុង ឆ្នាំ ២០០៧ និង ២០០៩ ដែលទាំងពីរបានធ្លាក់ទៅលើ Victory។ ក្លឹប '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' ធ្លាប់បានកាន់កាប់កំណត់ត្រាសម្រាប់ គម្លាតឈ្នះច្រើនបំផុតក្នុងការប្រកួតបុរស A-League ដោយបានយកឈ្នះ ក្រុម North Queensland Fury ៨-១ នៅផ្ទះនៅថ្ងៃទី ២១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០១១ ។ ការប្រកួតនេះក៏ជាករណីដំបូង និងតែមួយគត់ដែលកីឡាករពីរនាក់មកពីក្រុមតែមួយគឺ Marcos Flores និង Sergio van Dijk សម្រេចបានហែតទ្រីកក្នុងការប្រកួតតែមួយ។ ក្រោយមកពួកគេបានតាមស្មើកំណត់ត្រាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ នៅពេលដែលពួកគេបានយកឈ្នះ Newcastle Jets 7-0 នៅផ្ទះស្ទើរតែបួនឆ្នាំក្រោយមក។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ក្លឹប '''អាដេឡៃ យូណាយធីត''' បានកសាងកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ខ្លួនក្នុងការអភិវឌ្ឍកីឡាករវ័យក្មេង និងលក់ពួកគេទៅឱ្យក្លឹបនៅបរទេស។ ឧទាហរណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានការលក់របស់ Nestory Irankunda ទៅឱ្យ Bayern Munich ក្នុងតម្លៃកំណត់ត្រាលីក Archie Goodwin, Joe Gauci, Musa Toure, Steven Hall និង Riley McGree ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាថ្លៃផ្ទេរ។ ពួកគេក៏បានសម្របសម្រួលការផ្លាស់ប្តូរទៅក្រៅប្រទេសសម្រាប់ Louis D'Arrigo និង Mohamed Toure ផងដែរ។ យោងតាម មជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិសម្រាប់ការសិក្សាកីឡា ក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ ក្លឹបនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៤៣ នៅលើពិភពលោក និងលេខ ២ នៅក្នុង [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|AFC]] សម្រាប់នាទីដែលផ្តល់ដល់កីឡាករអាយុក្រោម ២១ ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |date=18 September 2024 |title=Most youth-oriented clubs |url=https://football-observatory.com/WeeklyPost472 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922234000/https://football-observatory.com/WeeklyPost472 |archive-date=22 September 2024 |website=[[International Centre for Sports Studies]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 November 2024 |title=PFA A-League Men Report 2023-24 |url=https://pfa.net.au/wp-content/uploads/2024/11/PFA-ALM-Report-2324-2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202025242/https://pfa.net.au/wp-content/uploads/2024/11/PFA-ALM-Report-2324-2.pdf |archive-date=2 December 2024 |website=[[Professional Footballers Australia]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 November 2024 |title=United development puts the club among the world's best |url=https://adelaideunited.com.au/news/united-development-puts-the-club-among-the-worlds-best/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202025105/https://adelaideunited.com.au/news/united-development-puts-the-club-among-the-worlds-best/ |archive-date=2 December 2024 |website=Adelaide United}}</ref> h3ky9dj0lqr1w64xyft9992cjgj37he 0 54323 339133 2026-08-19T09:29:24Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369992339|Tai Po F.C.]]" 339133 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់តៃប៉ូ''' ( {{Lang-zh}} &#x3A;<span data-ve-ignore=""> </span><span data-ve-ignore="" lang="zh-Hant">大埔足球會</span>) ជា ក្លឹបបាល់ទាត់ អាជីព [[ហុងកុង]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Tai Po ។ បច្ចុប្បន្នពួកគេប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង លីគកំពូលហុងកុង ដែលជាលីគកំពូលនៃ បាល់ទាត់ហុងកុង ។ នៅក្នុង រដូវកាល 2018–19 ក្រុម តៃប៉ូ បានឈ្នះពានរង្វាន់លីគលើកដំបូងរបស់ពួកគេ ក្លាយជាក្លឹបទីបីដែលឈ្នះពានរង្វាន់។ ក្លឹបនេះគឺជាក្រុមស្រុកដំបូងគេដែលឈ្នះពានរង្វាន់លីគកំពូលចាប់តាំងពី Yuen Long ក្នុងរដូវកាល 1962–63 និងជាក្រុមស្រុកដំបូងគេដែលឈ្នះពានរង្វាន់ លីគកំពូលហុងកុង ។ <ref>{{Cite web |title=Tai Po win historic league title |url=https://www.chinadailyhk.com/articles/56/242/23/1557395101575.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215082137/https://www.chinadailyhk.com/articles/56/242/23/1557395101575.html |archive-date=15 February 2024 |access-date=2024-02-15 |website=chinadailyhk |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.chinadailyhk.com/articles/56/242/23/1557395101575.html "Tai Po win historic league title"]. ''chinadailyhk''. [https://web.archive.org/web/20240215082137/https://www.chinadailyhk.com/articles/56/242/23/1557395101575.html Archived] from the original on 15 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ក្លឹប តៃប៉ូ គឺជាក្លឹបដំបូងគេនៅហុងកុង ដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់លីគក្នុងលីគលំដាប់ទីមួយ ទីពីរ ទីបី និងទីបួន។ ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេ តៃប៉ូ បានឈ្នះ ពានរង្វាន់ Hong Kong Premier League ចំនួន ២ លើក, Hong Kong First Division ចំនួន ២ លើក, Hong Kong Second Division ចំនួន ១ លើក, Hong Kong Third Division ចំនួន ១ លើក, Hong Kong FA Cup ចំនួន ២ លើក និង Hong Kong Senior Shield ចំនួន ២ លើក។ ek09w3wee7u06q6yr2ok6jrdyzh2d9v 0 54324 339140 2026-08-19T09:35:14Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370116191|Gangwon FC]]" 339140 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ហ្គាងវ៉ុន''' ( {{langx|ko|강원 FC}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] កូរ៉េខាងត្បូង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ខេត្ដកាំងវ៉ុន(ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង)|ខេត្ត Gangwon]] ។ ពួកគេបានចូលរួមជាមួយ K League ជាក្លឹបទី ១៥ របស់ខ្លួនសម្រាប់ រដូវកាលឆ្នាំ ២០០៩ ។ ក្លឹបនេះឧបត្ថម្ភដោយ High1 Resort ។ qoj2kyg9ba7a0dg4hgprkvnp7xt64x0 0 54325 339146 2026-08-19T09:40:29Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370017818|Kitchee SC]]" 339146 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡាគីតឈី''' ( {{Lang-zh}} ; {{IPAc-yue|g|it|6|-|z|i|3|-|t|ai|2|-|j|uk|6|-|w|ui|2}} ; {{Lang-zh}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពហុងកុង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ កូវលូន ។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣១ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង លីគកំពូលហុងកុង ។ ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រក្លឹប គីតឈី អេសស៊ី គឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតនៅហុងកុង ដែលពួកគេបានឈ្នះ ពានរង្វាន់លីគ ចំនួន ១៣ រួមទាំងពានរង្វាន់ លីគកំពូលហុងកុង ចំនួន ៧ និងពានរង្វាន់ លីគកំពូលហុងកុង ចំនួន ៦។ ពួកគេក៏បានឈ្នះ ពានរង្វាន់ FA Cup ចំនួន ៧ លើក, League Cup ចំនួន ៥ លើក និង Senior Shield ចំនួន ៩ លើកផងដែរ។ ក្លឹបនេះក៏ជាក្លឹបហុងកុងដំបូងគេដែលឈ្នះការប្រកួតក្នុងវគ្គចែកពូល[[អេអេហ្វស៊ី ឆែមពានលីគ]] និងឡើងទៅវគ្គ ១៦ ក្រុមចុងក្រោយផងដែរ។ 22c01o5502lgtgcqhek5uf0cjy2kklm 0 54326 339150 2026-08-19T09:44:19Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369721081|Al Wahda FC]]" 339150 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ អាល់ វ៉ាដា''' ( {{langx|ar|نادي الوحدة لكرة القدم|al-waḥda|Union}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយរបស់ប្រទេសអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[អាប៊ូដាប៊ី|ទីក្រុងអាប៊ូដាប៊ី]] ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង UAE Pro League ។ <ref>[https://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-wahda-fc-abu-dhabi/5494/ Al Wahda FC (UAE): club profile, squad, fixtures and achieves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430192318/https://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-wahda-fc-abu-dhabi/5494/|date=2021-04-30}} ''Soccerway.com''. </ref> ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៤ ហើយលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅឯ ពហុកីឡដ្ឋាន Al Nahyan ។ ពណ៌របស់ក្លឹបគឺពណ៌ត្នោតខ្ចី ខៀវសមុទ្រ និងស។ 2an9ou4xoxijolb5q8otdzmrajo55bb 0 54327 339152 2026-08-19T09:47:31Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370037220|FC Nasaf]]" 339152 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ណាសាហ្វ''' ( {{langx|uz|"Nasaf" futbol klubi}} ) ដែលជាទូទៅគេហៅថា '''Nasaf Qarshi''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Qarshi ( តំបន់ Qashqadaryo ) [[អ៊ូសបេគីស្ថាន|ប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន]] ។ ក្លឹបនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ប្រកួតប្រជែងក្នុង លីគកំពូលអ៊ូសបេគីស្ថាន ។ h1qtbxnwx1666qzyjg0v8j4ulmddhw7 0 54328 339156 2026-08-19T09:54:50Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365276429|Kuwait SC]]" 339156 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 20em; font-size: 95%em;" |- style="color:red; background:white; text-align:center;" ! colspan="3" style="text-align: center" |នាយកដ្ឋានសកម្មរបស់គុយវ៉ែត អេសសុី |- style="text-align: center" |[[ឯកសារ:Football_pictogram.svg|40x40ភីកសែល]]<br /><br /><br /><br />'''បាល់ទាត់<br /><br /><br /><br /> (របស់បុរស)''' |[[ឯកសារ:Handball_pictogram.svg|40x40ភីកសែល]]<br /><br /><br /><br />'''បាល់ដៃ<br /><br /><br /><br /> (របស់បុរស)''' |[[ឯកសារ:Basketball_pictogram.svg|40x40ភីកសែល]]<br /><br /><br /><br />'''បាល់បោះ<br /><br /><br /><br /> (របស់បុរស)''' |} '''ក្លឹបកីឡាគុយវ៉ែត''' ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''អាល់គុយវ៉ែត''' ( {{langx|ar|نادي الكويت الرياضي}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយ [[គូវ៉ែត|របស់ប្រទេសគុយវ៉ែត]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុងគុយវ៉ែត ។ ពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់ [[គុយវ៉ែត ព្រីមៀរ លីគ]] ចំនួន ១៩ ដង និងពានរង្វាន់ជាង ៥០ ជារួម។ ក្លឹបនេះលេងនៅ ពហុកីឡដ្ឋាន Al Kuwait Sports Club ដែលមានទីតាំងនៅ Kaifan ។ វាគឺជាក្លឹបគុយវ៉ែតដំបូងគេដែលឈ្នះពានរង្វាន់អាស៊ី ដោយបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ AFC Cup ឆ្នាំ ២០០៩, AFC Cup ឆ្នាំ ២០១២, AFC Cup ឆ្នាំ ២០១៣ និង AFC Challenge League ឆ្នាំ ២០២៥-២៦ ។ b2rxkmrafnaxk7qyvhzke7d4rudl15p 0 54329 339162 2026-08-19T10:01:22Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1367590147|Al-Khaldiya SC]]" 339162 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់ ខាលឌីយ៉ា''' ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''Al Khalidiyah''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[Northern Riffa]] [[បារ៉ែន|ប្រទេសបារ៉ែន]] ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង លីគកំពូលបារ៉ែន ដែលជាការប្រកួតបាល់ទាត់ក្នុងស្រុកកំពូល។ វាគឺជាក្លឹបបាល់ទាត់ថ្មីបំផុតនៅក្នុងប្រទេសបារ៉ែន ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០២០។ កីឡដ្ឋានជាតិបារ៉ែន គឺជាកីឡដ្ឋានក្នុងស្រុករបស់ក្រុម ដែលមានសមត្ថភាពផ្ទុកអ្នកទស្សនាបាន ២៨,៩០០ នាក់។ ឈ្មោះក្លឹប '''អាល់ ខាលឌីយ៉ា''' ("الخالدية") មានន័យថា ''ភាពអស់កល្បជានិច្ច'' ។ l52tx2i1pqq4ockyn1jcgc4li4m1ir5 0 54330 339167 2026-08-19T10:06:33Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370022838|Al Jazira Club]]" 339167 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹប អាល់ ចាហ្ស៊ីរ៉ា''' ( {{Langx|ar|الجزيرة|al-Jazīra|The Island}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយរបស់ប្រទេសអេមី [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|រ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[អាប៊ូដាប៊ី|ទីក្រុងអាប៊ូដាប៊ី]] ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង UAE Pro League ។ <ref>{{Cite web |title=Al Jazira SSC |url=https://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403174106/https://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-jazeera-abu-dhabi/ |archive-date=3 April 2018 |access-date=13 December 2017 |website=Soccerway |publisher=Perform Group}}</ref> kumqohks7fs56vh26golz79xrbqt3vv 0 54331 339172 2026-08-19T10:12:51Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365339023|Al-Muharraq SC]]" 339172 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់ មូហារ៉ាក''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ '''មូហារ៉ាក''' ប្រទេសបារ៉ែន។ បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ វាគឺជាក្លឹបបាល់ទាត់មួយក្នុងចំណោមក្លឹបបាល់ទាត់ចំណាស់ជាងគេ និងជោគជ័យបំផុតនៅក្នុង [[បារ៉ែន|ប្រទេសបារ៉ែន]] ។ ក្លឹបនេះបានឈ្នះពានរង្វាន់ក្នុងស្រុក និងតំបន់ជាច្រើន រួមទាំងពានរង្វាន់ Bahraini Premier League ចំនួន ៣៦ និងពានរង្វាន់ GCC Champions League ចំនួន ១។ ក្លឹបកីឡា អាល់ មូហារ៉ាក ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារមូលដ្ឋានអ្នកគាំទ្រដ៏ងប់ងល់របស់ខ្លួន និងការប្រកួតប្រជែងជាមួយ ក្លឹប Al-Ahli ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបធំជាងគេនៅក្នុងបាល់ទាត់បារ៉ែន។ hefxw96mtqh249zjco2glacl3n8zvgt 0 54332 339184 2026-08-19T10:27:43Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370036891|Gol Gohar Sirjan F.C.]]" 339184 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ហ្គុល ហ្គូហា ស៊ើចាន''' ( {{langx|fa|باشگاه فرهنگى ورزشى گل‌گهر سیرجان}} ''Bashgah-e Futbal-e Gol Gohăr Sirjan'' ) ជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អ៊ីរ៉ង់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Sirjan ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ បច្ចុប្បន្នពួកគេប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង លីគ Persian Gulf Pro League ។ ក្លឹបបាល់ទាត់ '''ហ្គុល ហ្គូហា ស៊ើចាន''' គឺជាក្រុមបាល់ទាត់របស់ក្លឹបកីឡាវប្បធម៌ '''ហ្គុល ហ្គូហា''' ដែលរួមមានក្រុមបាល់បោះដ៏ជោគជ័យមួយដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងលីគបាល់បោះអ៊ីរ៉ង់។ ក្លឹប '''ហ្គុល ហ្គូហា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកផលិតកីឡាករវ័យក្មេងជាច្រើន និងលើកកម្ពស់ពួកគេឱ្យឡើងដល់ក្រុមធំ។ p8sq3ut5gmxd6xq6z1tprht590i7l7p 0 54333 339185 2026-08-19T10:32:09Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369292555|FK Arkadag]]" 339185 wikitext text/x-wiki '''អេហ្វខេ អាកាដាក''' ( Turkmen : ''Arkadag Futbol Kluby'', ''Arkadag FK'' ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Arkadag, [[តួកមេនីស្ថាន|Turkmenistan]] ។ ក្លឹបនេះ​ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ដោយ លោក Gurbanguly Berdimuhamedow ហើយលេងនៅក្នុង លីគ Ýokary Liga ។ លើ​ទឹកដី​ខ្លួនឯង ពួកគេ​បាន​ឈ្នះ​ពាន​ពីរ​ក្នុង​រាល់​ឆ្នាំ​ដែល​អាច​ធ្វើ​ទៅ​បាន បី​លើក​ក្នុង​ចំណោម​បី​រដូវ​កាល។ នៅ [[អាស៊ី]] ក្រុមនេះបានឈ្នះពានរង្វាន់ [[អេអេហ្វសុី ឆែលលែងលីគ]] ក្នុងការចូលរួមលើកដំបូងរបស់ខ្លួន និងបានឡើងដល់វគ្គជម្រុះនៃ ACL 2 ។ អាកាដាក បានឈ្នះការប្រកួតក្នុងស្រុកទាំងអស់ចាប់តាំងពីការបង្កើតរបស់ពួកគេ ហើយមានកំណត់ត្រាឈ្នះជាប់ៗគ្នាយូរបំផុតដែលមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងបាល់ទាត់ពិភពលោក។ <ref>{{Cite news|title=Is Arkadag the world's greatest football team?|work=The Economist|url=https://www.economist.com/asia/2025/01/15/is-arkadag-the-worlds-greatest-football-team|access-date=2025-12-04|issn=0013-0613}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ [[កំណត់ត្រាពិភពលោកហ្គីនណេស|កំណត់ត្រាពិភពលោក Guinness]] មិនទទួលយកភាពស្របច្បាប់នោះទេ។ <ref>{{Cite web |title=The Team That Just Does Not Lose....But Is It Fair? |url=https://www.nichefootballjournalism.co.uk/writings/arkadag |access-date=2025-12-04 |website=Niche Football Journalism |language=en-GB}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nichefootballjournalism.co.uk/writings/arkadag "The Team That Just Does Not Lose....But Is It Fair?"]. </cite></ref> <ref>{{Cite news|last=Duerden|first=John|date=2024-04-16|title=Record breakers? Arkadag FC and the winning streak still under scrutiny|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2024/apr/16/arkadag-turkmenistan-al-hilal-world-record-football|access-date=2025-12-04|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDuerden2024">Duerden, John (16 April 2024). </cite></ref> ngc7zijcuwrdfg9alrre573vq1j1bcp 0 54334 339186 2026-08-19T10:37:37Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369347116|Al Taawoun FC]]" 339186 wikitext text/x-wiki '''អាល់ តាវូន''' ( {{langx|ar|نادي التعاون}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីព និង ពហុកីឡា មួយរបស់ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Buraidah ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ដែលប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង Saudi Pro League ដែលជាក្របខ័ណ្ឌកំពូលនៃ ប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ។ ក្លឹបនេះលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅឯ ពហុកីឡដ្ឋាន King Abdullah Sport City ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីក្រុង Buraidah ដែលខ្លួនចែករំលែកជាមួយគូប្រជែងក្នុងទីក្រុង Al-Raed ដែលខ្លួនប្រកួតប្រជែងជាមួយ Qassim Derby។ លើសពីនេះ ក្លឹបប្រើប្រាស់ពហុកីឡដ្ឋាន អាល់ តាវូន