ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 3686 1373373 1363798 2026-05-14T11:28:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373373 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ [[File:Gandhi and Vinoba.jpg|right|190px|thumb|ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರೊಂದಿಗೆ ವಿನೋಬಾ]] |birth_name = ವಿನಾಯಕ್ ನರಹರಿ ಭಾವೆ |birth_date = {{birth date|df=yes|1895|9|11}} |birth_place =ಗಾಗೋದೇ, [[:en:Pen, India|ಪೆಣ್, ಇಂಡಿಯಾ]], [[:en:Raigad district|ರಾಯಗಡ ಜಿಲ್ಲೆ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ |death_date = {{death date and age|df=yes|1982| 11| 15|1895|9|11}} |death_place = ಪುನರ್, [[:en:Wardha|ವಾರ್ಧಾ]] |other_names = ''ಆಚಾರ್ಯ'' |known_for = [[:en:Bhoodan Movement|ಭೂದಾನ ಮೂವ್ಮೆಂಟ್]] |education = |alma_mater = |religion = ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ |awards = 1958 ರಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಮನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>1983 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ರತ್ನ }} [[File:Vinobha Kutir 1.JPG|right|190px|thumb|ಸಾಬರಮತಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ವಿನೋಬಾ ಕುಟೀರ]] '''ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ''' (ವಿನಾಯಕ ನರಹರಿ ಭಾವೆ)ಭೂದಾನ’ ಚಳವಳಿಯ ಹರಿಕಾರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವವರು. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು. ಅವರು ಕನ್ನಡದ ಲಿಪಿಯನ್ನು ‘ಲಿಪಿಗಳ ರಾಣಿ’ ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಿದ್ದರು."ಉತ್ತಮ ಗುರು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರಿಂದಲೇ ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಶಿಷ್ಯ ಗುರುವಿಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಉತ್ತಮ ಗುರು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ==ಜನನ/ಜೀವನ== * ಭೂದಾನ ಚಳವಳಿಯ ಹರಿಕಾರ ಎಂದು ಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವವರು ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ. ವಿನೋಬಾ ಅವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೋಲಬಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಾಗೋಡೆ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೧, ೧೮೯೫ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ನರಹರಿ ಶಂಭುರಾವ್ ಭಾವೆ. ತಾಯಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿ. ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ವಿನಾಯಕ್ ನರಹರಿ ಭಾವೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಅರಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. * ಅವರಿಗೆ ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗಗಾಗಿ ಮುಂಬೈಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಬರಹವೊಂದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಓದು ಬರಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಪತ್ರಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟರಂತೆ. ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದ ಭಾವೆ ಅನಂತರ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ==ಬರಹಗಾರರಾಗಿ== * ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ ಸಮರ್ಥ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೨೩ ರಲ್ಲಿ ’ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಧರ್ಮ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾದರು. ನಾಗಪುರದ ’ಧ್ವಜಸತ್ಯಾಗ್ರಹ’ ದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಬಂಧಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ’ವೈಕೋಮ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ’ಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ನಿಂತರು. ಇವೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆಯೂ ನಿರಂತರ ಅಧ್ಯಯನಶೀಲರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ಗೀತಾಭಾಷ್ಯ ಬರೆದರು. * ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆದರು. ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ಸಹ ಖೈದಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಚನ ಕೊಡಾ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುರಾನ್ ಮತ್ತು ಬೈಬಲ್ಲಿನ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರಲ್ಲದೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಸ್ವರಾಜ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕುರಿತಾದ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ==ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿಯಾಗಿ== * ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ ಒಬ್ಬ ಹಠವಾದಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿ. ಅಹಿಂಸಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ನಿಷ್ಠೆಯಿರಿಸಿದ್ದರು. ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ ಕೈಯಿ. ಜಾತೀಯತೆಯ ಭೇದ ಅಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಬಾಳಬೇಕೆಂಬ ಕನಸು ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಹರಿಜನರೊಡನೆ ವಿವಿಧ ಮತೀಯರೊಡನೆ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೆರೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಎಲ್ಲರ ಮನ್ನಣೆಗಳಿಸಿ ಹೊಸ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. * ಸಂತರಂತೆ ಬಾಳಿದ್ದ ವಿನೋಬಾರವರ ಅಂತಃಸತ್ತ್ವ ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು, ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆಯ ಡಕಾಯಿತರು, ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿಸಂತರಂತೆ ಬಾಳಿದ್ದ ವಿನೋಬಾರವರ ಅಂತಃಸತ್ತ್ವ ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು, ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆಯ ಡಕಾಯಿತರು, ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಭಾಗದ ನೂರಾರು ಡಕಾಯಿತರು ಅವರಿಗೆ ಶರಣುಬಂದಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಈ ಡಕಾಯಿತರೆಲ್ಲರೂ ಮುಂದೆ ಭಾವೆಯವರ ಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಕಳೆದರು. * ೧೯೫೫ರಲ್ಲಿ ’ಭೂದಾನ ಚಳುವಳಿ’ಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ ಭಾವೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕಗೊಳಿಸಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಭೂದಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದರು. ದೇಶದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡಿ ಸಹಸ್ರಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿ ನಿಂತರು. ಅವರು ಸಿರಿವಂತರಿಂದ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬಡಬಗ್ಗರಿಗಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡು ಒಂದರಲ್ಲೇ ಅವರು ಸುಮಾರು ೧೭೫ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಸಿರಿವಂತರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬಡಜನರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು. ==ಬಹುಭಾಷಾ ಪಂಡಿತರು== ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಅವರು ಬಹುಭಾಷಾ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದು ಮರಾಠಿ, ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳ ಪರಿಚಯ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಲಿಪಿ ಅವರನ್ನು ಮೋಡಿ ಮಾಡಿತ್ತು. ಅವರು ಕನ್ನಡದ ಲಿಪಿಯನ್ನು ‘ಲಿಪಿಗಳ ರಾಣಿ’ ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೫೮೭ರಲ್ಲಿ ವಿನೋಬಾ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಮಾಜ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ೧೯೮೩ರಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಿಸಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ==ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆ== * ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಹತ್ಯೆಯಾದ ನಂತರ ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆಯವರಿಗೆ ಆಶ್ರಮದ ಬದುಕು ಸಾಕೆನಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಗುರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಸರ್ವೋದಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಗ್ರಾಮ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವೆ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ ಅವರು ಗ್ರಾಮಭಾರತದ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೊರಟರು. * ೧೯೫೧ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೮ ರಂದು ಆಂಧ್ರದ ತೆಲಂಗಾಣ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಪೂಚಂಪಲ್ಲಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೀಮಂತ ಜಮೀನ್ದಾರರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಬಡವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಕೂಡದು, ಬಡತನ ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಹಾಗೂ ದುಡಿಯುವ ಕೈಗಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಕಲ್ಪಿಸುವ ದೀಕ್ಷೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಕರೆಯಿತ್ತರು. * ವಿನೋಬಾ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ರಾಮರೆಡ್ಡಿ ಎಂಬ ಜಮೀನ್ದಾರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೂರು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿನೋಬಾರವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವಿನೋಬಾ ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವಿಚಲಿತರಾದರು. ಆದರೆ, ಇದು ದೇವರು ತೋರಿದ ದಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಅವರು ಈ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಭೂದಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. ನೀವು ನೀಡುವ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ದೇಗುಲ, ಛತ್ರ, ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. * ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಬಡತನದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ಬಡವರು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ನಿಜವಾದ ದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀವು ದಾನ ನೀಡುವ ಜಮೀನು ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. ಮೊದಲ ೭೦ ದಿನಗಳ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ೧೨ ಸಾವಿರ ಎಕರೆ ಭೂಮಿ ದಾನವಾಗಿ ದೊರೆತರೆ, ನಂತರದ ೬೦ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೧೮ ಸಾವಿರ ಎಕರೆ ಭೂಮಿ ದೊರೆಯಿತು. * ಮೊದಲ ಹಂತದ ೮೦೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪಾದಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೩೦ ಸಾವಿರ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯು ಭೂದಾನವಾಗಿ ವಿನೋಬಾರವರ ಮಡಿಲು ಸೇರಿತ್ತು. ೧೯೫೨ ರಲ್ಲಿ ನೆಹರೂ ರವರು ವಿನೋಬಾ ಅವರನ್ನು ದೆಹಲಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕುರಿತು ಯಾವ ರೀತಿಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಇರಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಆಚಾರ್ಯರು ನೀಡಿದ ಉತ್ತರ ಹೀಗಿತ್ತು. “ ಬಡವರ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಿಲಾಗದ, ದುಡಿಯುವ ಕೈಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ನೀಡಲಾಗದ ನಿಮ್ಮ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗೆ ಬಿಸಾಡಿ. ಮೊದಲು ನೀವು , ನಿಮ್ಮ ಪರಿವಾರ ದೆಹಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹಳ್ಳಿಗಳತ್ತ ಹೊರಡಿ. ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವಾಗುವ ನರಕ ಸದೃಶ್ಯ ಬದುಕು ನಿಮಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ”. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ/ಗೌರವ ಪುರಸ್ಕಾರ== # ೧೯೫೮ರಲ್ಲಿ ವಿನೋಬಾ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಮಾಜ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮ್ಯಾಗ್ಸೆಸೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು # ೧೯೮೩ರಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ==ನಿಧನ== ೧೯೮೨ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಔಷದೋಪಚಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಒಪ್ಪದೆ ನವೆಂಬರ್ ೧೫ , ೧೯೮೨ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ ಅವರು ಜನಮನದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. == ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [https://www.pavanbukkan.space/2023/08/vinoba-bhave.html ಭೂದಾನ ಚಳುವಳಿಯ ಹರಿಕಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪುರವರೊಂದಿಗಿರುವ ಚಿತ್ರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310154810/http://kuvempu.com/photos31.html |date=2007-03-10 }} * [http://www.vinobabhave.org : http://www.vinobabhave.org Website to spread the thoughts, philosophy and works of Vinoba Bhave ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718134118/http://vinobabhave.org/ |date=2013-07-18 }} * [http://www.markshep.com/nonviolence/GT_Vinoba.html The King of Kindness: Vinoba Bhave and His Nonviolent Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114025951/http://www.markshep.com/nonviolence/GT_Vinoba.html |date=2010-01-14 }} * [http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationBhaveVin.htm Citation for 1958 Ramon Magsaysay Award for Community Leadership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104082808/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationBhaveVin.htm |date=2009-01-04 }} * [http://www.bioscand.se/kron/Vinoba.htm Vinoba Bahve - his work on leprosy (with photo 1979)] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,935318-1,00.html A Man on Foot - Time magazine cover page article dated Monday, May 11, 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107133500/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,935318-1,00.html |date=ನವೆಂಬರ್ 7, 2012 }} {{Wikiquote|ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ}} {{ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತರತ್ನ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:೧೮೯೫ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೮೨ ನಿಧನ]] n09w7iyp1sfupwm8rvrhg5halj5x5qk 0 10209 1373325 1373205 2026-05-13T18:46:10Z PrasannaKUSA 98856 1373325 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ, ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು ಮಾಧ್ವ ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] 3ajmilkdhv8cqtccjt7zfdjsju5miy1 1373326 1373325 2026-05-13T19:12:35Z PrasannaKUSA 98856 Added a reference along with associated correction 1373326 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=ರಾಮರಾವ್ |first=ಸುಬೋಧ ಎಮ್. |title=ತತ್ವವಾದ |date=ನವೆ೦ಬರ್ ೧೯೬೭ |publisher=ಉತ್ತರಾಧಿ ಮಠ |year=೧೯೬೭ |location=ಬೆ೦ಗಳೂರು |pages=೯-೧೩ |language=Kannada}}</ref>{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ, ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು ಮಾಧ್ವ ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] 458q6w9fnv6rc04v5l6b9p4j4ldctwo 1373327 1373326 2026-05-13T19:31:57Z PrasannaKUSA 98856 Added a reference 1373327 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.<ref>"'''ಮಾಧ್ವ ಧುರೀಣ''' '''ದಿ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರು", ಸುಬೋಧ ಎಮ್. ರಾಮರಾವ್, ತತ್ವವಾದ, ನವೆ೦ಬರ್ ೧೯೬೭, Pages: ೯-೧೩, ಉತ್ತರಾಧಿ ಮಠ, ಬೆ೦ಗಳೂರು.'''</ref>{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ, ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು ಮಾಧ್ವ ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] 4yl81fvk6t7pk8eston2quxdk37d7wq 1373329 1373327 2026-05-13T19:35:08Z PrasannaKUSA 98856 1373329 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.<ref>"''ಮಾಧ್ವ ಧುರೀಣ'' ''ದಿ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರು", ಸುಬೋಧ ಎಮ್. ರಾಮರಾವ್, ತತ್ವವಾದ, ನವೆ೦ಬರ್ ೧೯೬೭, Pages: ೯-೧೩, ಉತ್ತರಾಧಿ ಮಠ, ಬೆ೦ಗಳೂರು.''</ref>{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ, ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು ಮಾಧ್ವ ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] jukq34kurqa13ge8zjtf9sqyf78cogy 1373330 1373329 2026-05-13T19:37:43Z PrasannaKUSA 98856 1373330 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | image = Karpur_Srinivasa_Rao_portrait.jpg | image_caption = ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್, ಅಂದಾಜು ೧೯೨೦ರ ದಶಕ | birth_date = {{birth date|1863|7|27|df=y}} | birth_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death date and age|1932|6|2|1863|7|27|df=y}} | death_place = ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | citizenship = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ | known_for = ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್; [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟು]]; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ; [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕ.ಸಾ.ಪ.]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು | awards = ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ (ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ); ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ; M.R.A.S. (೧೯೧೪) | spouse = ವೆಂಕುಬಾಯಿ | children = ೬ (ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ, ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ) | father = ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್ | mother = ಜೀವುಬಾಯಿ ಕರ್ಪೂರ }} '''ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್''' (ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ – ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨), B.Sc., L.C.E., M.R.A.S., ಒಬ್ಬ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ: [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ (೧೯೧೨–೧೯೧೭) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದದ್ದು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ|ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]]ದ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದದ್ದು. [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] (೧೮೮೭–೧೯೭೫), ಕನ್ನಡ ಕವಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದು ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು,{{sfn|Indian Philatelics|1988}} ತಮ್ಮ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಎಂಬ ನೆನಪಿನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು 'ಹರ್ಕ್ಯುಲಿಯನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಬಂಧ ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ.{{sfn|Gundappa|1970}} ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ನಂತರ, ಲೇಖಕಿ ಗೌರಿ ಸತ್ಯ ಅವರು ''ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು'' (ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೈಸೂರು, ೨೦೨೫) ಎಂಬ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ, ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನೇತೃತ್ವ ಕುರಿತು ಆರು ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}}{{efn|ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಮತ್ತು ಕ.ಸಾ.ಪ. ಫಲಕಗಳು, ಬಡ್ತಿ ದಾಖಲೆ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ.ಜಿ. ಯವರ ಪ್ರಬಂಧ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨೭ ಜುಲೈ ೧೮೬೩ರಂದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್. 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ವಂಶನಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೀಗಿದೆ: ಪೂರ್ವಿಕರು ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಉಂಡೆ ಕರ್ಪೂರ ಉರಿಸಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಕರ್ಪೂರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತಂತೆ.<ref>"''ಮಾಧ್ವ ಧುರೀಣ'' ''ದಿ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರು", ಸುಬೋಧ ಎಮ್. ರಾಮರಾವ್, ತತ್ವವಾದ, ನವೆ೦ಬರ್ ೧೯೬೭, ಪುಟಗಳು: ೯-೧೩, ಉತ್ತರಾಧಿ ಮಠ, ಬೆ೦ಗಳೂರು.''</ref>{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ನಾತಕ (B.Sc.) ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಸಾಯನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರವಾನಗಿ (L.C.E.) ಪಡೆದರು. ೧೮೮೬–೮೭ರ ಮುಂಬೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂಕ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜಮ್‌ಶೇಟ್‌ಜಿ ದೊರಾಬ್‌ಜಿ ನಾಗೊಂವ್‌ವಾಲಾ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದರು — ಆ ವರ್ಷ ಆ ಬಗೆಯ ಏಕೈಕ ಬಹುಮಾನ ಅದೇ ಆಗಿತ್ತು.{{sfn|Bombay University Calendar|1886}} ಅದೇ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] (ಸರ್ ಎಂ.ವಿ.) ಅವರೂ ಇದ್ದರು; ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Gundappa|1970}} ==ವೃತ್ತಿ== ===ಮುಂಬೈ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (೧೮೮೭–೧೯೧೨)=== ೫ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೮೭ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮುಂಬೈ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (PWD) ಸೇರಿದರು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಣೆ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿದರು. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಡಕ್‌ವಾಸ್ಲಾ ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಂಧ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್‌ಗೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದರು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಕ್ಕೂರ್ ಜಲ ಸರಬರಾಜಿಗಾಗಿ ಶೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=28}} ಇದೇ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವಡಿಯರ್ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆ ಬಡಾವಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು — ನಗರದ ಮೊದಲ ಯೋಜಿತ ವಸತಿ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ನಿವೇಶನಗಳ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ನಗರ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ನೇರ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ===ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ (೧೯೧೨–೧೯೧೭)=== ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನರಾದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹುದ್ದೆಗಾಗಿ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಕರೆದರು. ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಕೋರಿದೆ. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಮುಂಬೈ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ.'{{sfn|Visvesvaraya|1951|p=48}} ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ.ಯ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ನೇಮಕ 'ಕಾವೇರಿ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ದಿವಾನ, ಸರ್ ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ' ಆಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ನೇಮಕ ಜುಲೈ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂ. ೪೧೨ ಗೆಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.{{sfn|Mysore Gazette|1913}} ಅವರು ೨೨ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು{{efn|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌ನ ಮೈಸೂರು ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಸಿವಿಲ್ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ, G.M. ಫೈಲ್ ಸಂ. ೨೪೯ of ೧೯೧೩-೧೪ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ.|group=note}} ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.{{sfn|Mysore PWD Civil List|1912}} ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್ ಕೊರತೆ. ಆಮದು ಸಿಮೆಂಟ್ ಸಿಗದಾದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗದಿತ್ತು. ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಇತಿಹಾಸ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಪುಡಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಸುಣ್ಣದ ಸುರ್ಕಿ ಗಾರೆಯನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ====ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು==== [[ಚಿತ್ರ:KRS_Dam_Principal_Officers_Plaque.png|thumb|right|280px|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಫಲಕ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.]] [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] (ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್.) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು [[ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯವಾಗಿತ್ತು.{{sfn|Mysore PWD History|1956|p=115}} ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಫಲಕ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೧೨ ರಿಂದ ಜೂನ್ ೧೯೧೭ರ ವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದೆ.{{efn|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಫಲಕ, ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ ಅವರು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಕದಲ್ಲಿ: "Rajasabhabhushana Karpur Shrinivasa Rav, B.Sc., L.C.E. — Nov 1912 – Jun 1917." ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ.|group=note}} ====೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ==== ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆದ ಅವರ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದ ಅವರ ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅವರ ಬಡ್ತಿ ಶಿಫಾರಸು ದಾಖಲೆ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ನಡುವಣ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು' ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.{{sfn|Promotion Roll|1913}} ಆದರೆ ಆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ತಕ್ಷಣ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕರೆಯಲಾಯಿತು; ೧೯೨೧ ರಿಂದ ೧೯೨೪ರ ವರೆಗೆ ಮದ್ರಾಸಿನ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕಡಂಬಿ ಅವರ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಜೆ. ಹೌಲೇ, ಕೆ. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿ), ಮತ್ತು ಸಿ. ಪಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್ ಇದ್ದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಟಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ೨೦೨೪ರ ಬರಹದ ಪ್ರಕಾರ, 'ಕಡಂಬಿ ಜೊತೆ ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.'{{sfn|Ramakrishnan|2024|p=33}} ೧೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೪ರಂದು ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಒಪ್ಪಂದ ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್. ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟ ೧೨೪.೮೦ ಅಡಿ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಹ ೪೪,೮೨೭ ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಅಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ದಿವಾನ ಎ.ಆರ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಿ.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಡಿ. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪಿ. ಹಾಕಿನ್ಸ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಮತ್ತು ಕಡಂಬಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಡಿಯಾರ್ IV ಅವರಿಂದ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{efn|ದಕ್ಷಿಣಿ ಮರಾಠಿ ಅಡ್ಡ (೨೦೨೦) ಬಿರುದನ್ನು 'ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ' ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ 'ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ' ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.|group=note}} ==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು== [[ಚಿತ್ರ:Participants of the first Kannada Sahitya Parishat (Bangalore, 1915).jpg|thumb|right|280px|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು, ಬೆಂಗಳೂರು, ೩ ಮೇ ೧೯೧೫. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ (ಕುಳಿತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಡದಿಂದ ಐದನೆಯವರು) ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.]] ೩ ಮೇ ೧೯೧೫ರಂದು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ಎಚ್. ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯ, ಪಿ.ಎಸ್. ಅಚ್ಯುತ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್. ರಘುನಾಥ ರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] (ಕ.ಸಾ.ಪ.) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|Mysuru Mithra|2024}}{{sfn|Satya|2025|pp=162-167}} ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅವರೇ ರಚಿಸಿದರು.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ೧೯೧೮ ರಿಂದ ೧೯೩೨ರ ತಮ್ಮ ನಿಧನದವರೆಗೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ — ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪದವಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಪರಿವಾರದ ಸದಸ್ಯರ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರೇ ಸಂಘಟನೆಯ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}}{{sfn|KSP Website|2024}} ಅವರು ೧೯೧೯ರಲ್ಲಿ [[ಹಾಸನ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ವಹಿಸಿದ್ದರು.{{sfn|Star of Mysore|2015}}{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ಕಾಯಂ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ರಂದು ಅರಮನೆ ₹೩೦,೦೦೦ ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚದ ಪೈಕಿ ₹೫,೦೦೦ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು, ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಸಹಿತ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು (ಪತ್ರ ಸಂ. ೫೮, ಟಿ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿ ಸಹಿ).{{sfn|Ashwathanarayana|2015}} ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧ರಂದು ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಕಟ್ಟಡ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು; ಅದಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.{{sfn|Gundappa|1970}} [[ಚಿತ್ರ:Kannada Sahitya Parishat.JPG|thumb|right|280px|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ, ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶಾಶ್ವತ ಕಟ್ಟಡ.]] [[ಚಿತ್ರ:KSP_Foundation_Stone_Plaque_KSR_1931.png|thumb|right|280px|ಕ.ಸಾ.ಪ. ಕಟ್ಟಡದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ, ೧೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೧. ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.]] ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರು ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ''ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: 'ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹಣ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಮ್ಮೇಳನ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.'{{sfn|Gundappa|1970}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ದಾಖಲಿಸಿದಂತೆ, ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ನಡೆಸಿಲ್ಲ.{{sfn|KSP Website|2024}} ==ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಜೀವನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ವೆಂಕುಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು; ಅವರಿಗೆ ಆರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು: ಕರ್ಪೂರ ಸುಬ್ಬರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಕರ್ಪೂರ ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಶೇಷಿಬಾಯಿ, ಅಂಬಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಭಾಗೀರಥಿಬಾಯಿ.{{sfn|Chaturvedi|2020}} ಅವರು ಮಾಧ್ವ ವೈಷ್ಣವ ಮತಾನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ' ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದರು.{{sfn|Dakshini MarathiAdda|2020}} ೧೯೧೪ರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮೇ ನಡೆದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾರ್ಡ್ ರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ (M.R.A.S.) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.{{sfn|JRAS|1914|p=820}} ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಪದ ಪ್ರಮಾಣ — B.Sc., L.C.E., M.R.A.S. — ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹಾಕಿದ ಕ.ಸಾ.ಪ. ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.{{efn|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಫಲಕ. ಛಾಯಾಚಿತ್ರ: ಪ್ರಸನ್ನ ಕರ್ಪೂರ.|group=note}} ಕ.ಸಾ.ಪ.ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ 'ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.{{sfn|SV Srinivasa Rao}} ==ನಿಧನ== ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ ಅವರು ೨ ಜೂನ್ ೧೯೩೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ==ಪರಂಪರೆ== [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು [[ಮೈಸೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ — ಕಾವೇರಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಯೋಜನೆ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು ೧,೪೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಲೀಟರ್ ನೀರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.{{sfn|The Hindu|2023}} ಅವರು ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ತಂದ ೧೯೨೪ರ ಕಾವೇರಿ ಒಪ್ಪಂದ ತನ್ನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು; ಎಸ್. ಗುಹಾನ್ ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]]ದ ನಡುವೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನಡೆಸುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.{{sfn|Guhan|1993|pp=18-22}} ಅವರು ೧೮೯೨ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಚೌಕ-ಗ್ರಿಡ್ ಬಡಾವಣೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೀರಿ ಹರಡಿತು. ೧೮೯೮ರ ಪ್ಲೇಗ್ ನಂತರ [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ]] ಮತ್ತು [[ಬಸವನಗುಡಿ]] ವಿಸ್ತರಣೆಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನಾಯರ್ ಅವರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.{{sfn|Nair|2005|pp=38-41}} ಅವರು ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಇಂದು ೫ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಹಾವೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೮೬ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.{{sfn|The Hindu KSP|2023}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{notelist|group=note}} ==ಆಕರಗಳು== {{reflist}} ==ಮೂಲಗಳು== ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | title = Mysore Public Works Department Civil List | year = 1912 | publisher = Government of Mysore | location = Mysore | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD Civil List|1912}} }} * {{cite book | title = Bombay University Calendar 1886 | year = 1886 | publisher = Thacker & Co. | location = Bombay | language = en | ref = {{sfnref|Bombay University Calendar|1886}} }} * {{cite web | title = Mysore Gazette, Notification No. 412: Appointment of Chief Engineer | work = The Mysore Gazette, January–October 1913 | date = July 1913 | publisher = Government Press | location = Bangalore | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106560 | access-date = 7 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore Gazette|1913}} }} * {{cite web | title = Annual award of a prize of Rs. 100 by Mr. Karpur Srinivasa Rao | website = Karnataka State Archives, Bangalore (via archive.org) | date = September 1908 | url = https://archive.org/details/karnataka-state-archives-RGVlcGFrMTM4NTY4-RGVlcGFrMQ/page/n1/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Karnataka State Archives|1908}} }} * {{cite book | title = Yearly Promotion Recommendation Roll of the Engineer Establishment: Mr. Karpur Shrinivasarao, B.Sc., L.C.E., for the year ending 31 December 1913 | year = 1913 | publisher = General and Revenue Secretariat, Government of Mysore | location = Bangalore | type = Archival document. Karnataka State Archives, Bangalore. G.M. File No. 249 of 1913–14, Serial Nos. 1–2 | language = en | ref = {{sfnref|Promotion Roll|1913}} }} * {{cite web | title = Notes of the Quarter: Anniversary Meeting, 12 May 1914 | work = Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | date = July 1914 | url = https://archive.org/details/dli.ministry.15625/page/819/mode/2up | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|JRAS|1914}} }} ===ಪ್ರಕಟಿತ ಮೂಲಗಳು=== * {{cite book | last = Visvesvaraya | first = M. | year = 1951 | title = Memoirs of My Working Life | publisher = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting | location = Delhi | url = https://archive.org/details/VisvesvarayaAutobiography | access-date = 7 April 2026 | language = en }} * {{cite book | title = History of the Mysore Public Works Department (1856–1956) | year = 1956 | publisher = Government Press | location = Bangalore | oclc = 569234854 | language = en | ref = {{sfnref|Mysore PWD History|1956}} }} * {{cite book | last = Gundappa | first = D. V. | author-link = ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ | year = 1970 | title = ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ, ಸಂಪುಟ ೩: ಸಾಹಿತ್ಯೋಪಾಸಕರು | chapter = ಲೇಖನ ೧೨: ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨) | publisher = ಗೋಖಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆ | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | chapter-url = https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 }} * {{cite book | last = Guhan | first = S. | year = 1993 | title = The Cauvery River Dispute: Towards Conciliation | publisher = Madras Institute of Development Studies in association with Frontline | location = Madras | isbn = 9788185966014 | language = en }} * {{cite book | last = Nair | first = Janaki | year = 2005 | title = The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century | publisher = Oxford University Press | location = New Delhi | isbn = 9780195672084 | language = en }} * {{cite book | last = Ashwathanarayana | first = G. | year = 2015 | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ೧೦೦: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಯನ | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | isbn = 9788193077306 | language = kn }} * {{cite book | last = Ramakrishnan | first = T. | year = 2024 | title = Cauvery: A Long-Winded Dispute | publisher = The Hindu Group | location = Chennai | isbn = 9789393875969 | language = en }} * {{cite book | last = Satya | first = Gouri | year = 2025 | title = ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು | publisher = ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಕಾಶನ | location = ಮೈಸೂರು | isbn = 9788198100092 | language = kn | pages = 162–167 }} : ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸತ್ಯ (೨೦೨೫) ಬಿರುದನ್ನು "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" ಎಂದು ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಕರಗಳಿಂದ ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಆಕರ ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿರುದಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.'' * {{cite book | last = Chaturvedi | first = Hari Rao R. | title = Rajasabhabhushana Sri Karpur Srinivasa Rao: To My Knowledge | year = 2020 | type = Unpublished manuscript | language = en }} * {{cite news | title = KRS reaches maximum level, water security for Bengaluru ensured | work = The Hindu | date = 2023-08-20 | url = https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu|2023}} }} * {{cite news | title = 86th Kannada Sahitya Sammelana, Haveri | work = The Hindu | date = 2023-01-07 | url = https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/ | access-date = 9 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|The Hindu KSP|2023}} }} * {{cite web | title = Rajabhasha Bhushana Karpur Srinivasa Rao | website = Dakshini Marathi Adda | date = 2020 | url = https://www.dakshinimarathiadda.com/rajabhasha-bhushana-karpur-srinivas | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Dakshini MarathiAdda|2020}} }} ''ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಲೇಖನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ರಾಜಭಾಷಾ ಭೂಷಣ" ಎಂದಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ "ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ" — ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ. ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ.'' * {{cite web | title = ನಮ್ಮ ಪರಿಷತ್ತು (About the Parishat) | website = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | url = https://kannadasahithyaparishattu.in/%e0%b2%a8%e0%b2%ae%e0%b3%8d%e0%b2%ae-%e0%b2%aa%e0%b2%b0%e0%b2%bf%e0%b2%b7%e0%b2%a4%e0%b3%8d%e0%b2%a4%e0%b3%81/ | language = kn | access-date = 28 April 2026 | ref = {{sfnref|KSP Website|2024}} }} * {{cite web | title = Birth of Kannada Sahitya Parishat | website = Star of Mysore | date = 2015 | url = https://starofmysore.com/birth-kannada-sahitya-parishat/ | access-date = 4 April 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Star of Mysore|2015}} }} * {{cite news | title = ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನ ಅಸಾಮಾನ್ಯರು: ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್ | work = ಮೈಸೂರು ಮಿತ್ರ | date = 2024-07-07 | language = kn | ref = {{sfnref|Mysuru Mithra|2024}} }} * {{cite web | title = Dr. D.V. Gundappa (Scholar and Journalist) | website = Indian Philatelics | url = https://www.indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1987-1988/item/8343-dr-dv-gundappa-scholar-and-journalist-click-for-stamp-information.html | access-date = 8 May 2026 | language = en | ref = {{sfnref|Indian Philatelics|1988}} }} ಭಾರತ ಅಂಚೆ ಮತ್ತು ತಂತಿ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಫೋಲ್ಡರ್ ಆಧರಿಸಿ. * {{cite book | last = Srinivasa Rao | first = S. V. | title = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು | location = ಬೆಂಗಳೂರು | language = kn | ref = {{sfnref|SV Srinivasa Rao}} }} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು]] ==ಹೊರ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.prekshaa.in/Karpura-Srinivasa-Rao-Part-1 ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾವ್ (ಭಾಗ ೧ ಮತ್ತು ೨)] — ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ''ಜ್ಞಾಪಕಚಿತ್ರಶಾಲೆ'' (೧೯೭೦) ಪ್ರಬಂಧದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ, Prekshaa.in. [[ವರ್ಗ:೧೮೬೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೩೨ ಮರಣ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಿವಿಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು|ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾವ್]] 6pgb5wlwwdq576makpf5qzhi3525o6z 0 14450 1373339 1373054 2026-05-14T01:23:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373339 wikitext text/x-wiki {{Translation/Ref|en|United Kingdom|oldid=308907691}} {{dablink|This article is about the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland. For other uses of terms redirecting here, see [[UK (disambiguation)]] and [[United Kingdom (disambiguation)]].}} {{Infobox country |conventional_long_name = ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ |common_name = |image_flag = Flag of the United Kingdom.svg |image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |symbol_type = Royal coat of arms |image_map = Europe-UK.svg |map_caption = ಯುರೋಪ್ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ (ಹಸಿರು). ಯುರೋಪ್ ಖಂಡ (ಕಡು ಬೂದು) |national_anthem = ಗಾಡ್ ಸೇವ್ ದ ಕಿಂಗ್<ref>It serves as the [[de facto]] [[National Anthem]] as well as being the [[Royal anthem]] for several other countries.</ref> |official_languages = [[ಆಂಗ್ಲ]] ([[de facto]])<ref>English is established by [[de facto]] usage. In [[Wales]], the [[Welsh Language Board|Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] is legally tasked with ensuring that, "in the conduct of public business and the administration of justice, the English and [[Welsh language|Welsh]] languages should be treated on a basis of equality". {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1993/Ukpga_19930038_en_2.htm |title=Welsh Language Act 1993 |publisher=Office of Public Sector Information |accessdate=3 September 2007}}. [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with "securing the status of the [[Scottish Gaelic language|Gaelic]] language as an [[official language]] of [[Scotland]] commanding equal respect to the English language" {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/acts2005/asp_20050007_en_1 |title=Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |publisher=Office of Public Sector Information |dateformat=dmy|accessdate=9 March 2007}}</ref> |regional_languages = Irish, [[Ulster Scots]], [[Scottish Gaelic]] <!-- Keep 'Scottish Gaelic' - people will find Gaelic confusing as the Irish language is also commonly called Gaelic -->, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್]], [[ವೆಲ್ಷ್]], [[ಕಾರ್ನಿಶ್]]<ref>Under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]] the Welsh, Scottish Gaelic, [[Cornish language|Cornish]], Irish, [[Ulster Scots]] and [[Scots language|Scots]] languages are officially recognised as [[Regional language|Regional]] or [[Minority language|Minority]] languages by the [[United Kingdom Government|UK Government]] ({{cite web|publisher=Scottish Executive|url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|title=European Charter for Regional or Minority Languages|dateformat=dmy|accessdate=23 August 2007|archive-date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012182532/http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|url-status=dead}}) See also [[Languages in the United Kingdom]].</ref> |ethnic_groups = ೯೨.೧% [[ಬಿಳಿಯರು]]<br /> ೪% [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯ]]ನ್ನರು<br /> ೨.೦% [[ಕರಿಯರು]]<br /> ೧.೨% [[British Mixed-Race|Mixed]]<br /> 0.4% [[Chinese people|Chinese]]<br /> 0.4% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] |ethnic_groups_year = [[United Kingdom Census 2001|2001]]<br /><small> See: [[Ethnic groups of the United Kingdom#2001 Census|UK Ethnic groups list]]</small><ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=United Kingdom population by ethnic group|publisher=Office for National Statistics|date=2001-04-01|work=[[United Kingdom Census 2001]]|accessdate=2009-04-15|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221162206/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|archivedate=2003-12-21}}</ref> |demonym = [[British people|British, Briton]] |capital = [[ಲಂಡನ್]] |latd = 51 |latm = 30 |latNS = N |longd = 0 |longm = 7 |longEW = W |largest_city = London |government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]] |leader_name1 = [[Charles III]] |leader_title2 = [[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Rishi Sunak]] |sovereignty_type = [[History of the United Kingdom|Formation]] |legislature = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] |upper_house = [[House of Lords]] |lower_house = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] |state_religion = [[Anglicanism]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Acts of Union 1707]] |established_date1 = 1 May 1707 |established_event2 = [[Act of Union 1800]] |established_date2 = 1 January 1801 |established_event3 = [[Anglo-Irish Treaty]] |established_date3 = 12 April 1922 |accessionEUdate = 1 January 1973 |religion = [[Church of England|Anglican]] |EUseats = 78 |area_rank = 79th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 244820 |area_sq_mi = 94526 |percent_water = 1.34 |population_estimate_year = 2009 |population_estimate = 61,612,300<ref>{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |title=Eurostat estimate |date= |dateformat=dmy |accessdate=16 October 2008 |archive-date=6 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |url-status=dead }}</ref> |population_estimate_rank = 22nd |population_census = 58,789,194<ref>[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp Population Estimates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225213245/http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp |date=2008-12-25 }} at www.statistics.gov.uk</ref> |population_census_year = 2001 |population_density_km2 = 246 |population_density_sq_mi = 637 |population_density_rank = 48th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $2.230 trillion<ref name=GDP>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=19&sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=United Kingdom|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = $36,523<ref name=GDP /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 18th |GDP_nominal = $2.674 trillion<ref name=GDP /> |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $43,785<ref name=GDP /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |HDI_year = 2006 |HDI = 0.942<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_GBR.html HDI of United Kingdom]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The United Nations. Retrieved 21 July 2009.</ref> |HDI_rank = 21st |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |Gini = 34<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|title=The World Factbook - United Kingdom|publisher=CIA|dateformat=dmy|accessdate=23 September 2008|archive-date=7 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|url-status=dead}}</ref> |Gini_year = 2005 |Gini_rank = |currency = [[Pound sterling]]<ref>The [[Euro]] is accepted in many payphones and some larger shops.</ref> |currency_code = GBP |country_code = GBR |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = [[Western European Summer Time|BST]] |utc_offset_DST = +1 |drives_on = left<ref>British dependencies drive on the left except for [[BIOT]] and [[Gibraltar]].</ref> |cctld = [[.uk]]<ref>[[ISO 3166-1 alpha-2]] states that this should be [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is practically unused. The [[.eu]] domain is shared with other [[European Union]] member states.</ref> {{refend}} |calling_code = 44 }} '''ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ''' <ref>ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಾಗೂ [[ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಭಾಷೆ|ಸ್ವಸ್ಥಾನಿಕ]] [[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ|(ಪ್ರಾದೇಶಿಕ) ಭಾಷೆಗಳು]] ಎಂದು [[ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಭಾಷೆಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಐರೋಪ್ಯ ಶಾಸನ ಪತ್ರ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ, UKಯ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತಿದೆ: * {{lang-kw|Rywvaneth Unys Breten Veur ha Kledhbarth Iwerdhon}}; * {{lang-ga|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann}}; * {{lang-sco|Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Irland}}; * {{lang-gd|Rìoghachd Aonaichte Bhreatainn Mhòir agus Èireann a Tuath}}; * {{lang-cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}}</ref> (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ''', ಅಂದರೆ '''UK''' ಅಥವಾ '''ಬ್ರಿಟನ್''' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ)<ref>"ಬ್ರಿಟನ್‌" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬಳಸುವಾಗ ಇದರ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಗಾಗಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಐಲ್ಸ್‌ನ ಪರಿಭಾಷೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಐಲ್ಸ್‌ ಪರಿಭಾಷಿಕ ಕೋಶ]]ವನ್ನು ನೋಡಿ</ref> ಒಂದು [[ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು [[ಯುರೋಪ್]] ಖಂಡದ ವಾಯುವ್ಯ ತೀರದ ಆಚೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇದೊಂದು [[ದ್ವೀಪ ರಾಷ್ಟ್ರ|ದ್ವೀಪ ದೇಶ]]<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom|title= Encyclopaedia Britannica|quote=Island country located off the north-western coast of mainland Europe|accessdate=2007-09-25}}</ref> ವಾಗಿದ್ದು,<ref name="Countries">{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher= www.number-10.gov.uk|accessdate=2007-06-13|quote=Countries within a country|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archivedate=2008-09-09}}</ref>[[ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌|ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್]], [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ [[ಅರ್ಚಿಪೆಳಗೋ|ದ್ವೀಪಸಮೂಹ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ-ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಗಡಿ|ಭೂ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ]]UKಯ ಏಕೈಕ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಆ ಗಡಿಯನ್ನು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |title=UK Region – Northern Ireland - UK |publisher=Ukinvest.gov.uk |date= |accessdate=2009-07-08 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515154952/http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Published: 9:05PM BST 24 Jul 2008 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2455710/Border-checks-between-Britain-and-Ireland-proposed.html |title=Border checks between Britain and Ireland proposed |publisher=Telegraph |date=2008-07-24 |accessdate=2009-07-08}}</ref> ಈ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ UKಯು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರ]], [[ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ]], [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾಲುವೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ]]ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್‌ ಸಮುದ್ರ|ಐರಿಷ್ ಸಮುದ್ರ]]ಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಅತಿದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪವಾದ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್, [[ಕಾಲುವೆ ಸುರಂಗ|ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆಯ ಸುರಂಗ]]ದಿಂದ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌|ಫ್ರಾನ್ಸ್]]‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ದ ಮತ್ತು [[ಒಕ್ಕೂಟ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಏಕೀಕೃತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]] ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನ ದೇಶಗಳು|ದೇಶಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|title=The Countries of the UK|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archivedate=29 March 2002}}</ref> ತನ್ನ [[ರಾಜಧಾನಿ(ರಾಜಕೀಯ)|ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾದ [[ಲಂಡನ್‌|ಲಂಡನ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಇದರ [[ಸರ್ಕಾರದ ಗದ್ದುಗೆ|ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರ]]ವಿದ್ದು [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ವೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದ [[ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌]], [[ಕಾರ್ಡಿಫ್‌|ಕಾರ್ಡಿಫ್]] ಹಾಗೂ [[ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌|ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತಗಳೂ ಈ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಜೊತೆಗಿವೆ. [[ಜರ್ಸಿ|ಜೆರ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಗುರ್ನ್‌‌‌ಸೀ|ಗೆರ್ನ್‌ಸೆ]]ಯ [[ಕಾಲುವೆ ದ್ವೀಪಗಳು|ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ ದ್ವೀಪ]] [[ಬೈಲಿವಿಕ್‌|ಅಧಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಮಾನವನ ದ್ವೀಪ|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಎಂಬ ಕಿರುದ್ವೀಪವು [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವು UKಯ ಅಂಗವಾಗಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|title=Key facts about the United Kingdom|accessdate=2008-06-26|work=Government, citizens and rights|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. 'The UK' is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Great Britain' (or just 'Britain') does not include Northern Ireland. The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.|archive-date=2012-10-03|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121003003526/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead}}</ref> UKಯು ಹದಿನಾಲ್ಕು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು <ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|title=FCO global network|work=FCO in Action|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]|accessdate=2008-06-26|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080331091058/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|archivedate=2008-03-31}}</ref> ಅವೆಲ್ಲವೂ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಅವಶೇಷ ಅಥವಾ ಕುರುಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯವು 1922ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಸರಿಸುಮಾರು ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ಭೂ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು, [[ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು#ಎಲ್ಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು|ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ವಸಾಹತುಗಳ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆ]], [[ಬ್ರಿಟೀಷ್‌‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಸಮಾನ ಕಾಯಿದೆ|ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಭಾವವು ಮುಂದುವರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. UKಯು ಒಂದು [[ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ [[GDP]] ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದ [[GDP ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ (ನಾಮಮಾತ್ರ)|ಆರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯನ್ನು ಹಾಗೂ [[ಖರೀದಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ|ಖರೀದಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದ [[GDP ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ(PPP)|ಏಳನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ]]ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="GDP" /> ಇದು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ|ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ]] ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ <ref>{{cite web|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html|title=Industrial Revolution|accessdate=2008-04-27|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html|url-status=dead}}</ref> 19ನೇ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ [[ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ|ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|last=Ferguson|first= Niall|year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|isbn=0465023282}}</ref> ಆದರೆ ಎರಡು ಜಾಗತಿಕ ಸಮರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ವೆಚ್ಚ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಕುಸಿತದಿಂದಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಪಾತ್ರವು ಕುಗ್ಗಿಹೋಯಿತು. ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಸಹ ಸದೃಢವಾದ ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಸೈನಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯು [[ಮಹಾನ್‌ ಶಕ್ತಿ|ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇದೊಂದು [[ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಶಕ್ತಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, [[ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚ]]ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು [[ಯೂರೋಪ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಖಾಯಂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]], [[G8]], [[OECD]], [[NATO]], ಹಾಗೂ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಟನೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದೆ. [[ರಿಯೊ ಅಪಾಪೊರಿಸ್ ಕೈಮನ್]] == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|left|ನೆಪೋಲಿಯನ್‌ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ಪಾಕ್ಸ್ ಬ್ರಿಟಾನಿಕವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ವಾಟರ್ಲೂ ಕದನ]] ೧೭೦೭ರ ಮೇ 1ರಂದು, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] (ಅದರಲ್ಲಿ [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಸೇರಿತ್ತು) ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಗಳ [[ರಾಜಕೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಾಜಕೀಯ ವಿಲೀನ]]ದೊಂದಿಗೆ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/actofunion/ |title=Welcome|publisher=www.