Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 457 28303 6001 2026-04-27T08:06:53Z Banabulama 37 28303 wikitext text/x-wiki energy (Greek ἐνέργεια (enérgeia) 'activity' lan bowotində) shima awoa ngəwuso awolaa ro lejinma au awolaa zahirre ro lejinma, awoa faidatainma suro cidaben kuru suro konnube-a nurbe-a lan. Shi energy də awowa ngəwuso gənatəyin. Kaida kəla nzunduwa gənatəyedə shi energy dəga faltin, amma shi energy dəga gənatənyi au bannazayin. Jili energybedə suronzən kinetic energy awo təgəndinmabe mbeji, shi potential energydə awolaye gənazənadə (misallo dalil nanzə suro fatoben), shi elastic energydə awo cibbulan gənatənadə, chemical energydə chemical reactionro kəllata, shi radiant energydə electromagnetic radiationbe gozənadə kuru shi energy surobedə awoa gade-a kəllata. awobe massnzǝ naptǝbe. Sandi anyi indiso ruwunza gǝnyi. Awowa rowa sammaso sambisoro duno gozayin kuru kolzayin. Dunyabe yanawunzə-a futu awoa alakkatabe-adə duno kawusube shilan faidatin.[6] ==Fom== Samno energybe nizamdəbedə raktə yaktin kuru raktə energy potentialbero yaktin, kinetic energyro, au indidə kəltəro diwalwa kadalan. Kinetic energydə shiga awolaye təgəndolan asutin – au awoadəye təgəndonza sammaso – amma shi potential energydə shima awodəbe raktənzə təgəndobe fəlejin, ngəwusoro awodəbe nanzən kara suro nadəben au awo suro nadəben gənatənadən kara.[7] Yayaktəwa indi anyi jili energybe sammaso bayantəro sətin yayi, ngəwusoro kəltəram potentialbe-a kinetic energybe-adə jilinzə kəlanzəbero gotədə zauro kəske. Misallo, isawu fasaribega kokortəbe kineticbega kuru duno dunobe suro fasalben sha bowotin duno mashinyelan, amma duno nuclearbedə shima duno kəllata suro atomic nucleusben duno nuclearbe au duno duno balan, misalla gadeson.[8] kindb8jbbzdkz7gdi0hbutscpwd0u1h 28304 28303 2026-04-27T08:08:31Z Banabulama 37 28304 wikitext text/x-wiki {{databox}} energy (Greek ἐνέργεια (enérgeia) 'activity' lan bowotində) shima awoa ngəwuso awolaa ro lejinma au awolaa zahirre ro lejinma, awoa faidatainma suro cidaben kuru suro konnube-a nurbe-a lan. Shi energy də awowa ngəwuso gənatəyin. Kaida kəla nzunduwa gənatəyedə shi energy dəga faltin, amma shi energy dəga gənatənyi au bannazayin. Jili energybedə suronzən kinetic energy awo təgəndinmabe mbeji, shi potential energydə awolaye gənazənadə (misallo dalil nanzə suro fatoben), shi elastic energydə awo cibbulan gənatənadə, chemical energydə chemical reactionro kəllata, shi radiant energydə electromagnetic radiationbe gozənadə kuru shi energy surobedə awoa gade-a kəllata. awobe massnzǝ naptǝbe. Sandi anyi indiso ruwunza gǝnyi. Awowa rowa sammaso sambisoro duno gozayin kuru kolzayin. Dunyabe yanawunzə-a futu awoa alakkatabe-adə duno kawusube shilan faidatin.[6] ==Fom== Samno energybe nizamdəbedə raktə yaktin kuru raktə energy potentialbero yaktin, kinetic energyro, au indidə kəltəro diwalwa kadalan. Kinetic energydə shiga awolaye təgəndolan asutin – au awoadəye təgəndonza sammaso – amma shi potential energydə shima awodəbe raktənzə təgəndobe fəlejin, ngəwusoro awodəbe nanzən kara suro nadəben au awo suro nadəben gənatənadən kara.