តូចជាងសម្រាប់ការប្រកួតដែលមិនសូវលេចធ្លោ។ ឈ្មោះ "អាល់ តាវូន" បកប្រែជា [[ភាសាអារ៉ាប់]] ថា "កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ"។ row6me4b9ewnff1xztbhukt5f37bj9w 0 54335 339187 2026-08-19T10:44:04Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370036293|Al-Rayyan SC]]" 339187 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់ រ៉េយ៉ាន''' ( {{Langx|ar|نادي الريان الرياضي}} ) គឺជាក្លឹបពហុកីឡាមួយរបស់ប្រទេសកាតា ដែលមានក្រុមកីឡាករលេងក្នុងកីឡាមួយចំនួនដូចជា [[បាល់ទាត់]] ហ្វូតសាល បាល់បោះ [[បាល់ទះ]] បាល់ទះដៃ អត្តពលកម្ម វាយកូនបាល់ លើតុ និង ហែលទឹក ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅ ពហុកីឡដ្ឋាន Ahmad bin Ali ក្នុង Umm Al Afaei ក្នុងទីក្រុង Al Rayyan ។ ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៧ បន្ទាប់ពីការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងក្រុម រ៉េយ៉ាន ចាស់ជាមួយ ''ក្លឹប Nusoor'' ។ ពណ៌ផ្លូវការរបស់ក្រុមគឺក្រហម និងខ្មៅ។ ពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់ជាច្រើនក្នុងគ្រប់ប្រភេទកីឡា រួមទាំងជើងឯកអាស៊ីពីរក្នុងវិស័យបាល់បោះ ជើងឯកអារ៉ាប់ក្នុងវិស័យបាល់ទះ ជើងឯកក្នុងស្រុកហ្វូតសាល វាយកូនឃ្លីលើតុ និងបាល់ទះ ក៏ដូចជាជើងឯកបាល់បោះ បាល់ទះដៃ និងបាល់ទះ GCC ជាច្រើន។ ទាំងក្រុមបាល់បោះ និងក្រុមបាល់ទះដៃ សុទ្ធតែមានកៅអីទៅប្រកួតជើងឯកពិភពលោក។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមបាល់ទាត់ទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ច្រើនបំផុតពីមន្ត្រីក្លឹប ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងអ្នកគាំទ្រ។ <ref>{{Cite web |date=12 April 2014 |title=الرئيسية / أخبار الرياضة / مفاجأه من العيار الثقيل لصاحب اكبر قاعده جماهيريه في قطر : الريان يهبط الى دوري الدرجه الثانيه القطري |url=http://www.chatal3nabi.com/%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%A3%D9%87-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D9%8A%D9%84-%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%B9/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203235858/http://www.chatal3nabi.com/%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%A3%D9%87-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D9%8A%D9%84-%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%B9/ |archive-date=3 February 2015 |access-date=26 June 2014 |publisher=chatal3nabi.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150203235858/http://www.chatal3nabi.com/%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%A3%D9%87-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D9%8A%D9%84-%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%B9/ "الرئيسية / أخبار الرياضة / مفاجأه من العيار الثقيل لصاحب اكبر قاعده جماهيريه في قطر : الريان يهبط الى دوري الدرجه الثانيه القطري"]. chatal3nabi.com. 12 April 2014. Archived from [http://www.chatal3nabi.com/%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%A3%D9%87-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D9%8A%D9%84-%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%83%D8%A8%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%B9/ the original] on 3 February 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 June</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref name="alsharq1">{{Cite web |date=19 May 2013 |script-title=ar:الاحتفالات تجتاح الدوحة بعد تتويج الريان بكأس الأمير |url=http://www.al-sharq.com/ArticleDetails.aspx?AID=269509&CatID=70&Title=%D8%B5%D9%88%D8%B1..%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%20%D8%AA%D8%AC%D8%AA%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%AD%D8%A9%20%D8%A8%D8%B9%D8%AF%20%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%83%D8%A3%D8%B3%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205081300/https://al-sharq.com/ArticleDetails.aspx?AID=269509&CatID=70&Title=%D8%B5%D9%88%D8%B1..%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%20%D8%AA%D8%AC%D8%AA%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%AD%D8%A9%20%D8%A8%D8%B9%D8%AF%20%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%83%D8%A3%D8%B3%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1 |archive-date=5 February 2023 |access-date=22 May 2013 |publisher=al-sharq.com |language=ar}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230205081300/https://al-sharq.com/ArticleDetails.aspx?AID=269509&CatID=70&Title=%D8%B5%D9%88%D8%B1..%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%20%D8%AA%D8%AC%D8%AA%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%AD%D8%A9%20%D8%A8%D8%B9%D8%AF%20%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%83%D8%A3%D8%B3%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1 <bdi lang="ar">الاحتفالات تجتاح الدوحة بعد تتويج الريان بكأس الأمير</bdi>] (in Arabic). al-sharq.com. 19 May 2013. Archived from [http://www.al-sharq.com/ArticleDetails.aspx?AID=269509&CatID=70&Title=%D8%B5%D9%88%D8%B1..%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%20%D8%AA%D8%AC%D8%AA%D8%A7%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%AD%D8%A9%20%D8%A8%D8%B9%D8%AF%20%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%83%D8%A3%D8%B3%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1 the original] on 5 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2013</span>.