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=7 October 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |title=The treaty or Act of the Union |publisher=www.scotshistoryonline.co.uk |dateformat=dmy |accessdate=27 August 2008 |archive-date=27 ಮೇ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref> ವು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಘಟನೆಯು [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ೧೭೦೬<ref name="www.parliament.uk">{{cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=www.parliament.uk |dateformat=dmy|accessdate=19October 2008}}</ref> ರ ಜುಲೈ ೨೨ರಂದು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು<ref name="www.parliament.uk"/>. ನಂತರ ಇದನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಂಸತ್ತು|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಸತ್ತು]]ಗಳೆರಡೂ ಅನುಮೋದಿಸಿ ೧೭೦೭ರಲ್ಲಿ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆಗಳು 1707|ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆ]]ಯೊಂದಕ್ಕೆ ಅಂಗೀಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದವು. ೧೬೯೧ರ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವು ಸರಿಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡು, ೧೮೦೦ರ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾಯಿದೆ 1800|ಒಕ್ಕೂಟ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅಂಗೀಕಾರದೊಂದಿಗೆ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ]] ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |title=The Act of Union |publisher=Act of Union Virtual Library |dateformat=dmy |accessdate=15 May 2006 |archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |url-status=dead }}</ref> ೧೭೦೭ಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜೇಮ್ಸ್‌ I|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ದೊರೆಯಾದ VIನೇ ಜೇಮ್ಸ್‌]]ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತು ತನ್ನ [[ರಾಯಲ್‌ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಆಸ್ಥಾನ]]ವನ್ನು ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಿಂದ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ, 1603ರಲ್ಲಿ [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಲೀನ]]ವಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ [[ಖಾಸಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಖಾಸಗಿ ವಿಲೀನ]]ವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|title=Chronology of Scottish History|publisher=Geddes & Grosset|isbn=1855343800|last=Ross|first=David|year=2002|quote=''1603:'' James VI becomes [[James I of England]] in the [[Union of the Crowns]], and leaves Edinburgh for London|page=56}}</ref><ref>{{cite book|title=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|publisher=Edinburgh University Press|isbn=1902930169|last=Hearn|first=Jonathan|year=2002|quote=Inevitably, James moved his court to London|page=104}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:The British Empire.png|thumb|left|ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಅಂಟಾರ್ಕ್‌ಟಿಕ್ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗೆರೆ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ.]] ತನ್ನ ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಜಗತ್ತು|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ]] ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು.<ref>{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |authorlink=Niall Ferguson |year=2003 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order |publisher=Basic Books |isbn=0465023282}}</ref> UK ನೇತೃತ್ವದ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯು ದೇಶವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಇತರ [[ಮಹಾನ್‌ ಶಕ್ತಿ]]ಗಳಂತೆ UK ಯು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಗುಲಾಮರ ಮಾರಾಟ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ವಸಾಹತುಶಾಹಿ|ವಸಾಹತಿನ]] ಶೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 1807ರಲ್ಲಿ [[ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾಯಿದೆ 1807|ಗುಲಾಮ ಮಾರಾಟ ಕಾಯಿದೆ]]ಯು ಅನುಮೋದನೆಗೊಂಡರೂ ಸಹ UKಯು [[ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ|ಗುಲಾಮರಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟ]]ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು.<ref> [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ಸೈಲಿಂಗ್‌ ಅಗೈನ್‌ಸ್ಟ್‌ ಸ್ಲೇವರಿ] [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ಜೋ ಲೂಸೆಮೋರೆ BBC ಇವರಿಂದ ]</ref> [[ನೆಪೋಲಿಯನ್‌ನ ಸಮರಗಳು|ನೆಪೋಲಿಯನ್ನನ ಯುದ್ಧ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ನೆಪೋಲಿಯನ್ I|ನೆಪೋಲಿಯನ್]] ಸೋತ ನಂತರ, UKಯು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ನೌಕಾಬಲವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. 1921ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಗರಿಷ್ಟ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ, [[ವಿಶ್ವ ಸಮರ I|ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ದ ನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಜರ್ಮನ್ ಮತ್ತೊ ಒಟ್ಟೋಮನ್ ವಸಾಹತುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಲು [[ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಘ]]ದ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸರಣಾ ಜಾಲವಾದ [[BBC]]ಯು ರಚನೆಯಾಯಿತು. 1918ರಲ್ಲಿ [[ಸಿನ್ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್‌ ಫೆನ್‌]]ಗಾಗಿ ಆದ ಚುನಾವಣಾ ವಿಜಯ, ಅದಾದ ನಂತರದ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಐರಿಷ್‌ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಮರ]]ವು 1921<ref>SR&amp;O 1921, 3 ಮೇ 1921ನ ನಂ. 533 </ref> ರಲ್ಲಿ ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಇಬ್ಬಾಗ|ವಿಭಜನೆ]]ಗೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ 1922ರಲ್ಲಿ [[ಐರಿಷ್‌ ಮುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಐರಿಷ್ ಮುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ದೊರೆತು, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ UK<ref name="CAIN">{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |publisher=CAIN |dateformat=dmy |accessdate=15 May 2006 |archive-date=14 ಮೇ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=dead }}</ref> ಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1927ರಲ್ಲಿ UKಯ ಔಪಚಾರಿಕ ಹೆಸರು ಅದರ ಪ್ರಸಕ್ತ ಹೆಸರಾಗಿರುವ, ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಎಂದು [[ರಾಯಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಸದೀಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು 1927|ಬದಲಾಯಿತು]]. ಮೊದಲನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ UKಯು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ದೂರವಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಈ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಮಹಾಕುಸಿತ|ಮಹಾನ್ ಕುಸಿತ]]ವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|right|ಸೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್‌ ಐರಿಷ್‌ ರೈಫಲ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಯಾಂಟ್ರಿ 885,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸೈನಿಕರು ವಿಶ್ವ ಸಮರ Iರ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವತೆತ್ತರು.]] [[ಚಿತ್ರ:Supermarinespitfire.JPG|thumb|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಯುದ್ಧ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಸಮರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು ನೀಡಿತ್ತು.]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ [[ವಿಶ್ವಸಮರ IIರ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಸದಸ್ಯ]]ರಲ್ಲೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಸಮರದ ಮೊದಲನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐರೋಪ್ಯ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ಸೋಲನ್ನನುಸರಿಸಿ, [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ಯುದ್ಧ|ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಕದನ]] ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ವೈಮಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾದ ನಂತರ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವಿಶ್ವದ ಕುರಿತಾದ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ UKಯು ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದಿಂದಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಕೆನಡಾಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾದ [[ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಯೋಜನೆ|ಸೇನಾ ನೆರವು]] ಹಾಗೂ ದುಬಾರಿಯಾದ [[ಸಾಲಗಳು]] UKಯು ಚೇತರಿಕೆಯ ಹಾದಿ ಹಿಡಿಯಲು ನೆರವಾದವು. ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಹಾಗೂ ಅತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ|ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ವರ್ಷಗಳು [[ಕಲ್ಯಾಣ ಸಂಸ್ಥಾನ(ರಾಜ್ಯ)|ಕ್ಷೇಮಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿತಿ]]ಯು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದುದನ್ನು ಕಂಡವು. ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]] ಒಕ್ಕೂಟದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ವಲಸೆ(1922-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ)|ಜನರನ್ನು ತಂದು]] [[ಬಹುಜನಾಂಗ|ಬಹು ಜನಾಂಗೀಯ]] ಬ್ರಿಟನ್‌ನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ [[ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣ|ರಾಜಕೀಯ]] ಪಾತ್ರದ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಹೊಸ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ೧೯೫೬ರ [[ಸೂಯೆಜ್‌ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು|ಸೂಯೆಜ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು]] ದೃಢೀಕರಿಸಿದರೂ ಸಹ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ]]ಯ ಹರಡುವಿಕೆಯು ಅದರ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಪ್ರಭಾವದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, 1960ರಿಂದ ಅದರ [[ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯೂ ಸಹ ವಿದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಕಂಡುಬಂತು. ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸೆಣಸಾಟದ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ ತೈಲ|ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರ]]ದ ತೈಲ ಆದಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಒಳಹರಿವು ಕಂಡುಬಂತು. ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಪಥವನ್ನು [[ಮಾರ್ಗರೇಟ್‌ ಥ್ಯಾಚರ್‌|ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್]]‌ರವರ ಪ್ರಧಾನಿತ್ವವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದು, ೧೯೯೭ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ [[ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್‌|ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್]] ಹಾಗೂ [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌|ಗೋರ್ಡಾನ್ ಬ್ರೌನ್]]‌ರವರ [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ (UK)#ಹೊಸ ಲೇಬರ್‌|ಹೊಸ ಲೇಬರ್]] ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪಥವು ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. [[ಮಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಒಡಂಬಡಿಕೆ|ಮಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಒಪ್ಪಂದ]]ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದರೊಂದಿಗೆ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ೧೨ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, ೧೯೭೩ರಿಂದಲೂ ಅದು EUನ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಸಂಘಟನೆಯಾದ [[ಯೂರೋಪ್‌ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮುದಾಯ|ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮುದಾಯ]]ದ (EEC) ಸದಸ್ಯನಾಗಿತ್ತು. ತನಗೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು EUಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಕನ್‌ಸರ್ವೇಟಿವ್‌ ಪಕ್ಷ (UK)|ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ]]ದಿಂದ [[ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ(ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ]] ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗಿನ ಮುಂದುವರಿದ ಏಕೀಕರಣದೆಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಕ್ತ [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ (UK)|ಲೇಬರ್]] ಸರ್ಕಾರದ ನಡಾವಳಿಕೆಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ<ref name="Times">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |title=Modest progress but always on back foot |publisher=Times Online |date=21 December 2005 |dateformat=dmy |accessdate=16 May 2006 |archive-date=17 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |url-status=dead }}</ref>. ಶಾಸನಪೂರ್ವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್, ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ <ref>{{cite web |url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |title=Foreign Affairs and Europe |publisher=Conservative Party |dateformat=dmy |accessdate=17 October 2008 |archive-date=29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929133409/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |url-status=dead }}</ref> 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ UKಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು.<ref>{{citation|url=http://publius.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/28/1/217 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom|accessdate=2009-02-04|journal=Publius: the Journal of Federalism|volume=28|issue=1|pages=217|author=Keating, Michael|year=1998|month=Jan|day=01}}</ref> == ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ == [[ಚಿತ್ರ:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|left|thumb|upright|HM ರಾಣಿ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ II]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಒಂದು [[ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ವಾಗಿದೆ: [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ II|ಎರಡನೇ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್]] UKಯ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಇತರ ೧೫ [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಪ್ರಪಂಚ|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ದೇಶ]]ಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ತನ್ಮೂಲಕ ಆ ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯನ್ನು [[ಖಾಸಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ವೈಯಕ್ತಿಕ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದೆ. [[ಜರ್ಸಿ|ಜೆರ್ಸಿ]] ಮತ್ತು [[ಗುರ್ನ್‌ಸಿ|ಗೆರ್ನ್‌ಸೆ]]ಯ [[ಬೈಲ್‌ವಿಕ್‌|ಅಧಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳು ಹಾಗೂ [[ಐಲ್‌ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್‌|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಕಿರುದ್ವೀಪದ [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಭಾಗಗಳಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಹ, ಅವುಗಳ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು UK ಸರ್ಕಾರವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರವಾಗಿ ಶಾಸನ ರಚಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು UK ಸಂಸತ್ತು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಎರಡು ಇತರ ದೇಶಗಳಂತೆ<ref>{{cite web |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |title=A Guide To the UK Legal System |author=Sarah Carter |publisher=[[University of Kent|University of Kent at Canterbury]] |dateformat=dmy |accessdate=16 May 2006 |archive-date=27 ಮೇ 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6Ly5h?url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |url-status=dead }}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ [[ಅಕ್ರೋಡೀಕೃತ ಸಂವಿಧಾನ|ಸಂಹಿತೆಯ ಸ್ವರೂಪದ್ದಲ್ಲದ ಸಂವಿಧಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೀಗೆ, [[ಸ್ಟೇಟ್ಯೂಟ್‌|ಲಿಖಿತ ಶಾಸನ]]ಗಳು, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ರೂಪಿತ [[ಕೇಸ್‌ ಲಾ|ಹಿಂತೀರ್ಪು ನ್ಯಾಯ]] ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯ ಲಿಖಿತ ಮೂಲಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೊಂದನ್ನು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂವಿಧಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂವಿಧಾನ]]ವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಖಿತ ಶಾಸನಗಳು ಹಾಗೂ "ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕಾನೂನಿನ" ನಡುವೆ ಅಂಥಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನೂ ಇಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಕೇವಲ [[ಸಂಸತ್‌ ಕಾಯಿದೆ.|ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯಿದೆ]]ಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವ ಮೂಲಕವೇ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|UK ಸಂಸತ್ತು]] ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲುದಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂವಿಧಾನದ ಬಹುತೇಕ ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ಅಥವಾ ಅಲಿಖಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕುವ [[ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮುಂಬರುವ ಸಂಸತ್ತುಗಳು ಬದಲಿಸಲಾಗದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಂಸತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=Official UK Parliament web page on parliamentary sovereignty|access-date=2009-10-21|archive-date=2012-06-28|archive-url=https://archive.today/20120628214950/http://www.parliament.uk/about/how/sovereignty/|url-status=dead}}</ref> [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಪದ್ಧತಿ]]ಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ [[ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಂಸದೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು UKಯು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಪರಂಪರಾಗತ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆ|ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಆಫ್ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು]] ಎರಡು ಸದನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಜನರಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌|ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್]] (ಕೆಳಮನೆ) ಹಾಗೂ ನೇಮಕಗೊಂಡ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್|ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಾರ್ಡ್ಸ್]] (ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಮನೆ). ಅನುಮೋದನೆಗೊಂಡ ಯಾವುದೇ ಮಸೂದೆಯು ಕಾನೂನು ಆಗಬೇಕೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ [[ರಾಯಲ್‌ ಅಸೆಂಟ್‌|ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಂಗೀಕಾರ]] ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅನುಮೋದನೆಯ ಅನುಸಾರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಶಾಸನ ಸಭೆಗಳು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಅಂಗಗಳಾಗಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು UK ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ರದ್ದಾಗಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಾಸನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Westminster palace.jpg|thumb|ಸಂಸತ್ತಿನ ಮನೆಗಳು]] UKಯ [[Prime Minister of the United Kingdom|ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ]]ರಾದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]]ಯ ಸ್ಥಾನವು ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ಸದನದಲ್ಲಿ ಬಹುಮತದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಬಲ್ಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಆತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆ ಸದನದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಸಕ್ತ ನಾಯಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯು ಸಂಪುಟವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ, ಮತ್ತು ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನವು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಸಭೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾದಾದರೂ [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ‌|ರಾಣಿಯ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಾಸನ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿರುವ, ಅದರಲ್ಲೂ [[ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರ|ತಾವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿರುವ]] ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಿಂದ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕೀಂಗ್‌ಡಂನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ|ಸಂಪುಟ]]ವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಸಂಪುಟದ ಸದಸ್ಯರು ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದ ಅತಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಆಪ್ತ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯೊಳಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧರಾಗಿ, [[ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಂತ್ರಿ|ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಂತ್ರಿ]]ಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. *[[ಸಂಸತ್‌ ಸದಸ್ಯ|MP]] ಆಗಿದ್ದು [[ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ(UK)|ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]]ದ ನಾಯಕರಾಗಿರುವ ''Rt Hon'' [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌‌|'''ಗೋರ್ಡಾನ್ ಬ್ರೌನ್''']]‌ರವರು ೨೦೦೭ರ ಜೂನ್ ೨೭ರಿಂದಲೂ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು, [[ಖಜಾನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ|ಸರ್ಕಾರದ ಖಜಾನೆಯ ಮೊದಲ ಅಧಿಪತಿ]] ಹಾಗೂ [[ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಮಂತ್ರಿ|ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಸಚಿವ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="npm">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6245682.stm | title= Brown is UK's new prime minister | daymonth=27 June|year=2007 | accessdaymonth= 23 January|accessyear=2008| work= BBC News | publisher= [[BBC News|news.bbc.co.uk]] }}</ref> ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗಾಗಿ UKಯು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|646 ಕ್ಷೇತ್ರ]]ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ೫೨೯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ೧೮ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, [[2005ರಿಂದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|೫೯ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]]ಹಾಗೂ ೪೦ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020518024611/http://www.statistics.gov.uk/geography/westminster.asp ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಯೆನ್ಸೀಸ್‌ ] statistics.gov.uk. 10 October, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಚುನಾವಣೆ|ಮುಂದಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ]]ಯ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೬೫೦ಕ್ಕೆ ಏರಲಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ [[ಬಹುತ್ವ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ|ಸರಳ ಬಹುಮತ]]ದೊಂದಿಗೆ ಓರ್ವ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯನನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕನಿಷ್ಟ ಅವಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, [[ಸಂಸತ್‌ ಕಾಯಿದೆ 1911|ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯಿದೆ (೧೯೧೧)]]ಯ ಅನುಸಾರ, ಹಿಂದಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ಐದು ವರ್ಷದೊಳಗಾಗಿ ಹೊಸ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ(UK)|ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]], [[ಕನ್‌ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ(UK)|ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಪಕ್ಷ]] ಹಾಗೂ [[ಲಿಬರಲ್‌ ಡೆಮಾಕ್ರ್ಯಾಟ್ಸ್|ಲಿಬರಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟ್ಸ್‌]] ಪಕ್ಷಗಳು UK ಯ ಮೂರು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಪಟ್ಟಿ#ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು|ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]]ಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮಹಾಚುನಾವಣೆ, 2005|೨೦೦೫ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ 646 ಸ್ಥಾನಗಳ ಪೈಕಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ೬೧೬ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ. ಉಳಿದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು UKಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಪಕ್ಷಗಳು ಗೆದ್ದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಟಿ]] (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮಾತ್ರ), [[ಪ್ಲಾಯಿಡ್‌ ಸಿಮ್ರು|ಪ್ಲೇಡ್ ಸಿಮ್ರು]] (ವೇಲ್ಸ್‌ ಮಾತ್ರ), ಮತ್ತು [[ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ]], [[ಸೋಶಿಯಲ್‌ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ|ಸೋಷಿಯಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಅಂಡ್ ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷ]], [[ಅಲ್‌‌ಸ್ಟರ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಅಲ್ಸ್ಟರ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ]], ಮತ್ತು [[ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್ ಫೆನ್‌]] (ಸಿನ್‌ ಫೆನ್ ಸಹ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾದರೂ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮಾತ್ರ). ರಾಜ ಪ್ರಭುತ್ವದೆಡೆಗಿನ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಿದ್ದು, ಪಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅನುಸಾರ, ಸಂಸತ್‌ನ ಯಾವುದೇ ಚುನಾಯಿತ ಸಿನ್‌ ಫೆನ್ ಸದಸ್ಯರೂ ಅವರ ಮತದಾರರ ಪರವಾಗಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ಹೌಸ್‌ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಗೆ ಹಾಜರಾಗಿಲ್ಲ.<ref> ಆದರೂ, ಸದ್ಯದ ಐದು ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌ MPಗಳು 2002ರಿಂದ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕಛೇರಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1771635.stm |title=Sinn Fein moves into Westminster|publisher=BBC|date=21 January 2002|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008}}</ref> [[ಯೂರೋಪ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಯುರೋಪಿನ ಸಂಸತ್ತಿ]]ಗೆ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ UKಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ೧೨ [[ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ#ಬಹು ವಿಜಯಿ ವಿಧಾನಗಳು|ಬಹು ಸದಸ್ಯ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತರಾದ 72 MEPಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/elections/euro/09/html/ukregion_999999.stm ಯೂರೋಪ್‌ ಚುನಾವಣೆ: ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಫಲಿತಾಂಶ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 8 ಜೂನ್‌, 2009</ref>[[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿನ UKಯ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Times20050914">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |title=Europe Wins The Power To Jail British Citizens |publisher=The Times |date=14 September 2005 |dateformat=dmy |accessdate=20 October 2008 |archive-date=7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007145712/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |url-status=dead }}</ref> === ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಿ ಡೇವಿಡ್‌ ಕ್ಯಾಮರೂನ್‌ ರಾಜೀನಾಮೆ=== *೨೫/೦೬/೨೦೧೬ [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಿಂದ (ಇ.ಯು) [[ಬ್ರಿಟನ್‌]] ಹೊರಗೆ ಬರಬೇಕು (ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌) ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ (೨೪-೬-೨೦೧೬). ಈ ಬಗ್ಗೆ ಗುರುವಾರ ನಡೆದ ಜನಮತಗಣನೆಯ ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು ಶೇ ೫೧.೯ರಷ್ಟು ಜನರು ಇ.ಯು ಕೂಟದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತಿದ್ದ ಪ್ರಧಾನಿ [[ಡೇವಿಡ್‌ ಕ್ಯಾಮರೂನ್‌]] ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಯುರೋಪ್‌ನ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ 28 ದೇಶಗಳ ಸದಸ್ಯತ್ವವಿರುವ ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಏಕತೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿದೆ. *ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ‘ವಿಚ್ಛೇದನ’ಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಿರುವ ಬ್ರಿಟನ್‌, ಜಗತ್ತಿನ ಐದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅದು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ದೇಶಗಳ ಜತೆಗೆ ಇ.ಯು ಪರವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶದ ಜತೆಗೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ದಶಕ ಬೇಕಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇ.ಯುನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳೇ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. *‘ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್’ ಜನಾದೇಶದಿಂದಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಪ್ರಧಾನಿ ಹುದ್ದೆ ತೊರೆಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಕೂಡಾ ಮಹಿಳೆಯೇ ಆಗಲಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಬೆಳವಣಿಗೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E2%80%8C-%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B3%86-%E0%B2%AF%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%AA%E0%B3%8D-%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%81 ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌-ತೀರ್ಪಿಗೆ-ಯುರೋಪ್-ಬಿರುಕು]</ref> ===ಥೆರೇಸಾ ಮೇ ಪ್ರಧಾನಿ=== *ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ, 59 ವರ್ಷದ '''[[ಥೆರೆಸಾ ಮೇ]]''' ಅವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್‍ ΙΙ]] ಅವರು ಬುಧವಾರ ೧೩-೭-೨೦೧೬ ರಂದು, ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಮರೂನ್ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದರು. ಮೇ ಅವರು, [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್]] ನಂತರ ಬ್ರಿಟನ್’ನ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗುತ್ತಿರಯವ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳೆ. ಗಟ್ಟಿ ಮಾತನಾಡುವ ನಾಯಕಿ. ಈಗಾಗಲೇ ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ಮತದ ನಂತರ ಭಾರೀ ಕೆಲಸದ ಹೊಣೆ ಭಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡವರು.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/uk/Theresa-May-takes-charge-as-Britains-PM-amid-Brexit-woes/articleshow/53197760.cms Britains-PM-amid-Brexit-woes]</ref> === ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಡಳಿತಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Edinburgh Scottish Parliament01 2006-04-29.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]] [[ಚಿತ್ರ:Stormont Parliamentary Building 01.JPG|thumb|ಸ್ಟೊರ್‌ಮಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್‌ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌, ವಿಧಾನಸಭಾ ಗದ್ದುಗೆ]] [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತನ್ನದೇ ಆದ [[ಕಾರ್ಯಾಂಗ (ಸರ್ಕಾರ)|ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಂಗ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಓರ್ವ [[ಮೊದಲ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಸಚಿವ]], ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ]], [[ಯೂನಿಕ್ಯಾಮೆರಾಲಿಸಂ|ಏಕಸಭಾ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ ನೇತೃತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಆಡಳಿತಾಂಗ ಅಥವಾ ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ UK ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ಅದು ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಶಾಸನಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶವು [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಲೋಥಿಯನ್‌ ಪ್ರಶ್ನೆ|ವೆಸ್ಟ್ ಲೊಥಿಯನ್ ಪ್ರಶ್ನೆ]]ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದು, ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಶಾಸಕರು ತಾವೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3432767.stm|title=Scots MPs attacked over fees vote|publisher=BBC News|date=27 January 2004|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ವಿಷಯಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ MPಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಮತದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಕಾಳಜಿಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/talking_politics/82358.stm|title=UK Politics: Talking Politics The West Lothian Question|publisher=BBC News|date=1 June 1998|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಶಿಕ್ಷಣ]], [[NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]], [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ‌ ಕಾನೂನು|ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ UK ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ರಿಸರ್ವ್ಡ್‌‌ ಮ್ಯಾಟರ್ಸ್|'ಕಾದಿರಿಸಿದ']] ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಕುರಿತಾಗಿ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತು|ಸಂಸತ್ತು]]ಗಳು ವಿಸ್ತೃತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm|title=Scotland's Parliament - powers and structures|publisher=BBC News|date=8 April 1999|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref>[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್‌ ಚುನಾವಣೆ 2007|೨೦೦೭ರ ಚುನಾವಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅವುಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪರವಾದ]] [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|SNP]] ಯು ಅಲ್ಪಮತದ [[3ನೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸರ್ಕಾರ‌|ಸರ್ಕಾರ]]ವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಅದರ ನಾಯಕನಾದ [[ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಸಲ್‌‌ಮಾಂಡ್‌|ಅಲೆಕ್ಸ್ ಸಾಲ್ಮಂಡ್]] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮೊದಲ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಮುಖ ಸಚಿವ]]ರಾದರು. [೭೫]ಒಕ್ಕೂಟ ಪರವಾದ ಪಕ್ಷಗಳು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ ಕುರಿತಾದ ಆಯೋಗ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರದ ಕುರಿತಾದ ಆಯೋಗ]]ವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ SNPಯ ಚುನಾವಣಾ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವು. [77]2009ರಲ್ಲಿ ವರದಿ ನೀಡಿದ ಈ ಆಯೋಗವು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಏರಿಸಲಾದ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಕುರಿತು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/8099634.stm ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 'ಆಮೂಲಾಗ್ರ' ಹಾಲಿವುಡ್‌ ಶಕ್ತಿಗಳು]. BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 15, ಜೂನ್‌ 209</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಗಿಂತ [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ‌|ವೆಲ್ಷ್ ಶಾಸನಸಭಾ ಸರ್ಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [80]ಇದು [[2006ರ ವೇಲ್ಸ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, [[ಶಾಸನಸಭೆಯ ವಿಧೇಯಕ ಅಧಿಕಾರದ ಆದೇಶ|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">ಶಾಸನಸಭೆಯು ವಿಧೇಯಕ ಅಧಿಕಾರದ ಆದೇಶಗಳ</span>]] ಮೂಲಕ ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಶಾಸನ ರಚಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ಮಂಜೂರು ಅಂಗೀಕರಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2007/jul/16/wales.devolution |title=What powers does the Welsh Assembly have? |publisher=Guardian |date=16 July 2007|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಶಾಸನಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ|ವೆಲ್ಷ್‌ ಶಾಸನಸಭಾ ಸರ್ಕಾರ]]ವು [[ವೇಲ್ಸ್ ಚುನಾವಣೆ ವೇಳೆಯಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ, 2007|೨೦೦೭ರ ಚುನಾವಣೆಗಳು]] ನಡೆದ ಹಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ರೋದ್ರಿ ಮೋರ್ಗನ್|ರೋಡ್ರಿ ಮಾರ್ಗಾನ್‌]]ರವರ ಮುಂದುವರಿದ ನಾಯಕತ್ವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ 3ನೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಪ್ಲಾಯಿಡ್‌ ಸಿಮ್ರು|ಪ್ಲೇಡ್‌ ಸಿಮ್ರು]]ರವರು [[ವೇಲ್ಸ್ ಲೇಬರ್ ಪಾರ್ಟಿ|ಲೇಬರ್]] ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಅಲ್ಪಮತದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದು ರೂಪುಗೊಂಡು ಅದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಈಗಾಗಲೇ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಕಾರ್ಯಾಂಗ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ|ಶಾಸನಸಭೆ]]ಗಳು ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯಾಂಗ|ಉತ್ತರ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯಾಂಗ]]ದ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ಪೀಟರ್‌ ರಾಬಿನ್‌ಸನ್‌ (ರಾಜಕಾರಣಿ)|ಪೀಟರ್ ರಾಬಿನ್‌ಸನ್‌]] ([[ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್‌ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್‌ ಪಾರ್ಟಿ|ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್ ಯೂನಿಯನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ]]) ಮತ್ತು ಉಪ ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವ [[ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಗಿನ್ನೆಸ್‌|ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗಿನ್ನೆಸ್‌]] ([[ಸಿನ್‌ ಫೆಯಿನ್‌|ಸಿನ್‌ ಫೆನ್]]‌)ರವರುಗಳು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="northernireland1">{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |title=Devolved Government - Ministers and their departments |publisher=Northern Ireland Executive |dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070822230925/http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm|archivedate=22 August 2007}}</ref> === ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ === [[File:ManchesterTownHall OwlofDoom.jpg|thumb| ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಟೌನ್‌ಹಾಲ್‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಗೋಥಿಕ್‌ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಮೂಲವು ಸ್ವ ತಃ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಕಂಡಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref name="barlow"> ''ಬಾರ್ಲೋ, I., ಮಹಾನಗರ ಸರ್ಕಾರ, '' (1991)</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಪ್ರಕಾರದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯು ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದೆಂದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹೀಗೆ ಏಕರೂಪದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಸಂಭವ ಎಂಬುದೂ ಇದರರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದರಿಂದಾಗಿ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಸತ್ತನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹೊಂದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಾಸನ ರಚನೆಯನ್ನು UKಯ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು [[ರಾಣಿಯ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನದ ಸರ್ಕಾರ‌|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸರ್ಕಾರ]] ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಲು ಪದರದಲ್ಲಿರುವ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು]], ಒಂಭತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ವಲಯ]]ಗಳು ಅಥವಾ ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ವಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/national/|publisher=gos.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=31 July 2008|title=Welcome to the national site of the Government Office Network}}</ref>[[ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ, 1998|ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವೊಂದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ದೊರೆತ ಜನಪ್ರಿಯ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ [[ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಗ್ರೇಟರ್ ಲಂಡನ್]]‌ ಎಂಬ ಒಂದು ವಲಯವು ೨೦೦೦ನೇ ವರ್ಷದಿಂದಲೂ ನೇರವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತಗೊಂಡ ಒಂದು ಶಾಸನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಪೌರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|title=A short history of London government|publisher=www.london.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=4 October 2008|archiveurl=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|archivedate=7 ಜನವರಿ 2010|url-status=live}}</ref> ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಚುನಾಯಿತ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಇತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೂ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಈ ಮುಂಚೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸದರಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಶಾಸನಸಭೆಯ ಕುರಿತು [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಈಶಾನ್ಯ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರದ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹಗಳು, 2004|2004ರಲ್ಲಿನ ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹ]]ವು ಇದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಯು ತಾನಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಥವಾ ಒಂಭತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly|dateformat=dmy|accessdate=15 February 2008|publisher=The Times|archive-date=25 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|url-status=dead}}.</ref> ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ, 32 [[ಲಂಡನ್‌ ಬರೋ|ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ನಗರ]]ಗಳನ್ನು ಲಂಡನ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉಳಿದ ಭಾಗವು, ಒಂದೋ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮಹಾನಗರ ಮತ್ತು ಮಹಾನಗರವಲ್ಲದ ಕೌಂಟಿಗಳು|ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಮಂಡಳಿ]]ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲವೇ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು|ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಏಕ ಸದಸ್ಯರ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ [[ಫಸ್ಟ್‌ ಪಾಸ್ಟ್‌ ದಿ ಪೋಸ್ಟ್‌|ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳಿಂದ ಗೆದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ]]ಯಿಂದ ಅಥವಾ ಬಹು-ಸದಸ್ಯ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ [[ಬಹುಸದಸ್ಯ ಬಹುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಬಹು-ಸದಸ್ಯರ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಬಹುಮತ]]ದಿಂದ ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು ಚುನಾಯಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|title=Local Authority Elections|publisher=Local Government Association|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317105231/http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|archivedate=17 ಮಾರ್ಚ್ 2011|url-status=live}}</ref> ೧೯೭೩ರಿಂದಲೂ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವನ್ನು 26 ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಂಡಳಿಯೂ [[ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಏಕೈಕ ಮತ|ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಏಕ ಮತ]]ದಿಂದ ಚುನಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ನಾಯಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗೂ ಚರ್ಚಿನ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಸೇರದ ಸ್ಮಶಾನಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂತಹ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm|title=NI local government set for shake-up|publisher=BBC|date=18 November 2005|dateformat=dmy|accessdate=15 October 2008}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು<ref>{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|title=''Foster announces the future shape of local government''|publisher=NI Executive|dateformat=dmy|accessdate=20 October 2008|archive-date=25 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|url-status=dead}}</ref> ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ೧೧ ಹೊಸ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿಯು 2008ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 13ರಂದು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ೨೦೧೧ರ ತನಕ ಮುಂದೂಡಲಾಗುವುದು.<ref>{{cite web|url=http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|title=Local Government elections to be aligned with review of public administration|publisher=www.nio.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=2 August 2008|archive-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217174725/http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|url-status=dead}}</ref> ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ತೃತ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು|೩೨ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಒಂದು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]], ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, [[ಅಬೆರ್‌ದೀನ್‌|ಅಬರ್ದೀನ್‌]] ಮತ್ತು [[ದುಂಡೀ|ಡುಂಡೀ]] ನಗರಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ [[ಬೆಟ್ಟಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶದ ಮಂಡಳಿ ರಾಜಕೀಯ|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಮಂಡಳಿ]]ಯೂ ಇದ್ದು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ೨೦೦,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚುನಾಯಿತ ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ೧,೨೨೨ ಮಂದಿಯಿರುವ<ref>{{cite web|url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|title=STV in Scotland:Local Government Elections 2007|publisher=Political Studies Association|format=PDF|dateformat=dmy|accessdate=2 August 2008|archive-date=20 ಮಾರ್ಚ್ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xJnMrHvK?url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅರೆಕಾಲಿಕ ಸಂಬಳವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬಹು-ಸದಸ್ಯರ ನಗರಾಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, [[ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಏಕೈಕ ಮತ|ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಏಕ ಮತ]]ದಿಂದ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅವು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂಡಳಿಯ ಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದ ನಾಮಮಾತ್ರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು, ಪ್ರತಿ ಮಂಡಳಿಯೂ ಓರ್ವ [[ಪ್ರೊವೋಸ್ಟ್‌ (ನಾಗರಿಕ)|ಪುರಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷ]] ಅಥವಾ [[ಗದ್ದುಗೆ (ಅಧಿಕೃತ)|ಸಂಚಾಲಕ]]ನನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್‌ ಕಮಿಷನ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣಕಗಳ ಆಯೋಗ]]ದಿಂದ ಜಾರಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [[ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ]]ಗೆ [[ಕೌನ್ಸಿಲರ್‌|ಪುರಸಭಾ ಸದಸ್ಯ]]ರುಗಳು ಒಳಪಡುತ್ತಾರೆ.<ref>ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನ ಹಂದರದಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳು:{{cite web |title=Ethical Standards in Public Life |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |publisher=The Scottish Government |accessdate=2008-10-03 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211075152/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಕೂಟವು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಸಮಾವೇಶ|ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಸಭೆ]](COSLA)ಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cosla.gov.uk/index.asp?leftId=10001D0EF-10766726|title=About COSLA|publisher=cosla.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921104646/http://www.cosla.gov.uk/index.asp?leftId=10001D0EF-10766726|url-status=dead}}</ref> ಕಾರ್ಡಿಫ್‌, [[ಸ್ವಾನ್‌ಸೀ|ಸ್ವಾನ್ಸಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್|ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌]] ನಗರಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ವು 22 ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ಹಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en Local Authorities|title=Local Authorities in Wales|publisher=new.wales.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=31 July 2008|archive-date=30 ಮೇ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530004428/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en|url-status=dead}}</ref>[[ಫಸ್ಟ್‌ ಪಾಸ್ಟ್‌ ದಿ ಪೋಸ್ಟ್‌|ಹೆಚ್ಚು ಬಹುಮತದಿಂದ ಗೆದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ]]ಯಿಂದ ಪ್ರತಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಚುನಾವಣೆಯು ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು,<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx Local government elections in Wales|title=How do I vote?|publisher=www.aboutmyvote.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=19 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019215436/http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. [[ವೆಲ್ಶ್‌ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಘ|ಸ್ಥಳೀಯ ವೆಲ್ಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕೂಟ]]ವು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wlga.gov.uk/|title=Welsh Local Government Association|publisher=Welsh Local Government Association|dateformat=dmy|accessdate=3 October 2008|archive-date=11 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111154039/http://www.wlga.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> == ವಿದೇಶಿ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:HMS Illustrious 1.jpg|thumb|right|HMS "ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ‌"-ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾಪಡೆಯ "ಅಜೇಯ" ವರ್ಗದ ವಿಮಾನವಾಹಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು]] [[ಚಿತ್ರ:Trident II missile image.jpg|thumb|ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾ ಪಡೆಯ "ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿಯ‌" ವರ್ಗದಲ್ಲೊಂದಾದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿಯಿಂದ ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ II MIRV SLBMನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಾರಾಟ]] [[ಚಿತ್ರ:Eurofighter-1.jpg|thumb|right|ರಾಯಲ್‌ ವಾಯುಪಡೆಯ ಯೂರೋಫೈಟರ್‌ ತೈಫೂನ್‌-ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಯುದ್ಧವಿಮಾನ]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ|ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಖಾಯಂ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, [[G8|G೮]], [[NATO]], [[OECD]], [[WTO]], [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ]], [[ಯುರೋಪ್ ಮಂಡಳಿ|ಐರೋಪ್ಯ ಮಂಡಳಿ]]ಯ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಯೂರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್|ಸಂಯಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳೊಂದಿಗೆ UKಯು ಹೊಂದಿರುವ [[ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ]]ವು ಅದರ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬಾಂಧವ್ಯವಾಗಿದೆ. US ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪ್‌]]ನೊಂದಿಗಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್‌|ಜಪಾನ್]]‌ನಂತಹ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಹತ್ತಿರದ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಜಾಗತಿಕ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವವು ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು ಎಂಬತ್ತು ಸೇನಾ ನೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪಡೆಗಳ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಅದರ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತಷ್ಟು ವರ್ಧಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpowereurope.eu/|title=Global Power Europe|publisher=Globalpowereurope.eu|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archive-date=3 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003231050/http://www.globalpowereurope.eu/|url-status=dead}}</ref> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆ|ಸೇನೆ]], [[ನೌಕಾ ಸೇವೆ|ನೌಕಾಪಡೆ]] ಮತ್ತು [[ರಾಯಲ್‌ ವಾಯುಪಡೆ|ವಾಯುಪಡೆ]] ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಪಡೆಗಳನ್ನು [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ]]ವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ]]ವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿನ [[ಯನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಕ್ಷಣಾ ಮಂಡಳಿ|ರಕ್ಷಣಾ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಂದುವರಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ]]ವೂ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ UKಯು [[ಸಕ್ರಿಯ ಪಡೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮಾನವಬಲ]]ದ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 27ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸೇನಾಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ ಆಧರಿತ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಪಾಲು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಒಟ್ಟು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]]ಯ ೨.೫%ನಷ್ಟಿದೆ. [[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಕಾದಳ|ಫ್ರೆಂಚ್‌ ನೌಕಾಪಡೆ]] ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ನೌಕಾದಳ|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ನೌಕಾಪಡೆ]]ಯ ಜೊತೆಗೆ <ref>{{cite web|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/Organisation/KeyFactsAboutDefence/DefenceSpending.htm |title=Defence Spending|publisher=MOD|dateformat=dmy|accessdate=6 January 2008}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ನೌಕಾಪಡೆಯು [[ಬ್ಲೂ-ವಾಟರ್‌ ನೌಕಾದಳ|ವಿಶಾಲ ಸಮುದ್ರದ ನೌಕಾಪಡೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಕೆಲವೇ ನೌಕಾಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಸೂಪರ್‌ಕ್ಯಾರಿಯರ್‌|ಬೃಹತ್‌ ವಾಹಕ]]ದ ಗಾತ್ರದ ಎರಡು ಹೊಸ [[ರಾಣಿ ಎಲಿಜೆಬೆತ್‌ ವರ್ಗದ ವಿಮಾನವಾಹಕ|ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯವು<ref>{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|title=The Royal Navy: Britain’s Trident for a Global Agenda - The Henry Jackson Society|publisher=Henry Jackson Society|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013070014/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜುಲೈ ೩ರಂದು ೩.೨ ದಶಲಕ್ಷ £ ಮೌಲ್ಯದ ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಹಿಹಾಕಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7486683.stm|title=£3.2bn giant carrier deals signed|publisher=BBC News|date=3 July 2008|dateformat=dmy|accessdate=23 October 2008}}</ref> [[ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿ ವರ್ಗದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ|ಅಗ್ರಶ್ರೇಣಿಯ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ]]-ಆಧಾರಿತ [[ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ ಕ್ಷಿಪಣಿ|ಟ್ರೈಡೆಂಟ್‌ II]] ಕ್ಷಿಪ್ತಕ್ಷಿಪಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪರಮಾಣು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಐದು ದೇಶ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹಾಗೂ ಅದರ [[ಸಾಗರೋತ್ತರ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌‌ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಜಾಗತಿಕ ಭದ್ರತಾ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸಶಸ್ತ್ರ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಹೆಡ್‌ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್‌ ಅಲೈಡ್‌ ಕಮಾಂಡ್ ಯುರೋಪ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌|ಅಲೈಡ್‌ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ರಿಯಾಕ್ಷನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌]]ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ [[ನ್ಯಾಟೋ|NATO]], [[ಫೈವ್‌ ಪವರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ ಅರೇಂಜ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್‌|ಫೈವ್‌ ಪವರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್‌ ಅರೇಂಜ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್]]‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ [[RIMPAC]] ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಇತರ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮತ್ತು ತಪ್ಪದೇ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಹಯೋಗಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸಾಗರೋತ್ತರ ರಕ್ಷಣಾಪಡೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು [[ಅಸೆನ್ಷನ್ ದ್ವೀಪ|ಅಸೆನ್ಷನ್‌ ದ್ವೀಪ]], [[ಬೆಲೈಜ್‌ನ ಸೇನೆ|ಬೆಲೈಜ್‌]], [[ಬ್ರುನೈಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು|ಬ್ರೂನೈ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನಾ ತರಬೇತಿ ಘಟಕ ಸಫ್ಫೀಲ್ಡ್‌|ಕೆನಡಾ]], [[ಡಿಯಾಗೋ ಗಾರ್ಸಿಯಾ|ಡಿಯಾಗೊ ಗಾರ್ಸಿಯಾ]], [[ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ ಸೇನೆ|ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಡೆಗಳು ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಡೆಗಳು ಜಿಬ್ರಾಲ್ಟರ್|ಜಿಬ್ರಾಲ್ಟರ್]]‌, [[ಕೀನ್ಯಾ]], [[ಪರಮಾಧಿಕಾರದ ಆಧಾರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸೈಪ್ರಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕತಾರ್]]‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Facilities">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0|title=House of Commons Hansard|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=23 October 2008}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆಯು ೧೦೨,೪೪೦ರಷ್ಟು ಸೇನಾಪಡೆ, ೪೯,೨೧೦ರಷ್ಟು ವಾಯುಪಡೆ ಮತ್ತು ೩೬,೩೨೦ರಷ್ಟು ನೌಕಾಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref>{{PDFlink|[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/6FBA7459-7407-4B85-AA47-7063F1F22461/0/modara_0405_s1_resources.pdf Annual Reports and Accounts 2004-05]|1.60&nbsp;MB}}. ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ14 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಗೌಪ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಗೂಢಾಚಾರಿಕೆಯ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳ ಅಗತ್ಯ ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಬರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಾದ, [[ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು|ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವಿಕೆ]], ಭೂಮಿಯ, ಕಡಲತೀರದ ಮತ್ತು [[ನೆಲ-ಜಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧ|ನೆಲ-ಜಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಿಪ್ರ, ಸುಚಲನೀಯ, ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡಲೆಂದೇ ತಯಾರಾದ ಸೇನಾ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ವಿಶೇಷ ಪಡೆಗಳು|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ವಿಶೇಷ ಪಡೆಗಳು]] ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಯತವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲೆಂದೇ ಅಲ್ಲಿ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಮೀಸಲು ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ ಸೇನೆ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸೈನ್ಯ]], [[ರಾಯಲ್‌ ನೌಕಾ ಮೀಸಲು]], [[ರಾಯಲ್ ಮೆರೀನ್ ಮೀಸಲು]] ಮತ್ತು [[ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ಆಕ್ಸಿಲರಿ ವಾಯುಪಡೆ|ರಾಯಲ್ ಆಕ್ಸಿಲರಿ ವಾಯುಪಡೆ]]ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ 80ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಮೀಸಲು ಕರ್ತವ್ಯದ ಸೇನಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೪೨೯,೫೦೦ರ ಆಸುಪಾಸಿಗೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸೇನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಒಕ್ಕೂಟವೊಂದರ ಭಾಗವಾಗಿ "ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷ ಗಮನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು" ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಪಲ್ಲಿಸರ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ|ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ]], [[ಬೋಸ್ನಿಯಾದ ಯುದ್ಧ|ಬೋಸ್ನಿಯಾ]], [[ಕೊಸೊವೊ ಸಮರ|ಕೊಸೊವೊ]], [[ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ]] ಮತ್ತು [[ಟೆಲಿಕ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ|ಇರಾಕ್‌]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನೆಯು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ಯುದ್ಧವೆಂದರೆ ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ೧೯೮೨ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಫಾಕ್‌ಲೆಂಡ್‌ ಯುದ್ಧ|ಫಾಕ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ಯುದ್ಧ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. == ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ದಂಡನೀತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Royal courts of justice.jpg|thumb|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು]] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಂದುವರಿದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕುರಿತು ಖಾತರಿಯನ್ನು ನೀಡುವ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟಗಳ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಅನುಚ್ಛೇದ ೧೯ರ ಅನುಸಾರ, ಈ ಹಿಂದೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳ ರಾಜಕೀಯ ವಿಲೀನದಿಂದ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಒಂದು ಏಕರೂಪದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706|publisher=www.scotshistoryonline.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=27 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}</ref> ಇಂದು UKಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮೂರು [[ವಿಶ್ವದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು|ಕಾನೂನಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾನೂನು]], [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಕಾನೂನು]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]]. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದಾಗಿ ೨೦೦೯ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವೊಂದು ಹೊಸದಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬರಲಿದ್ದು, ಅದು [[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ (ಮೇಲ್ಮನೆ) ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯ ಸಮಿತಿಯ ಮೇಲರ್ಜಿಯ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ.<ref> {{PDFlink|[http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom]|252&nbsp;KB}}ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆ 22 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. </ref>[[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯಷ್ಟೇ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ರಾಜಾಧಿಪತ್ಯದ ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚಕರ ಸಭೆಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮಂಡಳಿ]]ಯು ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ದೇಶಗಳು, UKಯ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಾಧಿಪತ್ಯದ ಅಧೀನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅದು ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. === ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ === [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾನೂನು]] ಹಾಗೂ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕಾನೂನು]]ಗಳೆರಡೂ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು]] ತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿತವಾಗಿವೆ. [[ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ [[ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ]]ರು, ಈ ಹಿಂದೆ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ತೀರ್ಪಿನ [[ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ನಿದರ್ಶನ|ಪೂರ್ವ ನಿದರ್ಶನಗಳ]](''[[ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪು|stare decisis]]'' ) ಕುರಿತಾದ ತಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ವಾಸ್ತವಾಂಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ, ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪರಮೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]], [[ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಸ್ಥಾನ]] (ನಾಗರಿಕರ ಖಾಸಗಿ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ) ಮತ್ತು ರಾಜ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ) ಇವುಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಬೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯೇ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಕೇವಲ "ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ" ಎಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅದರ ಶ್ರೇಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಲಯವೂ ಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ಮತ್ತು ೧೯೯೫ರ ನಡುವಣ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವಾದರೂ, ಆ ಉತ್ತುಂಗದಿಂದೀಚೆಗೆ, ಅಂದರೆ ೧೯೯೫ ರಿಂದ ೨೦೦೭/೮ರವರೆಗೆ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೪೮%ರಷ್ಟು ಕುಸಿತ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7511192.stm |title=Police-recorded crime down by 9% |publisher=BBC News |date=17 July 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮಟ್ಟದ ಕುಸಿತವಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳ ಕಾರಾಗೃಹವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ]]ಯು ಹೆಚ್ಚೂ ಕಮ್ಮಿ ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡಿದ್ದು ಅದು ೮೦,೦೦೦ವನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ತಲಾ ೧೦೦,೦೦೦ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ೧೪೭ರಷ್ಟು ಕಾರಾಗೃಹವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸದ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm|title=New record high prison population|publisher=BBC News|date=8 February 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref>[[ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಚಿವಾಲಯ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ನ್ಯಾಯತೀರ್ಪಿನ ಸಚಿವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯಬದ್ಧವಾಗಿರುವ [[ಘನತೆವೆತ್ತ ರಾಣಿಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವೆ|ಘನತೆವೆತ್ತ ಮಹಾರಾಣಿಯ ಅಧೀನದ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ [[ಕಾರಾಗೃಹ]]ಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ === [[ಚಿತ್ರ:High Court of Justiciary.jpg|thumb|ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ-ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ.]] ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು [[ನಾಗರಿಕ ಕಾನೂನು (ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ)|ನಾಗರಿಕ ಕಾನೂನು]] ತತ್ವಗಳೆರಡರ ಮೇಲೂ ಆಧರಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಮಿಶ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು]] [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸೆಷೆನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸೆಷನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ <ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|title=Court of Session - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120525195153/http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|archivedate=25 ಮೇ 2012|url-status=live}}</ref>[[ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಪರಾಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳಿದ್ದು, ಅವು ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|title=High Court of Justiciary - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120805180111/http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|archivedate=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|url-status=live}}</ref>[[ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನ ಸಭೆ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ]]ಯ ಮೇಲ್ಮನವಿ ನ್ಯಾಯಸಮಿತಿಯು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇವಲ "ಶ್ರೀಮಂತ ಶಾಸನಸಭೆ" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ‌ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಮೇಲ್ಮನವಿಯ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಸೆಷನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಮೇಲ್ಮನವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಒಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನಿಯಮವಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm|title=House of Lords - Practice Directions on Permission to Appeal|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|accessdate=22 June 2009}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ [[ವಿಚಾರಣೆ (ಕಾನೂನು)|ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಚಾರಣೆ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಬಹುತೇಕ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು [[ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಚಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಜ್ಯೂರಿಯು ಜೊತೆಗಿದ್ದರೆ ಅಂಥಾ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ನ್ಯಾಯೋಕ್ತ ಅಥವಾ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಜಿಲ್ಲಾ ನಾಯಾಲಯವೆಂದೂ, ಜ್ಯೂರಿ ಇಲ್ಲದೇ ಕೇವಲ ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಧಾನ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಅಂಥಾ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಕ್ಷಿಪ್ರಕ್ರಮದ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರು ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವ 49 ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸೇವೆಯನ್ನು [[ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|title=Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archiveurl=https://archive.today/20120805135430/http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|archivedate=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|url-status=live}}</ref> ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಚಾರಣೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸಂಭವನೀಯ [[ತೀರ್ಪು]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಆಪಾದಿತರು "[[ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ (ಕಾನೂನು)|ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಾಗಿರುವುದು]]", "[[ಖುಲಾಸೆ|ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಲ್ಲದಿರುವುದು]]" ಮತ್ತು "''[[ಸಾಬೀತಾಗದಿರುವುದು|ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲಾಗದಿರುವುದು]]'' ". "ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರಲ್ಲದಿರುವುದು" ಮತ್ತು "ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲಾಗದಿರುವುದು" ಎಂಬೆರಡೂ ತೀರ್ಪುಗಳು [[ಹೊಸ ವಿಚಾರಣೆ|ಮರುವಿಚಾರಣೆ]]ಯ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ [[ಖುಲಾಸೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|title=The case for keeping 'not proven' verdict|publisher=www.timesonline.co.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=25 ಮೇ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121435/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|url-status=dead}}</ref> [[ಕಾನೂನು ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ನ್ಯಾಯಖಾತೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯು ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಾಧ ಸಂಬಂಧಿತ ನ್ಯಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬಂಧೀಖಾನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಕಾರಾಗೃಹ ಸೇವೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬಂಧೀಖಾನೆ ಸೇವೆ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|title=Scottish Cabinet and Ministers|publisher=www.scotland.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907053528/http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|url-status=dead}}</ref> 2007/8ರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮಟ್ಟವು ಕಳೆದ 25 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ, 8,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿರುವ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7643870.stm|title=Scottish crime 'lowest since 80s'|publisher=BBC News|date=30 September 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು <ref>{{cite web|url=http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|title=Prisoner Population at Friday 22 August 2008|publisher=www.sps.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=28 August 2008|archive-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307182522/http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|url-status=dead}}</ref> ದಾಖಲೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದು, ವಿನ್ಯಾಸಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7587724.stm|title=Scots jail numbers at record high|publisher=BBC News|date=29 August 2008|dateformat=dmy|accessdate=21 October 2008}}</ref> == ಭೂಗೋಳ == [[ಚಿತ್ರ:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|175px|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ದೇಶಗಳು]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ದ್ವೀಪ, ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪದ ಆರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌) ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ{{convert|245000|km2|sqmi|-1}} ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಇದು ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದು [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕಾಲುವೆ]]ಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯ ಕರಾವಳಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ{{convert|35|km|mi|0}} ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌, 49° ಮತ್ತು 59° N ಅಕ್ಷಾಂಶ (ಷಟ್ಲೆಂಡ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಸುಮಾರು 61° Nವರೆಗೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ) ಹಾಗೂ 8° W ರಿಂದ 2° E ವರೆಗಿನ ರೇಖಾಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ದಿ [[ರಾಯಲ್ ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್‌ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ|ರಾಯಲ್‌ ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್‌ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ]]ವು, [[ಪ್ರಧಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ರೇಖೆ]]ಯ ನಿರ್ಧಾರಕ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಳತೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಸ್ತಿಯಿದೆ {{convert|1100|km|mi|-2}} ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಬಿರುಕುಗಳಿವೆ{{convert|500|km|mi|-2}}. ಆದರೆ [[ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲ್|ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಭೂಭಾಗದ ಅಂತ್ಯ|ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವ ಭೂಭಾಗ]]([[ಪೆನ್‌ಜಾನ್ಸ್‌]] ಬಳಿ) ಮತ್ತು [[ಕೇಥ್‌ನೆಸ್‌ನಲ್ಲಿನ|ಕೇಥ್‌ನೆಸ್‌]]ನಲ್ಲಿನ [[ಜಾನ್ ಓ ಗ್ರೋಟ್ಸ್‌]] ([[ಥರ್ಸೋ]] ಬಳಿ) ನಡುವಿನ ಎರಡು ಬಿಂದುಗುಳ ನಡುವೆ{{convert|1350|km|mi|-1}} ಅಗಾಧ ದೂರವಿದೆ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ತನ್ನ ಒಂದು {{convert|360|km|mi|0|adj=on}}ಭೂ ಗಡಿಯನ್ನು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ [[ಹವಾಮಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಸಮೃದ್ಧ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಋತುಮಾನಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವುದು{{convert|-10|C|lk=on}} ಅಥವಾ ಮೇಲೇರುವುದು{{convert|35|C}} ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವೆನ್ನಬಹುದು. ನೈರುತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೀಸುವ ಮಾರುತವು, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಹಿತಕರ ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಹವೆಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ.<ref name="factbook" /> ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಭಾಗಗಳು ಈ ಮಾರುತದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಒಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. [[ಉಷ್ಣ ಪ್ರವಾಹ]]ದಿಂದ ಬೆಚ್ಚಗಾಗುವ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರದ ಹರಿವುಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲವು ತೇವಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿತಕರವಾದ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗವು ಯುರೋಪಿನ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ಅತಿ ಹತ್ತಿರವಿರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಚ್ಚಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹಿಮಸುರಿತವು ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವೆಂಬಂತೆ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಆಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಸಂತಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. [[ಚಿತ್ರ:uk topo en.jpg|thumb|175px|left|UKಯ ಸ್ಥಳ ವಿವರಣೆ]]UK ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ {{convert|130410|km2|sqmi|-1}}ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಅರ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕುಂಬ್ರಿಯನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಪೀಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಪೆನ್ನೈನ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲು]] ಹೊಂದಿರುವ ಗುಡ್ಡಗಳು, [[ಎಕ್ಸ್‌ಮೂರ್]] ಹಾಗೂ [[ಡಾರ್ಟ್‌ಮೂರ್‌]] ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಟೀಸ್-ಎಕ್ಸ್ ಲೈನ್‌|ಟೀಸ್-ಎಕ್ಸ್ ಲೈನ್]]‌ ಎಂಬ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ರೇಖೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶದ ಅಥವಾ ಕೆಳನಾಡಿನ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ನದೀಮುಖಗಳೆಂದರೆ, [[ಥೇಮ್ಸ್‌ ನದಿ|ಥೇಮ್ಸ್‌]], [[ಸೆವೆರನ್‌ ನದಿ|ಸೆವೆರನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಂಬರ್]]. [[ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿರುವ{{convert|978|m|ft|0}} [[ಸ್ಕೇಫೆಲ್‌ ಪೈಕ್‌]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿರುವ 50 ಅಗ್ರಗಣ್ಯ [[ಬೃಹತ್ ನಗರ ವಲಯಗಳು|ಬೃಹತ್ ನಗರ ವಲಯ]]ಗಳ ಪೈಕಿ ಆರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವು ಬೃಹತ್‌ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ. UKಯು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ{{convert|78772|km2|sqmi|-1}} ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಹೊಂದಿದ್ದು,<ref>[http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301063015/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html |date=2011-03-01 }} independent.co.uk, 19 ಮೇ 2001</ref> ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರದ ಸುಮಾರು ಎಂಟುನೂರು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ದ್ವೀಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ದ್ವೀಪಗಳು]] ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |title=Scotland Facts |publisher=www.scotland.org |accessedaymonth=16 July |accessyear=2008 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |url-status=dead }}</ref>. ಈ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೆಬ್ರೈಡ್ಸ್‌|ಹೆಬ್ರೈಡ್ಸ್]]‌, [[ಆರ್ಕ್ನೆ|ಆರ್ಕ್‌ನೆ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಷೆಟ್ಲೆಂಡ್‌|ಷಟ್ಲೆಂಡ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. [[ಹೆಲೆನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ [[ಸ್ಟೋನ್‌ಹ್ಯಾವೆನ್‌]]ವರೆಗೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಯುವ [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೌಂಡರಿ ಫಾಲ್ಟ್‌|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೌಂಡರಿ ಫಾಲ್ಟ್]]‌{{ndash}} ಎಂಬ [[ನ್ಯೂನತೆ (ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರ)|ಭೂರಚನೆಯ ಬಂಡೆಯ ಸಮತಲಿತ ಮುರಿತ]]{{ndash}}ದಿಂದಾಗಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ ದೊರಕಿದೆ. ಭೂರಚನೆಯ ಈ ಸಮತಲಿತ ಮುರಿತವು ಭಿನ್ನತಾ ಸೂಚಕವಾಗಿರುವ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು (ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆಗಳು)|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ (ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು)|ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]]. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳು|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ದ್ವೀಪ]]ಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬಿಂದುವು{{convert|1343|m|ft|0}} ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್‌|ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್]]‌ ಪರ್ವತವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಬಹುತೇಕ ಪರ್ವತಮಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಏರುಪೇರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ವಲಯವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |title=Ben Nevis Weather |publisher=www.bennevisweather.co.uk |accessedaymonth=26 October |accessyear=2008 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yAqrmVy?url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |url-status=dead }}</ref> ಲೋಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕ್ಲೈಡ್‌ನ ನದೀಮುಖ|ಕ್ಲೈಡ್‌ ನದಿಯ ನದೀಮುಖ]]ಮತ್ತು [[ಫೋರ್ತ್‌ನ ನದೀಮುಖ|ಫೋರ್ತ್‌ ನದಿಯ ನದೀಮುಖ]]ದ ನಡುವೆ ಬರುವ, [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೆಲ್ಟ್‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಕಿರಿದಾದ ನಡುಭಾಗಗಳು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾದ [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೊ|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾದ [[ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುತೇಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:BenNevis2005.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬೆನ್‌ ನೆವಿಸ್‌, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.]] UKಯ ಒಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ{{convert|20758|km2|sqmi|-1}}. [[ಉತ್ತರ ವೇಲ್ಸ್‌|ಉತ್ತರ]] ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ವೇಲ್ಸ್‌|ಮಧ್ಯದ ವೇಲ್ಸ್‌]]ಗಿಂತ[[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌]] ಕಡಿಮೆ ಪರ್ವತಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಪರ್ವತಮಯವಾಗಿದೆ. ಕರವಾಳಿ ನಗರಗಳಾದ ಕಾರ್ಡಿಫ್‌(ರಾಜಧಾನಿ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರ), ಸ್ವ್ಯಾನ್ಸಿಯ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ [[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು|ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ ಕಣಿವೆಗಳು]] ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮುಖ್ಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು [[ಸ್ನೊಡನಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು 1,085 ಮೀ (3,560 ಅಡಿ) ಎತ್ತರವಿರುವ, ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾದ [[ಸ್ನೊಡನ್|ಸ್ನೋಡನ್‌]]ನ್ನು‌{{lang-cy|Yr Wyddfa}} ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 3000 ಅಡಿಗಳಿಗೂ (914 ಮೀ)ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿರುವ 14 (ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ 15) ವೆಲ್ಷ್ ಪರ್ವತಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ 3000ಗಳು|ವೆಲ್ಷ್‌ 3000]] ಎಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ 1,200 ಕಿ.ಮೀ.(750 ಮೈಲಿಗಳು)ಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವೆಲ್ಷ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು [[ದ್ವೀಪ]]ಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ [[ಆಂಗ್ಲೆಸೆ]] (''Ynys Môn'' )ದ್ವೀಪವು ಅತಿದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಭೂವಿವರಣೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಸಾಮಾನ್ಯ {{convert|14160|km2|sqmi|-1}}ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ಪ್ರದೇಶ. UK ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹಾಗಾರವಾದ [186]ನಲ್ಲಿರುವ ಲಾಫ್‌ ನೀಗ್‌ ಅನ್ನೂ ಇದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |title=Geography of Northern Ireland |publisher=University of Ulster |dateformat=dmy |accessdate=22 May 2006 |archive-date=18 ಜನವರಿ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |url-status=dead }}</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ತುದಿಯೆಂದರೆ, [[ಮೌರ್ನ್‌ ಪರ್ವತಗಳು]] ಹೊಂದಿರುವ [[ಸ್ಲೀವ್‌ ಡೊನಾರ್ಡ್]]{{convert|849|m|ft|0}}. === ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಕೂಟಗಳು === UKಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌), ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ (ವೇಲ್ಸ್‌), ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌) ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌(ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್); ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದು ಒಟ್ಟಾರೆ UKಯ ರಾಜಧಾನಿ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ.<ref name="factbook" /> ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರಕೂಟಗಳೆಂದರೆ: * [[ಮಹಾ ಲಂಡನ್‌ನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಬೃಹತ್‌ ಲಂಡನ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 8.5 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಪಶ್ಚಿಮ ಮಿಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ನಗರಕೂಟ]] -2.3 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಮಹಾ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಬೃಹತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 2.2 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]] - 1.5 ದಶಲಕ್ಷ * [[ಮಹಾ ಗ್ಲಾಸ್ಗೊ|ಬೃಹತ್‌ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] - 1.2 ದಶಲಕ್ಷ == ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ == UKಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಜನಗಣತಿ|ಜನಗಣತಿ]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|title=Census Geography|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|archivedate=7 June 2002}}</ref> ತಮ್ಮ ದೇಶದ ಜನಗಣತಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನೋಂದಣಿ ಕಚೇರಿ|ಜನರಲ್‌ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ ಆಫೀಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]]ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ|ನಾರ್ಥರ್ನ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಕಚೇರಿ|ಆಫೀಸ್‌ ಫಾರ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಕಿಕ್ಸ್‌]]ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|title=Census|publisher=www.ons.gov.uk|dateformat=dmy|accessdate=11 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201132440/http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|archivedate=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008|url-status=dead}}</ref> === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿ|2001ರ ಜನಗಣತಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ 58,789,194, ಇತ್ತು. ಇದು [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪ್‌ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು, [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]]ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು. 2007ರ ಮಧ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 60,975,000ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Population2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|title=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|date=21 August 2008|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021202165044/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|archivedate=2 December 2002}}</ref> ಪ್ರಸಕ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿವ್ವಳ [[ವಲಸೆ]] ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ [[ಫಲವತ್ತತಾ ದರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ]] ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜೀವನ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum |title=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&nbsp;million |publisher=The Guardian |date=25 August 2006|dateformat = dmy|accessdate=25 August 2006}}</ref> 2007ರ ಮಧ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳು, ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ UK 16 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಪಿಂಚಣಿ ಪಡೆಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/22/population.socialtrends|title=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|last=Travis|first=Alan|date=22 August 2008|work=The Guardian|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 2007ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ 51.1 ದಶಲಕ್ಷ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="natpop">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|title=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|date=21 August 2007|publisher=Office for National Statistics|format=PDF|accessdaymonth=28 August|accessyear= 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080821110543/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|archivedate=21 August 2008}}</ref> 2003ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ<ref name="2003density">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|title=Population: UK population grows to 59.6 million|date=28 January 2005|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth = 20 August|accessyear=2008}}</ref> ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗೆ 383 ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ ಇರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದಾಗಿದೆ. 2007ರ ಮಧ್ಯದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು 5.1 ದಶಲಕ್ಷ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 3 ದಶಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಿಂತ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1.8 ದಶಲಕ್ಷ <ref name="natpop" /> ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. 2003ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅಂಕಿ ಅಂಶ {{convert|383|PD/km2|PD/sqmi}}ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ, ವೇಲ್ಸ್ {{convert|142|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ {{convert|125|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕೇವಲ {{convert|65|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}ದಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="2003density" /> 2007ರಲ್ಲಿ, UKಯಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 1.90 ಮಕ್ಕಳಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ [[ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತಾ ದರ]] (TFR) ಇತ್ತು. ಆ ವರ್ಷ ಜನಿಸಿದ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ 709,000 ಮುಟ್ಟಲು ಭಾಗಶಃ ಕಾರಣ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನ್ಯ ತಾಯಂದಿರ ಸರಾಸರಿ 1.6 ಮಕ್ಕಳ ಫಲವತ್ತತಾ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.2 ಮಕ್ಕಳ ಫಲವತ್ತತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಹಾ ಸೇರಿದ್ದಿದು. ಹೀಗಾಗಿ 2008ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ<ref name="Fertility2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=951|title=Fertility: Rise in UK fertility continues|publisher=Office for National Statistics|date=21 August 2008|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌]]ನ ಫಲವತ್ತತೆ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 1.95 ಮಕ್ಕಳಷ್ಟು<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1185465/Baby-boom-Nearly-quarter-babies-born-mothers-outside-UK-birth-rate-hits-time-high.html|title=Baby boom: Nearly quarter of babies are born to mothers from outside the UK as birth rate hits all-time high|date=22 May 2009|accessdate=21 May 2009}}</ref> ಏರಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಪ್ರಸಕ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇದು 1964ರ<ref name="Fertility2007" /> 'ಬೇಬಿ ಬೂಮ್‌' ಉತ್ತುಂಗವಾದ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.95 ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯೇ ಆಗಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬದಲೀ ದರ 2.1ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ 2001ರ ದಾಖಲೆಯ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣ 1.63ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="Fertility2007" /> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌‌ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ ಕೇವಲ 1.73 ಮಕ್ಕಳ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಫಲವತ್ತತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಗೆ 2.02 ಮಕ್ಕಳ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. === ವಲಸೆ === ಯೂರೋಪ್‌ನ ಇತರೆ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do ಬ್ರಿಟೀಷೇತರ ತಾಯಂದಿರ ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಹೆರಿಗೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದಾಖಲೆಯ ಹಂತಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}. ಇದು ಲಂಡನ್‌, 22 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008</ref> ವಲಸೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. 1991 ಮತ್ತು 2001ರ ನಡುವೆ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಏರಲು ಇದೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. [[ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ನಾಗರಿಕರು ಒಕ್ಕೂಟದ ಯಾವುದೇ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ<ref>[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಓಡಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬದುಕುವುದು ಒಕ್ಕೂಟದ ನಾಗರಿಕರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳ ಹಕ್ಕು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} ಯೂರೋಪ್‌.eu. 6 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ವಾಸಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಆರು ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು 2004ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಐರೋಪ್ಯ]] ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರು [[ಹೊಸ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌|ಹೊಸ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್]] ದೇಶಗಳಿಂದ<ref> {{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html|title=Emigration soars as Britons desert the UK}}</ref> ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration ಜನರು ದಾಖಲಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ಅರಸಿ ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ] ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌‌. ನವೆಂಬರ್‌ 16, 2007.</ref> 2005ರಲ್ಲಿನ <ref>[http://news.scotsman.com/scotlandspopulation/Net-migration-gain-boosts-Britains.2823718.jp ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ ಬ್ರಿಟನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ವಾರ 500 ಜನರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ]. Scotsman.com News. ನವೆಂಬರ್‌ 3, 2006.</ref> ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಭಾಗದಷ್ಟು ಜನರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಪುನರ್‌ಮಿಲನದ ಕಾರಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1680430.ece ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಜನ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಮೂಹಿಕ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121919/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1680430.ece |date=2010-05-25 }} ಟೈಮ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌. ಏಪ್ರಿಲ್‌ 20, 2007.</ref> ಈ ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಗಳು ಜನವರಿ 2007ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ ರೊಮೇನಿಯನ್ನರು ಮತ್ತು ಬಲ್ಗೇರಿಯನ್ನರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2007/sep/23/immigration.eu|title=Home Office shuts the door on Bulgaria and Romania|last=Doward|first=Jamie|coauthors=Temko, Ned|date=2007-09-23|work=The Observer|page=2|accessdate=2008-08-23}}</ref> ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2.3 ದಶಲಕ್ಷ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರು<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1023512/Third-World-migrants-2-3m-population-boom.html ತೃತೀಯ ವಿಶ್ವದ ವಲಸಿಗರು ನಮ್ಮ 2.3ಮಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಏರಿಕೆಯ ಹಿಂದಿದ್ದಾರೆ], ಡೈಲಿ ಮೇಲ್‌, 3 ಜೂನ್‌ 2008</ref> 1997ರಿಂದ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour's+U-turn/article.do ವಲಸೆಯ ಕಠಿಣ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಟೋರೀಸ್‌ ಕರೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021051705/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour%27s+U-turn/article.do |date=2008-10-21 }}, ಇದು ಲಂಡನ್‌, 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008</ref> ಅವರಲ್ಲಿ 84% ಜನ ಯೂರೋಪ್‌ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html ಇಮ್ಮೈಗ್ರೇಷನ್‌: ಫೀಲ್‌ ವೂಲಾಸ್‌ ಅಡ್‌ಮಿಟ್ಸ್‌ ಲೇಬರ್ ರೆಸ್‌‌ಪಾನ್ಸಿಬಲ್‌ ಫಾರ್‌ ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ಫೈಲ್ಯೂರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}‌‌, ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌, 21 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008</ref> ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾದರೂ 2031ರ <ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7602526.stm ವಲಸಿಗರ ಕ್ಯಾಪ್‌ ಯೋಜನೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಮಂತ್ರಿ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2008</ref> ವೇಳೆಗೆ ಇನ್ನೂ 7 ದಶಲಕ್ಷ ವಲಸಿಗರು ಬರಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |title=Immigration 'far higher' than figures say |publisher=The Telegraph |date=2007-01-05 |accessdate=2007-04-20 |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529014735/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |url-status=dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ 2007ರಲ್ಲಿ UKಗೆ ಅಗಮಿಸಿದ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ 191,000 ಮೊತ್ತವನ್ನು ಮೀರಿ 237,000ಅನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7737134.stm 237,000ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾದ UK ನಿವ್ವಳ ವಲಸೆ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 19 ನವೆಂಬರ್‌, 2008</ref> ಇತರೆ ಕೆಲವು ಐರೋಪ್ಯ ದೇಶಗಳಿಗೆ<ref>{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=402 |title=Europe: Population and Migration in 2005 |author=Rainer Muenz |publisher=Migration Policy Institute |month=June | year=2006 |accessdate = 2007-04-02}}</ref> ಹೋಲಿಸಿದರೆ UKಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶೀ-ಜನ್ಯ ಜನರ ಪ್ರಮಾಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾಗ್ಯೂ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಂಕಿಗಳು ಬಹುತೇಕ 9.1 ದಶಲಕ್ಷಗಳಿಗೆ ದ್ವಿಗುಣಗೊಳ್ಳುವ ಸಂಭವವಿದೆ.<ref name="immigrants">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-'9.1m-immigrants-by-2030'.html|title=Britain to have '9.1&nbsp;m immigrants by 2030'|publisher=Daily Telegraph|access-date=2009-10-21|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601163417/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-%279.1m-immigrants-by-2030%27.html|url-status=dead}}</ref> ಇದೇ ವೇಳೆ ವಲಸೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಟ 5.5 ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌-ಜನ್ಯ ಜನರು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="BritsAbroad">{{cite web |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |title=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration |author=Dhananjayan Sriskandarajah and Catherine Drew |publisher=Institute for Public Policy Research |date=2006-12-11 |accessdate=2007-01-20 |archive-date=2007-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm |title=Brits Abroad |publisher=BBC News |accessdate = 2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm |title=5.5&nbsp;m Britons 'opt to live abroad' |publisher=BBC|date=2006-12-11 |accessdate = 2007-04-20}}</ref> ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ]], [[ಸ್ಪೇನ್‌|ಸ್ಪೇನ್]]‌, [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ]]ಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಲಸಿಗರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಲ್ಕು ಗಮ್ಯಸ್ಥಳಗಳು.<ref name="BritsAbroad" /><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm "ಬ್ರಿಟ್ಸ್‌ ಅಬ್ರಾಡ್‌: ಕಂಟ್ರಿ-ಬೈ-ಕಂಟ್ರಿ"]. BBC ವಾರ್ತೆಗಳು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11, 2006.</ref> [[ಚಿತ್ರ:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|300px|left|ಹುಟ್ಟಿದ ದೇಶದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] [[ಚಿತ್ರ:British expats countrymap.svg|thumb|300px|left|ಸಾಗರೋತ್ತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಾಗರಿಕರು]] 2006ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪೌರತ್ವಕ್ಕಾಗಿ 2005ಕ್ಕಿಂತ 32% ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ 149,035 ಅರ್ಜಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದವು. 2006ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪೌರತ್ವ ದೊರೆತ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ 2005ಕ್ಕಿಂತ 5% ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವಾದ 154,095,. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪೌರತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು [[ಭಾರತ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಸೊಮಾಲಿಯಾ|ಸೊಮಾಲಿಯ]] ಮತ್ತು [[ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌|ಫಿಲಿಪ್ಪೈನ್ಸ್‌]] ದೇಶಗಳ ಜನರ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ.<ref>[250] ^ ಜಾನ್‌ ಫ್ರೀಲವ್‌ ಮೆನ್ಶಾ, [https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಪೌರತ್ವ ನೀಡಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, 2006], ಹೋಮ್‌ ಆಫೀಸ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್‌ ಬುಲೆಟಿನ್‌ 08/07, 22 ಮೇ 2007. 21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2007 ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2007ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2006ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ 21.9% ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಂದಿರು UKಯಿಂದ ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು(669,601ರಲ್ಲಿ 146,956).<ref> [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 26 ವರ್ಷಗಳಗಳಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಫಲವತ್ತತಾ ದರ] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶ13 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌‌‌ 2007ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, 1 ಮೇ 2004 ಮತ್ತು 30 ಜೂನ್‌ 2007ರ ನಡುವೆ [[ಕೆಲಸಗಾರ ನೋಂದಣಿ ಯೋಜನೆ|ವರ್ಕರ್‌ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್‌ ಸ್ಕೀಮ್‌]]ಗೆ (ಮೇ 2004ರಲ್ಲಿ EU ಸೇರಿದ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಐರೋಪ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ) ಅರ್ಜಿ ಹಾಕಿದ 682,940 ಜನರಲ್ಲಿ 656,395 ಜನರು ಸ್ವೀಕೃತಗೊಂಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|publisher=UK Border Agency, Department for Work and Pensions, HM Revenue & Customs and Communities and Local Government|url=http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|title=Accession Monitoring Report: May 2004-June 2008|accessdate=2007-08-26|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023085803/http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|url-status=dead}}</ref> ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲದ ಜನರು (ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) ಈ ಯೋಜನೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ವಲಸೆಯ ಒಳಹರಿವಿನ ಕೆಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು ಎಷ್ಟು ಜನ ವಲಸಿಗರು ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 30 ಜೂನ್‌ 2007ಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವಂತೆ 12 ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ 56% ಜನರು ಗರಿಷ್ಟ ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಉಳಿಯಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. 2005ರ ಹೊಸ EU ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದಾದ ನಿವ್ವಳ ವಲಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ 64,000ದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ.<ref name="ONS"> {{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1311 |title=International migration: Net inflow rose in 2004 |publisher=Office for National Statistics |date=15 December 2005 |dateformat = dmy|accessdate=22 November 2006}} </ref> ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೊಸ EU ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಟ್ಟು 1 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು UKಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನರು ಆ ಬಳಿಕ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದರು ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ/ತೃತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates%5For%5Fturnstiles%2Epdf|title=Floodgates or turnstiles? Post-EU enlargement migration flows to (and from) the UK|author=Naomi Pollard, Maria Latorre and Dhananjayan Sriskandarajah|publisher=Institute for Public Policy Research|date=2008-04-30|accessdate=2008-04-30|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421131227/http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates_or_turnstiles.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7372025.stm|title=Half EU migrants 'have left UK'|publisher=BBC News|date=2008-04-30|accessdate = 2008-04-30}}</ref> UKಯ ಪ್ರತಿ ನಾಲ್ಕು [[ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ]]ರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆಯೊಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-509042/One-Poles-Britain-plan-stay-life-says-survey.html|title=One in every four Poles in Britain plan to stay for life, says survey}}</ref> UKನಲ್ಲಿನ [[2000ರ ಅಂತ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು]] [[ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ|ಪೋಲೆಂಡ್‌ ಜನ‌‌]]ಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಇದು ಅವರನ್ನು UKಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ ಅಪ್‌ ಫಾರ್‌ ಹೋಮ್‌: ಪೋಲ್ಸ್‌ ಹಿಟ್ ಬೈ UK's ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಡೌನ್‌ಟರ್ನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023063415/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do |date=2008-10-23 }}, ದಿಸ್‌ ಈಸ್‌ ಲಂಡನ್‌, ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 20, 2008</ref> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮೆ]]ಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು (ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಬಂದವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) 2002 ಮತ್ತು 2007ರ ನಡುವೆ UKಗೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಇವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು EU ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದವರು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6913296.stm|title=UK gets 2.5&nbsp;m new foreign workers|date=24 July 2007}}</ref> [[ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶ|ಐರೋಪ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯ]]ದ ಹೊರಭಾಗದಿಂದ ಬರುವ ವಲಸಿಗರಿಗೆ UK ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್‌-ಆಧಾರಿತ ವಲಸೆ ಪದ್ಧತಿ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಪಾಯಿಂಟ್ಸ್-ಆಧಾರಿತ ವಲಸೆ ಪದ್ಧತಿ]]ಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ [[ಫ್ರೆಶ್‌ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್‌ ಇನಿಷಿಯೇಟಿವ್|ಫ್ರೆಶ್‌ ಟ್ಯಾಲೆಂಟ್‌ ಇನಿಷಿಯೇಟಿವ್‌]] ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲಿದೆ. === ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು === ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು, 11ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಯೂರಿದ್ದ [[ಸೆಲ್ಟ್‌]]ರು, ರೋಮನ್ನರು,ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ನರು, ನಾರ್ಸ್‌ ಮತ್ತು [[ನಾರ್ಮನ್ನರು]][[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಿರುದ್ವೀಪಗಳ ಉಗಮದ ಇತಿಹಾಸ|ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳ ವಂಶಸ್ಥರು]] ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ DNAಯ ಸುಮಾರು 80%ನಷ್ಟು, ಹಿಂದಿನ ಹಿಮಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಸುಮಾರು 12,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಂದ ಬಂದವು ಮತ್ತು ತದನಂತರದ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರ ವಂಶವಾಹಿಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವಂಶವಾಹಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref> ರಿವ್ಯೂ ಆಫ್‌ "''[http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html ದಿ ಟ್ರೈಬ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಿಟನ್]'' ‌" ಜೇಮ್ಸ್‌ ಓವೆನ್‌, ''[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಕ್‌|ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿಕ್‌]]'' 19 ಜುಲೈ 2005.</ref><ref>ಸ್ಟೀಫನ್‌ ಒಪ್ಪೆನ್‌‌ಹೆಮರ್‌, [http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=7817 ಮಿಥ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆನ್‌ಸೆಸ್‌‌ಟ್ರಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926181227/http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=7817 |date=2006-09-26 }}, ''[[ಪ್ರಾಸ್‌ಪೆಕ್ಟ್‌ (ಮ್ಯಾಗಜಿನ್‌)|ಪ್ರಾಸ್‌ಪೆಕ್ಟ್‌]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006. 21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006.ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 1945ರಿಂದ, [[ಆಫ್ರಿಕಾ]], [[ಕೆರಿಬಿಯನ್|ಕೆರಿಬಿಯನ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಾಸ್ತವ ವಲಸೆಯ ಕಾರಣ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರಂಪರಿಕ ಬಂಧನಗಳು. 2004ರಿಂದ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೋಪ್‌|ಮಧ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪ್‌]] ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ EUನ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಲಸಿಗರ ಪರಿಣಾಮ, ಈ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, 2008ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು‌ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಈ ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಗುಂಪುಗಳ ಗಾತ್ರ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.<ref> ವೈ ಐ ಲೆಫ್ಟ್‌ UK ಟು ರಿಟರ್ನ್‌ ಟು ಪೋಲೆಂಡ್ BBC ವಾರ್ತೆಗಳು</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿ|2001]]ರಂತೆ, 92.1% ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಬಿಳಿಯರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, 7.9%<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176 |title=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group |publisher=Office for National Statistics |date=2004-06-24 |accessdate = 2007-04-02|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090909132851/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176|archivedate=2009-09-09}}</ref> ರಷ್ಟು UK ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಮಿಶ್ರ ಜನಾಂಗದವರು ಅಥವಾ [[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪು|ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right" |- ! width="200px"|[[ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪು]] ! [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ! % ಒಟ್ಟು* |- | align="left"| [[ಬಿಳಿ ಜನರು|ಬಿಳಿಯರು]] | {{commas|54153898}} | 92.1% |- |- | align="left"| [[ಕಪ್ಪು ಜನರು|ಕರಿಯರು]] | {{commas|1148738}} | 2.0% |- | align="left"|[[ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ|ಮಿಶ್ರ ಜನಾಂಗ]] | {{commas|677117}} | 1.2% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಭಾರತೀಯ|ಭಾರತೀಯರು]] | {{commas|1053411}} | 1.8% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪಾಕಿಸ್ತಾನೀಯರು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿಯರು]] | {{commas|747285}} | 1.3% |- | align="left"| [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯರು]] | {{commas|283063}} | 0.5% |- | align="left"|ಇತರೆ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏಷ್ಯಾದವ|ಏಷ್ಯನ್ನರು]] (ಚೀನೀಯರಲ್ಲದವರು) | {{commas|247644}} | 0.4% |- | align="left"| [[ಚೀನಾದ ಜನರು|ಚೀನಿಯರು]] | {{commas|247403}} | 0.4% |- | align="left"|ಇತರೆ | {{commas|230615}} | 0.4% |- | colspan="3" align="left"| {{smaller|* Percentage of total UK population}} |} ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ UKಯಾದ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೂನ್‌ 2005ರಂತೆ ಲಂಡನ್‌ನ 30.4%ರಷ್ಟು <ref>{{cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3&b=276743&c=London&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1201351285750&enc=1&dsFamilyId=1812&bhcp=1|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): London|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HAPQg?url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌]]ನ<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276827&c=Leicester&d=13&e=13&g=394575&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1208962134759&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): Leicester|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HctGd?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3|url-status=dead}}</ref> 37.4%ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬಿಳಿಯೇತರರು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], ವೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ನೈರುತ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ನೈರುತ್ಯ]]ದ 5%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಂದ ಬಂದವರು ಎಂದು 2001ರ ಜನಗಣತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp|title=Census 2001 - Ethnicity and religion in England and Wales|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-04-23|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}</ref> 2007ರಂತೆ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ [[ರಾಜ್ಯ ಶಾಲೆ|ಸಂಸ್ಥಾನಿಕ/ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ/ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ 22% [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ|ಪ್ರಾಥಮಿಕ]], 17.7% [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ|ಮಾಧ್ಯಮಿಕ]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು.<ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |title=Schools and Pupils in England |month=January |year=2007 |format=PDF |accessdate=2008-10-17 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019014742/http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=2007-10-01 |accessdate = 2008-03-28}}</ref> === ಭಾಷೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುರೀತ್ಯಾ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿರುವ ದೇಶಗಳು.]] UK ''[[ನಿಜವಾದ|ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ]]'' ವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಬಲ [[ಆಡುವ ಭಾಷೆ|ಆಡುಭಾಷೆ]]ಯೆಂದರೆ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್]]. [[ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್‌|ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್]]‌, [[ನಾರ್ಮನ್‌ ಭಾಷೆ|ನಾರ್ಮನ್‌]][[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್|ಲ್ಯಾಟಿನ್‌]] ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಅಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾಂಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ [[ಹಳೆಯ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಹಳೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]]ನಿಂದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನ್ನರ ಭಾಷೆಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮಾನಿಕ್‌ ಭಾಷೆ]] ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಭಾಷೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹರಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ-ವಹಿವಾಟಿನ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಬಹುವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬೋಧನಾ ಭಾಷೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=English-Language Dominance, Literature and Welfare |author=Jacques Melitz |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |accessdate=2006-05-26 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |url-status=dead }}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಉತ್ತರದ [[ಮಧ್ಯ ಆಂಗ್ಲ|ಮಧ್ಯ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ ಭಾಷೆ|ಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳ]] ಭಾಷೆ ಐರೋಪ್ಯ ‌ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |title=Eurolang - Language Data - Scots |publisher=Eurolang.net |date= |accessdate=2008-11-02}}</ref> UKಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಭಾಷೆ]]ಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ: [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ|ವೆಲ್ಶ್]], [[ಐರಿಷ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಐರಿಶ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್]], (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಐರಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಐರಿಶ್‌]] ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.) [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ನಿಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಕಾರ್ನಿಶ್‌]]. 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಐದಕ್ಕಿಂತ(21%) ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ತಾವು ವೆಲ್ಶ್‌‌ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲೆವು<ref> [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&amp;Pos=6&amp;ColRank=1&amp;Rank=192 ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌] at www.statistics.gov.uk</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇದು 1991ರ ಜನಗಣತಿಗಿಂತ (18%) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|title=Differences in estimates of Welsh Language Skills|accessdate=2008-12-30|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|archivedate=2004-07-22}}</ref> ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಸುಮಾರು 200,000 ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷಿಕರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml ವೆಲ್ಶ್‌ ಟುಡೆ ಬೈ ಪ್ರೊ.ಪೀಟರ್‌ ವಿನ್‌ ಥಾಮಸ್‌ ] bbc.co.uk </ref> 2001ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನಗಣತಿ, 167,487 (10.4%) ಜನರಿಗೆ "ಐರಿಶ್ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು" (ನೋಡಿ-[[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಐರಿಷ್‌ ಭಾಷೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಐರಿಶ್‌ ಭಾಷೆ]])ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್‌/ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ‌ ಜನರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಡುಬಂತು. [[ಹೆಬ್ರಿಡೆಸ್‌ ಹೊರವಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ 72% ಜನರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ 92,000ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಜನ (ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೇವಲ 2%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಭಾಷಾಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಜನಗಣತಿ 2001- ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ವರದಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=2013-05-22 }} gro-ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್.gov.uk. 15 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ವೆಲ್ಶ್‌, ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌‌ ಮತ್ತು ಐರಿಶ್‌ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಾಲಾಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಏರುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm UKಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳು 'ಟೇಕಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌'] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು 12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009 </ref> [[ನೊವಾ ಸ್ಕಾಟಿಯಾ|ನೋವ ಸ್ಕಾಟಿಯ]], [[ಕೆನಡಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೆನಡಿಯನ್ ಗ್ಯಾಲಿಕ್|ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪೆಟಗೋನಿಯಾ|ಪಟಗೋನಿಯ]], [[ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ|ಅರ್ಜೆಂಟಿನಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮಾತನಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಭಾಷೆಗಳು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಾದ್ಯಂತ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ 14 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm ಫಾಲ್‌ ಇನ್‌ ಕಂಪಲ್ಸರಿ ಲಾಂಗ್‌ವೇಜ್ ಲೆಸನ್ಸ್‌ ] BNC ವಾರ್ತೆಗಳು 4 ನವೆಂಬರ್‌, 2004</ref> ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ 16 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ. [[ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮನ್‌ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್‌]] ಭಾಷೆಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಾದ್ಯಂತ ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೋಧನೆಯಾಗುವ ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಗಳು. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 16 ವರ್ಷದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲವೇ ವೆಲ್ಶ್‌ನ್ನು ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml ದಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಗೇಟ್‌ ಫಾರ್‌ ಪೇರೆಂಟ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌] BBC ವೇಲ್ಸ್‌. 11 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> === ಧರ್ಮ === {{bar box |title=Religion in the United Kingdom<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=954 Religious Populations]</ref> |titlebar=#ddd |left1=Religion |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[Christianity]]|blue|71.8}} {{bar percent|No Religion|gray|15.1}} {{bar percent|Religion not stated|black|7.8}} {{bar percent|[[Islam]]|#009000|2.8}} {{bar percent|[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]|#FF4500|1.0}} {{bar percent|[[Sikhism]]|#FFDF00|0.6}} {{bar percent|[[Judaism]]|#0047AB|0.5}} {{bar percent|[[Buddhism]]|#013220|0.3}} }} ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಾಟಿಸ್ಟಂಟ್‌|ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌]] ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು [[ಚರ್ಚು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವಿಕೆ|ಚರ್ಚ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವು ಮುಂದುವರೆಯುವಂತೆ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದ [[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಉದ್ದೇಶವು ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮವು]] ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದು, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಇಸ್ಲಾಂ]], [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದುತ್ವ]], [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್‌ ಧರ್ಮ‌‌]], ಹಾಗೂ ನಂತರ [[ಯೆಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯೆಹೂದ್ಯ]] ಧರ್ಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌]] ಸಮೀಕ್ಷೆ <ref name="Tearfund_Survey">{{cite web |url=http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |format=PDF |title=Tearfund Survey 2007 |accessdate=2007-05-05 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318014531/http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |url-status=dead }}</ref> 53% ಜನ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಕ್ರೈಸ್ತರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳಿತು. ಇದು 2004ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೋಷಿಯಲ್‌ ಆಟಿಟ್ಯೂಡ್ಸ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ<ref name="BSAS2004">{{Citation |publication-date = 2006-02-20 |year = 2004 |title = British Social Attitudes Survey |publisher = National Centre for Social Research |url = http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=5329 |accessdate = 2008-02-25 }}</ref> ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗೂ 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 71.6% ಜನ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮವು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 |title=UK Census 2001 |accessdate=2007-04-22}}</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು(ಹಿಂದಿನ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ "ಮೃದು ಪ್ರಶ್ನೆ"ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾಗ್ಯೂ). ಆದರೂ ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಹತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್ನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿ ವಾರ ಚರ್ಚ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿತು.<ref>[http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. "ರಿಸರ್ಚ್ ಪಬ್ಲಿಷ್ಡ್‌ ದಿಸ್‌ ವೀಕ್‌ ಬೈ ದಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಚಾರಿಟಿ, ಟಿಯರ್‌ಫಂಡ್‌, ಮೇಕ್ಸ್‌ ಸಾಂಬರ್‌ ರೀಡಿಂಗ್ ಫಾರ್‌ ಚರ್ಚ್ ಲೀಡರ್ಸ್‌] ಶೇಕಡಾ 53 ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮೀಯರೆಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ 10 ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಡುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ."[312]</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ದಿನೇ ದಿನೇ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ [[ಆಜ್ಞೇಯತಾ ವಾದ|ನಾಸ್ತಿಕ]]ರು ಮತ್ತು [[ನಾಸ್ತಿಕತೆ|ಆಜ್ಞೇಯತಾವಾದಿ]]ಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ, 9.1 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು (UK ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 15% ಜನ) ನಾವು [[ಮತಧರ್ಮ ವಿರೋಧ|ಧರ್ಮರಹಿತರು]] ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ 4.3 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು (UK ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 7% ಜನ) ಧರ್ಮದ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221054139/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6590 ಧರ್ಮ: 2001ರ ಜನಗಣತಿ] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌. </ref> ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ದೇವರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವ ಜನರ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. [[ಯೂರೋಬಾರೋಮೀಟರ್|ಯೂರೋಬಾರೋಮೀಟರ್‌]] 2005ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವರಲ್ಲಿ 38% ಜನರು "ದೇವರಿದ್ದಾನೆ" ಎಂದು ನಂಬಿದವರಾದರೆ, 40% ಜನರು "ಯಾವುದೋ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಜೀವ ಚೈತನ್ಯವಿದೆ" ಎಂದು ನಂಬಿದವರು ಮತ್ತು 20% ಜನರು "ಯಾವುದೋ ಶಕ್ತಿ, ದೇವರು ಅಥವಾ ಜೀವ ಚೈತನ್ಯವೊಂದು ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ನಂಬಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref name="Eurobarometer">{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer poll conducted in 2005]|1.64&nbsp;MB}}. ಪುಟ 9. ಯೂರೋಪ್‌ ಮಂಡಳಿ. 7 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ==== ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ==== [[ಚಿತ್ರ:Westminster abbey west.jpg|thumb|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಗಳ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಗಾಗಿ ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್ ಚರ್ಚ್‌ನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.]] ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಧರ್ಮ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ([[ಆಂಗ್ಲಿಕನ್]]) ಎಂಬ [[ಸ್ಥಾಪಿತ ಚರ್ಚ್‌]]ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.cofe.anglican.org/about/history/ ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221212004/http://www.cofe.anglican.org/about/history |date=2010-02-21 }} ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌. 23 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಚರ್ಚ್ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸತ್ತು|UK ಸಂಸತ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಸ್ಪಿರಿಚುಯೆಲ್|ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ]] ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗೂ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ]]ವು ಚರ್ಚ್‌ನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ([[ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಪ್ಪಂದ|ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಡಂಬಡಿಕೆ]]ಯ ಅನುಚ್ಛೇದ‌ 2ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅಗತ್ಯ) ಇದರ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ರಾಜ್ಯಪಾಲರೂ ಕೂಡ ಚರ್ಚ್‌ನಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, [[ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆ|ಜನರಲ್‌ ಸೈನೋಡ್‌]] ಮೂಲಕ ಶಾಸನದ ಕರಡು ರಚಿಸುವ (ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ) ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗೆ ರಚಿಸಿದ ಕರಡು ನಂತರ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನಾಗಿ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]], ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐದು ದಶಲಕ್ಷ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales ದಿ ಚರ್ಚ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಅಂಡ್ ವೇಲ್ಸ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227121543/http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales |date=2009-12-27 }} catholic-ew.org.uk. 27 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ [[ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬದ್ಧತೆ|ಆರ್ಥೋಡಾಕ್ಸ್]], [[ಸುವಾರ್ತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಇವಾಂಜೆಲಿಕಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪೆಂಟಿಕಾಸ್ಟಲ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌]] ಚರ್ಚ್‌ಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದು, ಚರ್ಚ್‌ನ ಹಾಜರಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳು ಈಗ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ ಚರ್ಚ್‌ನ ನಂತರ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece 'ಫ್ರಿಂಜ್‌‌'ಚರ್ಚ್ ವಿನ್ನಿಂಗ್‌ ದಿ ಬಿಲೀವರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814125609/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece |date=2011-08-14 }} ಟೈಮ್ಸ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌, 19 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2006</ref> ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿರುವ ಚರ್ಚ್‌ ಎಂದರೆ [[ಎಲಿಮ್ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್|ಎಲಿಮ್‌ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್‌ ಚರ್ಚ್‌]]. ಇತರೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ, [[ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಮುಕ್ತಿಪಡೆ|ಸಾಲ್ವೇಶನ್‌ ಆರ್ಮಿ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ರಿಫಾರ್ಮ್ಡ್‌ ಚರ್ಚ್]]‌, [[ಅಸೆಂಬ್ಲೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಗಾಡ್]]‌, [[ಪ್ಲೈಮೌಥ್‌ ಬ್ರೆಥ್ರೆನ್|ಪ್ಲೈಮೌಥ್‌ ಬ್ರೆಥ್ರೆನ್‌]], [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌]][[ಮೆಥೋಡಿಸಮ್‌|ಮೆಥಾಡಿಸ್ಟ್ಸ್‌]][[ಕಾಂಗ್ರಿಗೇಶನಲಿಸ್ಟ್ಸ್‌]]ಮತ್ತು [[ಹೌಸ್‌ ಚರ್ಚ್‌]]ಗಳು [[ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌]] [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]](ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ [[ಚರ್ಚು|ದಿ ಕಿರ್ಕ್‌]]‌ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ) ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚರ್ಚು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚರ್ಚ್‌]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಇದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಅಧಿಕಾರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ನ "ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು" ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್‌ ಕೆಥೋಲಿಕ್‌ ಧರ್ಮ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್‌]]ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರೈಸ್ತ ಚರ್ಚ್‌ ಆಗಿದ್ದು, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಅಂತಿಮ ವರದಿ] ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌ ಕಮ್ಯುನಿಯನ್‌ನ ಭಾಗವಾದ, 1690ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬೈಟೇರಿಯನಿಸಮ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬಿಷಪ್ಪುಗಳ ಚರ್ಚು|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಎಪಿಸ್ಕೋಪಲ್‌ ಚರ್ಚ್]], ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದಾಗ ಇದು ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ 'ಡಾಟರ್‌ ಚರ್ಚ್' ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚರ್ಚು(1900ರ ನಂತರದ್ದು)|ಫ್ರೀ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]]ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿವಿಧ ಇತರೆ ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್ ಇನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] 1920ರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಯಿತು ಹಾಗೂ '[[ಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಥಿತಿಗೆ ಭಂಗ ತರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಪದಚ್ಯುತಿ]]'ಗೊಂಡಿತಾದರೂ [[ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಪಂಥ|ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌ ಕಮ್ಯುನಿಯನ್‌]]ನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಬಿಷಪ್ಪುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ|ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್]], ಮೆಥೋಡಿಸಮ್‌ ಮತ್ತು [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪ್ರೆಸ್ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಚರ್ಚು|ಪ್ರೆಸ್‌‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]]ಗಳೂ ಸಹಾ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. [[ಸಮಗ್ರ ಐರ್ಲೆಂಡ್|ಸಂಪೂರ್ಣ-ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ಎಂಬ ತತ್ವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖವಾದ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಧರ್ಮ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪುಗಳು]] ಒಂದುಗೂಡಿದವು. ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟರು ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ನರು ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ,<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=980 ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ‌ ಸಮುದಾಯಗಳು ] statistics.gov.uk. 29 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ ಚರ್ಚ್‌]] ಏಕೈಕ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚ್ ಆಗಿದೆ. ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ಮತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರೆಸ್ಬಿಟೇರಿಯನ್ ಚರ್ಚು|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರೆಸ್‌ಬೈಟೇರಿಯನ್‌ ಚರ್ಚ್]], ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಂಡಿದ್ದ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್ ಆಫ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್]](ಆಂಗ್ಲಿಕನ್‌)ನ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚ್ ಆಗಿದೆ. ==== ಇತರೆ ಧರ್ಮಗಳು ==== [[ಚಿತ್ರ:ELM and LMC Angled View 1.jpg|thumb|ಈಸ್ಟ್‌ ಲಂಡನ್‌ ಮಸೀದಿಯು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ, ಇಸ್ಲಾಮಿಯರ ಪೂಜಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೊಂದು.]] 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 1,536,015 ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮ]]ರು<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722150028/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8288 KS07 ಧರ್ಮ: ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರದ ಪರಿಣಾಮ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂಲ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು, ] statistics.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಎಂದರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 3%ನಷ್ಟಿದ್ದರು. [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಇಸ್ಲಾಂ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು]] 42,557 ಇದ್ದು, ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 0.84%ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಅಂತಿಮ ವರದಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506102959/http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp |date=2008-05-06 }} ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.gov.uk. 6 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ 1,943 ಮುಸ್ಲಿಮರಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.nisranew.nisra.gov.uk/Census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |title=ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಜನಗಣತಿ 2001ರ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122204353/http://www.nisranew.nisra.gov.uk/census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |url-status=dead }}</ref> ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುಸ್ಲಿಂ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪಾಕಿಸ್ತಾನೀಯರು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೀಯರು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ|ಭಾರತೀಯ]] ಮೂಲದವರು. ಲೇಬರ್‌ ಫೋರ್ಸ್‌ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ 2008ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌]]ನಲ್ಲಿದ್ದ ಒಟ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಂಖ್ಯೆ 2,422,000 ಆಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 'ಇತರೆ ಸಮಾಜಕ್ಕಿಂತ 10 ಪಟ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121541/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece |date=2010-05-25 }},ದಿ ಟೈಮ್ಸ್‌, ಜನವರಿ 30, 2009</ref> 1 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು [[ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮಗಳು|ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಧರ್ಮ]]ಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ: 560,000 ಹಿಂದೂಗಳು, 340,000 ಸಿಖ್ಖರು ಜೊತೆಗೆ ಸುಮಾರು 150,000 ಜನರು [[ಬೌದ್ಧ ಮತ|ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ]]ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |accessdate=2007-01-27 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> [[ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯೊಂದು 800,000 ಹಿಂದೂಗಳು UKಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |title=Hinduism in Britain today |publisher=International Society for Krishna Consciousness |accessdate=2007-04-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217230639/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |url-status=dead }}</ref> ಭಾರತದ ಹೊರಗಡೆ ಇರುವ ಕೆಲವೇ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಬಸದಿಗಳಲ್ಲೊಂದು [[ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿದೆ.<ref>[http://www.jaincentre.com/ ಜೈನ ಕೇಂದ್ರ, ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }}[http://www.jaincentre.com/ UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }} jaincentre.com. 9 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಇತಿಹಾಸ|ಬ್ರಿಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಯಹೂದಿಗಳು]] ಸರಿ ಸುಮಾರು 270,000 ಮಂದಿ ಇದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |accessdate=2007-12-02 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[ಚಿತ್ರ:City of London.jpg|thumb|ಲಂಡನ್‌, ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಹಾಗೂ ಟೋಕಿಯೋಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ವಿಶ್ವದ ಮೂರು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [335]]] [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ವೇಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿ UK ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ (ಗಾತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಳಿಕೆ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ). [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]][[ವಿನಿಮಯ ದರ]]ಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂ ಇಂದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಯೂರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಜರ್ಮನಿ]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌|ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]] ನಂತರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref name="GDP" /> [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಮೊದಲು ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು [[ಹಡಗು ನಿರ್ಮಾಣ]], [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ]], [[ಉಕ್ಕು]] ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ [[ಜವಳಿ]] ಉದ್ಯಮಗಳಂತಹ ಭಾರೀ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವದ ಬಹುತೇಕ ಕಡೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಇದು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ UK ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ನೆರವಾಯಿತು. ಇತರೆ ದೇಶಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೀರಣಗೊಂಡಂತೆ, ಎರಡು ವಿಶ್ವ ಮಹಾಸಮರಗಳ ನಂತರ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂ ಇಡೀ 20ನೇ ಶತಮಾನದಾದ್ಯಂತ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಉದ್ಯಮಗಳು ನಶಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾತ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಉಳಿದರೂ 2003ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕೇವಲ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರವಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |accessdate=2006-05-16 |archive-date=2007-06-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |url-status=dead }}</ref> [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮೋಟಾರು ಉದ್ಯಮ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮೋಟಾರ್‌ ಉದ್ಯಮ]] ಈ ವಲಯದ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ [[MG ರೋವರ್ ಸಮೂಹ|MG ರೋವರ್ ಗ್ರೂಪ್‌]]ನ ಕುಸಿತದಿಂದ ಇದು ಕುಗ್ಗಿ ಹೋಯಿತು ಅಲ್ಲದೆ ಉದ್ಯಮದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ ವಿದೇಶಿ ಮಾಲೀಕತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರಪಂಚದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ರಕ್ಷಣಾ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ]] ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[BAE Systems|BAE ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8086117.stm |title=Military spending sets new record |accessdate=2009-06-08 |publisher=www.BBC.co.uk}}</ref> ಮತ್ತು [[Airbus|ಏರ್‌ಬಸ್‌]]ನ ಮಾಲೀಕರಾದ ಐರೋಪ್ಯ ಖಂಡಾಂತರ ವ್ಯಾಪಾರೀ ಸಂಸ್ಥೆ [[EADS]] ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವಿಮಾನಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದವು. ವಿಶ್ವ ವೈಮಾನಿಕ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ [[Rolls-Royce plc|ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌]] ಮಹತ್ವದ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಉದ್ಯಮ UKಯಲ್ಲಿ ಸದೃಢವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಕ್ರಮವಾಗಿ [[GlaxoSmithKline|ಗ್ಲ್ಯಾಕ್ಸೋಸ್ಮಿತ್‌ಕ್ಲೈನ್‌]] ಮತ್ತು [[AstraZeneca|ಅಸ್ಟ್ರಾಜೆನಿಕಾ]])<ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |accessdate=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205141427/http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |url-status=dead }}</ref> UK ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. UK [[ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ತೃತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಲಯ|ಸೇವಾ ವಲಯ]] ಬಹಳ ಸದೃಢವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, GDPಯ 73%ನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |accessdate=2006-05-24}}</ref> [[ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು]] ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ವಿಮೆ ಸೇವೆಗಳು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಲಂಡನ್‌ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ [[ಲಂಡನ್ ಸ್ಟಾಕ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ|ಲಂಡನ್‌ ಸ್ಟಾಕ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಲಂಡನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಫ್ಯೂಚರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಆಪ್ಷನ್ಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್|ಲಂಡನ್‌ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಫೈನ್ಯಾನ್ಷಿಯಲ್ ಫ್ಯೂಚರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಆಪ್ಷನ್ಸ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಚ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್ನಿನ ಲಾಯ್ಡ್ಸ್‌|ಲಾಯ್ಡ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಇನ್‌ಶೂರೆನ್ಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ಇವೆಲ್ಲವೂ [[ಲಂಡನ್ನಿನ ನಗರ|ಲಂಡನ್‌ ಮಹಾನಗರ]]ದಲ್ಲಿವೆ. [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಹಾರ|ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ]] ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕೆ ಲಂಡನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಇದು [[ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆ|ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆ]]ಯ ಮೂರು "ಅಧಿಪತ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಿ‌" ಗೆ ಮುಂದಾಳುವಾಗಿದೆ([[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾಕ್ಸ್‌ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಟೋಕಿಯೋ|ಟೋಕ್ಯೋ]] ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ). <ref>{{cite book|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd}}</ref> ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರವೊಂದು ಲಂಡನ್‌ನ [[ಲಂಡನ್‌ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಗಳು|ಡಾಕ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಗಿರುವ [[HSBC]] <ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Rank.html "ವಿಶೇಷ ವರದಿ-ವಿಶ್ವ 2000"] ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌'', ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2, 2008. </ref><ref>[http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies "ಫೋರ್ಬ್ಸ್ 2000 ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ HSBC ಮುಂದು"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113200650/http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies |date=2013-01-13 }} HSBC ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌, 4 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2008</ref> ಮತ್ತು [[Barclays plc|ಬಾರ್ಕ್ಲೇಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿವೆ. UK ಮೂಲವಲ್ಲದ ಹಲವು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಐರೋಪ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವದ ಇತರ ಭಾಗದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಾಗಿ ಲಂಡನ್‌ ನಗರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ USನ ಹಣಕಾಸು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[Citigroup|ಸಿಟಿಗ್ರೂಪ್]]. ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, [[ಯುರೋಪ್‌|ಯೂರೋಪ್‌]]ನ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯಲ್ಲದೆ<ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030430/halltext/30430h05.htm#30430h05_spnew0|title=Financial Services Industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30|publisher=United Kingdom Parliament |accessdate=2008-10-17}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ರಾಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಗ್ರೂಪ್|ರಾಯಲ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಗ್ರೂಪ್‌]] ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|UKಯ ಬಹುತೇಕ ಇಂಧನಶಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲದ ಸರಬರಾಜು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.]] ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ|ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]]ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. 27 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು 2004ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಆರನೇ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&nbsp;MB}}. UNWTO ಪ್ರವಾಸಿ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು, ಸಂಚಿಕೆ 2005 ಪುಟ 12. ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸಿ ಸಂಸ್ಥೆ. 24 ಮೇ 2006ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಲಂಡನ್‌, 2006ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ 2ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್‌ (10.4 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರವಾಸಿಗರು) ಮತ್ತು 3ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ (9.7 ದಶಲಕ್ಷ) ನಗರಗಳಿಗಿಂತ 15.6 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ನಗರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 city destinations: London leads the way|first=Caroline|last=Bremner|publisher=Euromonitor International|date=2007-10-11|accessdate=2008-08-28}}</ref> [[ಸೃಜನಶೀಲ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು|ಸೃಜನಶೀಲ ಉದ್ಯಮಗಳು]] 2005ರಲ್ಲಿ 7% GVAಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ 1997ರಿಂದ 2005ರ ನಡುವೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ 6% ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |title=From the Margins to the Mainstream - Government unveils new action plan for the creative industries |publisher=DCMS |accessdate=2007-03-09 |archiveurl=https://archive.today/20120628214959/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |archivedate=2012-06-28 |url-status=live }}</ref> ದೇಶದ GDPಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕೃಷಿವಲಯದ ಕೊಡುಗೆ 0.9% ಮಾತ್ರ.<ref name="factbook" /> UK ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ<ref>{{cite web |date=2006-11-30 |url=http://europe.theoildrum.com/story/2006/11/19/135819/75 |title=The architecture of UK offshore oil production in relation to future production models |publisher=The Oil Drum |accessdate=2008-08-27}}</ref> [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]] ಮತ್ತು [[ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು|ತೈಲ ನಿಕ್ಷೇಪ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. UKಯಲ್ಲಿ 2004ರಲ್ಲಿ 400 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಿಗೂ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಚ್ಚಳ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ.<ref name="Coal 1">{{cite web|title=Coal Around the World|author=UK Coal|url=http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|accessdate=2008-09-23|publisher=UK Coal|year=2007|work=UK Coal website|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013045749/http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|url-status=dead}}</ref> UKಯ ಒಟ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಬಳಕೆ (ಆಮದನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) 61 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಿತ್ತು.<ref name="BERR 1">{{cite web|title=Chapter 2: Long term trends Solid fuels and derived gases|author=UK Coal|url=http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|accessdate=2008-09-23|publisher=Department for Business Enterprise & Regulatory Reform|format=PDF|year=2008|work=BERR website|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923193134/http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|url-status=dead}}</ref> ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ 6.5ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಷಗಳು ಮಾತ್ರವೇ UK ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಹರಣ ದರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು 20 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Coal 1" /> [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು#ಇಂಧನವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು|ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು-ಉರಿಸುವಿಕೆ]]ಯಿಂದ [[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ವಿದ್ಯುತ್‌ ಉತ್ಪಾದನೆ‌]]ಗೆ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದರೆ [[ನೆಲದಡಿಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಅನಿಲೀಕರಣ|ನೆಲದಡಿಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಅನಿಲೀಕರಣ/ಅನಿಲ ಉತ್ಪಾದನೆ (UCG)]]. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊಳವೆಯೊಳಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕ ಮತ್ತು ಹಬೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು UGC ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಿಂದ ಅನಿಲವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯಸಾಧುವಾದ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಇಂಗಾಲ ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. UGC ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧುವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸಮುದ್ರ ತೀರಪ್ರದೇಶಗಳ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣ 7 ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‌ನಿಂದ 16 ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Coal 2">{{cite web|title=Coal Reserves in the United Kingdom|author=The Coal Authority|url=http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|accessdate=2008-09-23|publisher=The Coal Authority|format=PDF|year=2007|work=Response to Energy Review|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104054403/http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|url-status=dead}}</ref> UKಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ ಬಳಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳು UKಯಲ್ಲಿನ 200ರಿಂದ 400 ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Coal 3">{{cite web|title=BBC News England Expert predicts 'coal revolution'|author=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7046981.stm|accessdate=2008-09-23|publisher=BBC|dater=2007-10-16|work=BBC News website}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|ದಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌; ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು]] ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸರ್ಕಾರದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು [[HM ಖಜಾನೆ]]ಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ [[ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ|ವಿತ್ತಮಂತ್ರಿ‌]] (ಈಗ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರು [[ಅಲಿಸ್ಟೇರ್‌ ಡಾರ್ಲಿಂಗ್]]) ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] (ಈಗಿನವರು, ''Rt Hon‌'' [[ಗೋರ್ಡಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌‌|ಗಾರ್ಡನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] MP )[[ಖಜಾನೆಯ ಮೊದಲ ಅಧಿಪತಿ|ಖಜಾನೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿ]]ಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿತ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಖಜಾನೆಯ ಎರಡನೇ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ UK ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಉದಾರೀಕರಣ, ಅಲ್ಪ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ‌ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಾಗಿ ಹಣದುಬ್ಬರ ದರದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು, [[ಅಧಿಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ|ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಮಾಡುವುದು 1997ರಿಂದ [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ]] ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ [[ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ [[ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿ|ಹಣಕಾಸು ನಿಯಮಾವಳಿ ಸಮಿತಿ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm |date=2008-03-12 }} www.bankofengland.co.uk. 8 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅನುಮೋದನೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಪೌಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ 3 ಪೆನ್ಸ್‌ನಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲವೇ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪಾವತಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆಯ ಮೂಲಭೂತ ದರವನ್ನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಈ ಅಧಿಕಾರ ಇದುವರೆಗೂ ಜಾರಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಚ್‌ 2009ರಂತೆ, UKಯ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಲ]] [[ಸಮಗ್ರ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]]ಯ 49% ಇತ್ತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7952262.stm UK ಮುಂಗಡಪತ್ರದ ಕೊರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಣೆ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 19 ಮಾರ್ಚ್‌ 2009</ref> UKಯ ಕರೆನ್ಸಿ '''[[ಪೌಂಡಿನ ಚಿಹ್ನೆ|£]]''' ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಪೌಂಡ್‌ ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್]]. [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]] ಆಗಿದ್ದು, ಕರೆನ್ಸಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ತೊಂದರೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಸೌಲಭ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ತಮ್ಮದೇ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. [[ಯುರೋ|ಯೂರೋ]] ಕರೆನ್ಸಿಯ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರದಿರಲು UK ನಿರ್ಧರಿಸಿತು, ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ''Rt Hon'' ಗಾರ್ಡನ್‌‌ ಬ್ರೌನ್‌ MPರು, ಯೂರೋ ಸೇರದಿರಲು ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಧಾರ ಯೂರೋಪ್‌ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಸರಿಯಾದುದು ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸಮೀಪ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite web |date=2007-07-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |title=Puritanism comes too naturally for 'Huck' Brown |publisher=Times Online |accessdate=2007-07-24 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814094905/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |url-status=dead }}</ref> ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ "[[ಐದು ಆರ್ಥಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು|ಐದು ಆರ್ಥಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ]]" ಒಳಪಟ್ಟ ನಂತರವೇ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಟೋನಿ ಬ್ಲೇರ್‌ ಸರ್ಕಾರ ವಾಗ್ದಾನ ನೀಡಿತ್ತು. 2005ರಲ್ಲಿ UKಯ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು (55%) ಕರೆನ್ಸಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರೆ, 30% ಜನರು ಇದರ ಪರವಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx |title=[[EMU]] Entry and [[EU Constitution]] |publisher=MORI |accessdate=2006-05-17 |archive-date=2009-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602083723/http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx |url-status=dead }}</ref> 23 ಜನವರಿ 2009ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಕಛೇರಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು UKಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 1991ರಿಂದ [[2000ನೇ ಇಸವಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕುಸಿತ|ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು]] ಆವರಿಸಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7846266.stm|title=UK in recession as economy slides |publisher=BBC|date=2009-01-23|accessdate=2009-01-23}}</ref> ಮೇ 2008ರಲ್ಲಿ 5.2% ನಿಂದ ಮೇ 2009ರಲ್ಲಿ 7.6%ಗೆ ಏರಿಕೆಯಾದ [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]]ದ ಹೆಚ್ಚಳದೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ 2008ರ ಅಂತಿಮ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು. 18 ರಿಂದ 24ರ ವಯೋಮಾನದವರಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ದರ 11.9%ರಿಂದ 17.3%ಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಯಿತು.<ref>[http://www.economist.com/world/britain/displaystory.cfm?story_id=14062327&amp;fsrc=rss ನೋ ವೇ ಟು ಸ್ಟಾರ್ಟ್ ಔಟ್ ಇನ್ ಲೈಫ್‌]. ದಿ ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್‌. ಜುಲೈ 16, 2009.</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == [[ಚಿತ್ರ:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕಿಂಗ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜು]] [[ಚಿತ್ರ:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|right|ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕ್ರೈಸ್ಟ್‌ ಚರ್ಚ್‌]] [[ಚಿತ್ರ:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಒಂದು ಪೌರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ.]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಪ್ರತಿ ದೇಶವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ನಿಧಿ ಒದಗಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು [[ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು]] (ಹಿಂದೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.) ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, [[ಮಕ್ಕಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಮಕ್ಕಳು, ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಸ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]] ಹಾಗೂ [[ನಾವೀನ್ಯತೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕುಶಲತೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಸಂಸ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಗಳಿಗೆ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/localauthorities/index.cfm |title=Local Authorities |publisher=DCSF |accessdate=2008-12-21}}</ref> ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ 1870ರಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ 1900ರಲ್ಲೂ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |title=United Kingdom |publisher=Humana |accessdate=2006-05-18 |archive-date=2006-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010910/http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |url-status=dead }}</ref> ಐದರಿಂದ ಹದಿನಾರರ ವಯೋಮಾನದ (ಜುಲೈ ಅಥವಾ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ ಕೊನೆಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೆ 15 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ) ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರೈಸಿರುವುದು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ವಲಯದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ. ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆಧಾರ ಮೇಲೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ ತೀರ ಕಡಿಮೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯಾದಾಗ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆ]]ಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣ 7%ಅನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/education/2007/nov/09/schools.uk |title=Private school pupil numbers in decline |publisher=Guardian |date=2007-11-09}}</ref> [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌]] ಅಥವಾ [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿದವರು.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6905288.stm |title=More state pupils in universities |publisher=BBC News |date=2007-07-19}}</ref> ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ದಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಶಾಲೆಗಳು, ಜನಪ್ರಿಯ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು. 2006ರಲ್ಲಿ GCSE ಫಲಿತಾಂಶದ ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ ಹತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಂಸ್ಥಾನಿಕ [[ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಲೆ]]ಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ; [[ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಆಕ್ಸ್‌‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಲಂಡನ್‌ನ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್|ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್‌ನ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್‌ ಲಂಡನ್‌]] ಇವು 2008ರ [[THES - QS ಜಗತ್ತಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳು|THES - QS ಜಾಗತಿಕ‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ‌‌‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ 10 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1|title=The top 200 world universities|publisher=Times Higher Education|date=2008-10-09|accessdate=2009-05-14}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗೆಗಿನ ಒಲವು [[TIMSS]]) ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಗಣಿತಕ್ಕೆ 7ನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ 6ನೇ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದೆ. ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು, [[ಜರ್ಮನಿ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಂಡಿನೇವಿಯಾ|ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯ]]ದ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಯೂರೋಪಿನ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದುವರೆದಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm ವಿಶ್ವ ಟಾಪ್‌ 10ನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 10 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008</ref> [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]], [[ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಜೀವ ಕಲಿಕಾ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕೆ ಖಾತೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಶಾಲೆಗಳ ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ನೀಡುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಘಟಕಗಳು|ಇಲಾಖೇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ: ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಾಗೂ [[ತೃತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ|ಮಾಧ್ಯಮಿಕೋತ್ತರ]] [[ಮುಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನೀಡಲಾಗುವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅರ್ಹತೆಗಳಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ಅರ್ಹತಾ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಅರ್ಹತಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಕ್ವಾಲಿಫಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಅಥಾರಿಟಿ]] ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.sqa.org.uk/sqa/5656.html SQA ಬಗ್ಗೆ] sqa.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆ, ಉನ್ನತ ಧ್ಯೇಯ ಹಾಗೂ ಉತೃಷ್ಟತೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆ|ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟೀಚಿಂಗ್ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ] ltಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್‌‌ಲೆಂಡ್‌ 1496ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿ ಜಾರಿ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.scotland.org/about/innovation-and-reativity/features/education/e_brain_drain.html ಬ್ರೈನ್‌ ಡ್ರೈನ್‌ ಇನ್‌ ರಿವರ್ಸ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} scotland.org. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಮಾಣ 4%ಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅಧಿಕ. ಆದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm |title=Increase in private school intake |publisher=BBC News |date=2007-04-17}}</ref> 2001ರಲ್ಲಿ ಬೋಧನಾ ಶುಲ್ಕವೂ ಮತ್ತು 2008ರಲ್ಲಿ ಪದವೀಧರ ದತ್ತಿ ಯೋಜನೆಯೂ ರದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೋಧನಾ ಶುಲ್ಕವನ್ನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಪದವಿ ದತ್ತಿ ಶುಲ್ಕವನ್ನಾಗಲೀ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm MSPs ವೋಟ್‌ ಟು ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್‌ ಎಂಡೋಮೆಂಟ್‌ ಫೀ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008</ref> [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ವು, [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌)|ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂತ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಖಾತೆಯ ಸಚಿವ|ಉದ್ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕಲಿಕೆಯ ಮಂತ್ರಿ]]ಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಐದು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಬೋಧಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ|ಸರ್ಕಾರ]]ಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ '[[ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಮಂಡಳಿ|ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು &amp; ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಸಮಿತಿ‌]]'(CCEA) ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅರ್ಹತೆಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.ccea.org.uk/ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ - ನಾವು ಏನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }} ccea.org.uk. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]ದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು [[ವೇಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನಸಭೆ|ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಸನ ಸಭೆ]] ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಲ್ಶ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ|ವೆಲ್ಶ್ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 16 ವಯೋಮಾನದ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೆಲ್ಶ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿವೆ. ಪೂರ್ಣ ದ್ವಿಭಾಷೀ ವೇಲ್ಸ್‌ನ್ನು ಹೊಂದುವ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯ ಅಂಗವಾಗಿ ವೆಲ್ಶ್‌ ಮಾಧ್ಯಮದ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿವೆ. == ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|ನಾರ್‌ಫೋಕ್‌ ಮತ್ತು ನಾರ್ವಿಚ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಆಸ್ಪತ್ರೆ-ಒಂದು ಆಧುನಿಕ NHS ಆಸ್ಪತ್ರೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Royal Aberdeen Children's Hospital.jpg|thumb|right|ದಿ ರಾಯಲ್ ಅಬರ್ದೀನ್ ಮಕ್ಕಳ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷಜ್ಞ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಾಗಿದ್ದು, NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.]] [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಒಂದು [[ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ|ಅಧಿಕಾರ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ವಿಚಾರ]]. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳು ತಮ್ಮದೇ ನಿಯಮಾವಳಿ ಮತ್ತು ಆದ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm 'ಹ್ಯೂಜ್‌ ಕಾಂಟ್ರಾಸ್ಟ್ಸ್‌' ಇನ್ ಡಿವಾಲ್ವ್ಡ್ NHS] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು 28 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm NHS ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಬೇರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು] [[BBC]] 2 ಜನವರಿ 2008</ref> ಆದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಉತ್ತಮ ಸಹಕಾರದ ಕಾರಣ ಸೇವಾ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಎಲ್ಲ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾ ಕಾನೂನು|UK ಖಾಯಂ ನಿವಾಸಿ]]ಗಳಿಗೆ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಬಂಡವಾಳದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]]ಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದು, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ತೆರಿಗೆ ನಿರ್ಧರಣೆ|ಸಾಮಾನ್ಯ ತೆರಿಗೆ ಪದ್ಧತಿ]]ಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸೇವೆಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. UKಯಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಂಡಳಿ]]‌, [[ಶುಶ್ರೂಷಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೂತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮಂಡಳಿ|ಶುಶ್ರೂಷಾ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮಂಡಳಿ‌]] ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಉದಾ: ರಾಯಲ್‌ [[ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್‌|ಕಾಲೇಜ್‌]]ಗಳು ). [[ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳು, [[ದಂತಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಸ್ತ್ರ|ದಂತವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ದಾದಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇತರೆ ವೃತ್ತಿಪರರರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು UKಯಾದ್ಯಂತ ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ (ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ‌]]ಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು 5 ಜುಲೈ 1948ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ [[1946ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. [[ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ)|ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಜನರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ<ref>[http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಬಗ್ಗೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214204741/http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm |date=2009-12-14 }} dh.gov.uk. 5 ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಹಾಗೂ [[ಆರೋಗ್ಯ ಖಾತೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಆರೋಗ್ಯ ಖಾತೆಯ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ‌]] - ಇವರು ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಮತ್ತು NHSನ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ UK ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ NHS 1.3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ವಿಶ್ವದ ಯಾವುದೇ ತೆರನಾದ ಸಂಯೋಜಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6450303.stm |title=NHS workforce 'falls by 11,000' |publisher=BBC News, |date=2007-03-14}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣಾ ಸೇವೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ([[ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯ|ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯವೃತ್ತಿ]]), ಮಾಧ್ಯಮಿಕ([[ಆಸ್ಪತ್ರೆ|ಜಿಲ್ಲಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ]])ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಹಂತದ ([[ಬೋಧಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ|ಬೋಧಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು]]), ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನ್‌‌ಸ್ಟಿಟೂಟ್‌ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್‌ ಅಂಡ್‌ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್‌ ಎಕ್ಸೆಲೆನ್ಸ್‌]] ಅಥವಾ NICE ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನತೆಗೆ NHS ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆ ಇಲ್ಲವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ [[NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌|NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇವೆ [[1947ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್) ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. (ತದನಂತರ ಇದು 1978ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್) ಕಾಯಿದೆಯಿಂದ ರದ್ದಾಯಿತು) ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾದ NHSಗೆ ಸರಿಹೊಂದಲೆಂದು 5 ಜುಲೈ 1948ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಜಾರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೂ, ಸಂಸ್ಥಾನ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವಿನ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಯೋಜನೆಯೊಂದು [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌‌ ಅಂಡ್‌ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌]] ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ 1948ಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆಯೇ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌(HIMS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114040031/http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html |date=2013-01-14 }} www.60yearsofnhsಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌.co.uk. 28 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2006ರಲ್ಲಿ, NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ 47,500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಾದಿಗಳು, ಶುಶ್ರೂಷಕಿಯರು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶಕ ವೈದ್ಯರು ಹಾಗೂ 3,800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಲಹಾವೈದ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸುಮಾರು 158,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸಿತು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, 12,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈದ್ಯರು, ಕುಟುಂಬ ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಪರರು ಎಂದರೆ ದಂತವೈದ್ಯರು, ನೇತ್ರತಜ್ಞರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಶುಲ್ಕ ಮತ್ತು ಭತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದು NHSನ ವತಿಯಿಂದ ವಿವಿಧ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಮುದಾಯ ಔಷಧ ತಜ್ಞರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿ NHS ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628224652/http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx |date=2014-06-28 }} NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್</ref> [[ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ‌]] - ಇವರು NHS ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಜವಾಬ್ಧಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. [[NHS ವೇಲ್ಸ್‌]] ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[NHS ವೇಲ್ಸ್‌|ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ]] ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. [[1946ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ NHSನಂತೆಯೇ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಇದೂ ಕೂಡ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ NHS ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯವರಿಗೆ 1969ರಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11595&amp;orgid=452 1960ರ NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯ ] www.wales.nhs.uk</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ NHS ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವೆಲ್ಶ್‌ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಮಿತಿಗೆ 1999ರಲ್ಲಿ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ಭಾಗವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವೇಲ್ಸ್‌ ಜನತೆಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 90,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿರುವುದರಿಂದ ವೇಲ್ಸ್‌‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತನಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.<ref>[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11590&amp;orgid=452 NHS ವೇಲ್ಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಯ - ಸಿಬ್ಬಂದಿ] www.wales.nhs.uk</ref> ವೇಲ್ಸ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಸನಸಭೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಮಂತ್ರಿ, ವೇಲ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಸಂಪುಟ ದರ್ಜೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ರಕ್ಷಣೆ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ]]ಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಆರೋಗ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತಾ ಇಲಾಖೆ|ಆರೋಗ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತಾ ಇಲಾಖೆ]] ನೀಡುತ್ತಿದೆ. == ಸಾರಿಗೆ == [[ಚಿತ್ರ:London Heathrow T5 AB1.JPG|thumb|ಹೀಥ್ರೂ ನಿಲ್ದಾಣ 5ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಬೇರಾವುದೇ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಿಂತ ಲಂಡನ್‌ನ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [412] [414]]] [[ಚಿತ್ರ:Bb-forthrailbridge.jpg|thumb|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ದಿ ಫೋರ್ತ್‌ ರೈಲ್ವೆ ಬ್ರಿಜ್‌, ರೈಲು ಜಾಲದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.]] [[ಹೈವೇಸ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆ|ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರು ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ [[M6 ಟೋಲ್|M6 ಟೋಲ್‌]] ಎಂಬ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 M6ಟೋಲ್‌ ಆಗಿದಾಂಗ್ಯೆ ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113225031/http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 |date=2013-01-13 }} www.m6toll.co.uk. 13 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>[[ಸಂಚಾರಿ ದಟ್ಟಣೆ|ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ವಾಹನ ಸಂದಣಿ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದ್ದು, ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, 2025ರ ವೇಳೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ £22 ಶತಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊರೆ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂದು ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title = Tackling congestion on our roads|url = http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053607/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|url-status = dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ 2006ರ [[ಎಡ್ಡಿಂಗ್‌ಟನ್ ಸಾರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ|ಎಡ್ಡಿಂಗ್‌ಟನ್‌ ವರದಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ‌ನಲ್ಲಿ [[ರಸ್ತೆ ಶುಲ್ಕ ವಿಧಿಸುವುದು|ರಸ್ತೆ ಶುಲ್ಕ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸದೇ ಇದ್ದರೆ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ವಾಹನ ಸಂದಣಿ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|title = Delivering choice and reliability|url = http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2009-06-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090606082130/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|title = The Eddington Transport Study|author = Rod Eddington|year = 2006|month = December|url = http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|publisher = UK Treasury|access-date = 2009-10-21|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053704/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|url-status = dead}}</ref> ಸ್ಕಾಟಿಷ್ [[ಸಾರಿಗೆ]] ಜಾಲದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತಿರುವ [[ಉದ್ಯಮ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕಾ ಇಲಾಖೆ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌)|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದಿಮೆ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಕಲಿಕೆ ಇಲಾಖೆ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಾರಿಗೆ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾರಿಗೆ]] ಎಂಬ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಉನ್ನತ ಏಜೆನ್ಸಿ]]ಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಸತತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇಲಾಖೆಯ ಸಂಪುಟ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ|ದೇಶದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲು ಜಾಲದ ಸತತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಈ ಸಂಬಂಧ ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆಯ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ]]ಯವರಿಗೆ ವರದಿ ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಇದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೊರ್ಟ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ -ಕೀಪ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಮೂವಿಂಗ್‌ ] www.transportscotland.gov.uk. 1 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ರೈಲು ಜಾಲ ಸುಮಾರು 340 ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು 3,000 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳ ರೈಲು ಹಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, 62 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/rail ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಾರಿಗೆ - ರೈಲು] www.transportscotland.gov.uk. 10 ಜುಲೈ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> 2008ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಸರ್ಕಾರ ಮುಂದಿನ 20 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಫೋರ್ಥ್‌ ರೋಡ್‌ ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಮತ್ತು ರೈಲು ಜಾಲದ ವಿದ್ಯುದೀಕರಣ ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7775936.stm ಸಾರಿಗೆ ನೀಲನಕ್ಷೆ ಮೇಲ್ನೋಟ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 10 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008</ref> UKಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಪ ರಸ್ತೆ ಜಾಲಗಳಿರುವ{{convert|46904|km|mi|0}} ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿದ್ದು, ಇವು ಮೋಟಾರ್‌ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{convert|3497|km|mi|0}} ಇಲ್ಲಿ {{convert|213750|km|mi|0}}ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನ ರಸ್ತೆಗಳೂ ಇವೆ. ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ 16,116 ಕಿ.ಮಿ.ಗಳ (10,072 ಮೈಲಿಗಳ) [[ಜಾಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರೈಲು|ರೈಲು ಜಾಲ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ 303 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ಮಾರ್ಗ(189 ಮೈಲಿಗಳ ಮಾರ್ಗ) ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 18,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲುಗಳು ಮತ್ತು 1,000 ಸರಕು ಸಾಗಾಣಿಕೆ ರೈಲುಗಳು ಓಡುತ್ತವೆ. ನಗರದ ರೈಲು ಜಾಲಗಳು ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ 48,000 ಕಿ.ಮೀ.ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು (30,000 ಮೈಲಿ ಮಾರ್ಗ) ರೈಲು ಜಾಲವಿತ್ತು. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು 1955ರಿಂದ 1975ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾದರೆ, 1960ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಸಲಹೆಗಾರ ([[ಬೀಚಿಂಗ್ ಕೊಡಲಿ|ಬೀಚಿಂಗ್‌ ಕೊಡಲಿ]] ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ)[[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಬೀಚಿಂಗ್‌]] ನೀಡಿದ ವರದಿ ನಂತರ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು. 2025ರೊಳಗೆ ಅತಿ ವೇಗವಾದ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7467203.stm ಮಹತ್ವದ ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಪರಿಗಣನೆ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 21 ಜೂನ್‌ 2008</ref> ರಾಜಧಾನಿ ಲಂಡನ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 15 ಮೈಲಿ (24 ಕಿ.ಮೀ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಲಂಡನ್‌ನ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಲಂಡನ್‌ ಹೀಥ್ರೂ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌]] UKಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕಿಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂದಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="bbc1" /><ref name="airport" /> == ಕ್ರೀಡೆ == ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌, ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌, ವೆಲ್ಶ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಐರಿಷ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹತ್ವದ [[ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಾಂಘಿಕ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]]‌, [[ರಗ್ಬಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]]‌, [[ಮುಷ್ಟಿಕಾಳಗ|ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್]], [[ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್‌|ಬ್ಯಾಡ್‌ಮಿಂಟನ್]]‌, [[ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]], [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಗಾಲ್ಫ್‌|ಗಾಲ್ಫ್]] ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಳೆದಿವೆ ಅಥವಾ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿವೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಪ್ರಕಾರ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಕ್ರೀಡೆ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ್ದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬಂತು.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|title=Crowded Summer Of Sport|publisher=Ipsos Mori|accessdate=2008-10-17|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618163751/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|url-status=dead}}</ref> ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳ ಸಾಂಘಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡಗಳು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. (ಕ್ರೀಡಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ತಂಡಗಳನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ [[ಸ್ವಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]]ಎಂಬಂತೆ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು.) ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತಂಡ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌|ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್]] ನಲ್ಲಿ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌|ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ತಂಡ]] UKಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. === ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ === [[ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. (ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯೊಂದು ಹೇಳುವಂತೆ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಆವಿಷ್ಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿ.) <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7919429.stm ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ 'ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರ'] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 2 ಮಾರ್ಚ್‌ 2009 </ref>[[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮಂಡಳಿ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮಂಡಳಿ]]ಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ]]<ref>[http://www.ecb.co.uk/ecb/about-ecb/ ECB ಬಗ್ಗೆ] www.ecb.co.uk. 4 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> UKನಲ್ಲಿ [[ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌|ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಥಾನಮಾನ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡವಾಗಿದೆ. ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಕೌಂಟಿ ತಂಡಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಶ್‌ ಆಟಗಾರರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಮತ್ತು ರಗ್ಬಿಗಳಿಗಿಂತ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ವೇಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡಗಳನ್ನು ಮೈದಾನಕ್ಕಿಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ತಂಡವನ್ನು ಮೈದಾನಕ್ಕಿಳಿಸಿತ್ತು. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಕ್ರೀಡೆ|ಐರಿಷ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] ಆಟಗಾರರು ಈವರೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಎರಡು ತಂಡಗಳು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ತಂಡಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕದಿನದ ಪಂದ್ಯ|ಒಂದು ದಿನದ ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲು ಆರಂಭಿಸಿವೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ (ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌) ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ (ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ತಂಡಗಳು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿವೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ತಂಡ ಮೂರು ಬಾರಿ ಫೈನಲ್‌ ತಲುಪಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ [[ದೇಶದ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಪಟ್ಟ|ಲೀಗ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಇದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ 17 ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕೌಂಟಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕ್ಲಬ್‍ಗಳಿವೆ ಮತ್ತು 1 ವೆಲ್ಶ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕೂಡ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. === ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ === [[ಚಿತ್ರ:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹೊಸ ವೆಂಬ್ಲೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಇದುವರೆಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲೇ ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚದ್ದು[441]]] [[ಚಿತ್ರ:Hampden Stadium.jpg|thumb|right|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ ಹ್ಯಾಂಪ್‌ಡೆನ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌-ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] [[ಚಿತ್ರ:Millennium Stadium North.jpg|thumb|ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ನ ಮಿಲೆನಿಯಂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡ ಮತ್ತು [[ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೇಶದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗಡೆ ಆಡುತ್ತಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]]‌, [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ವೇಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ಗಳು ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ UK ಒಂದು ತಂಡವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. [[2012ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ತಂಡ|UK ತಂಡವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ]]ಗಳಿವೆ, ಆದರೆ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ವೆಲ್ಶ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ|ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‍]] ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿವೆ. ಇದನ್ನು FIFA ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸೆಪ್‌‌ ಬ್ಲ್ಯಾಟರ್‌ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7286011.stm|title=Blatter against British 2012 team|publisher=BBC News|date=2008-03-09|accessdate=2008-04-02}}</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡ [[1966ರ FIFA ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|1966ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿನೆಲದಲ್ಲಿ]] [[FIFA ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌|ವಿಶ್ವಕಪ್‌]] ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿತ್ತು, ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಪೈಪೊಟಿ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಸಮಬಲದಿಂದ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿ]]ನೀಡಿದ್ದಾಗ್ಯೂ ಅತಿಥೇಯ ತಂಡ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ, ಸಾವಿರಾರು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೂರಾರು ಅಂತರ್‌-ಸಂಬಂಧಿ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ. ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ಷಿಪ್‌]] ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ನೋಡುವ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಆಗಿದ್ದು,<ref>[http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಅಂಡ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಲೀಗ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205073341/http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html |date=2008-12-05 }} watch-football.net. 1 ಅಕ್ಟೊಬರ್‌, 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> [[ಏಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3207829.stm |title=Chinese phone maker's fancy footwork |publisher=BBC News |date=2003-10-27 |accessdate=2006-08-09}}</ref> ಇದರ ಕೆಳಗಿರುವ [[ದಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಮತ್ತು [[ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಸಮಾವೇಶ|ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಕಾನ್‌ಫರೆನ್ಸ್‌]] ಬಳಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಎರಡು ಉಪ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಇದರ ರಚನೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. [[ಆರ್ಸೆನಾಲ್‌ F.C.|ಆರ್ಸೆನಲ್]], [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ F.C.|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]], [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಯುನೈಟೆಡ್‌ F.C.|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೆಲ್ಸಿಯಾ F.C.|ಚೆಲ್‌ಸೀ]] ಮುಂತಾದ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ತಂಡಗಳು ಯುರೋಪಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ, ಆ ಪೈಕಿ [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ F.C.|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]](ಐದು ಬಾರಿ), [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಯುನೈಟೆಡ್‌ F.C.|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]](ಮೂರು ಬಾರಿ), [[ನಾಟಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌ F.C.|ನಾಟಿಂಗ್ಯಾಮ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌]] (ಎರಡು ಬಾರಿ) ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟನ್‌ ವಿಲ್ಲಾ F.C.|ಆಸ್ಟನ್‌ ವಿಲ್ಲ]] ತಂಡಗಳು ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌/UEFA ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಲೀಗ್‌ ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಬೇರಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್ಅನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ (ಇಟಲಿ,ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ನೆದರ್‌ಲೆಂಡ್ಸ್‌ಗಳ ಮೂರು ತಂಡಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ತಂಡಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ). ಮೇಲಾಗಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ತಂಡ 35 ಬಾರಿ ಗೆದ್ದು ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಟ್ರೋಫಿ ಗೆದ್ದವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, 36 ಬಾರಿ ಜಯಗಳಿಸಿರುವ ಇಟಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ [[ವೋಲ್ವರ್‌ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ ವಾಂಡರರ್ಸ್ F.C.|ವೋಲ್ವರ್‌ ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್‌ ವಾಂಡರರ್ಸ್‌]] ಯುರೋಪಿನ ಅಗ್ರ ತಂಡಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 90,000-ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ [[ವೆಂಬ್ಲೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ವೆಂಬ್ಲೆ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ. [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ; ಉನ್ನತ ವಿಭಾಗವಾಗಿರುವ[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]], ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]] ಮೂರು ವಿಭಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಕೆಳಗೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೀಗ್‌ಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದ ಮೂರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳಿವೆ; [[ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]]‌, [[ಈಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಈಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸೌತ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌|ಸೌತ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್]]‌. [[ಬರ್ವಿಕ್‌ ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ಬೆರ್‌ವಿಕ್‌ ರೇಂಜರ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಒಂದು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. [[ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆ|ಹಳೆಯ ತಂಡ]]ಗಳಾದ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ F.C.|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ರೇಂಜರ್ಸ್‌‌]] ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸುತ್ತಾ ಬಂದ ತಂಡಗಳ ಪೈಕಿ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ F.C.|ಸೆಲ್ಟಿಕ್]] ([[1966–67ರ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌|1967ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್]]‌), [[ರೇಂಜರ್ಸ್‌ F.C.|ರೇಂಜರ್ಸ್‌‌]] ([[1971–72ರ UEFA ಕಪ್‌ ವಿನ್ನರ್ಸ್‌ ಕಪ್‌|1972ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ವಿಜೇತರ ಕಪ್]]‌) ಮತ್ತು [[ಅಬರ್‌ದೀನ್ F.C.|ಅಬೆರ್‌ದೀನ್‌]]([[1982–83ರ UEFA ಕಪ್‌ನ ವಿಜಯಶಾಲಿಗಳ ಕಪ್‌|ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌ ವಿಜೇತರ ಕಪ್‌]] ಮತ್ತು [[1983 UEFA ಸೂಪರ್ ಕಪ್|1983ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಸೂಪರ್‌ ಕಪ್]]‌)ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ತಂಡಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ತಂಡ [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಕಪ್‌|ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಕಪ್‌]] ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಆಗಿದೆ. [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ವೆಲ್ಶ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯು, [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್‌|ವೆಲ್ಶ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಲೀಗ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವೆಲ್ಶ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ನ, [[ದಿ ನ್ಯೂ ಸೇಂಟ್ಸ್ F.C.|ದಿ ನ್ಯೂ ಸೇಂಟ್ಸ್‌]]ಗಳು ತಮ್ಮ ದೇಶೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು [[ಓಸ್‌ವೆಸ್ಟ್ರಿ]]ಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ತಂಡದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ ನಗರ F.C.]]ಯ ವೆಲ್ಶ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಾದ, [[ಕಾಲ್ವಿನ್ ಬೇ F.C.|ಕೋಲ್‌ವಿನ್‌ ಬೇ F.C.]], [[ಮೆರ್ಟಿರ್ ಟೈಡ್‌ಫಿಲ್‌ F.C.|ಮೇರ್‌ಥಿರ್‌ ಟೈಡ್‌ಫಿಲ್‌ F.C.]], [[ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯ A.F.C.|ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ ಕೌಂಟಿ A.F.C.]], [[ಸ್ವಾನ್‌ಸೀ ನಗರ A.F.C.]] ಮತ್ತು [[ರೆಕ್ಸ್‌ಹ್ಯಾಂ F.C.|ರೆಕ್ಸ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ F.C.]]ತಂಡಗಳು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತವೆ. 76,250 ಆಸನಗಳಿರುವ ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ ನಗರದ [[ಮಿಲೆನಿಯಂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್‌‌ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]] ವೇಲ್ಸ್‌‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ಪದ್ಧತಿ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‌]]ಯು [[IFA ಅಧಿಕಾರ|IFA ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಡೆರ್ರಿ ನಗರ F.C.|ಡೆರ್ರಿ ಸಿಟಿ]] ಎಂಬ ಒಂದು ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ UKಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ FAI ಲೀಗ್‌|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಲೀಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‌]]ಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. === ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ === [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌]]ಅನ್ನು UKಯಾದ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಆಟವಾಗಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌, ಕುಂಬ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಂಕಷೈರ್‌ ನಗರಗಳ [[ವೈಗನ್|ವಿಗನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್‌ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌, ಮರ್ಸೆಸೈಡ್‌|ಸೇಂಟ್‌ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌]]‌ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಆಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌|ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಇದರ ಜನ್ಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ರಗ್ಬಿ ಪ್ರಮುಖ ಆಟವಾಗಿದೆ. ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಲಯನ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಏಕೈಕ ತಂಡ [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]] ಮತ್ತು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿತ್ತು. ಆದರೆ 2008ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ತಂಡ‌|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ತಂಡಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದಾಗ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.rlwc08.com/|title=Official Website of Rugby League World Cup 2008}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ವಿರುದ್ಧದ ಆಶಸ್‌ ಸರಣಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್‌ ತಂಡವನ್ನು ಈಗಲೂ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡವನ್ನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. [[2013]]ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ 5ನೇ ಬಾರಿಗೆ [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]]ಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_league/8172440.stm ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ಗೆ UK ಆಥಿತ್ಯ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಜುಲೈ 2009 </ref> === ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌ === [[Rugby union in England|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್]], [[ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಂಡ ಎಂಬ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌]] ಅನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತಂಡ ತಮ್ಮದೇ ಲೀಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌]]ಅನ್ನು UKಯ ಕೆಲವಡೆ ಮಾತ್ರ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್‌|ದಕ್ಷಿಣ ವೇಲ್ಸ್]]‌, [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗಡಿಗಳು]]‌, ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ [[ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ವೆಸ್ಟ್‌ ಕಂಟ್ರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕಡೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಆಟವನ್ನಾಗಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ (ಸಮಸ್ತ-ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ RU ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಂಡಿದೆ.), ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, ಲೀಸೆಸ್ಟರ್‌ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2003ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]], [[ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]] ಗೆದ್ದಾಗ, [[ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ವೇಲ್ಸ್‌]] ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್]] ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಂಡಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದವು. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಗ್ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟ ತಂಡ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]]ತಂಡಕ್ಕೆ ಕ್ಟಾರ್ಟರ್‌ ಪೈನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. [[2015]]ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]], ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ [[ರಗ್ಬಿ ವಿಶ್ವಕಪ್‌|ರಗ್ಬಿ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]]ಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/8170488.stm ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ 2015ರ ವಿಶ್ವ ಕಪ್ ಆಥಿತ್ಯ ವಹಿಸಲಿದೆ ], BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 28 ಜುಲೈ 2009 </ref> === ಇತರ ಕ್ರೀಡೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Wimbledon Grojean 2004 RJL.JPG|thumb|ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಸ್ಲಾಮ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಾಗಿರುವ ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ಸ್‌‌ನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನ ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜೂನ್‌/ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Royal & Ancient Clubhouse.jpg|thumb|ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌ನ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌, ವಿಶ್ವದ "ಗಾಲ್ಫ್‌ ನೆಲೆ" ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.]] ಹಲವು ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಜನ್ಮ ಸ್ಥಳವಾದ UK, [[ಸ್ನೂಕರ್|ಸ್ನೂಕರ್‌]] ಕ್ರೀಡೆಗೂ ತವರು ಮನೆ. ಸ್ನೂಕರ್ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸ್ನೂಕರ್ ‌ನ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌|ಷೆಫ್ಫೀಲ್ಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಆಟ ಮೊದಲು 1859 ಮತ್ತು 1865ರ ನಡುವೆ [[ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ|ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಳೆಯಿತು. [[ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು]]ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಟೆನ್ನಿಸ್|ಟೆನ್ನಿಸ್‌]] ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಲಂಡನ್‌]]ನ [[ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌, ಲಂಡನ್‌|ವಿಂಬಲ್ಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇವು ಜಾಗತಿಕ ಟೆನ್ನಿಸ್‌ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಾಗಿವೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ IIನೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ II]], ಇವರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ "ರಾಜರ ಆಟ"ವಾಗಿ ಜನ್ಮ ತಳೆದ [[ಶುದ್ಧತಳಿಯ ಕುದುರೆ ಜೂಜು|ಥರೋಗ್‌ಬ್ರೆಡ್‌ ರೇಸಿಂಗ್‌]](ಕುದುರು ರೇಸಿಂಗ್) UKಯಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೇಸ್‌ಗಳಾದ [[ಗ್ರಾಂಡ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್|ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್]]‌, [[ಎಪ್ಸಮ್‌ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯ|ಎಪ್ಸಂ ಡರ್ಬಿ]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಕಾಟ್ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯದ ಮೈದಾನ#ರಾಯಲ್ ಆಸ್ಕಾಟ್‌|ರಾಯಲ್‌ ಆಸ್ಕಾಟ್‌]]ಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. 0}ನ್ಯೂಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ರೇಸಿಂಗ್‌ನ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಹೊಸ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯದ ಜಾಡು|ನ್ಯೂ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌]] ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣ. ಅಂತರ‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ದೋಣಿಯ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಿಕೆ (ಕ್ರೀಡೆ)|ರೋವಿಂಗ್]] ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲೂ UK ತನ್ನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. [[ಸ್ಟೀವ್‌ ರೆಡ್‌ಗ್ರೇವ್‌]] ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದ ರೋವರ್‌ ಎಂದು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವೀವ್ ಅವರು [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು|ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸತತ ಐದು ಬಾರಿ ಐದು ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಂಚಿನ ಪದಕವನ್ನು ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವರು [[ವಿಶ್ವ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಿಕೆ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು|ವಿಶ್ವ ರೋವಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಷಿಪ್‌]]‌ಮತ್ತು [[ಹೆನ್ಲೆ ರಾಯಲ್ ವಿಹಾರ ನೌಕಾಪಂದ್ಯ|ಹೆನ್‌‌ಲೆ ರಾಯಲ್‌ ರೆಗಟ್ಟಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಜಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ರೀಡೆ UKಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆರನೇ ದೊಡ್ಡ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ. ಆದರೂ ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌ನ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌|ದಿ ರಾಯಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಏನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ ಆಫ್‌ ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ರ್ಯೂಸ್‌]]ಈ ಕ್ರೀಡೆಯ ತವರು ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|title=Tracking the Field|format=PDF|publisher=Ipsos MORI|accessdate=2008-10-17|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004856/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|url-status=dead}}</ref> ನೈಜ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಗಾಲ್ಫ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌ ಮುಸ್ಸೆಲ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಲಿಂಕ್‌‌ನ ಹಳೆಯ ಗಾಲ್ಪ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7949045.stm ಲಿಂಕ್ಸ್ ಪ್ಲೇಸ್‌ ಇನ್‌ಟು ದಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಬುಕ್ಸ್ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 17 ಮಾರ್ಚ್ 2009</ref> [[ಷಿಂಟಿ|ಶಿಂಟಿ]] (ಅಥವಾ ''ಕ್ಯಾಮನಚಾಡ್'' )[[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ (ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆ)|ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಬೆಟ್ಟದ ಸೀಮೆ‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಅತಿ ವಿರಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ UKಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಇದು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇದರ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿ [[ಕ್ಯಾಮಾನಾಚ್‌ ಕಪ್‌|ಕ್ಯಾಮನಚಾಡ್‌ ಕಪ್‌]]ಯ ಅಂತಿಮ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಜನರ ದಂಡೇ ನೆರೆಯುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm ಶಿಂಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916014743/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2019-09-16 }} scottishsport.co.uk. 2 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಗೇಲಿಕ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಗ್ಯಾಲಿಕ್‌ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಹರ್ಲಿ ಎಸೆತ|ಹರ್ಲಿಂಗ್‌]]ಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಂಘಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿವೆ. ವಲಸಿಗ ಐರಿಷ್‌ಗಳು ಕೂಡ UKಯಾದ್ಯಂತ ಈ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ಮೋಟಾರು ಕ್ರೀಡೆ|ಮೋಟಾರ್‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ UK ತೀರ ಹತ್ತಿರವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್‌]] ರೇಸಿಂಗ್‌ನ ಹಲವು ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ರೇಸಿಂಗ್‌ ಚಾಲಕರು UK ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ರೇಸಿಂಗ್‌ ಕಾರು ಚಾಲಕರು ಬೇರೆಲ್ಲ ದೇಶದ ಚಾಲಕರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. F1 ರೇಸಿಂಗ್ ನ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ರ್ಯಾಲಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌]]ಗಳಿಗೆ UK ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರವಾಸಿ ಕಾರಿನ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌|ಬ್ರಿಟೀಷ್‌ ಟೂರಿಂಗ್‌ ಕಾರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್]]‌(BTCC) ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಸ್ವಂತ [[ಪ್ರವಾಸಿ ಕಾರು ಜೂಜು|ಟೂರಿಂಗ್‌ ಕಾರ್‌ ರೇಸಿಂಗ್]] ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಅನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಸಿಲ್ವರ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಸರ್ಕ್ಯುಟ್‌|ಸಿಲ್ವರ್‌ಸ್ಟೋನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಪ್ರಿಕ್ಸ್‌|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಪ್ರಿಕ್ಸ್]] ನಡೆಯುತ್ತದೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Refimprove|section|date=July 2008}} ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದೇ ಜನಜನಿತವಾಗಿರುವ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯನ್ನು ಅದರ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಇತಿಹಾಸ|ಇತಿಹಾಸ]]ದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು. [[ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶ|ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ]] ಒಂದು [[ದ್ವೀಪ ದೇಶ|ದ್ವೀಪದೇಶ]]ವಾಗಿ, ಬೃಹತ್ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕು ದೇಶಗಳ [[ರಾಜಕೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]ವಾಗಿಯೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶವೂ ತಂತಮ್ಮ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಪದ್ಧತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕೇತಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ]]ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, [[ಕೆನಡಾ]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು|ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳಂತಹ ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ವಸಾಹತುಗಳ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆ]], [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು|ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. === ಚಲನಚಿತ್ರ === ಇಲ್ಲಿನ [[ಈಲಿಂಗ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್‌|ಈಲಿಂಗ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್]], ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂಯ ಹಳೆಯ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡುಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವೀ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಸ್ವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಐರೋಪ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬೀರಿರುವ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕುರಿತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚೆಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಕುರಿತಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾದ ಚಿತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿವೆ ಇಲ್ಲವೇ ನಟರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ನಟರು ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. [[BFIನ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯ 100 ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು|BFI ಟಾಪ್ 100 ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್]]‌ ಎಂಬ ಜನಮತ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿಲ್ಮ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]]ನಡೆಸಿದ್ದು, ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಎಂದು ಜನತೆಯು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ 100 ಚಿತ್ರಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ನೀಡಿದೆ. === ಸಾಹಿತ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:Shakespeare.jpg|thumb|upright|ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿರುವ ಚಾಂಡೋಸ್ ಭಾವಚಿತ್ರ.]] [[ಚಿತ್ರ:Robert burns.jpg|thumb|upright|ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬರ್ನ್ಸ್‌—ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕವಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, [[ಐಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನ್ ಕಿರುದ್ವೀಪ|ಐಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್]] ಕಿರುದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಕಡಲ್ಗಾಲುವೆಯ ದ್ವೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿರುವ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯವು [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಾಟಕಕಾರ ಮತ್ತು ಕವಿಯಾಗಿರುವ [[ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್|ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ‍್]] ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮಹಾನ್ ನಾಟಕಕಾರನೆಂದು ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Encyclopedia Britannica article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |title=MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26 |archive-date=2006-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |title=Columbia Electronic Encyclopedia article on Shakespeare |accessdate=2006-02-26}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ, [[ಜೆಫ್ರಿ ಚೇಸರ್|ಜೆಫ್ರಿ ಚೇಸರ‍್]] (14ನೇ ಶತಮಾನ), [[ಥಾಮಸ್ ಮೆಲೊರಿ]] (15ನೇ ಶತಮಾನ), [[ಸರ್ ಥಾಮಸ್ ಮೋರ್|ಸರ‍್ ಥಾಮಸ್ ಮೋರ‍್]] (16ನೇ ಶತಮಾನ), ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಮಿಲ್ಟನ್‌|ಜಾನ್ ಮಿಲ್ಟನ್]] (17ನೇ ಶತಮಾನ) ಇವರುಗಳು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಆಧುನಿಕ ಕಾದಂಬರಿ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ [[ಸ್ಯಾಮುಯೆಲ್‌ ರಿಚರ್ಡ್‌ಸನ್‌|ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ರಿಚರ್ಡ್‌‌ಸನ್‌]]ಗೆ ಸಂದಿದೆ. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಒಂದಷ್ಟು ಬರಹಗಾರರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೊಸತನವನ್ನು ತಂದರು. ಅವರುಗಳೆಂದರೆ, [[ಜೇನ್‌ ಆಸ್ಟೆನ್‌|ಜೇನ್ ಆಸ್ಟೆನ್]], ಗಾತಿಕ್ ಶೈಲಿಯ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ [[ಮೇರಿ ಷೆಲ್ಲಿ]], ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ [[ಲೂಯಿಸ್ ಕರೋಲ್]], [[ಬ್ರಾಂಟೆ|ಬ್ರಾಂಟೆ ಸೋದರಿಯರು]], ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಂದೋಲನಕಾರನಾದ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್‌|ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್]], [[ಯಥಾರ್ಥವಾದ (ಸಾಹಿತ್ಯ)|ನಿಸರ್ಗವಾದಿ ಶೈಲಿ]]ಯ ಬರಹಗಾರ [[ಥಾಮಸ್ ಹಾರ್ಡಿ]], ದಾರ್ಶನಿಕ ಕವಿ [[ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್]] ಮತ್ತು ರಮ್ಯತಾವಾದಿ ಕವಿ [[ವಿಲಿಯಂ ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್‌|ವಿಲಿಯಂ ವರ್ಡ್ಸ್‌‌ವರ್ತ್‌]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯದ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಎಚ್‌. ಜಿ. ವೆಲ್ಸ್‌|ಎಚ್‌. ಜಿ. ವೇಲ್ಸ್‌]], ಮಕ್ಕಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳ ಬರಹಗಾರರಾದ [[ರುಡ್‌ಯಾರ್ಡ್‌ ಕಿಪ್ಲಿಂಗ್]], [[ಎ. ಎ. ಮಿಲ್ನ್‌]], ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಬರಹಗಾರ [[ಡಿ. ಎಚ್. ಲಾರೆನ್ಸ್]], [[ಆಧುನಿಕತಾವಾದ|ಆಧುನಿಕತಾವಾದಿ]] [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್|ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್‌]], ವಿಡಂಬನಕಾರ [[ಎವೆಲಿನ್ ವಾ]], ಪ್ರತಿಪಾದಕವಾದಿ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಆರ್ವೆಲ್‌|ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್ವೆಲ್‌]], ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ [[ಗ್ರಹಾಂ ಗ್ರೀನ್]], ಅಪರಾಧ ವಿಷಯಗಳ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ [[ಅಗಾಥಾ ಕ್ರಿಸ್ಟಿ]], ಮತ್ತು ಕವಿಗಳಾದ [[ಟೆಡ್‌ ಹ್ಯೂಸ್|ಟೆಡ್ ಹ್ಯೂಸ್]] ಹಾಗೂ [[ಜಾನ್ ಬೆಟ್ಜ್‌ಮನ್|ಜಾನ್‌ ಬೆಟ್ಜ್‌ಮನ್‌]]. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂಚಲನೆಯನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ, [[ಜೆ. ಕೆ. ರೌಲಿಂಗ್]] ಬರೆದ ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಪನಾ ಕಥಾನಕವಾದ [[ಹ್ಯಾರಿ ಪಾಟರ್|ಹ್ಯಾರಿ ಪಾಟರ‍್]] ಶ್ರೇಣಿಯು [[ಜೆ. ಆರ್. ಆರ್. ಟೋಕಿಯೆನ್|ಜೆ. ಆರ‍್. ಆರ‍್. ಟೋಕಿಯೆನ್]] ಮತ್ತು [[ಸಿ. ಎಸ್. ಲೂಯಿಸ್|ಸಿ. ಎಸ್. ಲೂಯಿಸ್‌]]ರವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯ|ಸ್ಕಾಡ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕೊಡುಗೆ]]ಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ, ಪತ್ತೇದಾರಿ ಬರಹಗಾರ [[ಅರ್ಥರ್ ಕಾನನ್ ಡಾಯ್ಲ್|ಅರ್ಥರ‍್ ಕಾನನ್‌ ಡಾಯ್ಲ್‌]], ರಮ್ಯವಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆದ ಸರ್‌ [[ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್|ವಾಲ್ಟರ‍್ ಸ್ಕಾಟ್]], ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ [[ಜೆ. ಎಂ. ಬ್ಯಾರೀ]] ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯದಂಥ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿದ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಲೂಯಿಸ್ ಸ್ಟೀವನ್‌ಸನ್‌|ರಾಬರ್ಟ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌ ಸ್ಟೀವನ್‌ಸನ್]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಬರ್ನ್ಸ್]] ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಕೆಟ್ಟ ಕವಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬ ಎಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡ [[ವಿಲಿಯಂ ಮೆಕ್‌ಗೊನಗಾಲ್‌]]ರಂಥವರನ್ನೂ ಸಹ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ತಯಾರಿಸಿದೆ.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/31/AR2007073101696.html ಹೌ ಟು ಸೆಲೆಬ್ರೆಟ್‌ 'ದಿ ವಲ್ರ್ಸ್ಡ್ ‌ವರ್ಸ್ಟ್ ಪೊಯೆಟ್‌'?] washingtonpost.com, 1 ಆಗಷ್ಟ್‌, 2007</ref> ತೀರ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಆಧುನಿಕತಾವಾದಿ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಸಾಹಿತಿಗಳಾದ [[ಹ್ಯೂ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡಯರ್ಮಿಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ನೀಲ್ ಎಂ. ಗುನ್‌|ನೀಲ್‌ ಎಂ. ಗುನ್]]‌ರವರುಗಳು [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪುನರುತ್ಥಾನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಪುನರುತ್ಥಾನ]]ಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. [[ಇಯಾನ್ ರಾನ್‌ಕಿನ್|ಇಯಾನ್ ರಾನ್‌ಕಿನ್‌]]ನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಇಯೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ಸ್‌]]ನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಘೋರ-ಹಾಸ್ಯಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಠೋರತೆಯ ಹೊರನೋಟ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರುವ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌, UNESCOದ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ [[ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಗರ|ಸಾಹಿತ್ಯ ನಗರ]]ವಾಗಿದೆ <ref>[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ಎಡಿಂಬರ್ಗ್, UK ನೇಮಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯದ UNESCO ನಗರ ] unesco.org. 20 ಆಗಷ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಈಗ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಎಂದು ಜನಜನಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ''[[ವೈ ಗೊಡೊಡ್ಡಿನ್]]'' (Y Gododdin) ಕವಿತೆಯನ್ನು ಆರನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ [[ಕುಂಬ್ರಿಕ್ ಭಾಷೆ|ಕಂಬ್ರಿಕ್]] ಅಥವಾ [[ಹಳೆಯ ವೆಲ್ಷ್|ಹಳೆಯ ವೆಲ್ಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, [[ಅರ್ಥರ್ ರಾಜ|ಅರ್ಥರ‍್ ರಾಜ]]ನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಅರ್ಥರನ ಕಾಲದ ದಂತಕಥೆಗಳು|ಅರ್ಥರನ ಕಾಲದ ದಂತಕಥೆ]]ಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ [[ಮಧ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿನ ಆಂಗ್ಲ ಚರಿತ್ರಾಕರರು|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇತಿಹಾಸದ ಆರಂಭಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಮಾನ್‌ಮೌತ್‌ನ ಜಿಯೊಫ್ರೆ]]ಯು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮಹಾನ್‌ ವೆಲ್ಷ್‌ ಕವಿ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವಕ್ಕೆ [[ಡಫಿಡ್‌ ಅಪ್‌ ಗ್ವಿಲಿಮ್|ಡಫಿಡ್‌ ಅಪ್ ಗ್ವಿಲಿಮ್‌]] ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯದೇ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದ್ದುದರಿಂದಾಗಿ ವೆಲ್ಷ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬಹುತೇಕ ಗದ್ಯಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ವೆಲ್ಷ್‌-ಭಾಷೆಯ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವನ್ನು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಬರಹಗಾರನಾದ [[ಡೇನಿಯಲ್ ಜೋನ್ಸ್‌|ಡೇನಿಯಲ್‌ ಜೋನ್ಸ್]]‌ಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಕವಿಗಳಾದ, [[ಆರ್. ಎಸ್. ಥಾಮಸ್]] ಮತ್ತು [[ಡೈಲನ್ ಥಾಮಸ್]] ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೆ, [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಲೆವೆಲ್ಲಿನ್]] ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ [[ರೊಲ್ಡ್‌ ಡಾಹ್ಲ್]]ರವರುಗಳೂ ಸಹ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ವೆಲ್ಷ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆಧುನಿಕ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ [[ಕೇಟ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ (ಲೇಖಕ)|ಕೇಟ್‌ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಥವಾ [[ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್]]‌ ಒಕ್ಕೂಟದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಲೇಖಕರುಗಳು UKಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಬಂದಿರುವ ಅಂಥಾ ಗಣನೀಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಜೋನಾಥನ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್‌]], [[ಆಸ್ಕರ್ ವೈಲ್ಡ್‌]], [[ಬ್ರಾಮ್ ಸ್ಟೋಕರ್|ಬ್ರಾಮ್‌ ಸ್ಟೋಕರ್‍]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಬರ್ನಾರ್ಡ್‌ ಷಾ]], [[ಜೋಸೆಫ್ ಕಾನ್ರಾಡ್‌|ಜೋಸೆಫ್‌ ಕಾನಾರ್ಡ್‌]], [[ಟಿ. ಎಸ್. ಎಲಿಯಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ಎಜ್ರಾ ಪೌಂಡ್|ಎಜ್ರಾ ಪೌಂಡ್‌]]ರವರುಗಳು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ [[ಕಜುವೊ ಇಷಿಗುರೊ]] ಮತ್ತು [[ಸಲ್ಮಾನ್ ರಷ್ದಿ|ಸರ್ ಸಲ್ಮಾನ್‌ ರಷ್ದಿ]]ಯವರಂಥಾ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಲೇಖಕರುಗಳೂ ಸಹ ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ [[ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಮಾರ್ಲೋ|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ‍್ ಮಾರ್ಲೋ]] ಮತ್ತು [[ಬೆನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್|ಬೆನ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌]]ರವರುಗಳು ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, [[ಅಲನ್ ಐಕ್‌ಬೋರ್ನ್‌|ಅಲನ್‌ ಐಕ್‌ಬೋರ್ನ್‌]], [[ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಪಿಂಟರ್‌]], [[ಮೈಕೇಲ್ ಫ್ರಯಾನ್|ಮೈಕೇಲ್‌ ಫ್ರಯಾನ್‌]], [[ಟಾಮ್ ಸ್ಟೊಪಾರ್ಡ್‌|ಟಾಮ್‌ ಸ್ಟೊಪಾರ್ಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್‌ ಎಡ್ಗರ್ (ನಾಟಕಕಾರ)|ಡೇವಿಡ್‌ ಎಡ್ಗರ್‌]]ರಂಥಾ ಬರಹಗಾರರು ಅತಿ ಯಥಾರ್ಥತಾವಾದ, ಯಥಾರ್ಥತಾವಾದ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು. === ಮಾಧ್ಯಮ === ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ UKಯ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬಹುವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯಾಮ ದೊರೆತಿದೆ. ==== ಪ್ರಸರಣಾ ಕಾರ್ಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:BBC Television Centre.JPG|thumb|BBC ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರBBCಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಪ್ರಸಾರಕವಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Channel 4 Building - Horseferry Road - London - 310504.jpg|thumb|Channel 4 ಕಟ್ಟಡ.]] UKಯಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: [[BBC One]], [[BBC Two]], [[ITV]], [[Channel 4]] ಮತ್ತು [[ಐದು (ವಾಹಿನಿ)|Five]]. ಇವುಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅನಲೋಗ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್, ಮುಕ್ತ ಪ್ರಸಾರದ ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಬಿತ್ತರವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕೊನೆಯ ಮೂರು ವಾಹಿನಿಗಳಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಾಹೀರಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣ ಬರುತ್ತಿದೆ. ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[S4C]] ಎಂಬ ವೆಲ್ಷ್‌ನ ನಾಲ್ಕನೇ ವಾಹಿನಿಯು Channel 4ನ್ನು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸಿ, ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇತರ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಾಹಿನಿಯು Channel 4ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. [[BBC]]ಯು UKಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂಡವಾಳದ [[ರೇಡಿಯೋ]], [[ದೂರದರ್ಶನ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌|ಅಂತರಜಾಲ]] ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಸಾರ ನಿಗಮವಾಗಿದ್ದು, ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ತಾದ ಪ್ರಸಾರಕನಾಗಿದೆ. ಇದು UK ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಹಲವಾರು [[BBC ದೂರದರ್ಶನ|ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[BBC ರೇಡಿಯೋ|ರೇಡಿಯೋ]] ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. BBCಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ಸುದ್ದಿ ಸೇವೆಯಾದ [[BBC ವಿಶ್ವ‌ ನ್ಯೂಸ್|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌]] ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[BBC ವಿಶ್ವ‌ ಸರ್ವೀಸ್|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಸರ್ವೀಸ್‌]] ರೇಡಿಯೋ ಜಾಲವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ [[BBC ರೇಡಿಯೋ ಸಿಮ್ರು]] ಮೂಲಕ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ [[BBC ರೇಡಿಯೋ nan Gàidheal]] ಮೂಲಕ ಗೇಲಿಕ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಐರಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. BBCಯ ಸ್ವದೇಶೀ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ [[ದೂರದರ್ಶನ ಪರವಾನಗಿ|ದೂರದರ್ಶನದ ಪರವಾನಗಿ]]ಯಿಂದ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ಒದಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. BBC ವರ್ಲ್ಡ್ ಸರ್ವೀಸ್‌ ರೇಡಿಯೋಗೆ [[ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕಚೇರಿ|ವಿದೇಶಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌]] ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳವು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಂದಾದಾರಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಬಲ್‌ ಹಾಗೂ ಉಪಗ್ರಹ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರಗಳು [[BBC ವಿಶ್ವ‌ವೈಡ್‌|BBC ವರ್ಲ್ಡ್‌ವೈಡ್‌]]ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. BBCಯ ಈ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಭಾಗವು [[ವರ್ಜಿನ್‌ ಮೀಡಿಯಾ|ವರ್ಜಿನ್ ಮೀಡಿಯಾ]]ದ ಜೊತೆಗೂಡಿ [[UKTV]]ಯ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. UKಯು ಈಗ ಬೃಹತ್ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ವಾಹಿನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, BBCಯಿಂದ ಬಂದ ಇನ್ನೂ ಆರು ವಾಹಿನಿಗಳು, ITVಯಿಂದ ಬಂದ ಐದು ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು Channel 4ನಿಂದ ಬಂದ ಮೂರು ವಾಹಿನಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೆಲ್ಷ್‌ನಲ್ಲೇ ಇರುವ S4Cಯಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ವಾಹಿನಿಯೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಇಡೀ ವಾಹಿನಿ ಸಮೂಹವನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ [[ಕೇಬಲ್ ದೂರದರ್ಶನ]]ದ ಸೇವೆಗಳ ಅಗಾಧ ಪಾಲನ್ನು [[ವರ್ಜಿನ್ ಮೀಡಿಯಾ|ವರ್ಜಿನ್‌ ಮೀಡಿಯಾ]] ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. [[ಫ್ರೀಸ್ಯಾಟ್]]‌ನಿಂದ ಅಥವಾ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸ್ಕೈ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್]]‌ನಿಂದ ಲಭ್ಯವಿರುವ [[ಉಪಗ್ರಹ ದೂರದರ್ಶನ]]ದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೀವ್ಯೂ (UK)|ಫ್ರೀವ್ಯೂ]]ನಿಂದ ಬರುವ [[ಮುಕ್ತಪ್ರಸಾರ|ಮುಕ್ತ ಪ್ರಸಾರ]]ದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ದೂರದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಈ ಸೇವೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿವೆ. 2012ರ ವೇಳೆಗೆ ಇಡೀ UKಯು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ದೂರದರ್ಶನ#ಡಿಜಿಟಲ್ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾವಣೆ|ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ]]. [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ರೇಡಿಯೋ|UKಯಲ್ಲಿನ ರೇಡಿಯೋ ವಲಯ]]ದ ಮೇಲೆ [[BBC ರೇಡಿಯೋ]] ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಧಿಸಿದ್ದು, ಹತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಲಗಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಅದು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೇಳುಗರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ [[BBC ರೇಡಿಯೋ 2]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ನಂತರದ ಹತ್ತಿರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು [[BBC ರೇಡಿಯೋ 1]] ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ==== ಅಂತರಜಾಲ ==== [[.uk|uk.]] ಎಂಬುದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ದೊರೆತಿರುವ [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌]] [[ಕಂಟ್ರಿ ಕೋಡ್‌|ಕಂಟ್ರಿಕೋಡ್]] [[ಟಾಪ್-ಲೆವೆಲ್ ಡೊಮೈನ್|ಟಾಪ್‌-ಲೆವೆಲ್ ಡೊಮೈನ್‌]]([[ccTLD]])ಆಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, 2009ರಲ್ಲಿ "[[.sco]]" ಅಥವಾ ".scot" ಎಂಬ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ವೆಬ್‌ ಡೊಮೈನ್‌ನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಲು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯನಿರತರ ತಂಡವೊಂದು ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7782273.stm ಸಾಲ್‌ಮಾಂಡ್‌ ಬ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ ಡಾಟ್‌ಸ್ಕಾಟ್‌ ವೆಬ್‌ ನೇಮ್‌ ] BBC ವಾರ್ತೆಗಳು, 14 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008</ref> ==== ಮುದ್ರಣ ಮಾಧ್ಯಮ ==== ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ]]ಗಳನ್ನು ''ಗುಣಮಟ್ಟ'' ದ, ಗಂಭೀರ-ಮನೋಧರ್ಮದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ (ಅವುಗಳಿಗಿರುವ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು "[[ದೊಡ್ಡಹಾಳೆ]]ಗಳು" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನುಳ್ಳ ''[[ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆ]]'' (ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್‌) ಬಗೆಗಳೆಂದು ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು. ಓದುವಿಕೆಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಗಳು, [[ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆ]]ಗಳು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೆಚ್ಚು [[ಸಾಂದ್ರವಾದ (ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ)|ಸಾಂದ್ರವಾದ]]-ಗಾತ್ರದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ ''[[ದಿ ಸನ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಸರಣದ ಪ್ರಮಾಣವು 3.1 ದಶಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟಿದ್ದು, ಅದು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸರಿಸುಮಾರು ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟಿದೆ.<ref name="paper">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|title=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|publisher=Audit Bureau of Circulations|accessdate=2008-10-17}}</ref> ಇದರ ಒಡನಾಡಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ, ''[[ನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ವಿಶ್ವ‌|ನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌‌]]'' ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಸ್ತು-ವಿಷಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ರೂಢಿಗತ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing1|title=ABCs: National Sunday newspaper circulation September 2008 |publisher=Audit Bureau of Circulations |date=2008-10-10|accessdate=2008-10-17}}</ref>''[[ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್|ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌]]'' ಒಂದು [[ಬಲಪಂಥೀಯ]] ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="paper" />''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಉದಾರತಾವಾದ|ಉದಾರವಾದಿ]] "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ''[[ಫಿನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್‌|ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೈಮ್ಸ್‌]]'' ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಿತ್ತಳೆ-ಪಾಟಲ ವರ್ಣದ ದೊಡ್ಡಹಾಳೆಯ ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೆಲ್‌ಫಾಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ''[[ದಿ ನ್ಯೂಸ್ ಲೆಟರ್|ದಿ ನ್ಯೂಸ್‌ ಲೆಟರ‍್]]'' ಪತ್ರಿಕೆ 1737ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮುದ್ರಣವಾಗಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಭಾಷಾ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ಐರಿಷ್‌ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ''[[ದಿ ಐರಿಷ್ ನ್ಯೂಸ್|ದಿ ಐರಿಷ್‌ ನ್ಯೂಸ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು 2006 ಮತ್ತು 2007ರಲ್ಲಿ, ಎರಡು ಬಾರಿ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಎಂಬ ಅಭಿದಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |title=The Newspaper Awards |accessdate=2007-05-19 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080001/http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |url-status=dead }}</ref> ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನೋಡಿದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಕ್ತ ಘಟನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಬರಹಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ''[[ದಿ ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್]]'' ಹಾಗೂ ''[[ನೇಚರ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)|ನೇಚರ್]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾಚಕವೃಂದದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಹೊಂದಿದೆ ([[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ]]). ''[[ಡೈಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್‌(ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್)|ಡೈಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್‌]]'' ಎಂಬ ಚಿಕಣಿ-ಪತ್ರಿಕೆಯು ಯಾವುದೇ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಸಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ''[[ದಿ ಸನ್#ದಿ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸನ್|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಸನ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಿಂತ ಒಂದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಸಹಯೋಗಿ ಪತ್ರಿಕೆ ''[[ಸಂಡೆ ಮೇಲ್ (ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌)|ಸಂಡೆ ಮೇಲ್]]'' ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. ''[[ದಿ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ (ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ)|ದಿ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ "ಗುಣಮಟ್ಟದ" ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ''[[ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಮನ್|ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌]]'', ''[[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಆನ್ ಸಂಡೆ|ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ ಆನ್ ಸಂಡೆ]]'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಹಯೋಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಭಾನುವಾರದ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದಿದೆ.<ref>[http://www.business7.co.uk/business-news/breaking-business-news/2008/02/11/scottish-newspaper-readership-falls-97298-20316075/ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಓದುಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿತ ] ಬಿಸಿನೆಸ್‌7, 11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008</ref> === ಸಂಗೀತ === [[ಚಿತ್ರ:The Fabs.JPG|thumb|ಸಂಗೀತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌, ವಾಣಿಜ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [491] [493] [495]]] ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ, ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌, ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌, ವೇಲ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ]]ದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು [[ವೇಗದ ತಾಳ-ಧ್ವನಿಯ ಸಂಗೀತ]]ದವರೆಗಿನ ಸಂಗೀತದ ವಿವಿಧ ಶೈಲಿಗಳು UKಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಕಳೆದ 50 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಕೊಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌]], [[ಕ್ವೀನ್|ಕ್ವೀನ್‌]], [[AC/DC]], [[ಬೀ ಗೀಸ್|ಬೀ ಗೀಸ್‌]], [[ಕ್ಲಿಫ್ ರಿಚರ್ಡ್‌]], [[ಎಲ್ಟನ್ ಜಾನ್|ಎಲ್ಟನ್‌ ಜಾನ್‌]], [[ಲೆಡ್ ಜೆಪೆಲಿನ್|ಲೆಡ್‌ ಜೆಪ್ಪೆಲಿನ್‌]], [[ಪಿಂಕ್ ಫ್ಲಾಯ್ಡ್|ಪಿಂಕ್‌ ಫ್ಲಾಯ್ಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್|ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್‌]] ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ 200 ದಶಲಕ್ಷ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾರ್ಹ ಮಾರಾಟವನ್ನು ಕಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.emigroup.com/Press/2009/press17.htm |title=British rock legends get their own music title for PLAYSTATION3 and PlayStation2 |work=[[EMI Group]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029085831/http://www.emigroup.com/Press/2009/press17.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/58259/the-Bee-Gees</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece ದಿ ಟೈಮ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121851/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |date=2010-05-25 }} ಆನ್‌ ಕ್ಲಿಫ್‌ ರಿಚರ್ಡ್‌</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html ದಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080801175725/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html |date=2008-08-01 }} ಆನ್‌ ಎಲ್ಟನ್‌ ಜಾನ್‌</ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html |title=Rock group Led Zeppelin to reunite|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2008-04-19}}</ref> <ref>{{cite news |title=Pink Floyd founder Syd Barrett dies at home |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2265034,00.html |work=Times Online |date=2006-07-11 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313205002/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Kate |last=Holton |title=Rolling Stones sign Universal album deal |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 |format= |agency=[[Reuters]] |work=Reuters.com |date=2008-01-17 |accessdate=2008-10-26}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶತಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್‌ ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Beatles sales" /><ref name="McCartney" /><ref name="uktvrecording" />[[ಗಿನ್ನೆಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು|ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆ]]ಗಳ ವತಿಯಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅನುಸಾರ, UKಯಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ ಸಂಗೀತ ಕೋಷ್ಟಕಗಳಲ್ಲಿನ ಹತ್ತು ಕೃತಿಗಳ ಪೈಕಿ ಎಂಟು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ನವೇ ಆಗಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, [[ಸ್ಟೇಟಸ್ ಕೋ(ತಂಡ)|ಸ್ಟೇಟಸ್‌ ಕೊ]], ಕ್ವೀನ್, ದಿ ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್‌, [[UB40]], [[ಡಿಪೀಚ್ ಮೋಡ್|ಡಿಪೀಚ್‌ ಮೋಡ್‌]], ಬೀ ಗೀಸ್‌, [[ಪೆಟ್ ಷಾಪ್ ಬಾಯ್ಸ್|ಪೆಟ್‌ ಷಾಪ್ ಬಾಯ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾನಿಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪ್ರೀಚರ್ಸ್|ಮ್ಯಾನಿಕ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಪ್ರೀಚರ್ಸ್‌]].<ref name="Hit singles">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4259312.stm|title=Status Quo hold UK singles record|date=2005-09-19|publisher=BBC News|accessdate=2009-08-02}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವರೆಂದರೆ, [[ವಿಲಿಯಂ ಬೈರ್ಡ್‌]], [[ಹೆನ್ರಿ ಪರ್ಸೆಲ್|ಹೆನ್ರಿ ಪರ್ಸೆಲ್‌]], ಸರ್‌ [[ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಗರ್|ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಗರ್‌]], [[ಗಸ್ಟವ್ ಹೋಸ್ಟ್|ಗುಸ್ಟವ್‌ ಹೋಸ್ಟ್‌]], ಸರ್‌ [[ಅರ್ಥರ್ ಸಲ್ಲಿವನ್|ಅರ್ಥರ್‌ ಸಲ್ಲಿವನ್‌]] (ವಾಗ್ಗೇಯಕಾರ ಸರ್‌ [[ಡಬ್ಲ್ಯು. ಎಸ್. ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್|ಡಬ್ಲ್ಯು.ಎಸ್. ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್]]‌ರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದವ), [[ರಾಲ್ಫ್ ವೌಘನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌|ರಾಲ್ಫ್‌ ವಾಘನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ [[ರೂಪಕ]][[ಬೆಂಜಮಿನ್ ಬ್ರಿಟ್ಟನ್]]ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು. ಈಗ ಬದುಕಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಸರ್ [[ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್ ಡೇವಿಸ್|ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌ ಡೇವಿಸ್‌]] ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದು, [[ದಿ ಕ್ವೀನ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನ ಒಡೆಯ|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನ ಈಗಿನ ಒಡೆಯ]]ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[BBC ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೇಸ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್ ಸಿಂಫನಿ ಕೋರಸ್|ಲಂಡನ್‌ ಸಿಂಫನಿ ಕೋರಸ್]]‌ನಂತಹ ಜಗತ್‌ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ವರಮೇಳದ‌ ವಾದ್ಯವೃಂದಗಳು ಹಾಗೂ ಮೇಳಗಾಯನಗಳಿಗೂ ಸಹ UKಯು ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ವಾದ್ಯವೃಂದ [[ನಿರ್ವಹಣೆ|ನಿರ್ವಾಹಕ]]ರಲ್ಲಿ ಸರ್ [[ಸೈಮನ್ ರ್ಯಾಟಲ್|ಸೈಮನ್‌ ರ್ಯಾಟಲ್]], [[ಜಾನ್ ಬಾರ್ಬಿರೋಲಿ|ಜಾನ್‌ ಬಾರ್ಬಿರೋಲಿ]] ಮತ್ತು ಸರ್ [[ಮಾಲ್ಕಮ್ ಸಾರ್ಜೆಂಟ್]]‌ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ|ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ]] [[ಸಂಯೋಜಕ]]ರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವರೆಂದರೆ, [[ಜಾನ್ ಬ್ಯಾರಿ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಜಾನ್‌ ಬ್ಯಾರಿ]], [[ಕ್ಲಿಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಸೆಲ್|ಕ್ಲಿಂಟ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌ಸೆಲ್‌]], [[ಮೈಕ್ ಓಲ್ಡ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌|ಮೈಕ್‌ ಓಲ್ಡ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌]], [[ಜಾನ್ ಪೋವೆಲ್|ಜಾನ್‌ ಪೊವೆಲ್‌]], [[ಕ್ರೆಗ್‌ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಕ್ರೆಗ್‌ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್‌]], [[ಡೇವಿಡ್ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‌ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಡೇವಿಡ್‌ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್‌]], [[ಜಾನ್ ಮರ್ಫಿ (ಸಂಯೋಜಕ)|ಜಾನ್‌ ಮರ್ಫಿ]], [[ಮೋಂಟಿ ನಾರ್ಮನ್|ಮೊಂಟಿ ನಾರ್ಮನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಹ್ಯರಿ ಗ್ರೆಗ್ಸನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್|ಹ್ಯಾರಿ ಗ್ರೆಗ್ಸನ್‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]]. [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಹ್ಯಾಂಡೆಲ್|ಜಾರ್ಜ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌ರಿಕ್‌ ಹ್ಯಾಂಡೆಲ್‌]] ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ [[ಜರ್ಮನ್ ಬ್ರೈಟನ್|ಜರ್ಮನ್‌]] ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಹ [[ಜರ್ಮನ್ ಬ್ರೈಟನ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌]] ಆಗಿ ಮರಣಹೊಂದಿದ (ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರುಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೆಸಿಯಾ (Messiah) ಕೃತಿಯಂತೆಯೇ ಅವನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಜನ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಜನ]]ರಿಗೆಂದೇ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. UKಯ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ನಗರಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ರೂಪಕಗಳಿಗೆ ಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ. [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌]]ನಿಂದ ಬಂದ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ [[ತಲಾ]] ಒಂದೊಂದಕ್ಕೂ UKಯ ಸಂಗೀತ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಯಾವುದೇ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.<ref name="Liverpool vs Stavanger">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/a-tale-of-two-cities-of-culture-liverpool-vs-stavanger-770076.html?r=RSS|title=A tale of two cities of culture: Liverpool vs Stavanger|last=Hughes|first=Mark|date=2008-01-14|work=The Independent|accessdate=2009-08-02}}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]] ನಗರವನ್ನು [[UNESCO]] [[ಸೃಜನಶೀಲ ನಗರಗಳ ಜಾಲ|ಸಂಗೀತದ ನಗರ]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದಾಗ ಸಂಗೀತ ರೂಪಕಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ ಕೊಡುಗೆಯ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಮೂರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಕೂಡಾ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm|title=Glasgow gets city of music honour|publisher=BBC News|date=2008-08-20|accessdate=2009-08-02}}</ref> === ತತ್ವಚಿಂತನೆ === ಜ್ಞಾನದ ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿರುವ "ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅನುಭವೈಕ್ಯವಾದ" ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಅನುಭವದಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಿತಗೊಂಡ ಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರವೇ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದುದು ಅಥವಾ ಸಿಂಧುವಾದುದು ಎಂದು ಈ ತತ್ವವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, "ವ್ಯವಹಾರ ಜ್ಞಾನದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಶಾಲೆ‌" ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ತತ್ವಚಿಂತನೆಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅನುಭವೈಕ್ಯವಾದದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ, [[ಜಾನ್ ಲೋಕ್|ಜಾನ್‌ ಲೋಕ್‌]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಬರ್ಕ್‌ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್ ಹ್ಯೂಮ್‌|ಡೇವಿಡ್‌ ಹ್ಯೂಮ್‌]] (ಈತ ಸ್ವತಃ ಓರ್ವ [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಜನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] ಆಗಿದ್ದ) ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದರೆ, [[ಡುಗಾಲ್ಡ್‌ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌]], [[ಥಾಮಸ್ ರೀಡ್‌|ಥಾಮಸ್‌ ರೀಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸರ್ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್, 9ನೇ ಬ್ಯಾರನೆಟ್|ವಿಲಿಯಂ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌]] ಇವರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ "ಕಾಮನ್‌ ಸೆನ್ಸ್‌" ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. [[ಪ್ರಯೋಜನ ತತ್ವ]] ಎಂಬ ನೈತಿಕ ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು [[ಜೆರೆಮಿ ಬೆಂಥಾಮ್|ಜೆರೆಮಿ ಬೆಂಥಾಮ್‌]] ಮೊದಲು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದಿದ್ದು, ನಂತರ [[ಜಾನ್ ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ಮಿಲ್‌|ಜಾನ್‌ ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ಮಿಲ್‌]] ಎಂಬಾತನು ಇದನ್ನು ''[[ಯುಟಿಲಿಟೇರಿಯನಿಸಂ (ಪುಸ್ತಕ)|ಯುಟಿಲಿಟೇರಿಯನಿಸಂ]]'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. UK ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಬಂದ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್ ಡನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೋಟಸ್|ಡನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೋಟಸ್‌]], [[ಜಾನ್ ಲಿಲ್‌ಬರ್ನೆ|ಜಾನ್‌ ಲಿಲ್‌ಬರ್ನೆ]], [[ಮೇರಿ ವೋಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌|ಮೇರಿ ವೊಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌]], [[ವಿಲಿಯಂ ಆಫ್ ಓಕ್‌ಹ್ಯಾಂ|ಒಕ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ವಿಲಿಯಂ]], [[ಥಾಮಸ್ ಹೋಬ್ಸ್‌|ಥಾಮಸ್‌ ಹೋಬ್ಸ್‌]], [[ಬರ್ಟ್ರೆಂಡ್ ರಸ್ಸೆಲ್|ಬರ್ಟ್ರೆಂಡ್‌ ರಸ್ಸೆಲ್‌]], [[ಆಡಮ್‌ ಸ್ಮಿತ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಏಯರ್|ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್‌ ಎಯರ್]] ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದು, UKಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ತತ್ವಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ [[ಇಸಾಯ ಬರ್ಲಿನ್|ಇಸಾಯ ಬರ್ಲಿನ್‌]], [[ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್|ಕಾರ್ಲ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌]]‌, [[ಕಾರ್ಲ್ ಪೊಪ್ಪರ್|ಕಾರ್ಲ್‌ ಪೊಪರ್]] ಮತ್ತು [[ಲುಡ್‌ವಿಗ್ ವಿಟ್‌ಜೆನ್‌ಸ್ಟೀನ್|ಲುಡ್‌ವಿಗ್‌ ವಿಟ್‌ಜೆನ್‌ಸ್ಟೀನ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. === ವಿಜ್ಞಾನ, ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆ === [[ಚಿತ್ರ:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|upright|ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಾರ್ವಿನ್]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ದೇಶಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದು, ಪ್ರಮುಖ ಮಂಡನೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: * [[ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ವಾನ್|ಜೋಸೆಫ್‌ ಸ್ವಾನ್‌]]ನಿಂದ [[ತಾಪಜ್ವಲನ ದೀಪದ ಬಲ್ಬ್|ತಾಪಜ್ವಲನ ದೀಪದ ಬಲ್ಬ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ತತ್ವಚಿಂತಕ [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಬೇಕನ್|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಬೆಕಾನ್]]‌ನಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಧುನಿಕ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪದ್ಧತಿ]] * [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] [[ಭೌತ ವಿಜ್ಞಾನಿ|ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]], [[ಭೌತಿಕ ತತ್ವಚಿಂತಕ]], [[ರಸವಿದ್ಯೆ|ರಸವಿದ್ಯಾ ತಜ್ಞ]] ಮತ್ತು [[ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರ|ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದ ಸರ್‌ [[ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ಐಸಾಕ್‌ ನ್ಯೂಟನ್‌]]ರಿಂದ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ನ್ಯೂಟನ್ನನ ಚಲನೆಯ ನಿಯಮಗಳು|ಚಲನೆಯ ನಿಯಮಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ]]ಯ ಅರಿವು. * [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಕ್ಲರ್ಕ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌]] ಮಂಡಿಸಿದ [[ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತತೆ]]ಯ ಒಂದುಗೂಡಿಸುವಿಕೆ * [[ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಯಾವೆಂಡಿಷ್|ಹೆನ್ರಿ ಕ್ಯಾವೆಂಡಿಶ್‌]]ನಿಂದ [[ಜಲಜನಕ]]ದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಿಕೆ * [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಟ್ರೆವಿಥಿಕ್]] ಮತ್ತು [[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ವಿವಿಯನ್]]‌ರಿಂದ [[ಉಗಿಬಂಡಿ ಯಂತ್ರ]]ದ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಜನ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್]] [[ಶಿಲ್ಪಿ]] ಮತ್ತು ಆವಿಷ್ಕಾರಕ [[ಜಾನ್ ಲೋಗಿ ಬೇರ್ಡ್‌|ಜಾನ್‌ ಲೋಗಿ ಬೇರ್ಡ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯನಿರತ [[ದೂರದರ್ಶನ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು [[ಬಣ್ಣದ ದೂರದರ್ಶನ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್ ವೈಟಲ್‌|ಫ್ರಾಂಕ್‌ ವೈಟ್ಲ್‌]]ನಿಂದ [[ಜೆಟ್ ಎಂಜಿನ್|ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಾರ್ವಿನ್|ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಾರ್ವಿನ್‌]]ನಿಂದ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯ್ಕೆ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಯ್ಕೆ]]ಯಿಂದ ವಿಕಾಸ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ * ಆಧುನಿಕ [[ಗಣಕಯಂತ್ರ]]ದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ [[ಅಲಾನ್‌ ಟ್ಯೂರಿಂಗ್‌|ಅಲನ್‌ ಟ್ಯೂರಿಂಗ್]] ರೂಪಿಸಿದ [[ಟ್ಯೂರಿಂಗ್ ಯಂತ್ರ]] * [[ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕಾಕೆರೆಲ್|ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ಕೋಕೆರೆಲ್]]‌ನಿಂದ [[ಸುಳಿವಿಮಾನ]]ದ (ಹಾವರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌) ಆವಿಷ್ಕಾರ * [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌]]ನಿಂದ [[ಕಾನ್‌ಕಾರ್ಡ್‌]] ಎಂಬ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಸೂಪರ್‌ಸಾನಿಕ್‌ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುವಾಗುವಂತೆ [[ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ [[ಮೈಕೇಲ್‌ ಫ್ಯಾರಡೆ|ಮೈಕೇಲ್ ಫ್ಯಾರಡೆ]] ರೂಪಿಸಿದ [[ವಿದ್ಯುತ್‌ಚಾಲಿತ ಮೋಟಾರ್‌|ವಿದ್ಯುತ್ ಮೋಟಾರು]] * [[ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌‌ ಜನತೆ|ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌]] [[ಆವಿಷ್ಕಾರಕ]] [[ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗ್ರಹಾಂ ಬೆಲ್‌]] ರೂಪಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕಾರ್ಯರೂಪದ [[ದೂರವಾಣಿ]] * [[ಫ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಸ್‌ ಕ್ರಿಕ್‌|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಕ್ರಿಕ್]] ಮತ್ತು ಇತರರು ರೂಪಿಸಿದ [[DNA]]ಯ ರಚನೆ * [[ಟಿಮ್‌ ಬ್ಯಾನರ್ಸ್‌-ಲೀ|ಟಿಮ್‌ ಬೆರ್ನರ್ಸ್‌-ಲೀ]]ಯಿಂದ [[World Wide Web#ಮೂಲ|ವಿಶ್ವ‌ ವೈಡ್‌ ವೆಬ್‌]]ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ * ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ಜಾನ್‌ ನೇಪಿಯರ್‌]]ನಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಲಾಗರಿದಮ್ಸ್‌|ಲಘುಗಣಕ ಪಟ್ಟಿಗಳು]] * ಸ್ಕಾಟಿಷ್‌ [[ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿ|ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಹಾಗೂ [[ಔಷಧ ವಿಜ್ಞಾನಿ|ಔಷಧ ಪ್ರಭಾವ ವಿಜ್ಞಾನಿ]] [[ಸರ್ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್‌ ಫ್ಲೆಮಿಂಗ್|ಸರ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಫ್ಲೆಮಿಂಗ್]]‌ನಿಂದ [[ಪೆನ್ಸಿಲ್ಲಿನ್‌|ಪೆನಿಸಿಲಿನ್‌]]ನ ಶೋಧನೆ [[ಇಸಾಂಬರ್ಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಬ್ರುನೆಲ್‌|ಇಸಂಬರ್ದ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಬ್ರುನೆಲ್‌]]ರಂಥ ಪಥನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಮನಾರ್ಹ [[ಸಿವಿಲ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] ಯೋಜನೆಗಳು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಸಾಗಾಣಿಕಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿವೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಪಥನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಇತರ ಮಂಡನೆಗಳು ಅಥವಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ: [[ಮರೀನ್‌ ಕ್ರೋನೋಮೀಟರ್‌|ನೌಕಾ ಕಾಲಮಾಪಕ]], [[ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌]], ಆಧುನಿಕ [[ಬೈಸಿಕಲ್‌]], [[ಲ್ಯಾಂಪ್‌ (ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣ)|ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪವ್ಯವಸ್ಥೆ]], [[ಸ್ಟೀಮ್‌ ಟರ್ಬೈನ್|ಆವಿಯ ನೀರ್ಗಾಲಿ]], [[ಸ್ಟಿರಿಯೋ|ಸ್ಟೀರಿಯೋ]] ಧ್ವನಿ, [[ಎಡ್‌ವರ್ಡ್‌ ಮುಯ್‌ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌|ಚಲನಚಿತ್ರ]], [[ಪ್ರೊಪೆಲ್ಲರ್‌|ತಿರುಪು ಚಾಲಕ]], [[ಇಂಟರ್ನಲ್ ಕಂಬ್ಯೂಷನ್ ಎಂಜಿನ್|ಆಂತರಿಕ ದಹನದ ಎಂಜಿನ್‌]], ಸೇನಾ [[ರೇಡಾರ್‌]], ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌|ಗಣಕಯಂತ್ರ]], [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಕೆಲೆ|ವೈಮಾನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ‌]], [[ಸಾಫ್ಟ್‌ ಡ್ರಿಂಕ್|ಸೋಡಾ ನೀರು]], [[ನರ್ಸಿಂಗ್‌|ಶುಶ್ರೂಷೆ]], [[ಆಂಟಿಸೆಪ್ಟಿಕ್‌|ಕೀವುನಾಶಕ]] ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ, [[ಲಸಿಕೆ|ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ಹಾಕುವಿಕೆ‌]] ಮತ್ತು [[ಆಂಟಿಬಯಾಟಿಕ್‌|ಪ್ರತಿಜೀವಕ‌]]ಗಳು.‌ UKಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ''[[ನೇಚರ್ (ನಿಯತಕಾಲಿಕ)|ನೇಚರ್]]'', ''[[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಜರ್ನಲ್|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್ ಜರ್ನಲ್]]'' ಹಾಗೂ ''[[ದಿ ಲ್ಯಾನ್‌ಸೆಟ್‌|ದಿ ಲ್ಯಾನ್ಸೆಟ್‌]]'' ಸೇರಿವೆ. ವಿಶ್ವದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 9ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಮತ್ತು ಆಧಾರಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 12ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು UKಯು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆಂದೂ 2006ರಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ USನ ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |title=Britain second in world research rankings |work=The Guardian |last=MacLeod |first=Donald|date=2006-03-21 |accessdate=2006-05-14}}</ref> === ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಕಲೆ === [[ರಾಯಲ್‌ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ|ರಾಯಲ್ ಅಕೆಡೆಮಿ]]ಯು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ: [[ಸ್ಲೇಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್‌ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್|ಸ್ಲೇಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್ ಫೈನ್‌ ಆರ್ಟ್‌]]; [[ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಅರ್ಟ್ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಚೆಲ್‌ಸೀ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಅರ್ಟ್ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌|ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಿಕ್ಸ್‌-ಸ್ಕೂಲ್‌ [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಲಂಡನ್‌|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಲಂಡನ್‌]]; [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟ್‌|ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್‌]] ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗೋಲ್ಡ್‌ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌. ಈ ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ದೇಶದ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮವು ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಕಲೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಕಲಾವಿದರುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡವರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ: ಸರ್‌ [[ಜೆಷುವ ರೆನಾಲ್ಡ್ಸ್|ಜೊಶುವಾ ರೆನಾಲ್ಡ್ಸ್]]‌, [[ಥಾಮಸ್‌ ಗೇನ್ಸ್‌ಬೋರೋಗ್‌|ಥಾಮಸ್ ಗೇನ್ಸ್‌ಬರೋ]], [[ಜಾನ್‌ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೆಬಲ್‌|ಜಾನ್ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೇಬಲ್‌]], [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್|ವಿಲಿಯಂ ಬ್ಲೇಕ್]], [[J. M. W. ಟರ್ನರ್‌|ಜೆ. ಎಂ. ಡಬ್ಲ್ಯು. ಟರ್ನರ್]], [[ವಿಲ್ಲಿಯಂ ಮೊರ್ರಿಸ್|ವಿಲಿಯಂ ಮೋರಿಸ್]], [[L. S. ಲೋರಿ|ಎಲ್. ಎಸ್. ಲೌರಿ]], [[ಫ್ರ್ಯಾನ್‌ಸಿಸ್‌ ಬೇಕನ್‌|ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಬೇಕನ್]], [[ಲ್ಯೂಸಿಯನ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌|ಲೂಸಿಯನ್ ಫ್ರೆಡ್]], [[ಡೇವಿಡ್‌ ಹಾಕ್‌ನಿ|ಡೇವಿಡ್ ಹಾಕ್ನೆ]], [[ಗಿಲ್‌ಬರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌|ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌]], [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌ (ಕಲಾವಿದ)|ರಿಚರ್ಡ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್]], [[ಪೀಟರ್ ಬ್ಲೇಕ್‌ (ಕಲಾವಿದ)|ಪೀಟರ್ ಬ್ಲೇಕ್]], [[ಹೌವಾರ್ಡ್‌ ಹೋಡ್ಕಿನ್‌|ಹೋವರ್ಡ್‌ ಹಾಡ್‌ಕಿನ್]], [[ಆಂಟನಿ ಗೋರ್ಮ್‌ಲಿ|ಆಂಟೊನಿ ಗಾರ್ಮ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಅನಿಶ್‌ ಕಪೂರ್|ಅನೀಶ್ ಕಪೂರ್]]. 1980ರ ಮತ್ತು 1990ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿನ [[ಸಾಚಿ ಗ್ಯಾಲರಿ]]ಯು ಬಹುಪ್ರಕಾರದ ಕಲಾವಿದರ ಗುಂಪೊಂದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಅವರೇ ಮುಂದೆ [[ಯುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಲಾವಿದರು|ಯುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಲಾವಿದ]]ರು ಎಂದು ಹೆಸರಾದರು. ಸಡಿಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದ ಈ ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರೆಂದರೆ, [[ಡ್ಯಾಮಿಯೆನ್ ಹಿರ್ಸ್ಟ್|ಡೇಮಿಯನ್ ಹಿರ್ಸ್‌]], [[ಕ್ರಿಸ್ ಓಫಿಲಿ|ಕ್ರಿಸ್ ಒಫಿಲಿ]], [[ರೇಚಲ್‌ ವೈಟರೀಡ್‌|ರಾಚೆಲ್ ಡೈಟ್‌ರೀಡ್‌]], [[ಟ್ರೇಸಿ ಎಮ್ಲಿನ್‌|ಟ್ರೇಸಿ ಎಮಿನ್]], [[ಮಾರ್ಕ್ ವಾಲ್ಲಿಂಗರ್|ಮಾರ್ಕ್‌ ವ್ಯಾಲಿಂಜರ್]], [[ಸ್ಟೀವ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ವೀನ್ (ಕಲಾವಿದ)|ಸ್ಟೀವ್ ಮೆಕ್‌ಕ್ವೀನ್]], [[ಸ್ಯಾಮ್ ಟೇಲರ್‌-ವುಡ್‌|ಸ್ಯಾಮ್ ಟೇಲರ್-ವುಡ್]], ಮತ್ತು [[ಜೇಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿನೋಸ್‌ ಚಾಪ್‌ಮನ್|ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ ಸೋದರರು]]. == ಸಂಕೇತಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Britannia-Statue.jpg|thumb|upright|ಪ್ಲಿಮೌಥ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಾನಿಯ ವಿಗ್ರಹ ಬ್ರಿಟಾನಿಯ UKಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪ]] [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಧ್ವಜ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗಡಂನ ಧ್ವಜ]]ವು [[ಯೂನಿಯನ್‌ ಧ್ವಜ|ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜ]], [[ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ನ ಧ್ವಜ|ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜ]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ನ ಧ್ವಜ|ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ರ ಧ್ವಜ]]ವನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಇರಿಸಿ ಈ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗಡಂ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ವೇಲ್ಸ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ ಧ್ವಜವನ್ನು ಪುನರ‍್ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|title=Welsh dragon call for Union flag|publisher=BBC|date=27 November 2007|dateformat=dmy|accessdate=17 October 2008}}</ref>"[[ರಾಣಿಯನ್ನು ದೇವರು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.|ಗಾಡ್ ಸೇವ್‌ ದಿ ಕಿಂಗ್]]" ಎಂಬುದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ [[ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ]]. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ "ಕಿಂಗ್" ಪದವನ್ನು "ಕ್ವೀನ್‌"ನಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಹೆಸರು "ಗಾಡ್‌ ಸೇವ್ ದಿ ಕಿಂಗ್" ಎಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. [[ಬ್ರಿಟಾನಿಯ|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮಾತೆ]]ಯು (ಬ್ರಿಟಾನಿಯಾ)ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೂರ್ತರೂಪ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ರೋಮನ್ ಬ್ರಿಟನ್‌|ರೋಮನ್ ಬ್ರಿಟನ್]]‌ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವಂಥಾದ್ದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html |title=Britannia on British Coins |publisher=Chard |dateformat=dmy|accessdate=25 June 2006}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್ ಮಾತೆಯನ್ನು ಕಂದು ಅಥವಾ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಕೂದಲನ್ನುಳ್ಳ, [[ಕೋರಿಂಥಿಯನ್ ಹೆಲ್‌ಮೆಟ್‌|ಕಾರಿಂತ್‌ ಶೈಲಿಯ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ]] ಹಾಗೂ ಬಿಳಿಯ ನಿಲುವಂಗಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಯುವ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಸಂಕೇತಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪೋಸಿಡಾನ್‌]]ನ ಮೂರು ಕವಲುಳ್ಳ ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಷೀಲ್ಡ್‌|ಗುರಾಣಿ]]ಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಆಕೆಯು, ಒಕ್ಕೂಟದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆಯು ಸಿಂಹದ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಿಟನ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ''[[ರೂಲ್‌, ಬ್ರಿಟಾನಿಕ'|ರೂಲ್, ಬ್ರಿಟಾನಿಯಾ!]]'' ಎಂಬ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟನ್ ಮಾತೆಯು ಹಲವುಬಾರಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದ್ದಾಳೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಐವತ್ತು ಪೆನ್ಸ್‌ ನಾಣ್ಯ|ಐವತ್ತು ಪೆನ್ನಿಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಾಣ್ಯ]]ದ ಮೇಲೆ [[ಸಿಂಹ]]ದ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮಾತೆಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಹತ್ತು ಪೆನ್ಸ್‌ ನಾಣ್ಯ|ಹತ್ತು ಪೆನ್ನಿಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ನಾಣ್ಯ]]ದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿದ ಮಾತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನೆ]]ಯ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಹ ಇದನ್ನು ಚಿಹ್ನೆಯಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. [[ಬುಲ್‌ಡಾಗ್|ಗೂಳಿನಾಯಿ]]ಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿಯ ವಿರುದ್ಧದ [[ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್‌ ಚರ್ಚಿಲ್‌]]ರವರ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|last=Baker|first=Steve|title=Picturing the Beast|publisher=University of Illinois Press|year=2001|pages=52|isbn=0252070305}}</ref> === ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ === {| class="wikitable" border="1" |- !ಧ್ವಜ !ದೇಶ !ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಸಂತ !ಪುಷ್ಪ |- | {{flagicon|England}} | ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌|ಸಂತ ಜಾರ್ಜ್‌]] | [[ಟೂಡರ್ ರೋಸ್|ಪಂಚದಳದ ಗುಲಾಬಿ]] |- | {{flagicon|Scotland}} | ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಆಂಡ್ಯ್ರೂ|ಸಂತ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ]] | [[ಥಿಸ್ಟಲ್‌|ದತ್ತೂರಿ]] |- | {{flagicon|Wales}} | ವೇಲ್ಸ್‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಡೇವಿಡ್‌|ಸಂತ ಡೇವಿಡ್]] | [[ಲೀಕ್‌|ಈರುಳ್ಳಿ ಜಾತಿಯ ಹೂವು]]/[[ನಾರ್ಸಿಸಸ್‌ (ಜೀನಸ್‌)|ನೆಲನೈದಿಲೆ]] |- | | ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ | [[ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌|ಸಂತ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್]] | [[ಫ್ಲ್ಯಾಕ್ಸ್|ಸೀಮೆ ಅಗಸೆ ಹೂವು]]/[[ಶ್ಯಾಮ್‌ರಾಕ್‌|ತ್ರಿದಳಪರ್ಣಿ]] |} [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಸಂವಿಧಾನ ಕಾಯಿದೆ 1973|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ 1973ರ ಸಂವಿಧಾನ ಕಾಯಿದೆ]]ಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಧಿಕೃತವಾದ, [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಧ್ವಜ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜ]]ವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಅನಧಿಕೃತ ಧ್ವಜವಾಗಲೀ ಉತ್ರರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ಧ್ವಜಗಳ ಬಳಕೆಯು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಅಲ್‌ಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾನರ್|ಸಡಿಲವಾದ ಉದ್ದನೆಯ ಧ್ವಜಪಟ]]ವನ್ನು ಕ್ರೀಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಧ್ವಜ ವಿವಾದ|ಉತ್ತರ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಧ್ವಜಗಳ ವಿವಾದ]] ಮತ್ತು [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ಒಕ್ಕೂಟದ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಧ್ವಜಗಳು] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=2008-05-21 }} ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿರಿ. == ಇದನ್ನು ನೋಡಿರಿ == * [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸ್ಢೂಲಪರಿಚಯ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನ ಸ್ಥೂಲಚಿತ್ರಣ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಪರಾಮರ್ಶೆಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|United Kingdom}} ;ಸರ್ಕಾರ * [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] * [http://www.direct.gov.uk/en/index.htm ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm |date=2009-09-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026195959/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html |date=2009-10-26 }} * ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20011119164232/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=5703 ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ ಅಧಿಕೃತ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿ] * "[http://www.number10.gov.uk/Page823 ದೇಶದೊಳಗೆ ದೇಶಗಳು] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |date=2008-09-09 }}" [http://www.number10.gov.uk/ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] ನಿಂದ ;ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ * {{CIA World Factbook link|uk|United Kingdom}} * [http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;CO=29 ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010152137/http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&CO=29 |date=2008-10-10 }} * ''UCB ಲೈಬ್ರರಿಗಳು GovPubs'' ನಿಂದ [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm |date=2009-04-06 }} * {{dmoz|Regional/Europe/United_Kingdom}} * {{wikiatlas|United Kingdom}} ;ಪ್ರವಾಸ * [http://www.visitbritain.com/ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ] * {{wikivoyage|United Kingdom}} {{United Kingdom topics|state=expanded}} {{Template group |title = Geographic locale |list = {{Countries of Europe}} {{British Isles}} }} {{Template group |title = European Union |list = {{Members of the European Union (EU)}} }} {{Template group |title = International organisations |list = {{Commonwealth of Nations}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) }} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)|state=collapsed}} {{G8 nations}} {{UN Security Council}} {{coord|52|N|1|W|region:GB_scale:100000000|display=title}} }} {{Commonscat|United Kingdom}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ ಮಾತನಾಡುವ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:G8 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:G20 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ದ್ವೀಪ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉದಾರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್‌‌ವೆಲ್ತ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸದಸ್ಯರು]] [[ವರ್ಗ:1801ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] [[si:බ්‍රිතාන්‍ය (වක්‍රෝක්තිහරණය)]] expnosbu1xqugkccu8903orpk1z32kf 0 14868 1373351 1346215 2026-05-14T09:36:50Z Makrumanju 1772 1373351 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}} {{Infobox ಭಾರತದ ಭೂಪಟ | native_name = ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ | type = city | latd = 12.6530 | longd = 77.2050| locator_position = right | state_name = ಕರ್ನಾಟಕ | district = [[ರಾಮನಗರ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = 65000| population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = 12.87 | area_telephone = 91-80 / 91-8113| postal_code = ೫೬೨೧೬೦ 562160 | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ''' [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿ ಕೇಂದ್ರ. 543 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜ್ಞಾನಮಂಟಪ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದದನಗರಿ, ಬೊಂಬೆನಗರಿ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿರುವ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 'ಬೆಂಗಳೂರು-ಮೈಸೂರು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್' ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ನೀವು ದಾಟುವ ನಗರ [[ರೇಷ್ಮೆ]] ನೆಲ [[ರಾಮನಗರ]]. ಆನಂತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಸುಂದರ ನಗರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಮರದ ”’ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತು”’ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ತಾಲೂಕು ಮರದ [[ಗೊಂಬೆ|ಗೊಂಬೆಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಆಟಿಕೆ|ಆಟಿಕೆಗಳಿಗೆ]] ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ [[ಕೆಂಗಲ್]], [[ದೊಡ್ಡ ಮಳೂರು]], ಕೂಡ್ಲೂರು, [[ಬೇವೂರು]],[[ಚಕ್ಕರೆ]], ಚಕ್ಕಲೂರು, [[ದಶವಾರ]], [[ಮಾಕಳಿ]],ಅಬ್ಬೂರು, ಹೊಂಗನೂರು, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕೋಡಂಬಳ್ಳಿ, [[ಕಣ್ವ]], [[ನಾಗವಾರ]],[[ಇಗ್ಗಲೂರು ]], ಮುಂತಾದವು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದರೆ, [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]] ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ, ಸಿ.ಎನ್. ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿ, [[ಬಿ.ಜೆ.ಲಿಂಗೇಗೌಡ]], [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], ಡಾ.ಶಶಿಧರ್‌ ಪ್ರಸಾದ್‌, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾಮಂತ್ರಿ ವಿ.ವೆಂಕಟಪ್ಪ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿಧಾನ ಸಭೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ದ ನಾಯಕ ಬಿ.ಕೆ. ಪುಟ್ಟರಾಮಯ್ಯ, ಎಂ. ವರದೇಗೌಡ, [[ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ]], [[ಡಾ.ಚಕ್ಕರೆ ಶಿವಶಂಕರ್]],[[ಸಿ.ಪಿ.ಯೋಗಿಶ್ವರ್]], [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ]]. [[ರಸಿಕರ ರಾಜ ಶ್ರೀನಾಥ್]]. ಎಂ.ಸಿ.ಅಶ್ವಥ್. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬರಹಗಾರರು/ಸಂಶೋಧಕರು/ಕವಿಗಳು : [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]], ರಸಿಕಪುತ್ತಿಗೆ, ಸು.ತ.ರಾಮೇಗೌಡ, ಕಾಳೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], [[ಡಾ.ಚಕ್ಕರೆ ಶಿವಶಂಕರ್]], ಶಿವರಾಮೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, ಡಾ. ಸಿ.ಕೆ. ನಾಗರಾಜು, [[ಡಾ.ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ]] ಮುಂತಾದವರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲವೆಂದರೆ [[ಕಣ್ವ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗೂ ಇಗ್ಗಲೂರು ಹೆಚ್.ಡಿ. ದೇವೇಗೌಡ ಬ್ಯಾರೇಜ್]]. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಪಂಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು]] [[ವ್ಯಾಸರಾಯರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಬ್ಬೂರು]] ಗ್ರಾಮದವರು. == ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳು == ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಕುಂದ, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕಣ್ವ, ಮಾಕಳಿ ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನವಸತಿ ನೆಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕುರುಹಾಗಿ ಆದಿಮಾನವನ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಾದಿಗಳು ಈ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಚೋಳರು]], [[ಹೊಯ್ಸಳರು]], ವಿಜಯನಗರದರಸರು, [[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು]], [[ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು]] ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.ಗಂಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ [[ಗಂಗರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ 'ಮಾಕುಂದ (ಮಂಕುಂದ)'ವನ್ನು ತಮ್ಮ ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಗಂಗ ದೊರೆ [[ಶ್ರೀಪುರುಷ|ಶ್ರೀಪುರುಷನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ.೭೨೫ರಿಂದ ೭೮೫ರವರೆಗೆ ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಗಂಗರು ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೆಲಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರೆ, ಚೋಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರು, ಕೂಡ್ಲೂರು, ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರಿನ [[ಅಪ್ರಮೇಯ ದೇವಾಲಯ]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂಗನೂರು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಗಂಗರ ಮಂತ್ರಿ ಮಾರಸಿಂಹನ ಕೂಡ್ಲೂರು ಶಾಸನವನ್ನು ಕೂಡ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು,ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕು ಪ್ರದೇಶವು ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. [[ಬೇವೂರು]], [[ಮಾಕಳಿ]], [[ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಂತಾದವು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರ ಅರಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೧೫೮೦ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ತಾದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶ ಕೆಂಪೇಗೌಡನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಸೈನ್ಯದ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರಾಲಿಯ]] ಗುರುವಾದ ಅಕಲ್ ಷಾ ಖಾದ್ರಿಯ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬ್ರಿಟೀಷರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿಗೆ ಇಂದಿನ ರಾಮನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಉಪತಾಲ್ಲೂಕಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವೀರಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆವೀಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೀರಗಲ್ಲು, ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ [[ಪಾಳೆಯಗಾರರು]] ಮತ್ತು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ]] === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರಚನೆಯಾಗಿರುವ [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೋಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು ೧೫ ರಿಂದ ೧೭ನೇಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಪ್ರಭಾವಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ರಾಣಾ ವಂಶದ ಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯನೆಂಬುವವನು ಕ್ರಿ ಶ ೧೫೭೦ ರಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇವನು ರಾಣಾ ವಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಜಗದೇವರಾಯ’ನೆಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಿಮ್ಮಣ್ಣನಾಯಕನ ಮಗ. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ ಈ ವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾಳೆಯಗಾರ. ಅಪಾರ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ, ಶೂರನೂ ಆಗಿದ್ದ ಈತ ಪೆದ್ದ(ಪೇದ) ಜಗದೇವರಾಯನ ಸಹೋದರ. ಆಗಾಗ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಮೇಲೇ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ [[ವಿಜಾಪುರ|ವಿಜಾಪುರದ]] ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಬಗ್ಗು ಬಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ವದ್ದು. ತನ್ನಂತಹ ಅನೇಕ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆಗಿನ ಶಾಹೀ ಸೈನ್ಯದ ದಂಡನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಮುತುರ್ಜಾಖಾನ್, ಖಾನ್-ಖಾನ್, ನೂರ್-ಖಾನ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನೇತೃತ್ವದ ಸೈನ್ಯ ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸಿತು. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಶೌರ್ಯ-ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರಭುಗಳು, ೯ ಲಕ್ಷ ಪಘೋಡ(ಆ ಕಾಲದ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ)ಗಳ ವರಮಾನವಿದ್ದ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರ ನಿರಂತರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸತತ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೂರ್ವದ ಬಾರಾಮಹಲಿನಿಂದ(ಇಂದಿನ ಸೇಲಂ)-ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳವರೆಗಿನ ವಿಶಾಲ ಭಾಗ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನ(ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ)ದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅದು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ|ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ]] ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ‘ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು’ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರವೇ ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಪಾಳೆಯಗಾರರಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸೈನ್ಯ-ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆ ಬಹಳವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರ ಈ ವಿಶಾಲ ಭೂಪ್ರದೇಶವೊಂದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅವನ ವಾರಸುದಾರರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮರಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರರೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪರಿಣಾಮ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ [[ವಿಜಯನಗರ|ವಿಜಯನಗರದ]] ಅರಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೂ ತಗ್ಗಿತ್ತು. ೧೫೭೦ ರಿಂದ ೧೬೩೦ರವರೆಗೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ರಾಣಾಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯ, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ, ಅಂಕುಶರಾಯ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳು ಈ ಮನೆತನದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲು ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ನಂತರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸುಮಾರು ೬೦ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಅರಸರು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ರಾಜೇ ಅರಸು, ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟೆ ಮಾರಮ್ಮನ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೋಟೆ ಹಿಂದೆ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ಅರಸರ ಅರಮನೆಯಾಗಿತ್ತು ಇವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವು ಕುಡಿನೀರು ಕಟ್ಟೆಯ ವಿರಕ್ತಮಠದ ಆವರಣದಲ್ಲಿದೆ.. {{commons category|Channapatna}} {{Authority control}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಮನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} 4yc9nrelovdvqnolgun6bx04qy79iff 1373352 1373351 2026-05-14T09:37:43Z Makrumanju 1772 1373352 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}} {{Infobox ಭಾರತದ ಭೂಪಟ | native_name = ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ | type = city | latd = 12.6530 | longd = 77.2050| locator_position = right | state_name = ಕರ್ನಾಟಕ | district = [[ರಾಮನಗರ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = 65000| population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = 12.87 | area_telephone = 91-80 / 91-8113| postal_code = ೫೬೨೧೬೦ 562160 | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ''' [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿ ಕೇಂದ್ರ. 543 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜ್ಞಾನಮಂಟಪ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದದನಗರಿ, ಬೊಂಬೆನಗರಿ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿರುವ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 'ಬೆಂಗಳೂರು-ಮೈಸೂರು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್' ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ನೀವು ದಾಟುವ ನಗರ [[ರೇಷ್ಮೆ]] ನೆಲ [[ರಾಮನಗರ]]. ಆನಂತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಸುಂದರ ನಗರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಮರದ ”’ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತು”’ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ತಾಲೂಕು ಮರದ [[ಗೊಂಬೆ|ಗೊಂಬೆಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಆಟಿಕೆ|ಆಟಿಕೆಗಳಿಗೆ]] ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ [[ಕೆಂಗಲ್]], [[ದೊಡ್ಡ ಮಳೂರು]], ಕೂಡ್ಲೂರು, [[ಬೇವೂರು]],[[ಚಕ್ಕರೆ]], ಚಕ್ಕಲೂರು, [[ದಶವಾರ]], [[ಮಾಕಳಿ]],ಅಬ್ಬೂರು, ಹೊಂಗನೂರು, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕೋಡಂಬಳ್ಳಿ, [[ಕಣ್ವ]], [[ನಾಗವಾರ]],[[ಇಗ್ಗಲೂರು ]], ಮುಂತಾದವು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದರೆ, [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]] ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ, ಸಿ.ಎನ್. ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿ, [[ಬಿ.ಜೆ.ಲಿಂಗೇಗೌಡ]], [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], ಡಾ.ಶಶಿಧರ್‌ ಪ್ರಸಾದ್‌, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾಮಂತ್ರಿ ವಿ.ವೆಂಕಟಪ್ಪ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿಧಾನ ಸಭೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ದ ನಾಯಕ ಬಿ.ಕೆ. ಪುಟ್ಟರಾಮಯ್ಯ, ಎಂ. ವರದೇಗೌಡ, [[ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ]], [[ಸಿ.ಪಿ.ಯೋಗಿಶ್ವರ್]], [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ]]. [[ರಸಿಕರ ರಾಜ ಶ್ರೀನಾಥ್]]. ಎಂ.ಸಿ.ಅಶ್ವಥ್. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬರಹಗಾರರು/ಸಂಶೋಧಕರು/ಕವಿಗಳು : [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]], ರಸಿಕಪುತ್ತಿಗೆ, ಸು.ತ.ರಾಮೇಗೌಡ, ಕಾಳೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], [[ಡಾ.ಚಕ್ಕರೆ ಶಿವಶಂಕರ್]], ಶಿವರಾಮೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, ಡಾ. ಸಿ.ಕೆ. ನಾಗರಾಜು, [[ಡಾ.ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ]] ಮುಂತಾದವರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲವೆಂದರೆ [[ಕಣ್ವ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗೂ ಇಗ್ಗಲೂರು ಹೆಚ್.ಡಿ. ದೇವೇಗೌಡ ಬ್ಯಾರೇಜ್]]. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಪಂಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು]] [[ವ್ಯಾಸರಾಯರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಬ್ಬೂರು]] ಗ್ರಾಮದವರು. == ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳು == ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಕುಂದ, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕಣ್ವ, ಮಾಕಳಿ ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನವಸತಿ ನೆಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕುರುಹಾಗಿ ಆದಿಮಾನವನ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಾದಿಗಳು ಈ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಚೋಳರು]], [[ಹೊಯ್ಸಳರು]], ವಿಜಯನಗರದರಸರು, [[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು]], [[ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು]] ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.ಗಂಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ [[ಗಂಗರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ 'ಮಾಕುಂದ (ಮಂಕುಂದ)'ವನ್ನು ತಮ್ಮ ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಗಂಗ ದೊರೆ [[ಶ್ರೀಪುರುಷ|ಶ್ರೀಪುರುಷನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ.೭೨೫ರಿಂದ ೭೮೫ರವರೆಗೆ ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಗಂಗರು ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೆಲಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರೆ, ಚೋಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರು, ಕೂಡ್ಲೂರು, ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರಿನ [[ಅಪ್ರಮೇಯ ದೇವಾಲಯ]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂಗನೂರು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಗಂಗರ ಮಂತ್ರಿ ಮಾರಸಿಂಹನ ಕೂಡ್ಲೂರು ಶಾಸನವನ್ನು ಕೂಡ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು,ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕು ಪ್ರದೇಶವು ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. [[ಬೇವೂರು]], [[ಮಾಕಳಿ]], [[ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಂತಾದವು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರ ಅರಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೧೫೮೦ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ತಾದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶ ಕೆಂಪೇಗೌಡನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಸೈನ್ಯದ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರಾಲಿಯ]] ಗುರುವಾದ ಅಕಲ್ ಷಾ ಖಾದ್ರಿಯ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬ್ರಿಟೀಷರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿಗೆ ಇಂದಿನ ರಾಮನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಉಪತಾಲ್ಲೂಕಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವೀರಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆವೀಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೀರಗಲ್ಲು, ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ [[ಪಾಳೆಯಗಾರರು]] ಮತ್ತು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ]] === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರಚನೆಯಾಗಿರುವ [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೋಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು ೧೫ ರಿಂದ ೧೭ನೇಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಪ್ರಭಾವಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ರಾಣಾ ವಂಶದ ಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯನೆಂಬುವವನು ಕ್ರಿ ಶ ೧೫೭೦ ರಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇವನು ರಾಣಾ ವಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಜಗದೇವರಾಯ’ನೆಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಿಮ್ಮಣ್ಣನಾಯಕನ ಮಗ. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ ಈ ವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾಳೆಯಗಾರ. ಅಪಾರ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ, ಶೂರನೂ ಆಗಿದ್ದ ಈತ ಪೆದ್ದ(ಪೇದ) ಜಗದೇವರಾಯನ ಸಹೋದರ. ಆಗಾಗ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಮೇಲೇ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ [[ವಿಜಾಪುರ|ವಿಜಾಪುರದ]] ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಬಗ್ಗು ಬಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ವದ್ದು. ತನ್ನಂತಹ ಅನೇಕ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆಗಿನ ಶಾಹೀ ಸೈನ್ಯದ ದಂಡನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಮುತುರ್ಜಾಖಾನ್, ಖಾನ್-ಖಾನ್, ನೂರ್-ಖಾನ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನೇತೃತ್ವದ ಸೈನ್ಯ ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸಿತು. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಶೌರ್ಯ-ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರಭುಗಳು, ೯ ಲಕ್ಷ ಪಘೋಡ(ಆ ಕಾಲದ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ)ಗಳ ವರಮಾನವಿದ್ದ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರ ನಿರಂತರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸತತ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೂರ್ವದ ಬಾರಾಮಹಲಿನಿಂದ(ಇಂದಿನ ಸೇಲಂ)-ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳವರೆಗಿನ ವಿಶಾಲ ಭಾಗ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನ(ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ)ದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅದು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ|ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ]] ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ‘ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು’ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರವೇ ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಪಾಳೆಯಗಾರರಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸೈನ್ಯ-ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆ ಬಹಳವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರ ಈ ವಿಶಾಲ ಭೂಪ್ರದೇಶವೊಂದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅವನ ವಾರಸುದಾರರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮರಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರರೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪರಿಣಾಮ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ [[ವಿಜಯನಗರ|ವಿಜಯನಗರದ]] ಅರಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೂ ತಗ್ಗಿತ್ತು. ೧೫೭೦ ರಿಂದ ೧೬೩೦ರವರೆಗೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ರಾಣಾಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯ, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ, ಅಂಕುಶರಾಯ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳು ಈ ಮನೆತನದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲು ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ನಂತರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸುಮಾರು ೬೦ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಅರಸರು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ರಾಜೇ ಅರಸು, ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟೆ ಮಾರಮ್ಮನ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೋಟೆ ಹಿಂದೆ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ಅರಸರ ಅರಮನೆಯಾಗಿತ್ತು ಇವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವು ಕುಡಿನೀರು ಕಟ್ಟೆಯ ವಿರಕ್ತಮಠದ ಆವರಣದಲ್ಲಿದೆ.. {{commons category|Channapatna}} {{Authority control}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಮನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} eeycu3n1xiel4viac5gygmrxrifx6rk 1373355 1373352 2026-05-14T09:43:02Z Makrumanju 1772 1373355 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}} {{Infobox ಭಾರತದ ಭೂಪಟ | native_name = ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ | type = city | latd = 12.6530 | longd = 77.2050| locator_position = right | state_name = ಕರ್ನಾಟಕ | district = [[ರಾಮನಗರ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = 65000| population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = 12.87 | area_telephone = 91-80 / 91-8113| postal_code = ೫೬೨೧೬೦ 562160 | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ''' [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿ ಕೇಂದ್ರ. 543 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜ್ಞಾನಮಂಟಪ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದದನಗರಿ, ಬೊಂಬೆನಗರಿ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿರುವ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 'ಬೆಂಗಳೂರು-ಮೈಸೂರು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್' ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ನೀವು ದಾಟುವ ನಗರ [[ರೇಷ್ಮೆ]] ನೆಲ [[ರಾಮನಗರ]]. ಆನಂತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಸುಂದರ ನಗರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಮರದ ”’ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತು”’ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ತಾಲೂಕು ಮರದ [[ಗೊಂಬೆ|ಗೊಂಬೆಗಳು]] ಹಾಗೂ [[ಆಟಿಕೆ|ಆಟಿಕೆಗಳಿಗೆ]] ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ [[ಕೆಂಗಲ್]], [[ದೊಡ್ಡ ಮಳೂರು]], ಕೂಡ್ಲೂರು, [[ಬೇವೂರು]],[[ಚಕ್ಕರೆ]], ಚಕ್ಕಲೂರು, [[ದಶವಾರ]], [[ಮಾಕಳಿ]],ಅಬ್ಬೂರು, ಹೊಂಗನೂರು, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕೋಡಂಬಳ್ಳಿ, [[ಕಣ್ವ]], [[ನಾಗವಾರ]],[[ಇಗ್ಗಲೂರು ]], ಮುಂತಾದವು. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದರೆ, [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]] ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ, ಸಿ.ಎನ್. ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿ, [[ಬಿ.ಜೆ.ಲಿಂಗೇಗೌಡ]], [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], ಡಾ.ಶಶಿಧರ್‌ ಪ್ರಸಾದ್‌, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾಮಂತ್ರಿ ವಿ.ವೆಂಕಟಪ್ಪ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿಧಾನ ಸಭೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ದ ನಾಯಕ ಬಿ.ಕೆ. ಪುಟ್ಟರಾಮಯ್ಯ, ಎಂ. ವರದೇಗೌಡ, [[ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ]], [[ಸಿ.ಪಿ.ಯೋಗಿಶ್ವರ್]], [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ]]. ಎಂ.ಸಿ.ಅಶ್ವಥ್. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬರಹಗಾರರು/ಸಂಶೋಧಕರು/ಕವಿಗಳು : [[ಎಂ.ಎಸ್.ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]], ರಸಿಕಪುತ್ತಿಗೆ, ಸು.ತ.ರಾಮೇಗೌಡ, ಕಾಳೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, [[ದೇ.ಜವರೆಗೌಡ]], [[ಡಾ.ಚಕ್ಕರೆ ಶಿವಶಂಕರ್]], ಶಿವರಾಮೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, ಡಾ. ಸಿ.ಕೆ. ನಾಗರಾಜು, [[ಡಾ.ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ]] ಮುಂತಾದವರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲವೆಂದರೆ [[ಕಣ್ವ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗೂ ಇಗ್ಗಲೂರು ಹೆಚ್.ಡಿ. ದೇವೇಗೌಡ ಬ್ಯಾರೇಜ್]]. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಪಂಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖರಾದ [[ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು]] [[ವ್ಯಾಸರಾಯರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಅಬ್ಬೂರು]] ಗ್ರಾಮದವರು. == ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳು == ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮಂಕುಂದ, ಇಗ್ಗಲೂರು, ಕಣ್ವ, ಮಾಕಳಿ ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನವಸತಿ ನೆಲೆಗಳಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕುರುಹಾಗಿ ಆದಿಮಾನವನ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಾದಿಗಳು ಈ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡು ನಂತರದಲ್ಲಿ [[ಚೋಳರು]], [[ಹೊಯ್ಸಳರು]], ವಿಜಯನಗರದರಸರು, [[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು]], [[ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು]] ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.ಗಂಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ [[ಗಂಗರು]] ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ 'ಮಾಕುಂದ (ಮಂಕುಂದ)'ವನ್ನು ತಮ್ಮ ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಗಂಗ ದೊರೆ [[ಶ್ರೀಪುರುಷ|ಶ್ರೀಪುರುಷನ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ.೭೨೫ರಿಂದ ೭೮೫ರವರೆಗೆ ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಗಂಗರು ಮಂಕುಂದವನ್ನು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೆಲಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರೆ, ಚೋಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರು, ಕೂಡ್ಲೂರು, ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಳೂರಿನ [[ಅಪ್ರಮೇಯ ದೇವಾಲಯ]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂಗನೂರು ಉಪರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಗಂಗರ ಮಂತ್ರಿ ಮಾರಸಿಂಹನ ಕೂಡ್ಲೂರು ಶಾಸನವನ್ನು ಕೂಡ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು,ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕು ಪ್ರದೇಶವು ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. [[ಬೇವೂರು]], [[ಮಾಕಳಿ]], [[ಮಳೂರು ಪಟ್ಟಣ]] ಮುಂತಾದವು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರ ಅರಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೧೫೮೦ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ತಾದ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶ ಕೆಂಪೇಗೌಡನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಸೈನ್ಯದ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರಾಲಿಯ]] ಗುರುವಾದ ಅಕಲ್ ಷಾ ಖಾದ್ರಿಯ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬ್ರಿಟೀಷರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿಗೆ ಇಂದಿನ ರಾಮನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಉಪತಾಲ್ಲೂಕಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವೀರಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆವೀಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೀರಗಲ್ಲು, ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ [[ಪಾಳೆಯಗಾರರು]] ಮತ್ತು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ]] === ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರಚನೆಯಾಗಿರುವ [[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೋಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು ೧೫ ರಿಂದ ೧೭ನೇಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಪ್ರಭಾವಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ರಾಣಾ ವಂಶದ ಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯನೆಂಬುವವನು ಕ್ರಿ ಶ ೧೫೭೦ ರಲ್ಲಿ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇವನು ರಾಣಾ ವಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಜಗದೇವರಾಯ’ನೆಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಿಮ್ಮಣ್ಣನಾಯಕನ ಮಗ. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ ಈ ವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾಳೆಯಗಾರ. ಅಪಾರ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ, ಶೂರನೂ ಆಗಿದ್ದ ಈತ ಪೆದ್ದ(ಪೇದ) ಜಗದೇವರಾಯನ ಸಹೋದರ. ಆಗಾಗ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಮೇಲೇ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ [[ವಿಜಾಪುರ|ವಿಜಾಪುರದ]] ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಬಗ್ಗು ಬಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ವದ್ದು. ತನ್ನಂತಹ ಅನೇಕ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆಗಿನ ಶಾಹೀ ಸೈನ್ಯದ ದಂಡನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ಮುತುರ್ಜಾಖಾನ್, ಖಾನ್-ಖಾನ್, ನೂರ್-ಖಾನ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನೇತೃತ್ವದ ಸೈನ್ಯ ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸಿತು. ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ಶೌರ್ಯ-ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರಭುಗಳು, ೯ ಲಕ್ಷ ಪಘೋಡ(ಆ ಕಾಲದ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ)ಗಳ ವರಮಾನವಿದ್ದ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. ಶಾಹೀ ಸುಲ್ತಾನರ ನಿರಂತರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸತತ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೂರ್ವದ ಬಾರಾಮಹಲಿನಿಂದ(ಇಂದಿನ ಸೇಲಂ)-ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳವರೆಗಿನ ವಿಶಾಲ ಭಾಗ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಸಂಸ್ಥಾನ(ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ)ದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅದು [[ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ|ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ]] ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ‘ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು’ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರವೇ ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಪಾಳೆಯಗಾರರಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸೈನ್ಯ-ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆ ಬಹಳವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯನ ನಂತರ ಈ ವಿಶಾಲ ಭೂಪ್ರದೇಶವೊಂದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅವನ ವಾರಸುದಾರರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮರಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರರೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪರಿಣಾಮ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ [[ವಿಜಯನಗರ|ವಿಜಯನಗರದ]] ಅರಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೂ ತಗ್ಗಿತ್ತು. ೧೫೭೦ ರಿಂದ ೧೬೩೦ರವರೆಗೆ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ರಾಣಾಪೆದ್ದ ಜಗದೇವರಾಯ, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಗದೇವರಾಯ, ಅಂಕುಶರಾಯ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳು ಈ ಮನೆತನದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲು ವಿಜಯನಗರದರಸರ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ನಂತರ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸುಮಾರು ೬೦ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಅರಸರು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ರಾಜೇ ಅರಸು, ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟೆ ಮಾರಮ್ಮನ ಬಳಿಯಿರುವ ಕೋಟೆ ಹಿಂದೆ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ಅರಸರ ಅರಮನೆಯಾಗಿತ್ತು ಇವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವು ಕುಡಿನೀರು ಕಟ್ಟೆಯ ವಿರಕ್ತಮಠದ ಆವರಣದಲ್ಲಿದೆ.. {{commons category|Channapatna}} {{Authority control}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಮನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} hiifdgqyuqra0uqk1vmzir7bedwfzrd 0 16563 1373378 1358704 2026-05-14T11:52:45Z Makrumanju 1772 1373378 wikitext text/x-wiki [[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ|ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದಿಂದ]] ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ೧೫ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರವಿರುವ '''ಮಾಕಳಿಗ್ರಾಮ'''. ಸುಮಾರು ೩೫೦೦ ರಿಂದ ೪೦೦೦ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮ. ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ಎಕರೆಯ ಸುಂದರವಾದ ಹಸಿರಿನ [[ಅರಣ್ಯ|ಅರಣ್ಯದ]] ನಡುವೆ ಇರುವ ಮಾಕಳಿಗ್ರಾಮ. ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಕ್ಕು ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ದೊರೆಯುವ [[ವೀರಗಲ್ಲು|ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]], [[ಮಾಸ್ತಿಗಲ್ಲು|ಮಾಸ್ತಿಗಲ್ಲುಗಳು]] ಒಂದು ಪುಟ್ಟ [[ಇತಿಹಾಸ|ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ]] ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸುವ ಅಗತ್ಯತೆ ಅವಶ್ಯಕ ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಶಾಸನದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸು ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋಪಿನಾಯಕ ಎಂಬುವವನು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಊರಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಕಲ್ಲು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೋಟೆ ಇತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮೂಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ವೀರಗಲ್ಲುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಮಾಸ್ತಿಗಲ್ಲುಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಸತಿಸಹಗಮನ ಪದ್ದತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ. *ಮಾಕಳಿಯ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯವು ಇಲ್ಲಿನ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಈಗ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರದಿಂದಾಗಿ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಸೊಬಗನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ. * ಮಾಕಳಿಯು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾಕಳಿ ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯಿತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ '''ಮಾಕಳಿಹೊಸಹಳ್ಳಿ, ಕೋಟೆಹೋಲ(ರಾಮರಾಜಪುರ), ನಾಯಿದೊಳ್ಳೆ, ಪ್ಲಾಂಟೆಷನ ದೊಡ್ಡಿ, ರಾಮನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ''' ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮಾಕಳಿಯ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳೆಂದರೆ '''ಶ್ರೀ ಹಿರಿಯಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀ ಬಲ್ಲೆಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಮುಂತಾದವು. ಮಾಕಳಿ ಎಂದೊಡನೆ '''ಮಾಕಳಿ ಬೇರು''' ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾಕಳಿ ಬೇರಿನ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ತುಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಮಾಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನೆ ತರಗತಿಯಿಂದ ದ್ವಿತೀಯ ಪಿ.ಯು.ಸಿ ವರೆಗಿನ ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜು ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಾತವಾರಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗ್ರಾಮ ಇದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬು ವ್ಯವಸಾಯ. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಬೆಳೆಗಳೆಂದರೆ '''[[ರಾಗಿ]], [[ಭತ್ತ]], [[ಮಾವು]], [[ತರಕಾರಿ]] ಬೆಳೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. [[ವ್ಯವಸಾಯ|ವ್ಯವಸಾಯದ]] ಜೊತೆಗೆ [[ಹೈನುಗಾರಿಕೆ]], [[ಕುರಿ]] ಸಾಕಣೆ, [[ರೇಷ್ಮೆ]] ಸಾಕಣೆ ಮುಂತಾದ ಈ ಜನರ ಮುಖ್ಯ ಆಧಾಯದ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. * ಮಾಕಳಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯೆಂದರೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷವು ನಡೆಯುವ ಹಿರಿಯಮ್ಮ ಗ್ರಾಮ ದೇವತೆಯ ಹಬ್ಬವು ಬಹು ವಿಜೃಭಣೆಯಿಂದ ಜರಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬವು ಒಂದು ವಾರಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲ ಗ್ರಾಮದವರಿಗೂ ಒಂದು ಸಡಗರದ ದಿನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದೇವರ ಉತ್ಸವ, ಕೋಲಾಟ, ಕೊಂಡ(ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದು), ನೀರ್ಗಾಲಿ, ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ ಮುತಾಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಜನರ ಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. * ಮಾಕಳಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮತ್ತೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಕಳಿ ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿನ ಕಾಯಿಗೆ ಬಳಸುವ "ಮಾಗಣಿ ಬೇರು" ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಮಾಗಣಿ ಊರು ತದನಂತರದಲ್ಲಿ "ಮಾಕಳಿ"ಯಾಗಿರಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಕಾಳಿ ದೇವಾಲಯವಿತ್ತೆಂದು ಅದರಿಂದ ಮಹಾಕಾಳಿ ಊರೆಂದು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಕಳಿಯಾಯಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮಹಾಕಾಳಿ ದೇವಾಲಯ ನಶಿಸಿಹೋಗಿ ಈಗಿನ ಹಿರಿಯಮ್ಮ ದೇವಾಲಯವೇ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಕಾಳಿ ದೇವಾಲಯವಾಗಿರಬೇಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ.<br />''' == ಮಾಕಳಿ ಶಾಸನ == ಮಾಕಳಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಈ ಶಾಸನದ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ.೧೪೧೪. ಇದನ್ನು ಬಿ.ಎಲ್.ರೈಸ್ ರವರು ತಮ್ಮ ಎಫಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟಕದ ೯ನೇ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದೊಂದು ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸು ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಗೋಪಿನಾಯಕ ಎಂಬುವವನು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೇತುಗೌಡ ಎಂಬುವವನು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾದ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ದತ್ತಿ ಬಿಟ್ಟ ವಿಚಾರ ಈ ಶಾಸನದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಶಿಲಾಶಾಸನದ ಭಾಷೆ ಹಾಗೂ ಲಿಪಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿದ್ದು, ೨೫ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.''' ಮಾಕಳಿಯ ಬರಹಗಾರರು : [[ಡಾ.ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ]], ಇವರು ಮೂಲತಃ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾಗಿ, ಸಂಶೋಧಕರಾಗಿ 13 ಕೃತಿಗಳನ್ನು, 60 ಕವಿತೆಗಳನ್ನು, 15 ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. == ಮಾಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮಾಸ್ತಿ-ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು == ಮಾಸ್ತಿಗಲ್ಲು - ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು [[Image: makali2.jpg]] [[Image: makali3.jpg]] ==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು== *ಮಾಕಳಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳು[http://karnatakavaibhava.blogspot.in/2012/02/blog-post_17.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307031102/http://karnatakavaibhava.blogspot.in/2012/02/blog-post_17.html |date=2016-03-07 }} *ಮಾಕಳಿಯ ವಿವರಗಳು[http://makrumanju.blogspot.in/] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಗ್ರಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] nxe1q9n6hzona86abdc1g94p9juq3ul 2 16573 1373358 1088285 2026-05-14T10:09:50Z Makrumanju 1772 1373358 wikitext text/x-wiki {{User kn}} ---- {| class="wikitable" |- !ಡಾ. ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ್ !ವಿಳಾಸ !ಸಂಪರ್ಕ |- |[[ಚಿತ್ರ:Makrumanju.jpg|thumb|ಡಾ.ಎಂ.ಕೆ.ಮಂಜುನಾಥ]]<br /> | <br />[[ಮಾಕಳಿ]] ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಅಂಚೆ,<br />[[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ]] ತಾಲ್ಲೂಕು<br />[[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆ<br />[[ಕರ್ನಾಟಕ]]ರಾಜ್ಯ<br />[[ಭಾರತ]]<br /> | <br />makrumanju@gmail.com |} </center> [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==== '''ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬ್ಲಾಗ್ ಗಳು''' ==== * '''ಮಾ.ಕೃ.ಮಂಜು ಕನ್ನಡ ಪ್ರಪಂಚ :''' http://makrumanju.blogspot.in/ ಇಂತಿ ನಿಮ್ಮವ, [[ಸದಸ್ಯ:Makrumanju|Makrumanju]] [[en:makrumanju]] [[en:makruma]] [[kn:ಮಾ ಕೃ ಮಂಜು|ಮಾ ಕೃ ಮಂಜು]] 1xee8ufegi9j33l0qndkgfdqzplt3rz 1373359 1373358 2026-05-14T10:10:47Z Makrumanju 1772 1373359 wikitext text/x-wiki {{User kn}} ---- {| class="wikitable" |- !ಮಾ.ಕೃ.ಮಂಜು !ವಿಳಾಸ !ಸಂಪರ್ಕ |- | <br />[[ಮಾಕಳಿ]] ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಅಂಚೆ,<br />[[ಚನ್ನಪಟ್ಟಣ]] ತಾಲ್ಲೂಕು<br />[[ರಾಮನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆ<br />[[ಕರ್ನಾಟಕ]]ರಾಜ್ಯ<br />[[ಭಾರತ]]<br /> | <br />makrumanju@gmail.com |} </center> [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ==== '''ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬ್ಲಾಗ್ ಗಳು''' ==== * '''ಮಾ.ಕೃ.ಮಂಜು ಕನ್ನಡ ಪ್ರಪಂಚ :''' http://makrumanju.blogspot.in/ ಇಂತಿ ನಿಮ್ಮವ, [[ಸದಸ್ಯ:Makrumanju|Makrumanju]] [[en:makrumanju]] [[en:makruma]] [[kn:ಮಾ ಕೃ ಮಂಜು|ಮಾ ಕೃ ಮಂಜು]] tf6x0qj0ibvj2unsvs9kv6b0rqkdl3c 0 18127 1373372 1361927 2026-05-14T11:28:20Z ~2026-28849-38 99406 ಹೃಷಿಕೇಶ್ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ರಿಷಿಕೇಶ್ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಂಭೀರ ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 1373372 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = | type = city | latd = 30.12 | longd = 78.32 | state_name = ಉತ್ತರಾಖಂಡ | district = [[ಡೆಹ್ರಾ ಡೂನ್‌]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 532 | population_as_of = 2001 | population_total = 59,671 | population_density = | area_magnitude = sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | official_name = ಹೃಷಿಕೇಶ }} '''ಹೃಷಿಕೇಶ''' [[ಭಾರತ]]ದ [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಡೆಹ್ರಾ ಡೂನ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿರುವ ರಿಷಿಕೇಶ [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮೀಯರಿಗೆ ಅತಿ ಪಾವನ ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ರಿಷಿಕೇಶವು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಪವಿತ್ರ [[ಚತುರ್ಧಾಮ]]ಗಳ ಯಾತ್ರೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಿಷಿಕೇಶದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಗಳ ಪಾದದಲ್ಲಿ [[ಗಂಗಾ ನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ರಿಷಿಕೇಶ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಆಶ್ರಮಗಳು, ತಪೋವನಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. == ಪುರಾಣೇತಿಹಾಸಗಳು == ಹೃಷಿಕೇಶ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಒಂದು ಹೆಸರು. ಇದರ ಅರ್ಥ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರೈಭ್ಯ ಋಷಿಯ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಒಲಿದು ವಿಷ್ಣು ಹೃಷಿಕೇಶನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನೆಂದು ಒಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. [[ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ಸೀಮೆಯು ಕುಬ್ಜಾಮ್ರಕ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ರಿಷಿಕೇಶ [[ಕೇದಾರಖಂಡ]]ದ ಭಾಗ. ಇಂದಿನ [[ಗಢ್‌ವಾಲ್]] ಪ್ರದೇಶವು ಹಿಂದೆ ಕೇದಾರಖಂಡವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ರಾಮ]]ನು ಲಂಕೆಯ ಅರಸ [[ರಾವಣ]]ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಇಲ್ಲಿ ತಪವನ್ನೈದಿದನೆಂದೂ ಹಾಗೂ [[ಲಕ್ಷ್ಮಣ]]ನು ಇಲ್ಲಿ ನಾರಿನ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಸೇತುವೆ]]ಯ ಮೂಲಕ ಗಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾ ನದಿಯು ರಿಷಿಕೇಶ ಪಟ್ಟಣದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಿಷಿಕೇಶದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯು [[ಶಿವಾಲಿಕ]] ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಬಯಲುಸೀಮೆಯನ್ನು ಸೇರುವುದು. ನದಿಯ ದಂಡೆಗುಂಟ ಹಲವು ದೇವಾಲಯಗಳು, ಆಶ್ರಮಗಳಿವೆ. ನಗರದ ತ್ರಿವೇಣಿ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ನಡೆಯುವ [[ಗಂಗಾ ಆರತಿ]] ಬಲು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ನೀಲಕಂಠ ಮಹಾದೇವ ಮಂದಿರ, ರಾಮ ಝೂಲಾ, ವಸಿಷ್ಠ ಗುಹೆ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Ramjhula - bridge over the Ganga.jpg|right|200px|thumb|ರಾಮ ಝೂಲಾ ತೂಗುಸೇತುವೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Shiva in rishikesh.jpg|thumb|left|[[ಗಂಗಾ ನದಿಯ]] ದಡದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನ ಬೃಹತ್ ಮೂರ್ತಿ.]] [[ಚಿತ್ರ:Panoramic photography of rishikesh.JPG|left|777px|thumb|ರಿಷಿಕೇಶದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ.]] == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಕೊಂಡಿಗಳು == {{commonscat|Rishikesh}} * [http://dehradun.nic.in/rishikhesh.htm ಡೆಹ್ರಾ ಡೂನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101005423/http://dehradun.nic.in/rishikhesh.htm |date=2006-01-01 }} * [http://brahamyoga.com ರಿಷಿಕೇಶ ಮತ್ತು ಯೋಗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514065849/https://brahamyoga.com/ |date=2019-05-14 }} * [http://sss.vn.ua/india/uttarakhand/rishikesh/indexen.htm ರಿಷಿಕೇಶದ ೫೦೦ ಚಿತ್ರಗಳು] * [http://www.pbase.com/oochappan/ram_jhula ರಾಮ್ ಝೂಲಾ] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]] ec7wrxt7gtxgn1psrccxi7yrjitsor7 0 22033 1373332 1360126 2026-05-13T22:55:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373332 wikitext text/x-wiki {{For|the former baseball player|Mike Tyson (baseball)}} {{Infobox Boxer |name= Mike Tyson |image= Mike Tyson festival de Cannes.jpg |caption= |realname=Michael Gerard Tyson |nationality=American |nickname=Iron Mike<ref name="espn1"/><br />The Baddest Man on the Planet<ref name=bollywood/><br />Kid Dynamite |height={{height|ft=5|in=11.5}}<ref>(2002), [http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/boxing/2002/lewis_tyson/tale/default.stm Lewis-Tyson: Tale of the tape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530025004/http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/boxing/2002/lewis_tyson/tale/default.stm |date=2009-05-30 }}, ''[[BBC]] Sport'', Retrieved on 2007-11-01.</ref> |weight=[[Heavyweight]] |birth_date={{birth date and age|1966|6|30|mf=yes}} |birth_place=[[Brooklyn]], [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]], [[New York]] |home =[[Phoenix, Arizona]] |style=[[Orthodox stance|Orthodox]] |total=58 |wins=50 |KO=44 |losses=6 |draws=0 |no contests=2 }} '''ಮೈಕೆಲ್‌ ಗೆರಾರ್ಡ್‌ “ಮೈಕ್‌” ಟೈಸನ್‌''' ರು (ಜನನ ಜೂನ್‌ 30, 1966) ಓರ್ವ ನಿವೃತ್ತ [[ಅಮೇರಿಕನ್]] [[ಕುಸ್ತಿಪಟು]]. ಅವರು [[ನಿರ್ವಿವಾದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌]] ಅಲ್ಲದೇ, [[WBC]], [[WBA]] ಮತ್ತು [[IBF]] ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅತಿ ಕಿರಿಯ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ 20 ವರ್ಷ, 4 ತಿಂಗಳು ಹಾಗೂ 22 ದಿನಗಳ ವಯೋಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವರು ಎರಡನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ [[ಟ್ರೆವರ್‌ ಬೆರ್ಬಿಕ್‌]]ರನ್ನು TKOನಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ WBC ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಟೈಸನ್‌ರು ತಮ್ಮ ಉಗ್ರ/ಕ್ರೂರ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಕುಸ್ತಿಯ ಶೈಲಿ ಹಾಗೂ ಕಣದ ಹೊರಗೆ ಹಾಗೂ ಒಳಗಿನ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ನಡತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಸಿಧ್ಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ [[WBA]], [[WBC]] ಮತ್ತು [[IBF]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. "ಪುಟಾಣಿ ಡೈನಮೈಟ್‌,"<ref name="nyt1989">{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5DF153FF93AA25753C1A96F948260|title=A Body for Better Men to Beat On - New York Times|last=Berger|first=Phil|date=October 19, 1989|publisher=The New York Times|accessdate=2008-10-06}}</ref> "ಉಕ್ಕಿನ ಮೈಕ್‌,"<ref name="espn1" /> ಮತ್ತು "ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ,"<ref name="bollywood">[https://web.archive.org/web/20070418013243/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2007/04/13/tyson-bollywood.html "ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಗೋಸ್‌ ಬಾಲಿವುಡ್"] - CBC News, 13 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007</ref> ಟೈಸನ್‌ ಎಂಬೆಲ್ಲಾ ಅಡ್ಡಹೆಸರು/ಉಪನಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ 19 ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು, ಅದರಲ್ಲಿ 12ನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. 1980ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದ್ದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಬೆಲ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ವಿಶ್ವದ ಅನಭಿಷಕ್ತ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿದ್ದರು. ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990ರಂದು, ಟೋಕ್ಯೋ/ಟೋಕಿಯೋದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲನೆನಿಸಿದ [[ಜೇಮ್ಸ್‌ "ಬಸ್ಟರ್‌" ಡಗ್ಲಸ್‌]]ರ ಎದುರು 10ನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು KOನಿಂದ 42-ಕ್ಕೆ-1ರಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಕಂಡಾಗ ಟೈಸನ್‌ರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. 1992ರಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ರು ಡೆಸಿರೀ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಳ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದು ರುಜುವಾತಾಗಿ, ಮೂರು ವರ್ಷ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಳೆದರು (ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಇಸ್ಲಾಂ]]ಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು ಕೂಡ). 1995ರಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ ಸೋಲಿನಿಂದ ಗೆಲುವಿಗೆ ಮರಳುವಂತಹಾ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದರು. [[ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌]]ರಿಂದ ಸೋಲೊಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು [[1996ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯ]]ದ 11ನೇ ಸುತ್ತಿನ [[TKO]]ದಲ್ಲಿ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. ಅವರ [[1997ರ ಮರುಪಂದ್ಯ]]ವು ಟೈಸನ್‌ರು ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ಕಿವಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕಚ್ಚಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಅನರ್ಹಗೊಳ್ಳುವಂತಹಾ ಆಘಾತಕಾರಿ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. 2002ರಲ್ಲಿ ಅವರು 35ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿ [[ಲೆನ್ನಾಕ್ಸ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌]]ರೆದುರು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮೂಲಕ ಸೋಲು ಕಂಡರು. 2005ರಲ್ಲಿ [[ಡ್ಯಾನಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಕೆವಿನ್‌ ಮೆಕ್‌ಬ್ರೈಡ್‌]]ರೆದುರು ಸತತ ಎರಡು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಕಂಡನಂತರ ಟೈಸನ್‌ ಕುಸ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದರು. ಟೈಸನ್‌ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ $300 ದಶಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದರೂ, ಅನೇಕ ಪಂದ್ಯಗಳಿಂದ [[US$]]30 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ 2003ರಲ್ಲಿ ತಾವು [[ದಿವಾಳಿ]]ಯಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. [[ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]] ಪತ್ರಿಕೆಯ 100 ಮಂದಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುಷ್ಠಿಪ್ರಹಾರಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #16ನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಆರಂಭದ ದಿನಗಳು == ಟೈಸನ್‌ರವರು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌]]ನ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]]ನ [[ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{cite web| url = http://www.nbcwashington.com/sports/more/Mike-Tyson-The-Real-Heavyweight-Champion.html| title = Mike Tyson: The Real Heavyweight Champion| last = Clancy| first = Michael| date = December 17, 2008| publisher = NBC Washington| accessdate =January 6, 2009}}</ref> ಅವರು ಇಬ್ಬರು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ: ಓರ್ವ ಸಹೋದರ, ರಾಡ್ನಿ, ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿ ಡೆನಿಸ್‌.<ref>{{cite web| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all| title = BOXING; Tyson Remains An Object of Fascination| last = Berkow| first = Ira| date = May 21, 2002| publisher = [[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]| accessdate = January 18, 2009| archiveurl = https://web.archive.org/web/20101203061940/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all| archivedate = ಡಿಸೆಂಬರ್ 3, 2010| url-status = dead}}</ref> ಟೈಸನ್‌‌ರ ತಂದೆ, ಜಿಮ್ಮಿ ಕಿರ್ಕ್‌ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌, ಟೈಸನ್‌ರು 2 ವರ್ಷದವರಿದ್ದಾಗ, ಆತನ ತಾಯಿ, ಲೋರ್ನಾ ಸ್ಮಿತ್‌ರ ಮೇಲೆ ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು.<ref name="espn1">ಪ್ಯೂಮಾ, ಮೈಕ್‌., [http://static.espn.go.com/classic/biography/s/Tyson_Mike.html ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌‌ಸೆಂಟರ್‌‌ ಬಯಾಗ್ರಫಿ: 'ಐರನ್‌ ಮೈಕ್‌' ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋಸಿವ್‌ ಇನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಔಟ್‌ ಆಫ್‌ ರಿಂಗ್], ''[[ESPN]].com'' , 2005-10-10, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27</ref> ಆ ಕುಟುಂಬವು ಟೈಸನ್‌ 10 ವರ್ಷದವರಾದಾಗ ತಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಿಂದಾಗಿ [[ಬ್ರೌನ್ಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ [[ಬೆಡ್‌ಫರ್ಡ್‌‌-ಸ್ಟುವೆಸಾಂಟ್‌]]ನಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು.<ref name="bookrags">{{cite web| title = Mike Tyson Biography| url = http://www.bookrags.com/biography/mike-tyson-cri| work = BookRags}}</ref> 16-ವರ್ಷದ ಟೈಸನ್‌ನನ್ನು ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ನಿರ್ವಾಹಕ ಹಾಗೂ ತರಬೇತುದಾರ, ಮುಂದೆ ಆತನ ಕಾನೂನುಸಮ್ಮತ ಪೋಷಕನಾದ [[ಕಸ್‌ ಡಾಮಟೊ]]ನ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆಕೆ ಮರಣಿಸಿದಳು. ಟೈಸನ್‌, "ನಾನೆಂದೂ ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಚರ್ಯೆಗಳಿಂದ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡೇ ಇಲ್ಲ: ಆಕೆಗೆ ನಾನು ಒರಟು/ಪುಂಡು ಬಾಲಕನಾಗಿ ರಸ್ತೆಯೆಲ್ಲಾ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಹಣ ಕೊಡದೇ ಕದ್ದು ತಂದಿದ್ದ ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನಷ್ಟೇ. ನನಗೆಂದೂ ಆಕೆಯೊಡನೆ ಮಾತಾಡುವ ಅಥವಾ ಆಕೆಯ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿಯುವ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದು ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರದೇ ಇದ್ದರೂ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ನಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ/ಹಣ್ಣಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ" <ref>{{Cite web |url=http://kjkolb.tripod.com/homepage/miketysonquotes.html |title=kjkolb ಟ್ರೈಪಾಡ್‌ ಜಾಲತಾಣ |access-date=2004-06-07 |archive-date=2004-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040607053457/http://kjkolb.tripod.com/homepage/miketysonquotes.html |url-status=dead }}</ref> ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಟೈಸನ್‌ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಪಾತಕಲೋಕದ ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಾಳಿದ್ದು. ಆತನು ಪದೇ ಪದೇ ಚಿಲ್ಲರೆ/ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯನ್ನು ಮತ್ತು [[ತೊದಲುವಿಕೆ]]ಯನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರೊಡನೆ ಜಗಳವಾಡಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. 13ನೇ ವರ್ಷದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆತನನ್ನು 38 ಬಾರಿ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="stjames">[https://archive.is/20120526060823/findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_bio/ai_2419201235 ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್], ''St. ಜೇಮ್ಸ್‌ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್‌‌ ಪಾಪ್‌ ಕಲ್ಚರ್‌‌ findarticles.com ಮೂಲಕ'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ [[ಜಾನ್ಸ್‌ಟೌನ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕರ ಟ್ರ್ಯಾನ್‌ ಶಾಲೆಗೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೇರಿದ. ಬಾಲಾಪರಾಧಿ ಕೇಂದ್ರದ ಆಪ್ತಸಲಹಾಕಾರ ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಾಗಿದ್ದ ಬಾಬ್ಬಿ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌ರು ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದ್ದು.<ref name="espn1" /> ಟೈಸನ್‌ನನ್ನು ಪ್ರಚಂಡ ಕುಸ್ತಿಪಟುವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌, [[ಕಸ್‌ ಡಾಮಟೊ]]ರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮುಂಚೆ ಕೆಲ ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು.<ref name="espn1" /> ನಂತರ ಕಸ್‌ ಡಾಮಟೊ ಟೈಸನ್‌ನನ್ನು ಸುಧಾರಣಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿದರು.<ref>ರಾಬರ್ಟ್ಸ್‌ &amp; ಸ್ಕಟ್‌ (1999), [http://www.ibhof.com/d'amato.htm ದ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ ರೆಜಿಸ್ಟರ್‌‌:ಕಸ್‌ ಡಮಾಟೋ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504061457/http://www.ibhof.com/d'amato.htm |date=2008-05-04 }}, '' [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ ಹಾಲ್‌ ಆಫ್‌ ಫೇಮ್‌‌]] ಮೂಲಕ, ಮೆಕ್‌ಬುಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೆಸ್.'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27.</ref> [[ಕೆವಿನ್‌ ರೂನೆ]] ಸಹಾ ಟೈಸನ್‌ಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೇ, ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ಟೈಸನ್‌ 15 ವರ್ಷದವನಿದ್ದಾಗ ಡಮಾಟೋನಿಂದ ವಜಾಗೊಂಡಿದ್ದ [[ಟೆಡ್ಡಿ ಅಟ್ಲಾಸ್‌]]ನಿಗೆ ಸಹಾಯವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ. ರೂನೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯುವ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ತರಬೇತಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಐದು ವರ್ಷ ದೊಡ್ಡವನಾದ ಸಹೋದರ ರಾಡ್ನಿಯು, [[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌ ಕೌಂಟಿಯ-ದಕ್ಷಿಣ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ದೈಹಿಕ ಆಘಾತ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯರ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದ.<ref name="The New York Times 2002-05-21">{{cite news | title=Tyson Remains An Object of Fascination | first=Ira |last=Berkow| date=2002-05-21| publisher=The New York Times Company| url =http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all| work =The New York Times| accessdate = 2008-05-24}}</ref> ಆತ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೇ [[ನೆವಾಡಾ]]ದ [[ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮೈಕ್‌ "ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದರ ಆಗ್ಗಾಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತೇವೆ/ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಇದ್ದೇವೆ," ಮತ್ತು "ನನ್ನ ಸಹೋದರ ಏನಾದರೂ ಆಗಿದ್ದರೆ/ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪಯುಕ್ತಜೀವಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಏನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ/ನಾನು ನಿರುಪಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ"{{Citation needed|date=May 2009}} ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ಹವ್ಯಾಸಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನ === ಟೈಸನ್‌ 1982ರ ಕಿರಿಯರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ರಜತ ಪದಕ ಪಡೆದ. ಕಿರಿಯರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನ 8 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಅತಿವೇಗದ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಆತ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಆತ ಕಿರಿಯರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ನಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿ ಪಂದ್ಯ/ಸರದಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದನು. [[ಹೆನ್ರಿ ಟಿಲ್‌ಮನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹವ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಎರಡು ಸರದಿ/ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಲ್ಪ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಕಂಡನು. [[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳ]]ಲ್ಲಿ ಟಿಲ್‌ಮನ್‌ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಪಡೆಯಲು ಮುಂದುವರೆದರು. === ತಾರಾಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಉನ್ನತಿ === ಟೈಸನ್‌ ಮಾರ್ಚ್‌ 6, 1985ರಂದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]]ನ [[ಆಲ್ಬೆನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ ಚೊಚ್ಚಲ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದನು. ಆತ ಹೆಕ್ಟರ್‌ ಮರ್ಸಿಡೀಸ್‌ರನ್ನು ಮೊದಲ ಸುತ್ತಿನ [[ನಾಕ್‌ಔಟ್‌]]ನಲ್ಲಿಯೇ ಸೋಲಿಸಿದನು.<ref name="espn1" /> ವೃತ್ತಿಪರನಾಗಿ ಪ್ರಥಮ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಆತ 15 ಸರದಿ/ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಾ, ಟೈಸನ್‌ ತನ್ನ ಮೊದಲ 28 ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ 26 ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು KO/TKO ಮೂಲಕ ಗೆದ್ದರು- ಪ್ರಥಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲೇ 16 ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದರು.<ref name="rec_0">[http://www.cyberboxingzone.com/boxing/tysonrec.htm "ಐರನ್‌" ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌], ''Cyberboxingzone.com ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ ದಾಖಲೆ'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-27.</ref> ಆತನ ವಿರೋಧಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವು [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಟಿಲ್ಲಿಸ್]]‌, [[ಡೇವಿಡ್‌ ಜಾಕೋ]], [[ಜೆಸ್ಸೆ/ಜೆಸ್ಸಿ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್]]‌, [[ಮಿಚ್‌ ಗ್ರೀನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ವಿಸ್‌ ಫ್ರೇಜಿಯರ್‌]]ಗಳಂತಹಾ [[ತರಬೇತಿಪಡೆದ ಪಟು]] ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪೈಪೋಟಿಗಾರರು/ಸ್ರರ್ಧೆಗಾರರ<ref name="rec_0" /> ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಆತನ ಸರಣಿ ವಿಜಯಗಳು ಮಾಧ್ಯಮದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ [[ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌]] ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿ ಪ್ರಚಾರ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಡಾಮಟೋ ಟೈಸನ್‌‌ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನವೆಂಬರ್‌ 1985ರಲ್ಲಿ ಮರಣಿಸಿದರು, ಕೆಲವರ ಊಹೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಆತನ ಮರಣವು ಟೈಸನ್‌ ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಬದುಕು ಮುಂದುವರಿದಂತೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದ ತೊಂದರೆಗಳ ಮೂಲಸೂಚನೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>ಹಾರ್ನ್‌ಫಿಂಗರ್‌‌, [http://www.saddoboxing.com/boxing-article/Cus-Damato-Mike-Tyson.html ಕಸ್‌ ಡಮಾಟೋ], ''SaddoBoxing.com'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27.</ref> ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪ್ರಥಮ ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ಯಂತ [[ಪ್ರಸಾರವಾದ]] ಪಂದ್ಯವು ಫೆಬ್ರವರಿ 16, 1986ರಂದು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಟ್ರಾಯ್‌]]ನಲ್ಲಿನ [[ಹೌಸ್ಟನ್‌ ಫೀಲ್ಡ್‌ ಹೌಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಪಡೆದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ಪಟು [[ಜೆಸ್ಸೆ/ಜೆಸ್ಸಿ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಿತು‌. ಐದನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌ಗೆ ನೀಡಿದ ಊರ್ಧ್ವ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌ರ ಮೂಗಿಗೆ/ನಾಸಿಕಕ್ಕೆ ಏಟು ತಗುಲಿತು.<ref>ಓಟ್ಸ್‌‌, ಜಾಯ್ಸ್‌ C., [http://jco.usfca.edu/boxing/tyson.html ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌], ''[[ಲೈಫ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌‌]] ಲೇಖಕರ ಜಾಲತಾಣದ ಮೂಲಕ'' , 1986-11-22, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-11.</ref> ಆರನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೊಂದರೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಅಮುಕಿ ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಿದರೂ ಆತ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, [[ರೆಫರೀ]]ಯು ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಆರನೇ ಸುತ್ತಿನ ಮಧ್ಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ವಿರೋಧಿಯ ಅನರ್ಹತೆ(DQ)ಯಿಂದಾಗಿ ಜಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತರುವಾಯ "ಹೊಂದಾಣಿಸಿ" ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ನಿಂದಾದ (TKO) ವಿಜಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಟೈಸನ್‌‌ರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು DQ ಜಯವು ಅವರ ಟೈಸನ್‌‌ರ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ವಿಜಯಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೆಂದು [[ನಾಕ್‌ಔಟ್‌]] ಎಂಬ ನಿರ್ಧಾರ ನೀಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಪರಿಷ್ಕೃತ ಫಲಿತಾಂಶದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌ಗೆ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರಿಂದ ಮುಂದುವರೆಸಲಿರುವ/ಮುಂದುವರೆಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ನವೆಂಬರ್‌ 22, 1986ರಂದು, [[ವಿಶ್ವ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ಮಂಡಳಿ]] (WBC) ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಥಮ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಟ್ರೆವರ್‌ ಬೆರ್ಬಿಕ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ಟೈಸನ್‌ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು. 20 ವರ್ಷ 4 ತಿಂಗಳ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸುತ್ತಿನ TKOನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದ ಟೈಸನ್‌ ಇದುವರೆಗಿನ ಅತಿ ಕಿರಿಯ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆದರು.<ref>ಪಿನ್ನಿಂಗ್‌ಟನ್, ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್., [http://www.britishboxing.net/news_2062-Trevor-Berbick-The-Soldier-of-the-Cross.html ಟ್ರೆವರ್‌ ಬೆರ್ಬಿಕ್‌‌ - ದ ಸೋಲ್ಜರ್‌‌ ಆಫ್‌ ದ ಕ್ರಾಸ್], ''Britishboxing.net'' , 2007-01-31, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-11.</ref> ಟೈಸನ್‌‌ರ ದಾರ್ಢ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು ಆತನಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲದೇ <ref>ಪಾರಾ, ಮುರಳಿ., [http://www.eastsideboxing.com/news/para2509.php "ಐರನ್‌‌" ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ - ಹಿಸ್‌ ಪ್ಲೇಸ್‌ ಇನ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ], ''Eastsideboxing.com'' , ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 25. 2007-04-25ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು.</ref> ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗದ ಕೈಬೀಸು, ನಿಖರತೆ, ಹೊಂದಾಣಿಕೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಮಯಾವಧಾನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪುಷ್ಟಿ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು. ಟೈಸನ್‌ರು ತಮ್ಮ ಸ್ವರಕ್ಷಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾ ಹೆಸರಾದವರು.<ref name="peekaboo">ರಿಚ್‌‌ಮನ್ [http://www.saddoboxing.com/2844-mike-tyson-kevin-rooney-reunited.html ವಾಟ್‌‌ ಇಫ್‌‌ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಅಂಡ್‌‌ ಕೆವಿನ್‌ ರೂನೆ ರೀಯುನೈಟೆಡ್?], ''Saddoboxing.com'' , 2006-02-24, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> [[ಪೀಕ್‌‌-ಅ-ಬೂ]] ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೈಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗುರು [[ಕಸ್‌ ಡಾಮಟೊ]] ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ ಮೇಲೆತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಟೈಸನ್‌ ಎದುರಾಳಿಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಗದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಿ ನುಣುಚಿಕೊಂಡು ತಾನು ಹೊಡೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="peekaboo" /> ಟೈಸನ್‌‌ರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಛಾಪಿನ ಹೊಡೆತ ಸಂಯೋಜನೆಯೆಂದರೆ ತನ್ನ ಎದುರಾಳಿಗೆ ಬಲಕೊಕ್ಕೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಎದುರಾಳಿಯ ಬಲಗದ್ದಕ್ಕೆ ಊರ್ಧ್ವ ಪ್ರಹಾರ ನೀಡುವುದು; ಕೆಲವೇ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಹೊಡೆತದ ನಂತರವೂ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಕುಸಿದ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳಲ್ಲಿ ಜೆಸ್ಸೆ/ಜೆಸ್ಸಿ ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್‌ ಮತ್ತು ಜೋಸ್‌ ರಿಬಾಲ್ಟಾ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. === ಅನಭಿಷಕ್ತ/ಅವಿರೋಧ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ === ಟೈಸನ್‌ರ ಮೇಲಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಬಹಳವಾಗಿತ್ತು, ಆತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟುಗಳೊಡನೆ ಕುಸ್ತಿ ಆಡುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕಣಕ್ಕಿಳಿದ. ಟೈಸನ್‌ ಮಾರ್ಚ್‌ 7, 1987ರಂದು ನೆವಾಡಾದ ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಸ್ಮಿತ್]] ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅವಿರೋಧ ನಿರ್ಣಯದಿಂದ ಗೆದ್ದು, ಸ್ಮಿತ್‌ರ [[ವಿಶ್ವ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ಕೂಟ]]ದ (WBA) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌‌ (1987), "ಟೈಸನ್‌ ಯೂನಿಫೈಸ್‌‌ W.B.C.-W.B.A. ಟೈಟಲ್ಸ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ 5, ಪುಟ 1, ಅಂಕಣ 4'' , 1987-03-08.</ref> ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ 'ಟೈಸನ್‌ ವ್ಯಾಮೋಹ/ಗೀಳು' ಮಿತಿಮೀರುತ್ತಿತ್ತು.<ref>ಬಾಮೊಂಟೆ, ಬ್ರಿಯಾನ್., [http://www.dailyiowan.com/home/index.cfm?event=displayArticlePrinterFriendly&amp;uStory_id=cf1ce280-6bad-4cb5-a300-fe79cfdb7bd7 ಬ್ಯಾಡ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌ ರೈಸಿಂಗ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[ದ ಡೈಲಿ ಐಯೋವಾನ್]]'' , 2005-10-06, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> ಮೇನಲ್ಲಿ [[ಪಿಂಕ್‌ಲನ್‌ ಥಾಮಸ್‌]]ರನ್ನು ಆರನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ [[ನಾಕ್‌ಔಟ್‌‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಸೋಲಿಸಿದರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1987), "ಟೈಸನ್‌ ರೀಟೇನ್ಸ್‌ ಟೈಟಲ್‌ ಆನ್‌ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಇನ್‌‌ ಸಿಕ್ಸ್‌ತ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ 5, ಪುಟ 1, ಅಂಕಣ 2'' , 1987-05-31.</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌ 1ರಂದು ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಸುತ್ತುಗಳ ಅವಿರೋಧ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ [[ಟೋನಿ ಟಕರ್‌]]ರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ]] (IBF) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1987), "ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ - ಟೈಸನ್‌ ಅನ್‌ಡಿಸ್ಪ್ಯೂಟೆಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ಯುನಾನಿಮಸ್‌ ಟೈಟ್ಲಿಸ್ಟ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ 1, ಪುಟ 51, ಅಂಕಣ 1'' , 1987-08-02.</ref> ಅವರು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಲ್ಟ್‌ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಾದ — WBA, WBC, ಮತ್ತು IBFಗಳನ್ನು — ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಥಮ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟುವಾದರು. 1987ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಸುತ್ತಿನ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮೂಲಕ ಟೈಸನ್‌ 1984ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ ಸ್ವರ್ಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿವಿಜೇತ ಸೂಪರ್‌ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ [[ಟೈರೆಲ್‌ ಬಿಗ್ಗ್ಸ್‌]]‌ರ <ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1987), "ಟೈಸನ್‌ ರೀಟೇನ್ಸ್‌‌ ಟೈಟಲ್‌ ಇನ್‌ 7 ರೌಂಡ್ಸ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ 1, ಪುಟ 51, ಅಂಕಣ 1'' , 1987-10-17.</ref> ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಜಯ ಪಡೆದರು. 1987ರಲ್ಲಿಯೇ, [[ನಿಂಟೆಂಡೋ]] ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ [[ನಿಂಟೆಂಡೋ ಮನರಂಜನಾ ಸಾಧನ]]ದಲ್ಲಿ ಆಡಲು ''[[ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪಂಚ್‌-ಔಟ್‌!!]]'' ಎಂಬ [[ವಿಡಿಯೋ ಆಟ]]ವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಟೈಸನ್‌ 1988ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಜನವರಿ 22, 1988ರಂದು, ದಂತಕಥೆ ಮಾಜಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ [[ಲ್ಯಾರ್ರಿ ಹೋಮ್ಸ್‌]]ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಆತ ನಾಲ್ಕನೇ ಸುತ್ತಿನ KO ಮೂಲಕ ಸೋಲಿಸಿದರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌(1988), "ಟೈಸನ್‌ ಕೀಪ್ಸ್‌‌ ಟೈಟಲ್‌ ವಿತ್‌ 3 ನಾಕ್‌ಡೌನ್ಸ್‌ ಇನ್‌‌ ಫೋರ್ತ್," ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ 1, ಪುಟ 47, ಅಂಕಣ 5'' , 1988-01-23.</ref> ಹೋಮ್ಸ್‌ ಭಾಗವಹಿಸಿದ 75 ವೃತ್ತಿಪರ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಸೋಲು ಇದೊಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ [[ಜಪಾನಿ]]ನ [[ಟೋಕ್ಯೋ/ಟೋಕಿಯೋ]]ದಲ್ಲಿ ಸುಲಭದ ಎರಡು ಸುತ್ತಿನ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ, [[ಟೋನಿ ಟಬ್ಬ್ಸ್‌‌]]ರನ್ನು ಉತ್ತೇಜನ ಹಾಗೂ ಜಾಹಿರಾತು ಪ್ರಚಾರ ಕೆಲಸದ ಮಧ್ಯೆ ಸೋಲಿಸಿದರು.<ref>ಷಪಿರೋ, ಮೈಕೆಲ್. (1988), "ಟಬ್ಸ್‌'ಸ್‌‌ ಚಾಲೆಂಜ್‌‌ ವಾಸ್‌ ಬ್ರೀಫ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸ್ಯಾಡ್‌", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ A, ಪುಟ 29, ಅಂಕಣ 1'' , 1988-03-22.</ref> ಜೂನ್‌ 27, 1988ರಂದು, ಟೈಸನ್‌ [[ಮೈಕೆಲ್‌ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌]]ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. 1985ರಲ್ಲಿನ 15-ಸುತ್ತಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, [[ಲ್ಯಾರ್ರಿ ಹೋಮ್ಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ಜಯಿಸಿ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌, ತಮ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕಣದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ಅವರನ್ನು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೋಮ್ಸ್‌ IBF ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ IBF ಅಗ್ರಶ್ರೇಯಾಂಕಿತ/ನಂಬರ್‌ 1 ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಟೋನಿ ಟಕರ್‌ರ ಬದಲಿಗೆ ಗೆರ್ರಿ ಕೂನೆ( 5ನೇ ಸುತ್ತಿನ TKO ಮೂಲಕ ಗೆದ್ದ)ರೊಂದಿಗೆ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದನ್ನೂ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ರಿಂದ ಕಸಿಯಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ ಹೋಮ್ಸ್‌ರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮಾನುಗತ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆದರು, ಅನೇಕರು (''[[ರಿಂಗ್‌]]'' ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ) ನಿಜವಾದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಪಂದ್ಯವು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತದ ಪಂದ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿದ್ದವು. ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ ಪಂಡಿತರು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಒಳಕುಸ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ರ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಚಳಕಗಳ ಬಾಹ್ಯಕುಸ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಸಂಗತವಾದ ವಿವಿಧ ಶೈಲಿಗಳ ಟೈಟಾನಿಕ್‌ ಮಾದರಿಯ ಪಂದ್ಯವಾಗುವುದೆಂದು ಊಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಟೈಸನ್‌ ಪ್ರಥಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ರನ್ನು ಬಲವಾದ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದ ನಂತರ 91 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪಂದ್ಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು, ಅನೇಕರು ಇದನ್ನು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕುಸ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌. (1988), "ಟೈಸನ್‌ ನಾಕ್ಸ್‌‌ ಔಟ್‌‌ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌ ಅಟ್‌‌ 1:31 ಆಫ್‌‌ ರೌಂಡ್‌‌ 1", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ B, ಪುಟ 7, ಅಂಕಣ 5'' , 1988-06-28.</ref> ಹಿಂದೆ ಸೋಲು ಕಂಡಿರದಿದ್ದ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌, ಮುಂದೆ ವೃತ್ತಿಪರನಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. === ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ === ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ ಹೊರಗೆ ಟೈಸನ್‌‌ರಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. [[ರಾಬಿನ್‌ ಗಿವೆನ್ಸ್‌]]ರೊಂದಿಗಿನ ದಾಂಪತ್ಯ ಕಲಹ [[ವಿಚ್ಛೇದನ]]ದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು,<ref name="divorc1">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5DA1738F931A35755C0A96F948260 SPORTS PEOPLE: BOXING; ಟೈಸನ್‌ ಅಂಡ್‌‌ ಗಿವೆನ್ಸ್‌‌: ಡೈವೋರ್ಸ್‌ ಈಸ್‌‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್], ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]] '' ಮೂಲಕ [[AP]], 1989-06-02, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು [[ಡಾನ್‌‌ ಕಿಂಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಬಿಲ್‌ ಕೇಟನ್‌]] ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D91131F933A15752C0A96F948260 SPORTS PEOPLE: BOXING; ಕಿಂಗ್‌ ಅಕ್ಯೂಸಸ್‌‌ ಕೇಟನ್], ''[[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]] '' , 1989-01-20, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> 1988ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಅನೇಕರ ಪ್ರಕಾರ ಡಾಮಟೋ'ರ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕುಶಲತೆಯನ್ನು ಸಾಣೆ ಹಿಡಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ತರಬೇತುದಾರ [[ಕೆವಿನ್‌ ರೂನೆ]]ರನ್ನು ಟೈಸನ್‌ ವಜಾಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="peekaboo" /> ರೂನೆಯವರಿಲ್ಲದೇ, ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕುಶಲತೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತಲ್ಲದೇ, ತಮಗೆ ತಾರಾಪಟ್ಟ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಒಂದೇ ಹೊಡೆತದ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಪಡೆಯಲು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಕಾಕ್ಸ್‌‌, ಮಾಂಟೆ D., [http://coxscorner.tripod.com/tyson.html ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌: IRON ಅಂಡ್‌ CLAY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913044416/http://coxscorner.tripod.com/tyson.html |date=2010-09-13 }}, ''ಕಾಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ನರ್'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> ಆತ ಮೊದಲಿಗೆ ಎದುರಾಳಿಯ ದೇಹಕ್ಕೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ನಿರಾಸಕ್ತಿ ತೋರಿ ತಲೆ-ಶಿಕಾರಿ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದರು.<ref name="salon01">ಕಾಫ್‌ಮನ್‌‌, ಕಿಂಗ್‌., [http://www.salon.com/news/sports/col/kaufman/2002/05/14/tyson/index.html ಟೈಸನ್‌ : ಗ್ರೇಟೆಸ್ಟ್‌ ಎವರ್‌‌?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201155808/http://www.salon.com/news/sports/col/kaufman/2002/05/14/tyson/index.html |date=2010-12-01 }}, ''[[Salon.com]]'' , 2002-05-14, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-27.</ref> ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಆತ ತನ್ನ ಸ್ವರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಎದುರಾಳಿಯೆಡೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ನುಗ್ಗುತ್ತಾ, [[ತಿವಿತ]]ದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಸಿಮ್ಮನ್ಸ್‌‌‌, ಬಿಲ್., [http://proxy.espn.go.com/espn/page2/story?page=simmons/020611 ಸೇ 'ಗುಡ್‌ಬೈ' ಟು ಅವರ್‌ ಲಿಟಲ್‌ ಫ್ರೆಂಡ್], ''[[ESPN]] ಪುಟ 2'' , 2002-06-11, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> 1989ರಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧತೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌]]‌ ಕುಸ್ತಿಪಟು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬ್ರೂನೋ]]ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ 1ನೇ ಸುತ್ತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ,<ref>[http://www.bbc.co.uk/cult/ilove/years/1989/tv3.shtml ಬ್ರೂನೋ vs ಟೈಸನ್‌], ''[[BBC]] TV'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> ಬ್ರೂನೋ ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಕ್ಷೋಭೆ/ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೂ ಐದನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರೂನೋರನ್ನು ಟೈಸನ್‌ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಟೈಸನ್‌ ಒಂದೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ [["ದ ಟ್ರುತ್‌" ಎನಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರ್ಲ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]]ರನ್ನು ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡಿದರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1989), "ಟೈಸನ್‌ ಸ್ಟನ್ಸ್‌‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌‌ ವಿತ್‌‌ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌‌ ಇನ್‌‌ 1:33," ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ -ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ 1, ಪುಟ 45, ಅಂಕಣ 2'' , 1989-07-22.</ref> 1989ರಲ್ಲಿ, ಓಹಿಯೋದ [[ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಸ್ಟೇಟ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ [[ಮಾನವಿಕ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗಾಗಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌|ಮಾನವಿಕ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗಾಗಿ [[ಗೌರವ]] ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌]] ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEED91730F936A15757C0A96F948260|title=SPORTS PEOPLE: BOXING; A Doctorate for Tyson |date=April 25, 1989|publisher=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]|accessdate=December 15, 2008}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Mike Tyson.jpg|thumb|right|ಕಣದಲ್ಲಿ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ , ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌, ನೆವಾಡಾ (2006)]] 1990ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಟೈಸನ್‌ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಮರೆತ ಹಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಆತನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಹವ್ಯಾಸಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990ರಂದು, ಆತ ತನ್ನ ನಿರ್ವಿವಾದ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಅನ್ನು ಟೋಕ್ಯೋ/ಟೋಕಿಯೋ<ref name="buster">ಕಿಂಕೇಡ್‌‌, ಕೆವಿನ್., [http://www.eastsideboxing.com/news.php?p=4063&amp;more=1 ದ ಮೂಮೆಂಟ್ಸ್‌‌": ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ vs ಬಸ್ಟರ್‌‌ ಡಗ್ಲಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130145640/http://www.eastsideboxing.com/news.php?p=4063&more=1 |date=2010-11-30 }}, ''Eastsideboxing.com'' , 2005-07-12, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಬಸ್ಟರ್‌ ಡಗ್ಲಾಸ್‌]]ರಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಟೈಸನ್‌ರು ಪಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರೆ, ಡಗ್ಲಾಸ್‌ (42/1ರ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ) ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ 23 ದಿನಗಳ ಮುಂಚೆ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುಪೀಡಿತ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಃಖಾತಿರೇಕದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ, ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೋರಾಟ ತೋರಿದರು.<ref name="buster" /> ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ನಿಲುಕಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಡಗ್ಲಾಸ್‌ರ ತ್ವರಿತ ತಿವಿತ{{convert|12|in|cm|sing=on}} ದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಟೈಸನ್‌ ವಿಫಲರಾದರು. ಎಂಟನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಊರ್ಧ್ವಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಡಗ್ಲಾಸ್‌ರನ್ನು ನೆಲಕಚ್ಚಿಸಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೂ, ಡಗ್ಲಾಸ್‌ ಮುಂದಿನೆರಡು ಸುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಬಲವಾದ ಹೊಡೆತಗಳನ್ನು ನೀಡುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು (ಪಂದ್ಯದ ನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ಶಿಬಿರದವರು ಎಣಿಕೆಯು ನಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಡಗ್ಲಾಸ್‌ ಮೇಲೇಳಲು ಹತ್ತು ಸೆಕೆಂಡುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಎಂದು ದೂರಿದರು).<ref>ಬೆಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌‌, ಲೀ., [http://www.saddoboxing.com/2811-month-boxing-history-buster-douglas-mike-tyson-1990.html ಬಸ್ಟರ್‌‌ ಡಗ್ಲಸ್‌‌ - ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ 1990], ''Saddoboxing.com'' , 2006-02-16, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-25.</ref> 10ನೇ ಸುತ್ತಿನ ಕೇವಲ ಮೊದಲ 35 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ, ಡಗ್ಲಾಸ್‌ ನೀಡಿದ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಹೊಡೆತಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಪರದೆಯ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವಂತಾಯಿತು. ಅವರ ಮರುಕಳಿಕೆಯ ಸಮಯದ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ರೆಫರಿ [[ಒಕ್ಟಾವಿಯೋ ಮೇರನ್‌]]ರು ಮಾಡಿದರು.<ref name="buster" /> ಹಿಂದಿನ ಸೋಲರಿಯದ "ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ" ಹಾಗೂ ಆ ಕಾಲದ ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಭಯಾನಕ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಾಗಿದ್ದ ಟೈಸನ್‌ರ ಮೇಲಿನ ಡಗ್ಲಾಸ್‌ರ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ವಿಜಯವು, ಆಧುನಿಕ ಕ್ರೀಡಾ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ [[ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ]]ಗೊಳಿಸಿದ ವಿಚಾರವಾಯಿತು.<ref>ಸಿಬ್ಬಂದಿ/ಸ್ಟಾಫ್, [http://static.espn.go.com/page2/s/list/010523upset.html ಪೇಜ್‌‌ 2'ಸ್‌ ಲಿಸ್ಟ್‌ ಫಾರ್‌ ಟಾಪ್‌ ಅಪ್‌ಸೆಟ್‌‌ ಇನ್‌‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ], ''[[ESPN]].com'' , 2001-05-23, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> === ಡಗ್ಲಾಸ್‌ ನಂತರದ ಬದುಕು === ಈ ಸೋಲಿನ ನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೆನ್ರಿ ಟಿಲ್‌ಮನ್‌]]<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1990), "ಟೈಸನ್‌ WINS IN 1ಸ್ಟ್‌‌ ROUND", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ -ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ 8, ಪುಟ 7, ಅಂಕಣ 4'' , 1990-06-17.</ref> ಮತ್ತು [[ಅಲೆಕ್ಸ್‌ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌]]ರನ್ನು<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1990), "BOXING; ಟೈಸನ್‌ ಸ್ಕೋರ್ಸ್‌ ರೌಂಡ್‌‌ 1 ವಿಕ್ಟರಿ", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ - ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ 8, ಪುಟ 1, ಅಂಕಣ 5'' , 1990-12-09.</ref> ಪ್ರಥಮ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಟೈಸನ್‌‌ರ [[1984ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌]] ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಸ್ವರ್ಣ ಪದಕವಿಜೇತ (ಮತ್ತು 1983ರ [[ಪ್ಯಾನ್‌/ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳ]] ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ [[ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವಿಜೇತ]]) ಟಿಲ್‌ಮನ್‌ರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯವು ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಎಂದರೆ ಹವ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಟಿಲ್‌ಮನ್‌ರಿಂದ ಪಡೆದ ಸೋಲುಗಳ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡಂತಾಯಿತು. ಈ ಪಂದ್ಯಗಳು ನಿರ್ವಿವಾದ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ, [[ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಡಗ್ಲಾಸ್‌ರಿಂದ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೋರಾಟವಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂತಿಮ ಹಣಾಹಣಿಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದವು. ಮಾರ್ಚ್‌ 18, 1991ರಂದು ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ #1 ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಟೈಸನ್‌, #2 ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದ [["ರೇಜರ್‌" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಡೊನೊವನ್‌ ರುಡ್ಡೋಕ್‌/ರಡ್ಡೋಕ್‌]]ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ರುಡ್ಡೋಕ್‌/ರಡ್ಡೋಕ್‌ ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಬಿರುಸಾದ ಹೊಡೆತ ನೀಡಬಲ್ಲ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟು ಎನಿಸಿಕೊಂಡವರಾಗಿದ್ದರು. ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ರುಡ್ಡೋಕ್‌/ರಡ್ಡೋಕ್‌ ಪಂದ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಏಳುಬೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡರೂ, ರೆಫರಿ [[ರಿಚರ್ಡ್ ಸ್ಟೀಲೆ]]ರವರು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಏಳನೆ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ರ ಪರವಾಗಿ ನಿಲುಗಡೆಗೊಳಿಸುವವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು. ಈ ನಿರ್ಣಯವು ಹಾಜರಿದ್ದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ರೊಚ್ಚಿಗೆಬ್ಬಿಸಿ ಪಂದ್ಯಾನಂತರದ ಮಾರಾಮಾರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಕಣದಿಂದ ಪಹರೆಯವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ರೆಫರಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಬೆಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌‌, ಲೀ., [http://www.saddoboxing.com/939-boxing-history-mike-tyson-ruddock.html ಮಾರ್ಚ್‌ 1991-ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ vs. ರೇಜರ್‌‌ ರುಡ್ಡೋಕ್], ''Saddoboxing.com'' , 2005-03-13, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ರುಡ್ಡೋಕ್‌/ರಡ್ಡೋಕ್‌ ಅದೇ ವರ್ಷದ ಜೂನ್‌ 28ರಂದು ಮತ್ತೆ ಎದುರಾದರಲ್ಲದೇ, ಟೈಸನ್‌ ರುಡ್ಡೋಕ್‌/ರಡ್ಡೋಕ್‌ರನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ 12 ಸುತ್ತಿನ ನಿರ್ವಿವಾದ ನಿರ್ಣಯದಿಂದ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>ಬರ್ಗರ್‌‌, ಫಿಲ್‌ (1991), "ಟೈಸನ್‌ ಫ್ಲೋರ್ಸ್‌ ರುಡ್ಡೋಕ್‌ ಟ್ವೈಸ್‌‌ ಅಂಡ್‌‌ ವಿನ್ಸ್‌ ರೀಮ್ಯಾಚ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ -ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ 1, ಪುಟ 29, ಅಂಕಣ 5'' , 1991-06-29.</ref> 1991ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ವಿವಾದ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯವು ಏರ್ಪಾಡಾಗಿತ್ತು. == ಅತ್ಯಾಚಾರ ಆರೋಪ ನಿರ್ಣಯ, ಸೆರೆವಾಸ, ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಗಳು == ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಆಗಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ನಡುವಿನ ಪಂದ್ಯವು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಟೈಸನ್‌ [[ಇಂಡಿಯಾನಾಪೊಲಿಸ್‌]] ನಗರದ ಹೋಟೆಲ್‌ನ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಿಸ್‌ ಬ್ಲಾಕ್‌ ರ್ಹೋಡ್‌ ಐಸ್‌ಲೆಂಡ್‌]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತೆ 18-ವರ್ಷದ ಯುವತಿ ಡೆಸಿರೀ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ರ [[ಅತ್ಯಾಚಾರ]] ಮಾಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಜುಲೈ 1991ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾದರು. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಆರೋಪದ ವಿಚಾರಣೆ ಇಂಡಿಯಾನಾಪೊಲಿಸ್‌ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಜನವರಿ 26ರಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ 10, 1992ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಮುಖ್ಯ ಫಿರ್ಯಾದುದಾರರಾದ, ಡೇವಿಡ್‌ ಡ್ರೇಯರ್‌, J. ಗ್ರೆಗರಿ ಗ್ಯಾರಿಸನ್‌, ಮತ್ತು ಬಾರ್ಬರಾ J. ಟ್ರಾಥೆನ್‌ರು ಆಕರ್ಷಕ ಯುವತಿಯರೊಂದಿಗಿನ ಆತನ ಹಿಂದಿನ ದುರ್ನಡತೆಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಭೂತರನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪ್ರತಿವಾದಿ ವಕೀಲರುಗಳಾದ, ಕಥ್ಲೀನ್‌ I. ಬೆಗ್ಗ್ಸ್‌‌, ವಿನ್ಸೆಂಟ್‌ J. ಫುಲ್ಲರ್‌, ಮತ್ತು F. ಲೇನ್‌ ಹರ್ಡ್‌ರು ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿ/ನಿಷ್ಕಪಟಿ ಬಲಿಪಶುವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಳನ್ನು ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ಓರ್ವ ಕುತ್ಸಿತ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಸಾಕ್ಷಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಡೆಸಿರೀ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಜುಲೈ 19, 1991ರಂದು 1:36 amರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಔತಣಕೂಟಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಟೈಸನ್‌ರಿಂದ ದೂರವಾಣಿ ಕರೆ ಬಂದಿತೆಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಟೈಸನ್‌ರ ಲಿಮೋಸಿನ್‌ ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಆತನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಟೈಸನ್‌ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಲೈಂಗಿಕ ಚರ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೆತ್ನಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಆತನ ಹೋಟೆಲ್‌ ಕೋಣೆ ತಲುಪಿದ ನಂತರ ತನ್ನ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿ ಆಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಯಾಚಿಸಿದರೂ ಕೇಳದೇ ಟೈಸನ್‌ ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಎಸಗಿದರು. ನಂತರ ಕೋಣೆಯ ಹೊರಗೋಡಿ, ತಾನು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಚಾಲಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೋಟೆಲ್‌ಗೆ ಮರಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದೆ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಫುಲ್ಲರ್‌ರಿಂದ ಪಾಟಿಸವಾಲಿಗೊಳಗಾದಾಗ ಆಕೆ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಹೋಟೆಲ್‌ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೂ ಹೋಗದೇ ಇದ್ದುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಫುಲ್ಲರ್‌ ಲೈಂಗಿಕವಾಗಿ ಪುರುಷರನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ರದೇ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ಸಹಾ ನಡೆಸಿದರು. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಳ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಭಾಗಶಃ ದೃಢೀಕರಣವು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಚಾಲಕ ವಿರ್ಜಿನಿಯಾ ಫಾಸ್ಟರ್‌, ನೀಡಿದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಡೆಸಿರೀ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ರು ಆಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಒದಗಿತು. ಘಟನೆ ನಡೆದ 24 ಗಂಟೆಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯದ ನಂತರ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ ತುರ್ತುಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೊಠಡಿಯ ವೈದ್ಯ Dr. ಥಾಮಸ್‌ ರಿಚರ್ಡ್‌ಸನ್‌ರಿಂದ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪುರಾವೆ ಒದಗಿತು. ಫುಲ್ಲರ್‌ರ ನೇರ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಟೈಸನ್‌ ಎಲ್ಲ ಚಟುವಟಿಕೆಯೂ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ಳ ಪೂರ್ಣ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೇ ನಡೆದಿದ್ದು ತಾನು ಆಕೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತಾ ಒತ್ತಾಯ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಗ್ಯಾರಿಸನ್‌ರಿಂದ ಪಾಟೀಸವಾಲಿಗೊಳಗಾದಾಗ, ಟೈಸನ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ರನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸಿ/ಮರೆಮಾಚಿದ್ದಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಆಕೆಯೇ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾಗಿ ಪಟ್ಟುಹಿಡಿದರು. ಟೈಸನ್‌‌ರು ಪಾಟೀಸವಾಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಾಗಿ ನ್ಯಾಯಪೀಠಕ್ಕೆ ಆತನ ನಡತೆಯು ಪಶುವಿನಂತದು ಹಾಗೂ ಆತನು ಅಹಂಕಾರಿ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮೂಡಲು ಕಾರಣ ಎಂದು ನಂತರ ಊಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಟ್ರಯಲ್ಸ್; ದ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಟ್ರಯಲ್, 1992; ISBN 1-57859-199-6; ಗ್ರಂಥಸ್ವಾಮ್ಯ 1994; ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ಸ್‌‌ Inc.