[7] Yayaktəwa indi anyi jili energybe sammaso bayantəro sətin yayi, ngəwusoro kəltəram potentialbe-a kinetic energybe-adə jilinzə kəlanzəbero gotədə zauro kəske. Misallo, isawu fasaribega kokortəbe kineticbega kuru duno dunobe suro fasalben sha bowotin duno mashinyelan, amma duno nuclearbedə shima duno kəllata suro atomic nucleusben duno nuclearbe au duno duno balan, misalla gadeson.[8] hw0quzandisguh2ofe4er66tryaazn3 28305 28304 2026-04-27T08:16:27Z Banabulama 37 28305 wikitext text/x-wiki {{databox}} energy (Greek ἐνέργεια (enérgeia) 'activity' lan bowotində) shima awoa ngəwuso awolaa ro lejinma au awolaa zahirre ro lejinma, awoa faidatainma suro cidaben kuru suro konnube-a nurbe-a lan. Shi energy də awowa ngəwuso gənatəyin. Kaida kəla nzunduwa gənatəyedə shi energy dəga faltin, amma shi energy dəga gənatənyi au bannazayin. Jili energybedə suronzən kinetic energy awo təgəndinmabe mbeji, shi potential energydə awolaye gənazənadə (misallo dalil nanzə suro fatoben), shi elastic energydə awo cibbulan gənatənadə, chemical energydə chemical reactionro kəllata, shi radiant energydə electromagnetic radiationbe gozənadə kuru shi energy surobedə awoa gade-a kəllata. awobe massnzǝ naptǝbe. Sandi anyi indiso ruwunza gǝnyi. Awowa rowa sammaso sambisoro duno gozayin kuru kolzayin. Dunyabe yanawunzə-a futu awoa alakkatabe-adə duno kawusube shilan faidatin.[6] ==Fom== Samno energybe nizamdəbedə raktə yaktin kuru raktə energy potentialbero yaktin, kinetic energyro, au indidə kəltəro diwalwa kadalan. Kinetic energydə shiga awolaye təgəndolan asutin – au awoadəye təgəndonza sammaso – amma shi potential energydə shima awodəbe raktənzə təgəndobe fəlejin, ngəwusoro awodəbe nanzən kara suro nadəben au awo suro nadəben gənatənadən kara.[7] Yayaktəwa indi anyi jili energybe sammaso bayantəro sətin yayi, ngəwusoro kəltəram potentialbe-a kinetic energybe-adə jilinzə kəlanzəbero gotədə zauro kəske. Misallo, isawu fasaribega kokortəbe kineticbega kuru duno dunobe suro fasalben sha bowotin duno mashinyelan, amma duno nuclearbedə shima duno kəllata suro atomic nucleusben duno nuclearbe au duno duno balan, misalla gadeson.[8] ==Gargam== Kalima energy də Greek kureye lan gowotə: ἐνέργεια, romanized: energeia, lit.'cida, cida',[11] shi do ne buro salak lan suro cida Aristotle yen karnu kən 4th BC lan fəlezəna ma. Fasari zamanbe-a gadezəna, energeiadə raayi falsafabe nəmngəla, farak sətəna kuru raayiwa alama kurno-a tamtam-aye suronzən mbeji.[12] Suro dareram karnu kən 17thben, Gottfried Leibnizdə raayi Latinbedəga yitagatsəgəna: vis viva, au duno rowobe, shi dəwo maananzədə shima awo təbandənama nəmngəwu awolaabe-a nəmcintənzə square-a; shiye kasatsəna kəla total vis vivadə gənatəna. Hangal gənatə dalil frictionben, Leibnizbe dawari ilmube cina kəla shi thermal energydə suronzən təgəndo nashaa awodəbe mbeji, attəson yayi karnu falma kozəna kawu adəga sammaso kasattənyiro. Analog zamanbe karewa anyibedə, kinetic energydə, vis viva'a gadezəna dalil indi baslan.