</cite> [[Category:CS1 uses Arabic-language script (ar)]] [[Category:CS1 Arabic-language sources (ar)]]</ref> htkvk0ptaegxp305w96wrrql3eulld7 0 54336 339188 2026-08-19T10:49:43Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365139610|Al-Nahda Club (Oman)]]" 339188 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹប អាល់ ណាដា''' ( {{Langx|ar|نادي النهضة}} ) គឺជា ក្លឹបកីឡាអូម៉ង់ មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Al-Buraimi ។ <ref>{{Cite web |title=Al-Nahda Nizwa |url=http://www.national-football-teams.com/club/9016/2013_1/Al_Nahda_Nizwa.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123734/http://www.national-football-teams.com/club/9016/2013_1/Al_Nahda_Nizwa.html |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-06-08 |publisher=national-football-teams.com}}</ref> បច្ចុប្បន្នក្លឹបនេះលេងនៅក្នុង លីគអាជីពអូម៉ង់ ដែលជាលីគកំពូលរបស់ សមាគមបាល់ទាត់អូម៉ង់ ។ ទីលាន​របស់​ពួកគេ​គឺ [[Al-Buraimi Sports Complex|​ទីលាន​កីឡា Al-Buraimi]] ។ ពហុកីឡដ្ឋាននេះជារបស់រដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែពួកគេក៏មានពហុកីឡដ្ឋាន និងឧបករណ៍កីឡាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាកន្លែងហ្វឹកហាត់ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេផងដែរ។ opw5l2obu1756bs64kyrrn6ww6nkgk9 0 54337 339189 2026-08-19T10:54:08Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369783823|Al-Faisaly SC]]" 339189 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបកីឡា អាល់ ហ្វៃសាលី''' ( {{langx|ar|نادي الفيصلي الرياضي}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពរបស់ហ្ស៊កដានី ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុងអាម៉ាន់ ។ ក្លឹបនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ ប្រកួតប្រជែងក្នុង Jordanian Pro League ដែលជាលីគកំពូលនៃ បាល់ទាត់ហ្ស៊កដានី ។ ដោយមានរហស្សនាមថា "ក្រុមឥន្ទ្រីខៀវ" ពួកគេត្រូវបានបង្កើតឡើងជាក្លឹប Al-Ashbal ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២។ ពួកគេបានឈ្នះ ពានរង្វាន់ផ្លូវការចំនួន ៨៥ ពានរង្វាន់ លីគចំនួន ៣៥ ពានរង្វាន់ Jordan FA Cup ចំនួន ២១ ពានរង្វាន់ Jordan Super Cup ចំនួន ១៧ និង ពានរង្វាន់ Jordan FA Shield ចំនួន ១០ ដែលជាម្ចាស់កំណត់ត្រាសម្រាប់ការប្រកួតទាំងអស់នេះ និង [[អេអេហ្វសុី ឆែមពានលីគ២|ពានរង្វាន់ AFC Cup]] ចំនួន ២។ គូប្រជែងរបស់ពួកគេគឺ Al-Wehdat ដែលជាក្លឹបមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជំរំជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនមួយក្នុងទីក្រុង Amman។ 5t2ffo9oip5v7wclcyc54ahx5044xrh 0 54338 339190 2026-08-19T11:03:54Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1367281568|Newcastle Jets FC]]" 339190 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Newcastle United F.C.}}'''ក្លឹបបាល់ទាត់ ញូខាសល យូណាយធីត ជេត ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា''' '''ញូខាសល ជេត''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពអូស្ត្រាលីដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Newcastle រដ្ឋ New South Wales ។ វាប្រកួតប្រជែងក្នុងការប្រកួតកំពូលរបស់ប្រទេស គឺ A-League ក្រោម អាជ្ញាប័ណ្ណ ពី Australian Professional Leagues (APL) (ដែលពីមុនមានអាជ្ញាប័ណ្ណពី Football Australia )។ <ref name="A-League Licence">{{Cite news|date=28 October 2013|title=A-League owners to be offered far longer licences by Football Federation Australia|work=The Advertiser|publisher=News Corp|url=http://www.adelaidenow.com.au/sport/football/a-league-owners-to-be-offered-far-longer-licences-by-football-federation-australia/story-fnii0fc4-1226748487816|access-date=2 April 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.adelaidenow.com.au/sport/football/a-league-owners-to-be-offered-far-longer-licences-by-football-federation-australia/story-fnii0fc4-1226748487816 "A-League owners to be offered far longer licences by Football Federation Australia"]. ''The Advertiser''. News Corp. 28 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 April</span> 2014</span>.</cite></ref> ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០០ នៅពេលដែលវាបានចូលរួមជាមួយ លីគបាល់ទាត់ជាតិ (NSL) ហើយវាគឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹប NSL បីមុនៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបង្កើត A-League។ ក្រុម ញូខាសល ជេត បានឈ្នះជើងឯក A-League មួយលើក បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះ គូប្រជែង Central Coast Mariners ដោយលទ្ធផល ១-០ ក្នុង វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ A-League ឆ្នាំ 2008។ <ref name="gf2">{{Cite news|last=Ritson|first=John|date=24 February 2008|title=Jets 1&nbsp;– Mariners 0: Minute by Minute|work=Australian FourFourTwo|publisher=Haymarket Media Group|url=http://au.fourfourtwo.com/news/70724,jets-1-mariners-0--minute-by-minute.aspx|access-date=12 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302012313/http://au.fourfourtwo.com/news/70724,jets-1-mariners-0--minute-by-minute.aspx|archive-date=2 March 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០០៩ ក្រុម ញូខាសល បានចូលរួមក្នុងពានរង្វាន់ [[អេអេហ្វស៊ី ឆែមពានលីគ អេលីត|AFC Champions League]] ជាលើកដំបូង ដោយបានឡើងដល់វគ្គ ១៦ ក្រុមចុងក្រោយ។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥ សហព័ន្ធបាល់ទាត់អង់គ្លេស (FFA) បានលុបចោលអាជ្ញាប័ណ្ណរបស់ក្លឹប ញូខាសល បន្ទាប់ពីម្ចាស់ក្លឹប Nathan Tinkler បានដាក់ក្លឹបនេះទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងដោយស្ម័គ្រចិត្ត។ <ref>{{Cite news|last=Gardiner|first=James|date=20 May 2015|title=FFA terminates Newcastle Jets' licence after Nathan Tinkler places club into voluntary administration|work=[[The Sydney Morning Herald]]|url=http://www.smh.com.au/sport/soccer/ffa-terminates-newcastle-jets-licence-after-nathan-tinkler-places-club-into-voluntary-administration-20150520-gh5tjm.html|access-date=22 May 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Wakatama|first=Giselle|date=20 May 2015|title=Newcastle Jets' A-League licence cancelled after Nathan Tinkler places club in voluntary administration|work=ABC News|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|url=http://www.abc.net.au/news/2015-05-20/nathan-tinkler-puts-newcastle-jets-into-voluntary-administration/6482718|access-date=22 May 2015}}</ref> ក្លឹប A-League ថ្មីមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ រដូវកាល 2015–16 ក្រោមឈ្មោះ និងពណ៌ដូចគ្នា។ <ref>{{Cite news|last=Gallop|first=David|date=21 May 2015|title=A letter from FFA CEO, Mr David Gallop|publisher=Newcastle Jets FC|url=http://www.newcastlejets.com.au/article/a-letter-from-ffa-ceo-david-gallop/yks8107h7era12uig35ty4vwk|url-status=dead|access-date=22 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522164728/http://www.newcastlejets.com.au/article/a-letter-from-ffa-ceo-david-gallop/yks8107h7era12uig35ty4vwk|archive-date=22 May 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGallop2015">Gallop, David (21 May 2015). [https://web.archive.org/web/20150522164728/http://www.newcastlejets.com.au/article/a-letter-from-ffa-ceo-david-gallop/yks8107h7era12uig35ty4vwk "A letter from FFA CEO, Mr David Gallop"]. Newcastle Jets FC. Archived from [http://www.newcastlejets.com.au/article/a-letter-from-ffa-ceo-david-gallop/yks8107h7era12uig35ty4vwk the original] on 22 May 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2015</span>.</cite></ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុម ជេត បានយកឈ្នះ ក្រុម Heidelberg United ៣-១ ដើម្បីឈ្នះ ពានរង្វាន់ Australia Cup ជាលើកដំបូង។ <ref>{{Cite news|last=Heddo|first=Taryn|date=4 October 2025|title=Newcastle Jets win Hahn Australia Cup 2025 with 3-1 victory over Heidelberg United|publisher=australiacup.com.au|url=https://australiacup.com.au/news/newcastle-jets-win-hahn-australia-cup-2025-3-1-victory-over-heidelberg-united|access-date=29 January 2026}}</ref> ក្លឹបនេះលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះនៅ កីឡដ្ឋាន McDonald Jones ។ ក្រុមយុវជន ​មួយ​ដែល​មាន​សម្ព័ន្ធភាព​ចូលរួម​ប្រកួត​ក្នុង​ការ​ប្រកួត ​លីគ​កំពូល​ជាតិ NSW ។ ក្រុមនារី មួយប្រកួតប្រជែងក្នុង លីគ A-League Women ។ ការប្រកួតរបស់ក្រុមយុវជនត្រូវបានលេងនៅឯ ទីលានបាល់ទាត់តំបន់ Lake Macquarie ។ ក្រុមនារីលេងនៅ ពហុកីឡដ្ឋាន McDonald Jones និង ទីលានកីឡាលេខ 2 id3mj6tgrbhk0xbascfhtrotmwgsn41 0 54339 339191 2026-08-19T11:20:21Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369981173|Beijing Guoan F.C.]]" 339191 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ ប៉ៃជីង ហ្គ័អាន''' ( {{Lang-zh}} ) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្នុងការប្រកួត [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|AFC]] ថា '''ប៉េកាំង FC''' <ref>{{Cite web |date=7 December 2020 |title=Club history made, Génésio calls for more from Beijing FC in AFC Champions League |url=https://www.the-afc.com/en/club/afc_champions_league/news/club_history_made_g%C3%A9n%C3%A9sio_calls_for_more_from_beijing_fc_in_afc_champions_league.html |access-date=4 January 2024 |website=the-afc.com |language=en}}</ref> គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពរបស់ចិនដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង {{Chinese football updater 2|{{Chinese football updater|BJGuoan}}}} ។ ក្លឹប '''ប៉ៃជីង ហ្គ័អាន អេហ្វសុី''' លេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅពហុ កីឡដ្ឋាន Workers' Stadium ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងស្រុក Chaoyang ។ នៅដើមឆ្នាំ ២០២១ ភាគទុនិកបានផ្លាស់ប្តូរពីក្រុមហ៊ុនអចលនទ្រព្យ Sinobo Group (៦៤%) និង CITIC Limited (៣៦%) នៃ CITIC Group ទៅជា Sinobo Group (១០០%)។ ក្លឹប '''ប៉ៃជីង ហ្គ័អាន អេហ្វសុី''' គឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបទាំងបួនដែលមិនដែលត្រូវបានកាត់ចេញពីលីគកំពូលចិនចាប់តាំងពី Chinese Super League ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០៤។ ក្លឹប​មុន​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា '''ប៉ៃជីង ហ្គ័អាន អេហ្វសុី''' ហើយ​ពួកគេ​ភាគច្រើន​លេង​នៅ​លីគ​កំពូល ជា​កន្លែង​ដែល​ពួកគេ​បាន​ឈ្នះ​ពាន​លីគ​ក្នុង​ស្រុក និង​ពាន​រង្វាន់​ជា​ច្រើន​។ នៅថ្ងៃទី ២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩២ <ref>{{Cite web |title=Beijing Guoan F.C. Official Website |url=http://www.fcguoan.com/en/about.php |access-date=2024-05-20 |website=www.fcguoan.com}}</ref> ក្លឹបនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាបានក្លាយជាក្លឹបបាល់ទាត់អាជីពទាំងស្រុង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃលីគកំពូលអាជីពពេញលេញដំបូងគេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកគេបានបន្តឈ្នះពានរង្វាន់លីគអាជីពជាលើកដំបូងរបស់ពួកគេនៅក្នុង រដូវកាលលីគឆ្នាំ ២០០៩ ក៏ដូចជា ពានរង្វាន់ Chinese FA Cup ឆ្នាំ ១៩៩៦, ១៩៩៧, ២០០៣ និង ២០១៨។ យោងតាម ''ទស្សនាវដ្តី Forbes'' ក្រុម Guoan គឺជាក្រុមបាល់ទាត់ដែលមានតម្លៃបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេសចិន ដោយមានតម្លៃក្រុមចំនួន ១៦៧ ដុល្លារអាមេរិក។&nbsp;លាន​ដុល្លារ និង​ចំណូល​ប៉ាន់ស្មាន​ចំនួន ៣០ ដុល្លារ​អាមេរិក&nbsp;លាន​នាក់ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៥។ <ref>{{Cite web |last=Klebnikov |first=Sergei |date=10 August 2016 |title=Chinese Soccer's Most Valuable Teams |url=https://www.forbes.com/pictures/gkle45fmd/2-beijing-guoan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915154955/http://www.forbes.com/pictures/gkle45fmd/2-beijing-guoan/ |archive-date=15 September 2016 |access-date=14 August 2016 |website=Forbes}}</ref> យោងតាមការបង្ហាញព័ត៌មានរបស់ CITIC Pacific ប្រាក់ចំណូលរបស់ក្លឹបមាន {{CNY|244&nbsp;million}} ​ក្នុង​រដូវ​កាល 2013។ <ref>{{Cite press release|url=http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2014/0416/LTN20140416503.pdf|title=VERY SUBSTANTIAL ACQUISITION AND CONNECTED TRANSACTION: PROPOSED ISSUE OF THE CONSIDERATION SHARES AND THE PLACING SHARES UNDER THE SPECIFIC MANDATE...