[13] Badiyaram karnu kən 18th belan ruwotəlan, Émilie du Châteletbe shawari cina kəla energy gənatəben suro marginalia fasarinzə təlam Faransaben Newtonbe Principia Mathematicaben, shidonyi kən auwalmiro fasal kən auwalmiro ngaltəram adadubedəga wakillazəna shidonyi nəmgade momentumben, kuru shidonyi darelan botinmadə "[d]1". Suro saa 1807 lan, Thomas Young də shima buro salak yin kalma "energy" də faidatə susu vis viva yero, futu zaman ye lan.[15] Gustave-Gaspard Coriolis ye "duno kəmbaye" suro saa 1829 yen futu zamanzəyen bayanzəna, kuru saa 1853 lan, William Rankine ye kalma "duno raktəye" dəga sutuluwuna. Shi doka energy gənatəbedə buro salakkin badiyaram karnu kən 19th lan təbandəna, kuru nizam jilifi yayiro faidatin.[18] Saa kadaro kambiwuwa tədəna kəla kawudodə awo zahirro kara, shiro caloric gultin, au biya nəmngəwu zahirye, misallo momentum. Suro saa 1845 lan James Prescott Joule ye kəltəram kate cida mashinye-a kawudo-a səbandəna.[19] Fuwutə adəye səkə tiwori energy ye gənatəye də, William Thomson (Lord Kelvin) ye fannu thermodynamics ye lan nozəna.[20] Thermodynamics də banazəgə bayan kəla futu kemikalye Rudolf Clausius-a, Josiah Willard Gibbs-a, Walther Nernst-a, gadeso-a sadəna.[21] Kuruson isawu lan asutəram entropy ye Clausius ye dəga suwudə kuru doka radiant energy ye dəga Jožef Stefan ye yitagatsəgəna. Futu Noetherbe theoremzən, shi energydəga gənatədə shima dalil shi doka physicsbedə loktuben faltinbawo.[24] Adəye səkə, tun saa 1918 lan, theorist soye asuzana kəla doka energy gənatəbedə shima dalil isawube daataro fasaribe nəmngəwu conjugate energybedəga, sunzə loktu.[25] Albert Einsteinbe saa 1905be dawari ilmube kəla nəmkam taganasbedəye fəlezəna kəla nəmngəwu naptəbedə nəmngəwu naptəbe tilojin. Adəbe maananzədə shi naptəramdə raktə faltin au awoa tilolan (karewa gənyi) jili energybe, misallo, kinetic energy a, potential energy a, kuru electromagnetic radiant energy a. Loktu adə wakajiya, rest mass dəga gənatəyin ba, total mass au total energy yeyi gənyi. Jili energybe sammaso banazayin nəmngəwu sammaso-a nəmngəwu energybe-aro. Adə nankaro, energy gənatə (jumla, karewa au energy naptəye mbeji) kuru mass gənatə (jumla, naptə bas gənyi) sandima doka fal (kalkal) wo. Karnu kən 18th lan, awowa anyi doka indi gade-gadero fəlezana.[26][27] Shada buro salakbe nəmngəwu atomsbedə shima hangal gənatəgə nasha nur kawusuben suro badiyaram saa 1800 sandi Joseph von Fraunhofer a kuru William Hyde Wollaston a. Raayi nəmngəwu dunobedə sha saa 1913 lan ilmuma physicsbe Danishbe Niels Bohrbe suro Bohrbe dawari atomben suwudəna. Nazaru zamanbe mundə mundəbe bayan kəla daraja dunoben cina diwal yaktə Schrödingerben shidonyi Erwin Schrödinger a Werner Heisenberg bega saa 1926 lan cedo.[28] Theorem Noetherbe fəlezəna nəmkalkal equation adəbedə tilo waniye gənatəlan.[29] Daraja quantumben, kəltəram mass-energybe sammaso kaida adəro kara.[30] Loktu wave function collapseben, shi energydəga gənatədə nasha fatobedən rojinba, amma nasha isawuben kaidadə suro awoa ngəwuben rojin.[31] Duno gənatədə faidatin loktə faida wavebe wurtəben suro H. Everettbe fasari dunya kadaben kəla quantum mechanicsben.[32] ==Sandi awowa ngaltabe== i0urm7z0bm4cxw3384gnf1522wkk0ej