|date=16 April 2014|access-date=22 January 2017|accessdate=2 February 2017}}</ref> នៅក្នុងរដូវកាលឆ្នាំ 2015 ការឧបត្ថម្ភពី CITIC Securities គឺ {{CNY|25&nbsp;million}} ។ <ref>{{Cite press release|url=http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2016/0323/LTN201603231169.pdf|title=2015 ANNUAL RESULTS ANNOUNCEMENT|date=23 March 2016|access-date=22 January 2017|accessdate=2 February 2017}}<cite class="citation pressrelease cs1" data-ve-ignore="">[http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2016/0323/LTN201603231169.pdf "2015 ANNUAL RESULTS ANNOUNCEMENT"] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (Press release). </cite></ref> 3h1zot511a9mih08tzolckpd8m3g30i 0 54340 339192 2026-08-19T11:29:39Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368937490|Kyoto Sanga FC]]" 339192 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមហ៊ុន | name = Kyoto Purple Sanga Co., Ltd. | type = [[Public company|Public]] | industry = [[Sport industry|Sports]] | founded = {{start date|1994|01|13}} in [[Kyoto]], Japan<ref name="Financial result">{{cite web|url=http://www.sanga-fc.jp/club/clubprofile/index/|title=Club profile|publisher=Kyoto Sanga|access-date=January 24, 2015|archive-date=November 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127043722/http://sanga-fc.jp/club/clubprofile/index/|url-status=dead}}</ref> | founder = <!-- or: <nowiki>|</nowiki> founders = --> | area_served = <!-- or: <nowiki>|</nowiki> areas_served = --> | key_people = Hiroshi Imai {{small|(Chairman)}}<br />[[Kazuo Inamori]] {{small|(Honorary President)}}<ref name="Financial result" /> | products = [[Football team|Football club]] | services = | revenue = {{nowrap|{{increase}} [[Yen|¥]] 2140 million <small>(2014)</small>}}<ref name="Financial result" /> | owner = [[Kyocera]] (55.4%)<ref name="Toyo">{{cite journal |last=Sasaki |first=Norihiko |title=Thoroughly analyzed the financial results of J-League |journal=Shūkan Tōyō keizai |publisher=[[Toyo Keizai]] |volume=6058 |pages=148–151 }}</ref><br>[[Nintendo]] (16.6%)<ref name="Toyo" /> }} <references /> ក្លឹបនេះពីមុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ក្យូតូ '''ផួផល សានហ្គា''' ជាមួយនឹងពាក្យ "ពណ៌ស្វាយ" ដែលជាពណ៌នៃឯកសណ្ឋានក្រុម ដែលជាពណ៌អធិរាជដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីឋានៈរបស់ទីក្រុងក្យូតូជារាជធានីអធិរាជបុរាណរបស់ប្រទេសជប៉ុន។ វាត្រូវបានសម្រេចថា ចាប់ពី ឆ្នាំ ២០០៧ តទៅ ក្រុមនេះនឹងត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា " '''ក្យូតូ សានហ្គា''' "។ ពួកគេគឺជាក្លឹបចំណាស់ជាងគេបំផុតដែលប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង J.League ។ ក្យូតូ សានហ្គា អេហ្វសុី បានឈ្នះពានរង្វាន់ J2 League ចំនួនពីរ និង ពានរង្វាន់ Emperor's Cup មួយលើក។ kt8i1852i9hwf7b0wd2cebhvh7uau24 0 54341 339193 2026-08-19T11:35:01Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368690090|Kashiwa Reysol]]" 339193 wikitext text/x-wiki ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៤០ ហើយជាសមាជិកស្ថាបនិក ("Original Eight" {{Efn|The original clubs of the Japan Soccer League in [[1965 Japan Soccer League|1965]] were [[Urawa Red Diamonds|Mitsubishi Motors]], [[JEF United Chiba|Furukawa Electric]], Hitachi, [[Cerezo Osaka|Yanmar Diesel]], [[Sanfrecce Hiroshima|Toyo Kogyo]], [[Nippon Steel Yawata SC|Yahata Steel]], [[Toyota Industries SC|Toyota Industries]] and [[Nagoya WEST FC|Nagoya Mutual Bank]].|name=|group=}} ) នៃ លីគបាល់ទាត់ជប៉ុន (JSL) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។ ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃលីគមក ពួកគេបានចំណាយពេលភាគច្រើននៃអត្ថិភាពរបស់ពួកគេនៅក្នុងលីគកំពូលនៃបាល់ទាត់ជប៉ុន។ ពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់ J1 League ចំនួន ១ ពានរង្វាន់ J2 League ចំនួន ២ ពានរង្វាន់ Emperor's Cup ចំនួន ៣ ពានរង្វាន់ J.League Cup ចំនួន ២ និង ពានរង្វាន់ Japanese Super Cup ចំនួន ១។ ក្លឹបនេះក៏បានឈ្នះពានរង្វាន់ J.League Cup / Copa Sudamericana Championship ក្នុង ឆ្នាំ ២០១៤ផងដែរ។ នៅលើឆាកអន្តរជាតិ កាស៊ីវ៉ា បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងពានរង្វាន់ FIFA Club World Cup ដោយបង្ហាញខ្លួនតែម្តងគត់របស់ពួកគេគឺនៅ ឆ្នាំ 2011 ។ gme3wdnd7dgfc2yjkrpcnnfuj2e1p2w 0 54342 339194 2026-08-19T11:42:48Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368742384|Vissel Kobe]]" 339194 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោងបន្ថែមទៀត|date=May 2021}}ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វីសែល កូបេ បានឈ្នះពានរង្វាន់ J1 League ចំនួន ២ ពានរង្វាន់ Emperor's Cup ចំនួន ១ ពានរង្វាន់ Japanese Super Cup ចំនួន ១ និងពានរង្វាន់ J1 100 Year Vision League ផងដែរ។ ក្លឹប​នេះ​ក៏​បាន​ជ្រើសរើស​អតីត​ម្ចាស់​ជើងឯក [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក|FIFA World Cup]] ផង​ដែរ រួម​មាន​កីឡាករ​ដូច​ជា អែនឌ្រេ អុីននែស្ទា, ដេវីដ វីឡា, ចូន មេតា និង លូកាស ផូដូលស្គី ។ ouj016al676pw4awksk8elm19p1kyu5 0 54343 339195 2026-08-19T11:49:10Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368899254|Kashima Antlers]]" 339195 wikitext text/x-wiki {{Nihongo|'''កាស៊ីម៉ា អាន់ត្លើរស៍'''|鹿島アントラーズ|Kashima Antorāzu}} គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុង Kashima, Ibaraki ប្រទេសជប៉ុន។ បច្ចុប្បន្នពួកគេលេងនៅក្នុង លីគ J1 ដែលជាលីគកំពូលនៃលីគបាល់ទាត់អាជីពរបស់ជប៉ុន។ ក្លឹបនេះទទួលបានការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុពី Mercari ដែលជាក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកជប៉ុន។ <ref>{{Cite web |title=株式会社メルカリおよび株式会社LIXILによる第三者割当増資引受けについて {{!}} 鹿島アントラーズ オフィシャルサイト |url=https://www.antlers.co.jp/news/club_info/87785 |access-date=9 August 2024 |website=鹿島アントラーズ オフィシャルサイト {{!}} KASHIMA ANTLERS |language=ja}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.antlers.co.jp/news/club_info/87785 "株式会社メルカリおよび株式会社LIXILによる第三者割当増資引受けについて | 鹿島アントラーズ オフィシャルサイト"]. </cite></ref> ចាប់តាំងពីការបង្កើត J.League និងការណែនាំអំពីបាល់ទាត់អាជីពជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ មក កាសុីម៉ា បានបង្ហាញថាជាក្លឹបបាល់ទាត់ដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតរបស់ជប៉ុនទាក់ទងនឹងពានរង្វាន់ដែលបានឈ្នះ ដោយបានឈ្នះពានរង្វាន់ J1 League ចំនួន ៩ ដង ពានរង្វាន់ J.League Cup ចំនួន ៦ ដង ពានរង្វាន់ Emperor's Cup ចំនួន ៥ ដង និង ពានរង្វាន់ Japanese Super Cup ចំនួន ៦ ដង សម្រាប់ពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកធំៗចំនួនម្ភៃ (២០) ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ <ref>{{Cite web |title=Kashima Antlers |url=http://www.jsoccer.com/new/jleague/kashima-antlers |access-date=9 August 2024 |website=www.jsoccer.com}}</ref> នៅ​ទូទាំង​ទ្វីប ក្រុម កាស៊ីម៉ា បាន​ក្លាយ​ជា​ជើងឯក​អាស៊ី នៅពេល​ដែល​ពួកគេ​ឈ្នះ​ពាន [[អេអេហ្វស៊ី ឆែមពានលីគ អេលីត|AFC Champions League]] ក្នុង ​ឆ្នាំ ២០១៨។ <ref>{{Cite web |date=11 November 2018 |title=Japan’s Kashima Antlers secure Asian Champions League title with 2nd leg draw in Tehran |url=https://www.insideworldfootball.com/2018/11/11/japans-kashima-antlers-secure-asian-champions-league-title-2nd-leg-draw-tehran/ |access-date=9 August 2024 |website=Inside World Football}}</ref> ក្លឹប​នេះ​ក៏​បាន​ឈ្នះ​ពាន ​រង្វាន់ J.League Cup / Copa Sudamericana Championship ចំនួន ២ លើក​ផង​ដែរ​គឺ​ក្នុង ​ឆ្នាំ ២០១២ និង ២០១៣ ។ នៅលើឆាកអន្តរជាតិ ក្រុម កាស៊ីម៉ា បានបង្ហាញខ្លួនចំនួនពីរលើកនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ FIFA Club World Cup ដែលក្នុង ឆ្នាំ 2016 ក្លឹបនេះបានជាប់ជាម្ចាស់ផ្ទះនៃការប្រកួត។ <ref name="hosts">{{Cite web |date=23 April 2015 |title=Japan set to host continental champions in 2015 and 2016 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2015/m=4/news=japan-set-to-host-continental-champions-in-2015-and-2016-2593526.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425065733/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2015/m=4/news=japan-set-to-host-continental-champions-in-2015-and-2016-2593526.html |archive-date=25 April 2015 |publisher=FIFA.com}}</ref> ជាពិសេស កាស៊ីម៉ា បានក្លាយជាក្លឹបតែមួយគត់ដែលបានឡើងទៅវគ្គបន្តពីជុំទីមួយរហូតដល់វគ្គ ផ្តាច់ព្រ័ត្រ ជាកន្លែងដែលពួកគេបានចាញ់ក្រុមជើងឯក UEFA Champions League ឆ្នាំ 2015–16 [[ក្លឹបបាល់ទាត់រៀលម៉ាឌ្រីដ|Real Madrid]] 4-2 បន្ទាប់ពីម៉ោងបន្ថែម ដោយ Gaku Shibasaki ស៊ុតបញ្ចូលទីបានទាំងពីរគ្រាប់សម្រាប់ កាស៊ីម៉ា។ <ref name="match report">{{Cite web |date=18 December 2016 |title=Match report – Final – Real Madrid, C.F. v Kashima Antlers |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/86/11/34/eng_08_1218_rmc-kas_fulltime.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220202920/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/86/11/34/eng_08_1218_rmc-kas_fulltime.pdf |archive-date=December 20, 2016 |access-date=18 December 2016 |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association}}</ref> ក្រុម កាស៊ីម៉ា ក៏ជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោម ក្លឹបពីរ ដែលបានចូលរួមប្រកួតប្រជែងក្នុងលីគកំពូលរបស់ប្រទេសជប៉ុនជារៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីវាត្រូវបានធ្វើឱ្យមានលក្ខណៈអាជីព (ក្លឹបមួយទៀតគឺ Yokohama F. Marinos ដែលបានលេងក្នុងលីគកំពូលតាំងពីឆ្នាំ 1982)។ nzkto1y33ixsj8wzyu4fkag39dk5tc2 0 54344 339196 2026-08-19T11:56:06Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370017763|Gamba Osaka]]" 339196 wikitext text/x-wiki ហ្គាំបា អូសាកា គឺជាក្លឹបជប៉ុនមួយក្នុងចំណោមក្លឹបដែលមានស្នាដៃល្អបំផុត ដោយបានឈ្នះពានរង្វាន់ J1 League ចំនួន ២ ពានរង្វាន់ J2 League ចំនួន ១ ពានរង្វាន់ Emperor's Cup ចំនួន ៥ ពានរង្វាន់ J.League Cup ចំនួន ២ និង ពានរង្វាន់ Japanese Super Cup ចំនួន ២។ នៅ​ទូទាំង​ទ្វីប ពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់ អេអេហ្វសុី ឆែមពានលីគ ឆ្នាំ ២០០៨ និងថ្មីៗនេះគឺ អេអេហ្វសុី ឆែមពានលីគ រដូវកាលទី ២ ឆ្នាំ ២០២៥-២៦ ។ នៅលើឆាកអន្តរជាតិ ក្លឹបនេះបានបង្ហាញខ្លួនតែម្តងគត់នៅក្នុងពានរង្វាន់ FIFA Club World Cup ដោយការបង្ហាញខ្លួនចុងក្រោយរបស់ពួកគេគឺនៅ ឆ្នាំ ២០០៨ ដោយបញ្ចប់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ លេខបី។ m5es3u6nxurjj8o0orlsa3cobkt5ejs