</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 10, 1992ರಂದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ 10 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಸಾವಕಾಶವಾಗಿ ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದ ಬಳಿಕ ನ್ಯಾಯಪೀಠವು ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಅತ್ಯಾಚಾರದ ಅಪರಾಧಿಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>ಮಸ್ಕಾಟಿನ್‌, ಅಲಿಸನ್‌., [http://tech.mit.edu/V112/N4/tyson.04w.html ಟೈಸನ್‌ ಫೌಂಡ್‌ ಗಿಲ್ಟಿ ಆಫ್‌ ರೇಪ್‌‌, ಟು ಅದರ್‌ ಚಾರ್ಜಸ್], ''[[ದ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌]] MIT-ದ ಟೆಕ್‌ ಮೂಲಕ'' , 1992-02-11, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-11.</ref> [[ಇಂಡಿಯಾನಾ]] ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ, [[ಅಪರಾಧಿ]]ಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾದ ಪ್ರತಿವಾದಿಯು [[ಸೆರೆವಾಸ]]ದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ವಿಧಿಸಲಾದ ಮರುಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಮಾರ್ಚ್‌ 26ರಂದು ಆತನಿಗೆ, 10 ವರ್ಷದ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು, ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರೀಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು,<ref>https://www.nytimes.com/1992/03/27/sports/tyson-gets-6-year-prison-term-for-rape-conviction-in-indiana.html?pagewanted=all</ref> ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೆರೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದ ನಂತರ ಮಾರ್ಚ್‌ 1995ರಲ್ಲಿ ಆತ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರು.<ref>ಬರ್ಕೌ, ಇರಾ (1995), "BOXING; ಆಫ್ಟರ್‌ ಥ್ರೀ/ತ್ರೀ ಇಯರ್ಸ್‌ ಇನ್‌‌ ಪ್ರಿಸನ್‌, ಟೈಸನ್‌ ಗೇನ್ಸ್‌‌ ಹಿಸ್‌ ಫ್ರೀಡಮ್", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ - ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ 8, ಪುಟ 1, ಅಂಕಣ 2'' , 1995-03-26.</ref> ಸೆರೆವಾಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ [[ಇಸ್ಲಾಂ]]ಗೆ ಮತಾಂತರ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="The New York Times 1994-11-13">{{cite news | title=The Tyson, Olajuwon Connection | date=1994-11-13| publisher=The New York Times Company| url =http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E3D81731F930A25752C1A962958260| work =The New York Times| accessdate = 2008-03-14}}</ref> ಸೆರೆಯಿಂದ ಪೆರೋಲ್‌/ನಂಬಿಕೆಯವಾಗ್ದಾನದ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ ಟೈಸನ್‌ 1995ರ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಎರಡು ಚೇತರಿಕೆಯ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಪೀಟರ್‌ ಮೆಕ್‌ನೀಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಬಸ್ಟರ್‌ ಮಾಥಿಸ್‌ Jr.]]ರ ವಿರುದ್ಧ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಸುಲಭ ಜಯ ಗಳಿಸಿದರು. ಸೆರೆವಾಸ ನಂತರದ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಮೊದಲ ಚೇತರಿಕೆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿನ ಜನರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ [[PPV]] ಟೆಲಿವಿಷನ್‌/ಕಿರುತೆರೆ ವಾಹಿನಿಯ ದಾಖಲೆಯ $63 ದಶಲಕ್ಷವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ [[US$]]96 ದಶಲಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಳಿಕೆ ಹುಟ್ಟುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. 1.52 ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಪಂಧ್ಯದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಕೊಂಡಿದ್ದು, ಆ ಕಾಲದ PPV ವೀಕ್ಷಕದರ/ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ಆದಾಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ದಾಖಲೆಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದವು.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0DE1439F932A3575AC0A963958260 SPORTS PEOPLE: BOXING; ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ನಂಬರ್ಸ್‌‌ ಫಾರ್‌ ಫೈಟ್‌‌], '' [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]] ಮೂಲಕ [[AP]], 2005-09-01, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-31.''</ref> 89 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಲಘು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ಮೆಕ್‌ನೀಲೆ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿದರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆತನ ಮರುಕಳಿಕೆಯು ಸುಲಭವಾಗಲೆಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ಅನರ್ಹರಾದ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ "[[ಟೊಮೆಟೊ ಕ್ಯಾನ್‌/ಡಬ್ಬಿಗಳನ್ನು]]" ಸಾಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.<ref>ಸ್ಯಾಂಡಮಿರ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌ (1995), "TV SPORTS; ಹೂ ಮಸ್ಟ್‌‌ ಟೈಸನ್‌ ಫೇಸ್‌‌ ನೆಕ್ಸ್ಟ್‌‌? ಎ ಫೈನರ್‌ ಬ್ರಾಂಡ್‌ ಆಫ್‌ ಟೊಮೆಟೋ ಕ್ಯಾನ್‌", [[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಆವೃತ್ತಿ - ಅಂತಿಮ, ವಿಭಾಗ B, ಪುಟ 8, ಅಂಕಣ 1'', 1995-08-22.''</ref> ಮಾರ್ಚ್‌ 1996ರಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬ್ರೂನೋ]]ರನ್ನು (ಪರಸ್ಪರರ ಎರಡನೇ ಪಂದ್ಯ) ಮೂರನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾಕ್‌ ಔಟ್‌ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಆತನಿಂದ WBC ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮರಳಿಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.<ref>ಬೆಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌, ಲೀ., [http://www.saddoboxing.com/967-boxing-history-1996-bruno-tyson-ii.html ಮಾರ್ಚ್‌ 1996 – ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬ್ರೂನೋ vs. ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ II], ''Saddoboxing.com'' , 2005-03-18, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> ಟೈಸನ್‌ ಅದೇ ವರ್ಷದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ [[ಬ್ರೂಸ್‌ ಸೆಲ್ಡನ್‌]]ರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ WBA ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಡಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸೆಲ್ಡನ್‌ರು ಎದ್ದು ಕಾಣುವ ಹಾಗೆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ನೀಡಿದ ಹಾನಿಕರವಲ್ಲದ ಹೊಡೆತಗಳಿಗೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾದರಲ್ಲದೇ ವಿಪರೀತ ಅಪಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾ ಈಡಾದರು.<ref>ಗಾರ್ಡನ್‌, ರಾಂಡಿ., [http://www.cyberboxingzone.com/boxing/randy.htm ಟೈಸನ್‌ -ಸೆಲ್ಡನ್‌ 1-1-1-1-1], ''Cyberboxingzone.com'' , 1996-09-04, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> == ಟೈಸನ್‌ -ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ಕುಸ್ತಿ ಪಂದ್ಯಗಳು == === ''ಟೈಸನ್‌ vs. ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ I'' === {{Main|Tyson-Holyfield I}} ಟೈಸನ್‌ WBA ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು [[ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌]]ರ ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ (ನಂತರದ ಮೊದಲ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲೇ [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಫೋರ್‌ಮನ್‌]]ರೆದುರು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಆಗಿ ಸೋತಿದ್ದ) [[ಮೈಕೆಲ್‌ ಮೂರರ್‌]]ರೆದುರಿನ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿನ ನಂತರ 1994ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ತನ್ನದೇ ಪುನರ್ಪ್ರವೇಶದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಡಾನ್‌‌ ಕಿಂಗ್‌ ಮತ್ತಿತರರ ಪ್ರಕಾರ ಪಂದ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 34 ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದ ಮಾಜಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರನ್ನು ಬೃಹತ್‌ ಕೀಳುನಾಯಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಾಗಿ ಕಂಡರು.<ref>ಕೋಹೆನ್‌‌, ಆಂಡ್ರ್ಯೂ, [http://www.wie.org/j15/holyfield.asp ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌: ಗಾಡ್‌ ಹೆಲ್ಪ್ಸ್‌ ಹೂ ಹೆಲ್ಪ್‌ ದೆಮ್‌ಸೆಲ್ವ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512022837/http://www.wie.org/j15/holyfield.asp |date=2008-05-12 }}, ''ವಾಟ್‌ ಈಸ್‌‌ ಎನ್‌ಲೈಟನ್‌ಮೆಂಟ್‌‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್,'' ಸಂಚಿಕೆ #15 - 1999, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-25.</ref> ನವೆಂಬರ್‌ 9, 1996ರಂದು ನೆವಾಡಾದ ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ, '''ಅಂತಿಮ ಹಣಾಹಣಿ''' ಎನ್ನಲಾದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಪಂದ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಿರುವುಗಳ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ವೀಕ್ಷಕವಿವರಣೆಕಾರರ<ref>ಶೆಟ್ಟಿ, ಸಂಜೀವ್., [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/1636676.stm ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ಮೇಕ್ಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ], ''[[BBC]] Sports'' , 2001-12-26, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-17.</ref> ಪ್ರಕಾರ ಗೆಲ್ಲುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ, "ಸೋತುಹೋಗಿದ್ದ ಪಟು"ವಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರು, ರೆಫರಿ [[ಮಿಚ್‌ ಹಾಲ್ಪರ್ನ್‌]]ರ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದ 11ನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ<ref>ಕಟ್ಸಿಲೋಮೀಟ್ಸ್‌, ಜಾನ್., [http://www.reviewjournal.com/sports/boxing/tyson-holyfield/stories/downside.html ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ನಾಕ್ಸ್‌‌ ಫೈಟ್‌‌ ಔಟ್‌ ಆಫ್‌ ಟೈಸನ್‌], ''[[ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್ ರಿವ್ಯೂ-ಜರ್ನಲ್]]'' , 1996-11-10, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-18.</ref> ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು TKOನಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದರು. ಮೊಹಮ್ಮದ್‌ ಅಲಿ ಬಳಿಕ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದ ಎರಡನೇ ಕುಸ್ತಿಪಟುವಾಗಿ ಬುಡಮೇಲು ವಿಜಯ ಪಡೆದು ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಂದ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ರು ಪದೇಪದೇ [[ತಲೆಯಿಂದ ಹಾಯುತ್ತಿದ್ದರು]]<ref name="ref_1">[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun26_ref.html ಟೈಸನ್‌ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ಸ್‌ ಟು ಹಾಲ್ಪರ್ನ್‌ ಆಸ್‌ ರೆಫರೀ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, '' [[Canoe.ca]] ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 1997-06-26, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-18.</ref> ಎಂಬ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪಾಳೆಯದ ಆರೋಪದಿಂದಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ರೆಫರಿಯವರು,<ref name="ref_1" /> ಈ ಹಾಯುವಿಕೆ ಕೇವಲ ಆಕಸ್ಮಿಕವೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರೂ, ಮುಂದಿನ ಮರುಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಿಚಾರವು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ/ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಯಿತು.<ref name="butt1">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/464513.stm ಟೈಸನ್‌ : 'ಐ'ಡ್‌ ಬೈಟ್‌‌ ಎಗೇನ್‌'], ''[[BBC]] Sports'' , 1999-10-04, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-18.</ref> === ''ಟೈಸನ್‌ vs. ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ II'' ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Holyfield-Tyson II poster.jpg|thumb|300px|ಜೂನ್‌ 28, 1997ರ ದ ಸೌಂಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ದ ಫ್ಯೂರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌‌ -ಟೈಸನ್‌ II ಪಂದ್ಯದ ಜಾಹಿರಾತು.]] {{Main|Holyfield-Tyson II}} ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ ಜೂನ್‌ 28, 1997ರಂದು ಮತ್ತೆ ಪಂದ್ಯವಾಡಿದರು. ಮೂಲವಾಗಿ, ಹಾಲ್ಪರ್ನ್‌ರು ರೆಫರಿ ಆಗಿರಬೇಕಿತ್ತು, ಆದರೆ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಪಾಳಯವು ವಿರೋಧಿಸಿದ ನಂತರ, ಹಾಲ್ಪರ್ನ್‌ [[ಮಿಲ್ಸ್‌‌ ಲೇನ್‌]]ರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ತಾವು ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು.<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun28_ref.html ಲೇನ್‌ ಲೇಟ್‌ ರೀಪ್ಲೇಸ್‌ಮೆಂಟ್‌, ಸೆಂಟರ್‌ ಆಫ್‌ ಆಕ್ಷನ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-06-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ಬಹಳ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದ್ದ ಮರುಪಂದ್ಯವನ್ನು ''"ದ ಸೌಂಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ದ ಫ್ಯೂರಿ,"'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಮೊದಲ ಪಂದ್ಯ ನಡೆದಿದ್ದ ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌ನ [[MGM ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಗಾರ್ಡನ್‌ ಕಣ]]ದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಇದೊಂದು ಲಾಭಕರ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಥಮ ಪಂದ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆದುದರಿಂದ $100 ದಶಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಸೆಳೆದಿತ್ತು. ಟೈಸನ್‌ $30 ದಶಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ $35 ದಶಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು — 2007ರವರೆಗಿನ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಸಂಭಾವನೆಗಳಲ್ಲಿ]], ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತದ ಸಂಭಾವನೆಯಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun25_hol.html ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌‌ vs. ಟೈಸನ್‌ - 'ಫೈಟ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಟೈಮ್ಸ್‌‌']{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-06-25, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref><ref name="ppv_2">ಡಾಹ್ಲ್‌ಬರ್ಗ್‌, ಟಿಂ. [https://web.archive.org/web/20070512012652/http://www.iht.com/articles/ap/2007/05/10/sports/NA-SPT-BOX-De-La-Hoya-Mayweather-Revenue.php ಡೆ ಲಾ ಹೊಯಾ-ಮೇವೆದರ್‌‌‌ ಬಿಕಮ್ಸ್‌ ರಿಚೆಸ್ಟ್‌‌ ಫೈಟ್‌‌ ಇನ್‌ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ], '' [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌‌ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್‌]] ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 2007-05-09, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-11-02.</ref> ಈ ಪಂದ್ಯದ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು 1.99 ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಪ್ರತಿ-ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ/ನೋಟಕ್ಕೆ-ಪಾವತಿ ವಿಧಾನದ ಕ್ರಯದರದ ದಾಖಲೆಯು ಮೇ 5, 2007ರಂದು ನಡೆದ [[ಡೆ ಲಾ ಹೋಯಾ-ಮೇವೆದರ್‌ ಕುಸ್ತಿ ಪಂದ್ಯ]]<ref name="ppv_2" /><ref name="Multichannel News 2007-02-26">{{cite news | first=R. Thomas | last=Umstead | title=De La Hoya Bout Could Set a PPV Record | date=2007-02-26 | publisher=Variety Group | url=http://www.multichannel.com/article/CA6419487.html?display=Top+Stories | work=Multichannel News | accessdate=2007-03-25 | archive-date=2007-12-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071215114151/http://www.multichannel.com/article/CA6419487.html?display=Top+Stories | url-status=dead }}</ref> ದವರೆಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಆಧುನಿಕ ಕ್ರೀಡೆ<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/espn25/story?page=listranker/25bigcontroversy ESPN25: ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಬಿಗ್ಗೆಸ್ಟ್‌‌ ಕಾಂಟ್ರೋವರ್ಸೀಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101233101/http://sports.espn.go.com/espn/espn25/story?page=listranker%2F25bigcontroversy |date=2016-01-01 }}, ''[[ESPN]].com'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಘಟನೆಯಾಗಲಿದ್ದ, ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ 3ನೇ ಸುತ್ತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಅನರ್ಹ<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun28_fightstory.html ಟೈಸನ್‌ DQಡ್‌‌ ಫಾರ್‌ ಬೈಟಿಂಗ್‌‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌‌]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-06-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ರನ್ನಾಗಿಸಿದ ನಂತರ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಆತ ಕಿವಿ ಕಚ್ಚಿದಾಗ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ನಂತರ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಪಂದ್ಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯ ನಂತರವೂ ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತೆ ಆತನ ಕಿವಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿದರು; ಈ ಬಾರಿ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರು ಪಂದ್ಯ ಗೆದ್ದರು. ಒಂದು ಕಡಿತವು ಎಷ್ಟು ಬಲವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ಬಲಕಿವಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡು ಹೊರಬಿದ್ದಿತ್ತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಕಣದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref>ಬಫರೀ, ಸ್ಟೀವ್‌., [http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun29_buffery.html ಚಾಂಪ್‌ ಚಾಂಪ್ಡ್‌ ಬೈ ಕ್ರೇಜ್ಡ್‌‌ ಟೈಸನ್‌]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ ದ [[ಟೊರೆಂಟೊ ಸನ್]]'' ''Boxing'' , 1997-06-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ಟೈಸನ್‌ ನಂತರ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರು ತನಗೆ ತಲೆಯಿಂದ ಪದೇಪದೇ ಹಾಯ್ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆಯದೇ ಇದ್ದುದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇದಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="butt1" /> ಪಂದ್ಯದ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಪಂದ್ಯದ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಿನ ಬಗೆಗಿನ ಗೊಂದಲದಿಂದಾಗಿ ಕಣದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ದೊಂಬಿ ಎನ್ನಬಹುದಾದಷ್ಟು ಗಲಾಟೆ ಆರಂಭವಾದುದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಾರಾಮಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು.<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun29_mayhem.html ಡಜನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಜ್ಯೂರ್‌ಡ್‌‌ ಇನ್‌ ಮೇಹಂ ಫಾಲೋಯಿಂಗ್‌ ಬೌಟ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Slam! ಮೂಲಕ AP]]'' ''Boxing'' , 1997-06-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ಈ ಘಟನೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಟೈಸನ್‌‌ರ $30-ದಶಲಕ್ಷಗಳ ಸಂಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ನೆವಾಡಾ ರಾಜ್ಯದ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ (ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಮೊತ್ತ)<ref>ಬಫರೀ, ಸ್ಟೀವ್‌., [http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun29_money.html ಅಫಿಷಿಯಲ್ಸ್‌ ಮೇ ವಿತ್‌ಹೋಲ್ಡ್‌‌ ಟೈಸನ್‌‌'ಸ್‌‌ ಮನಿ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ ದ [[ಟೊರೆಂಟೊ ಸನ್]]'' ''Boxing'' , 1997-06-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> [[$]]3 ದಶಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಪಂದ್ಯದ ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಈ ಘಟನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಜೀವಾವಧಿ ನಿಷೇಧಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಬಾರದಾಗಿ ಒಂದು ಹೇಳಿಕೆ <ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun30_ty.html ದ ಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌‌'ಸ್‌ ಸ್ಟೇಟ್‌ಮೆಂಟ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-07-30, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ನೀಡಿದರು.<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jun30_ty4.html ಟೈಸನ್‌ : "ಐ ಯಾಮ್‌ ಸಾರಿ"]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-07-30, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಖಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕಿದರೂ, ಅವರಿಗೆ ಬೆಂಬಲಿಗರೂ ಇದ್ದರು. ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಕಿ [[ಕ್ಯಾಥರೀನ್‌ ಡುನ್ನ್‌‌]] ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿನ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ಕ್ರೀಡಾಮನೋಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮದವರು ಟೈಸನ್‌ ವಿರೋಧಿ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಮನೋಭಾವ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ದೂರಿ ಅಂಕಣಲೇಖನವೊಂದನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು.<ref name="Dunn_1">ಡುನ್‌‌, ಕ್ಯಾಥರೀನ್‌. [http://www.cyberboxingzone.com/boxing/box9-99.htm#kd DEFENDING TYSON], '' cyberboxingzone.com'' ಮೂಲಕ [[PDXS]], 1997-07-09, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-18.</ref> ಜುಲೈ 9, 1997ರಂದು, ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು [[ನೆವಾಡಾ ರಾಜ್ಯದ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್‌ ಸಮಿತಿ]]ಯು ಒಕ್ಕೊರಲಿನ ಧ್ವನಿಮತದಿಂದ ರದ್ದು ಮಾಡಿತು; ಅವರಿಗೆ US$3 ದಶಲಕ್ಷಗಳ ದಂಡ ವಿಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ ವಿಚಾರಣಾ ಕಲಾಪಗಳ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಹಾ ನೀಡಬೇಕಾಗಿ ಆದೇಶಿಸಿತು.<ref>[http://www.canoe.ca/BoxingTysonHolyfield/jul9_banned.html ಟೈಸನ್‌ ಬ್ಯಾನ್‌ಡ್‌ ಫಾರ್‌ ಲೈಫ್‌]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Slam! ಮೂಲಕ [[AP]]'' ''Boxing'' , 1997-07-09, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-10.</ref> ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಜ್ಯ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್‌ ಸಮಿತಿಗಳು ಇತರೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಡೀ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಟೈಸನ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡಲು ಅನರ್ಹರಾದರು. ರದ್ದುಗೊಳಿಕೆಯು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲದ ನಂತರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 18, 1998ರಂದು, ಸಮಿತಿಯು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡುವ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಾಗಿ 4-1 ಮತಗಳ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿತು.<ref>[http://static.espn.go.com/boxing/news/2002/0129/1319772.html ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಟೈಮ್‌ಲೈನ್], ''[[ESPN.com]]'' , 2002-01-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-09.</ref> 1998ರಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳಿದ್ದ ದೂರವುಳಿದಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ [[ರೆಸಲ್‌ಮೇನಿಯಾ XIV]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ [[ಷಾನ್‌ ಮೈಕೇಲ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೀವ್‌ ಆಸ್ಟಿನ್‌]]ರ ನಡುವಿನ ಮುಖ್ಯ/ಪ್ರಮುಖ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಂದ್ಯದ [[ಉತ್ತೇಜಕ]]ರಾಗಿ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ [[D-ಜನರೇಷನ್‌ X]]ನ ಅನಧಿಕೃತ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ರೆಸಲ್‌ಮೇನಿಯಾ ಪಂದ್ಯದ ಅತಿಥಿ ಉತ್ತೇಜಕರಾಗಿದ್ದಕ್ಕೆ ಟೈಸನ್‌ರು $3 ದಶಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಂಭಾವನೆಯಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು.<ref>http://www.imdb.com/name/nm0005512/bio</ref> == 1999ರಿಂದ 2005 == === ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ರ ನಂತರ === ಜನವರಿ 1999ರಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ [[ಫ್ರಾಂಕೋಯಿಸ್‌ ಬೋಥಾ]]ರೊಂದಿಗೆ ಸೆಣಸಲು ಕಣಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಬೋಥಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆರೋಪಿಸಲಾದಂತೆ ಟೈಸನ್‌ ಪಂದ್ಯದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನಿಲುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಥಾರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳಿಗೆ ರೆಫರಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು. ಬೋಥಾ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಕದ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಸೋಲುಣಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಪಂದ್ಯ ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಭರವಸೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಹಾಗಿದ್ದೂ, ಐದನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೇರ ಬಲಗೈ ಹೊಡೆತದ ಮೂಲಕ ಟೈಸನ್‌ ಬೋಥಾರನ್ನು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/256442.stm ರಸ್ಟಿ ಟೈಸನ್‌ ಫೈಂಡ್ಸ್‌ ದ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್‌‌ ಪಂಚ್], ''[[BBC]] News'' , 1999-01-17, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕಾನೂನುಸಮಸ್ಯೆಗಳು ತೊಡರಿಕೊಂಡವು. ಆಗಸ್ಟ್‌ 31, 1998ರಂದು ವಾಹನಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ವಾಹನಚಾಲಕರ ಮೇಲೆ [[ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ]] ಫೆಬ್ರವರಿ 6, 1999ರಂದು, ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ $5,000 ದಂಡ ವಿಧಿಸಿ, ಒಂದು ವರ್ಷ ಸೆರೆವಾಸ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಎರಡು ವರ್ಷ [[ಪರೀಕ್ಷಣೆ]]ಯಲ್ಲಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ 200 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ [[ಸಮುದಾಯ ಸೇವೆ]] ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/272855.stm ಟೈಸನ್‌ ಜೈಲ್‌ಡ್‌ ಓವರ್‌ ರೋಡ್‌ ರೇಜ್], ''[[BBC]] News'' , 1999-02-06, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27.</ref> ಈ ದಂಡನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳನ್ನು ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಆತನ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, [[ಆರ್ಲಿನ್‌ ನಾರ್ರಿಸ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 23, 1999ರಂದು ಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡಿದರು. ಟೈಸನ್‌ ನಾರ್ರಿಸ್‌ರನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಸುತ್ತನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಗಂಟೆ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಸಿದ ನಂತರ ಎಡಕೈಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡಿ ಕೆಡವಿದರು. ಅವಡುಗಚ್ಚಿ ಹೊಡೆದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಮೊಣಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ನಾರ್ರಿಸ್‌ ಕಣದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಂತರ ತಾನು ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲಾರೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು [[ಫಲಿತಾಂಶರಹಿತ]]ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಫಿಯೊರ್‌, ರಾಯ್ಸ್., [http://www.reviewjournal.com/lvrj_home/1999/Oct-24-Sun-1999/sports/12214536.html ನೋ-ಕಂಟೆಸ್ಟ್‌‌; ಮೋರ್‌ ಟ್ರಬಲ್‌‌], ''[[ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್ ರಿವ್ಯೂ-ಜರ್ನಲ್‌]]'' , 1999-10-24, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> 2000ರಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ ಮೂರು ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಮೊದಲ ಪಂದ್ಯವನ್ನು [[ಜ್ಯೂಲಿಯಸ್‌ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧದ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ]]ದ [[MEN ಕದನಕಣ]]ದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರದೊಳಕ್ಕೆ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಬೇಕೆ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ವಿವಾದಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ಆತ ಎರಡನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ರನ್ನು ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಮಾಡಿ ಪಂದ್ಯ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ನಾಲ್ಕು ನಿಮಿಷ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/623865.stm ಟೈಸನ್‌ ವೇಸ್ಟ್‌ಸ್‌ ಲಿಟಲ್‌ ಟೈಮ್], ''[[BBC]] Sport'' , 2000-01-30, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> ಜೂನ್‌ 2000ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ]]ದಲ್ಲಿ 38 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡ ಪಂದ್ಯದ ಮೊದಲ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ [[ಲೂ/ಲೌ ಸವಾರೆಸೆ]]ರೊಂದಿಗೂ ಪಂದ್ಯವಾಡಿದರು. ಟೈಸನ್‌ ರೆಫರಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದರೂ ಹೊಡೆತ ನಿಲ್ಲಿಸದಿದ್ದುದಲ್ಲದೇ, ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ ರೆಫರಿಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/sport/2000/tyson/804472.stm ಟೈಸನ್‌ ಫೈಟ್‌‌ ಎಂಡ್ಸ್‌‌ ಇನ್‌ ಫಾರ್ಸ್], ''[[BBC]] Sport'' , 2000-06-25, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಪಂದ್ಯವನ್ನು [[ಆಂಡರ್‌ಜೆಜ್‌ ಗೊಲೊಟಾ]]ರ,<ref>ಗ್ರೆಗ್‌, ಜಾನ್., [http://www.boxingtimes.com/analyses/2000/001020tyson_golota.html ಐರನ್‌ ಮೈಕ್‌ ಮೇಕ್ಸ್‌ ಗೊಲೋಟಾ ಕ್ವಿಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011110239/http://www.boxingtimes.com/analyses/2000/001020tyson_golota.html |date=2007-10-11 }}, ''BoxingTimes.com'' , 2000-10-20, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> ವಿರುದ್ಧ ಆಡಿ ತನ್ನ ದವಡೆಯು ಮುರಿದಿದ್ದರಿಂದ ಗೊಲೊಟಾ ಆಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮೂರನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದರು. ಟೈಸನ್‌ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನಿನ ಉದ್ದೀಪನಮದ್ದು ಸೇವನೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕಾರಣ ನಡೆಸಿದ ಪಂದ್ಯಾ ನಂತರದ ಮೂತ್ರ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ [[ಮರಿಜುವಾನಾ ಮಾದಕ ವಸ್ತುವಿನ]] ಅಂಶ ಪತ್ತೆಯಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಂತರ ಫಲಿತಾಂಶರಹಿತವೆಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>''[[ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌]]'' . (2001), "PLUS: BOXING; ಟೈಸನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ಸ್‌ ಪಾಸಿಟಿವ್‌ ಫಾರ್‌ ಮರಿಜುವಾನಾ", ''[[ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]], ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ನಗರದ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿ, ವಿಭಾಗ D, ಪುಟ 5, ಅಂಕಣ 4'' , 2001-01-19.</ref> ಟೈಸನ್‌ 2001ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಡಿ, [[ಬ್ರಿಯಾನ್‌ ನೀಲ್‌ಸೆನ್‌]]ರನ್ನು [[ಕೋಪೆನ್‌ಹೇಗನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಸುತ್ತಿನ TKO ಮೂಲಕ ಸೋಲಿಸಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/1597519.stm ಬ್ರೂಟಲ್‌ ಟೈಸನ್‌ ವಿನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಸೆವೆನ್], ''[[BBC]] Sport'' , 2001-10-14, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-25.</ref> === ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ vs. ಟೈಸನ್‌ === {{Main|Lennox Lewis vs. Mike Tyson}} [[ಚಿತ್ರ:Lewis-Tyson.jpg|thumb|ಜೂನ್‌ 8, 2002ರಂದು ನಡೆದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವಿಪರೀತ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಪಂದ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌-ಟೈಸನ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ.]] ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಾಗಿ ಕುಸ್ತಿಪಂಧ್ಯವಾಡುವ ಅವಕಾಶವು WBC, IBF ಮತ್ತು [[IBO]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದ [[ಲೆನ್ನಾಕ್ಸ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ 2002ರಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಿತು. 1984ರಲ್ಲಿ<ref>ರಾಫೆಲ್‌, ಡಾನ್., [http://www.usatoday.com/sports/boxing/stories/2002-06-03-tyson-lewis.htm ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌‌ vs. ಟೈಸನ್‌ : ದ ಪ್ರಿಕ್ವೆಲ್], ''[[USA ಟುಡೇ]]'' , 2002-06-03, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-25.</ref> ಕಸ್‌ ಡಾಮಟೋ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಭರವಸೆಯ ನವಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳಾಗಿ, ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ ಪರಸ್ಪರ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧವಾಡಿದ್ದರು. ಟೈಸನ್‌ರು ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ರೊಡನೆ ನೆವಾಡಾದ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭಕರ ಬಾಕ್ಸ್‌-ಆಫೀಸ್‌/ಗಲ್ಲಾ-ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಬುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪಂದ್ಯವಾಡಲು ಕೋರಿದಾಗ, ನೆವಾಡಾ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಸಮಿತಿಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಲೈಂಗಿಕ ಹಲ್ಲೆ]] ಆರೋಪವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯವಾಡುವ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿತ್ತು.<ref name="rap1">[http://www.cbc.ca/sports/story/2002/01/30/tyson-crime020130.html ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ರ್ಯಾಪ್‌ ಷೀಟ್], ''[[CBC]].ca'' , 2007-01-12, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-25.</ref> ಈ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚೆ, ಸವಾರೆಸೆರೊಂದಿಗಿನ ಪಂದ್ಯದ ನಂತರದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ರ ಮೇಲೆ, "ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ಬೇಕು, ನಾನು ಆತನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೇವಿಸಲು/ಭಕ್ಷಿಸಬಯಸುತ್ತೇನೆ."<ref>ಯಾರ್ಕ್‌, ಆಂಥನಿ/ಅಂಥೋಣಿ., [http://archive.salon.com/news/sports/bounds/2000/06/28/bounds2/ "ಐ ವಾಂಟ್‌ ಟು ಈಟ್‌ ಯುವರ್‌ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್, ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513053629/http://archive.salon.com/news/sports/bounds/2000/06/28/bounds2/ |date=2008-05-13 }}, ''[[Salon.com]]'' , 2000-06-28, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-26.</ref> ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ರೀತಿಯ ಪ್ರಚೋದಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಜನವರಿ 22, 2002ರಂದು, ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರ ಪ್ರಚಾರ ಸಮಾರಂಭವೊಂದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು ಮತ್ತವರ ಪರಿವಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಾದಿಬೀದಿ ಗದ್ದಲವು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ [[ಪತ್ರಿಕಾ ಗೋಷ್ಠಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref>[[AP]], [http://static.espn.go.com/boxing/news/2002/0122/1315536.html ಟೈಸನ್‌ ಮೀಡಿಯಾ ಸರ್ಕಸ್‌‌ ಟೇಕ್ಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಸ್ಟೇಜ್], ''[[ESPN]].com'' , 2002-01-22, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> ಈ ಮಾರಾಮಾರಿಯಿಂದಾಗಿ ನೆವಾಡಾ ಪಂದ್ಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾ ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜೂನ್‌ 8ರಂದು [[ಟೆನ್ನೆಸೆಯ ಮೆಂಫಿಸ್‌ ನಗರ]]ದ [[ಪಿರಮಿಡ್‌ ಕದನಕಣ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ನಿರ್ಧಾರವಾಯಿತು. ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ ಈ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಎಂಟನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಲಗೈ ಹೊಡೆತದಿಂದ ನಾಕ್‌ ಔಟ್‌ ಮಾಡಿದರು. ಪಂದ್ಯದ ನಂತರ ಉದಾರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡ ಟೈಸನ್‌, ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ರನ್ನು ಅವರ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಹೊಗಳಿದ್ದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/boxing/specials/lewis_v_tyson_fight/2032422.stm ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌ ಸ್ಟನ್ಸ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಫಾರ್ ಫೇಮಸ್‌ ವಿನ್ ], ''[[BBC]] Sport'' , 2002-06-09, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> [[ಪ್ರತಿ-ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ/ನೋಟಕ್ಕೆ-ಪಾವತಿ]] ವಿಧಾನದ ಕ್ರಯದರದ ದಾಖಲೆಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಎಂದರೆ USAನಲ್ಲಿಯೇ 1.95 ದಶಲಕ್ಷಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೂ ಸೇರಿ ಒಟ್ಟಾರೆ $106.9 ದಶಲಕ್ಷಗಳ ಪಂದ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref name="ppv_2" /><ref name="Multichannel News 2007-02-26" /> === ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತ, ದಿವಾಳಿತನ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ === ಫೆಬ್ರವರಿ 22, 2003ರಂದು ಟೈಸನ್‌ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ [[ಕ್ಲಿಫಾರ್ಡ್‌ ಎಟಿಯೆನ್ನೆ]]ರನ್ನು ಮೊದಲ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲೇ 49 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೆಂಫಿಸ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಸೋಲಿಸಿದರು. ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೊರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ಆತ ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮೇಜವಾನಿಗೆಂದು ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತೊರೆದುಹೋದರು ಹಾಗೂ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಹೊಸದೊಂದು [[ಹಚ್ಚೆ]]ಹಾಕಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ವದಂತಿಗಳು ಹರಡಿ ವಾತಾವರಣವನ್ನೇ ಕೆಡಿಸಿದ್ದಿತು.<ref>[http://static.espn.go.com/boxing/news/2003/0222/1513016.html ಎಟೆಯೆನ್ನೆ'ಸ್‌ ನೈಟ್‌ ಎಂಡ್ಸ್‌‌ 49 ಸೆಕೆಂಡ್ಸ್‌‌ ಇನ್‌ಟು ಫಸ್ಟ್‌‌ ರೌಂಡ್‌], '' [[ESPN.com]] ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 2003-02-22, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> ಇದು ಟೈಸನ್‌‌ರ ಕಣದಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ವೃತ್ತಿಪರ ವಿಜಯವಾಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್‌ 2003ರಲ್ಲಿ, ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹೆಣಗಾಡಿದ ನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ದಿವಾಳಿತನ]]ದ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/3120237.stm ಟೈಸನ್‌ ಫೈಲ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ರಪ್ಟ್‌‌ಸಿ], ''[[BBC]] Sport'' , 2002-08-03, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> 2003ರಲ್ಲಿ, ಆತನ ಎಲ್ಲಾ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ''[[ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]]'' ಆತನಿಗೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ 100 ಪ್ರಮುಖ ಹೊಡೆತಗಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ [[ಸೊನ್ನಿ ಲಿಸ್ಟನ್‌]]ರ ನಂತರದ 16ನೇ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿತು. ಆಗಸ್ಟ್‌ 13, 2003ರಂದು, ಆಗಿನ [[K-1]] ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ದಂತಕಥೆ [[ಬಾಬ್‌ ಸ್ಯಾಪ್ಪ್‌]]‌ರೊಡನೆ [[ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌]]‌ನಲ್ಲಿ [[ಕಿಮೋ ಲಿಯೋಪೊಲ್ಡೋ]]ರ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಯಾಪ್ಪ್‌‌ರ ಜಯದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಮುಖಾಮುಖಿಗಾಗಿ ಟೈಸನ್‌ ಕಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. K-1 ಟೈಸನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯವನ್ನು ಆಗಗೊಳಿಸುವ ಆಶಯದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು, ಆದರೆ ಟೈಸನ್‌‌ರು ಸಾಬೀತಾದ ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ, ಈ ಪಂದ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ತಂದುಕೊಡಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಜಪಾನ್‌ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ವೀಸಾ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಪಂದ್ಯ ನಡೆಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸಫಲಗೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ.<ref>[http://www.tysontalk.com/article48.html K-1 ರಿಪೋರ್ಟ್ಸ್‌‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಫೈಟ್‌‌]</ref> ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಲೂ ಲಾಭ ಬಂದಿತ್ತೇ ಎನ್ನುವುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಜುಲೈ 30, 2004ರಂದು, ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತೊಂದು ಪುನರ್ಪ್ರವೇಶದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, ಈ ಬಾರಿ [[ಕೆಂಟುಕಿಯ ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ]]ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಟು [[ಡ್ಯಾನಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌‌]]ರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಎರಡು ಸುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಮುನ್ನಡೆ ಸಾಧಿಸಿದರು. ಮೂರನೇ ಸುತ್ತು ಸಮಬಲವಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌‌ ಕೆಲವೊಂದು ಸರಿಯಾದ ಹೊಡೆತಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಂತರ ದಂಡ ತೆರಬೇಕಾಗಿ ಬಂದ ಅಕ್ರಮ ಹೊಡೆತಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ನಾಲ್ಕನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಟೈಸನ್‌ ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ ಆದರು. ಪಂದ್ಯದ ನಂತರ ತಿಳಿದುಬಂದ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಯ [[ಅಸ್ಥಿಬಂಧ]]ದ ತರಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಆದ ಗಾಯದಿಂದಾಗಿ ಟೈಸನ್‌ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಪಂದ್ಯವಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಟೈಸನ್‌‌ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿನ ಐದನೇ ಸೋಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/3935121.stm ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ ಷಾಕ್ಸ್‌ ಟೈಸನ್‌], ''[[BBC]] Sports'' , 2004-07-31, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> ಪಂದ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅಸ್ಥಿಬಂಧದ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗೊಳಗಾದರು. ಆತನ ನಿರ್ವಾಹಕ, ಷೆಲ್ಲಿ ಫಿಂಕೆಲ್‌ರ ಪ್ರಕಾರ ಮಂಡಿಗೆ ಆಘಾತವಾದ ನಂತರ, ಆತ ಉಪಯುಕ್ತ ಬಲಗೈ ಹೊಡೆತಗಳನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾಗಿದ್ದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/3942971.stm ಟೈಸನ್‌ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ ಬ್ಲೇಮ್ಸ್‌ ಇಂಜ್ಯುರಿ], ''[[BBC]] Sports'' , 2004-07-31, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> ಜೂನ್‌ 11, 2005ರಂದು, ಟೈಸನ್‌ ತರಬೇತಿಹೊಂದಿದ ಪಟು [[ಕೆವಿನ್‌ ಮೆಕ್‌ಬ್ರೈಡ್‌]]‌ರ ವಿರುದ್ಧದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಏಳನೇ ಸುತ್ತಿನ ಆರಂಭದ ಮುಂಚೆಯೇ ತೊರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಮೂಡಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದನ್ನು ಸೋತನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ತನಗೆ ಮುಂದೆಯೂ "ಕುಸ್ತಿಯನ್ನಾಡುವ ಕೆಚ್ಚು ಅಥವಾ ಗುಂಡಿಗೆ ನನಗಿಲ್ಲವಾದುದರಿಂದ ನಾನು ಕುಸ್ತಿಯನ್ನಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/4084744.stm ಟೈಸನ್‌ ಕ್ವಿಟ್ಸ್‌ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ ಆಫ್ಟರ್‌ ಡಿಫೀಟ್], ''[[BBC]] Sport'' , 2005-06-12, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-14.</ref> == ಪ್ರದರ್ಶನ ಪ್ರವಾಸ == 2006ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾಲಗಳನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ, ಶಿಕ್ಷಿತ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಟು [["ಟಿ-ರೆಕ್ಸ್‌‌" ಎಂಬ ಬಿರುದಿನ ಕೋರೆ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್‌]]‌ ವಿರುದ್ಧದ ನಾಲ್ಕು-ಸುತ್ತಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಪಂದ್ಯಗಳ ಸರಣಿಯ ವಿಶ್ವ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಕಣಕ್ಕೆ ಓಹಿಯೋದ ಯಂಗ್ಸ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ ಮರುಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದರು.<ref name="coreypics">{{cite web | title = Mike Tyson World Tour: Mike Tyson versus Corey Sanders pictures | url = http://www.tysontalk.com/article591.html | work = Tyson Talk}}</ref> ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣವಿಲ್ಲದ ಹಾಗೂ 5&nbsp;ft 10.5 in ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 216 ಪೌಂಡ್‌ಗಳ ತೂಕವಿರುವ ಆದರೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ತನಗಿಂತ ದೂರ ಇರುವ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಾಗೂ 6&nbsp;ft 8 in ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 293 ಪೌಂಡ್‌ಗಳ ತೂಕವಿದ್ದ, ಕಳೆದ ಏಳು ವೃತ್ತಿಪರ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುಕಂಡಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ [[ರೆಟಿನಾ]]ದಿಂದಾಗಿ ಬಹುಪಾಲು ಕುರುಡಾದ ಎಡ ಕಣ್ಣನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಲೋಪಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್‌‌ರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಟೈಸನ್‌ ಉತ್ತಮ ಆಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ "ಪ್ರದರ್ಶನ"ವು ಮುಂಚೆಯೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ "ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ" ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. "ನಾನು ಈ ಆರ್ಥಿಕ ದುರವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹೊರಬರದೇ ಹೋದರೆ, ನಾನು ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರ ಗುದ್ದುವ ಚೀಲ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ದುಡಿಯುವ ಹಣ ನನ್ನ ಸಾಲಗಳನ್ನು ತೀರಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಚಂಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡದೇ ಹೋದರೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನ ಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳಲಾರೆ," ಎಂದು ಟೈಸನ್‌ ತಮ್ಮ "ಪುನಃಪ್ರವೇಶ"ದ ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web | title = Tyson Happy With Exhibition, Fans Are Not | first = Sammy | last = Rozenberg | url = http://www.boxingscene.com/?m=show&id=5931 | accessdate = 2009-05-16 | work = Boxing Scene}}</ref> == ಕೀರ್ತಿ ಪರಂಪರೆ == [[ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]]ನ "ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟುಗಳ ಪಟ್ಟಿ"ಯ 1998ರ ಶ್ರೇಯಾಂಕದಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ #14ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref>{{cite book | author = The Editors of Ring Magazine. | title = The 1999 Boxing Alamanac and Book of Facts | publisher = London Publishing Co. | date = 1999 | location = Ft. Washington, PA | pages = 132 | issn = 10849410}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ನಿರೂಪಕ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ [[ರೆಜ್‌ ಗುಟ್ಟರಿಡ್ಜ್‌]] ತಮ್ಮ 1995ರ ಪುಸ್ತಕ 'ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ - ದ ರಿಲೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಪವರ್‌'ನಲ್ಲಿ ಗಣಕ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂವೊಂದು ಕೌಶಲ್ಯ, ವೇಗ, ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪಡೆಯುವಿಕೆ, ತೂಕ, ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ/ವಿರೋಧಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ 100 ವರ್ಷಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಗಳ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ/ಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿದಾಗ ಟೈಸನ್‌ರು ಕಳೆದ 50 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿನ 4ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ 7ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ ಪಟುವಾಗಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=April 2009}} 2002ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ನ [http://boxing.about.com/od/history/a/ring_80_best.htm ಕಳೆದ 80ವರ್ಷಗಳ 80 ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108035508/http://boxing.about.com/od/history/a/ring_80_best.htm |date=2017-01-08 }} ಯಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ #72ನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ''ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'''ನ 2003ರ [http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ 100 ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮುಷ್ಟಿಹೋರಾಟಗಾರರ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707075523/http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm |date=2011-07-07 }}''' '' ಯಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ #16ನೇ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. == ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ನಂತರ == [[ಚಿತ್ರ:Just before I had him.jpg|thumb|left|ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ 2005ರಲ್ಲಿ ಭೋಜನಕೂಟದ ನಂತರ ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು.]] ಜೂನ್‌ 3, 2005ರಂದು ''[[USA ಟುಡೇ]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟದಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ "ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನವು ವ್ಯರ್ಥ - ನಾನೊಬ್ಬ ವಿಫಲನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ." ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಂತರ ಮುಂದುವರೆಸಿ: "ನಾನು ಸುಮ್ಮನೇ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನಗೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಮುಜುಗರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಾನೋರ್ವ [[ಪಾದ್ರಿಯಾಗಲು/ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕನಾಗಲು]] ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಕಾರ ನಾನಿದನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗದ ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಘನತೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ ಎನಿಸುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ಜೀವನದ ಈ ಭಾಗದಿಂದ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಹೊರಬರಲು/ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಏನೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅಷ್ಟೆತ್ತರಕ್ಕೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ಆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬಯಸುತ್ತೇನೆ."<ref name="UST1">ಸರಸೇನೊ, ಜಾನ್‌., [http://www.usatoday.com/sports/boxing/2005-06-02-tyson-saraceno_x.htm ಟೈಸನ್‌ : 'ಮೈ ಹೋಲ್‌ ಲೈಫ್‌ ಹ್ಯಾಸ್‌ ಬೀನ್‌ ಎ ವೇಸ್ಟ್'], ''[[USAToday]].com'' , 2005-06-02, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-11.</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದುದಾಗಿ ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಟೈಸನ್‌ [[ಅರಿಝೋನಾದ ಫೀನಿಕ್ಸ್‌|ಅರಿಝೋನಾ<ref>[http://msnbc.msn.com/id/8305426/ ಟೈಸನ್‌ ಹ್ಯಾಸ್‌ ಫ್ಲೋನ್‌ ಕೂಪ್‌ ಇನ್‌ ನ್ಯೂ ಹೋಂ], '' [[MSNBC]].com ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 2005-06-22, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27.</ref> ದ ಫೀನಿಕ್ಸ್‌]] ಸಮೀಪದ ಶ್ರೀಮಂತರ ಎನ್‌ಕ್ಲೇವ್‌ಗಳಿರುವ [[ಪ್ಯಾರಡೈಸ್‌ ವ್ಯಾಲಿ]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ 350 ಪಾರಿವಾಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಟೈಸನ್‌ ಅನೇಕ [[ಜಾಲತಾಣ]]ಗಳ ಹಾಗೂ ಕಂಪೆನಿಗಳ ಪ್ರಚಾರದ ಮೂಲಕ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಹೆಂಡೆರ್‌ಸನ್‌, ಕೆನ್ನೆತ್., [http://www.ringsidereport.com/Henderson6202006.htm ಎ ಲುಕ್‌ ಅಟ್‌‌ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌'ಸ್‌‌ ಲೈಫ್‌ ಆಫ್ಟರ್‌ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212221937/http://www.ringsidereport.com/Henderson6202006.htm |date=2008-02-12 }}, ''ringsidereport.com'' , 2002-06-20, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-28.</ref> ಈ ಹಿಂದೆ ಟೈಸನ್‌ ಈ ತರಹದ ಪ್ರಚಾರ/ ದೃಢೀಕರಣಗಳಿಂದ ದೂರವಿದ್ದ ಅವರು ಇತರೆ ಅಥ್ಳೀಟ್‌‌ಗಳನ್ನು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ನೀವು ತಪ್ಪು ದಾರಿಗೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ/ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ದೂರಿದ್ದರು.<ref>ಸರಸೇನೊ, ಜಾನ್., [http://www.usatoday.com/sports/comment/saraceno/2002-06-06-saraceno.htm ಟೈಸನ್‌ ಷೋಸ್‌ ಗುಡ್‌-ಗೈ ಸೈಡ್‌ ವಿತ್‌ ಕಿ‌ಡ್ಸ್], ''[[USA Today]]'' , 2002-06-06, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-27.</ref> ಅವರು ಅನೇಕ ಮನರಂಜನಾ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌<ref>ಬಿರ್ಚ್‌, ಪೌಲ್‌/ಪಾಲ್., [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/5326980.stm ಟೈಸನ್‌ ರೆಡ್ಯೂಸ್‌ಡ್‌‌ ಟು ವೇಗಾಸ್‌‌ ಟರ್ನ್], ''[[BBC]] Sports'' , 2002-09-13, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-27.</ref> ನ ಮೋಜಿನಮಂದಿರ/ಕ್ಯಾಸಿನೋಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಅನೇಕ ಸಾಲಗಳನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಪ್ರದರ್ಶನ ಪಂದ್ಯಗಳ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/5393536.stm ಡೆಟ್‌-ರಿಡನ್‌ ಟೈಸನ್‌ ರಿಟರ್ನ್ಸ್‌ ಟು ರಿಂಗ್‌], '' [[BBC]] Sports'' , 2006-09-29, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-27.</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 29, 2006ರಂದು, ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು [[ಅರಿಝೋನಾದ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಡೇಲ್‌]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್ಬಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣಗಳ ನಂತರ ಆರಕ್ಷಕ ದಳದ [[SUV]]ಗೆ ಅಪಘಾತ ಮಾಡುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ [[DUI]] ಹಾಗೂ [[ಮಾದಕದ್ರವ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ]] [[ಅಪರಾಧಿ]]ಯೆಂಬ ಅನುಮಾನದ ಮೇಲೆ ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆರಕ್ಷಕರು [[ಮಾರಿಕೋಪಾ ಕೌಂಟಿ]]ಯ ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಸಂದರ್ಭದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, "[ಟೈಸನ್‌ ]ರು ಇಂದು [ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳನ್ನು] ಬಳಸಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ತನಗಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯಿರುವ ಕಾರಣ ತಾನು ಅದರ ವ್ಯಸನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ."<ref>ಗೇನರ್‌, ಟಿಂ., [http://sg.sports.yahoo.com/061229/3/45pl7.html ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಅರೆಸ್ಟೆಡ್‌ ಆನ್‌ ಕೊಕೈನ್‌ ಚಾರ್ಜಸ್], ''Yahoo.com ಮೂಲಕ [[Reuters]]'' , 2007-12-30, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-15.</ref> ಟೈಸನ್‌ ಜನವರಿ 22, 2007ರಂದು ಮಾರಿಕೋಪಾ ಕೌಂಟಿಯ ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತಾನು ಮಾದಕದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಉದ್ದೀಪನ ಮದ್ದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ಸೇವಿಸಿ ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ತಾನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥನಲ್ಲ ಎಂದು ಕೋರಿದರು. ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳ ಆರೋಪದ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಕರೆ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾ ಫೆಬ್ರವರಿ 8ರಂದು ಆತ ತನ್ನನ್ನು "ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವ್ಯಸನಗಳಿಗೆ" ನೀಡುವ ಒಳರೋಗಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>ಖಾನ್‌, ಕ್ರಿಸ್., [http://www.abqtrib.com/news/2007/feb/08/boxing-tyson-enters-rehab-facility/ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌: ಟೈಸನ್‌ ಎಂಟರ್ಸ್‌ ‌ರೀಹ್ಯಾಬ್‌ ಫೆಸಿಲಿಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929123034/https://www.abqtrib.com/news/2007/feb/08/boxing-tyson-enters-rehab-facility/ |date=2007-09-29 }}, '' [[ದ ಅಲ್ಬ್ಯೂಕರ್ಕ್‌ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್‌]] ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 2007-02-08, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-06.</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 24, 2007ರಂದು, ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಕೊಕೈನ್‌ ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಅದರ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸಿದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ನವೆಂಬರ್‌ 2007ರಲ್ಲಿ ಈ ಆರೋಪಗಳ ಅಪರಾಧ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಸೆರೆವಾಸ, 360 ಗಂಟೆಗಳ ಸಮುದಾಯ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರೀಕ್ಷಣೆಯ ಶಿಕ್ಷೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಫಿರ್ಯಾದುದಾರರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಸೆರೆವಾಸ ವಿಧಿಸಲು ಕೋರಿದ್ದಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತನ್ನ ಮಾದಕವಸ್ತು ವ್ಯಸನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತರಲು ಸಹಾಯ ಕೇಳಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಆತನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ದೀರ್ಘಶಿಕ್ಷೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.<ref>BBC NEWS, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7102471.stm ಟೈಸನ್‌ ಜೈಲ್‌ಡ್‌ ಆನ್‌ ಡ್ರಗ್‌ ಚಾರ್ಜಸ್], ''news.bbc.com'' , 2007-11-19, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-11-19.</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಟೈಸನ್‌ ಕಾನೂನಿನ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಹಿಳೆಯರಿಂದ ಏಳು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಏಳು ಜನ ಮಕ್ಕಳೆಂದರೆ ಮಗ ಡಾಮಟೋ ಕಿಲ್‌ರೇನ್‌ ಟೈಸನ್‌,<ref>https://books.google.com/books?id=ZVsRp-U8P7EC&amp;pg=PA255&amp;lpg=PA255&amp;dq=d'amato+kilrain+tyson&amp;source=bl&amp;ots=yCghZTb_fg&amp;sig=nCEoYBW_u-0zTfyzo8Rd7mvZzpg&amp;hl=en&amp;ei=OPnKSpuyEoK2sgOW2N2hBQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5#v=onepage&amp;q=d'amato%20kilrain%20tyson&amp;f=false</ref> ಮಗಳು ಕುಮಾರಿ ಮೈಕೆಲ್‌ ಟೈಸನ್‌ ("ಮಿಕಿ" ಎಂದೂ ಸಹಾ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ),ಮತ್ತು ರೇನಾ, ಅಮಿರ್‌, ಮಿಗುಯೆಲ್‌, ಎಕ್ಸೋಡಸ್‌, ಹಾಗೂ ಮಿಲನ್‌. ಆತನ ಮೊದಲ ದಾಂಪತ್ಯವು ನಟಿ [[ರಾಬಿನ್‌ ಗಿವೆನ್ಸ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಫೆಬ್ರವರಿ 7, 1988ರಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ 14, 1989ರವರೆಗಿತ್ತು.<ref name="divorc1" /> ಗಿವೆನ್ಸ್‌ ತನ್ನ ''[[ಹೆಡ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಕ್ಲಾಸ್‌‌]]'' ಎಂಬ [[ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಹಾಸ್ಯಚಿತ್ರ]]ದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಗಿವೆನ್ಸ್‌ರೊಂದಿಗಿನ ದಾಂಪತ್ಯವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಮೇಲಿನ ಹಿಂಸೆ, [[ಪತ್ನಿಯ ಹೀಗಳಿಕೆ]] ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆಗಳ ಆರೋಪ ಮತ್ತು ಗಿವೆನ್ಸ್‌ರ ವಿರುದ್ಧ ಚಿನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಪೀಡಿಸುವಿಕೆಗಳ ಆರೋಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಾಗೂ ಸದ್ದುಗದ್ದಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref name="givens1">{{cite web | title = Mike Tyson vs. Robin Givens: the champ's biggest fight | author = ''[[Ebony (magazine)|Ebony]]'' | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_n3_v44/ai_6932688 | accessdate = 2007-04-24 | work = Find Articles at BNet | archiveurl = https://archive.is/20120629052622/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_n3_v44/ai_6932688/ | archivedate = 2012-06-29 | url-status = live }}</ref> "ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಗಿವೆನ್ಸ್‌ [[ಬಾರ್ಬರಾ ವಾಲ್ಟರ್ಸ್‌]]ರೊಡನೆ ಜಂಟಿ ಸಂದರ್ಶನ ನೀಡಿದಾಗ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 1988ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದ [[ABC]] [[TV]] [[ಸುದ್ದಿವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[20/20]]'' ಯಲ್ಲಿ, ಗಿವೆನ್ಸ್‌ ಟೈಸನ್‌ರೊಂದಿಗಿನ ಜೀವನವನ್ನು "ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ, ಶುದ್ಧ ನರಕ, ನಾನು ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ"<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFD7123CF933A0575AC0A96E948260 ವೈಫ್‌ ಡಿಸ್ಕಸಸ್‌ ಟೈಸನ್‌], '' [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]] ಮೂಲಕ [[AP]]'' , 1988-09-30, ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-24.</ref> ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಉತ್ಕಟ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದವು. ಗಿವೆನ್ಸ್‌ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು "[[ಉನ್ಮಾದದ ಖಿನ್ನತೆ]]" ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ/ನ್ಯಾಶನಲ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳು/ದೂರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಟೈಸನ್‌ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದೆಂಬಂತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="givens1" /> ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಗಿವೆನ್ಸ್‌, ದೂಷಿಸುವರೆಂದು ಆರೋಪ ಹೊತ್ತ ಟೈಸನ್‌ರಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref name="givens1" /> ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಕೆ ತನಗೆ [[ಗರ್ಭಪಾತ]]ವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಟೈಸನ್‌ ಆಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಗರ್ಭವತಿಯೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಆ ನೆಪವನ್ನು ತನ್ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡಳೆಂದು ದೂರಿದರು.<ref name="givens1" /><ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE1DA123CF935A15753C1A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Boxing Notebook; Lalonde-Leonard: It's Same Old Hype|last=Berger|first=Phil|date=October 26, 1988|publisher=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]|accessdate=2008-12-18}}</ref> ಆತನ ಎರಡನೇ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನವು ಮೋನಿಕಾ ಟರ್ನರ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 19, 1997ರಿಂದ ಜನವರಿ 14, 2003ರವರೆಗೆ ನಡೆದಿತ್ತು.<ref name="divorc2">{{cite web | title = Tyson finalizes divorce, could pay ex $9 million | author = ''[[Jet (magazine)|Jet]] | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_6_103/ai_97235749 | accessdate = 2007-04-24 | work = Find Articles at BNet | archive-date = 2010-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100407040551/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_6_103/ai_97235749/ | url-status = dead }}</ref> ವಿಚ್ಛೇದನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಹಾಕುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಟರ್ನರ್‌ [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ DC]]ಯ [[ಜಾರ್ಜ್‌ಟೌನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ]]ದಲ್ಲಿ [[ಸ್ಥಳೀಯ]] [[ಶಿಶುವೈದ್ಯೆ]]ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="smg1">[http://www.thesmokinggun.com/archive/tysondiv1.html ದ ಸ್ಮೋಕಿಂಗ್‌ ಗನ್‌: ರಕ್ಷಿತ ಪ್ರತಿ], ''[[ದ ಸ್ಮೋಕಿಂಗ್‌ ಗನ್‌]], ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-30.''</ref> ಆಕೆಯು [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್‌‌ನ ಮಾಜಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಗವರ್ನರ್‌]] ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಕ್ತ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಮಿಟಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿರುವ [[ಮೈಕೆಲ್‌ ಸ್ಟೀಲೆ]]ಯವರ ಸಹೋದರಿಯೂ ಹೌದು. ಟರ್ನರ್‌, ತಮ್ಮ ಐದು-ವರ್ಷಗಳ ದಾಂಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ "ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಲಾಗದ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಮಿಸಲನರ್ಹ ತಪ್ಪಾದ"<ref name="smg1" /> ಕಾರ್ಯವಾದ ವ್ಯಭಿಚಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಎಂಬ ಆರೋಪವನ್ನು ಹೊರೆಸಿ ಟೈಸನ್‌ರಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದನಕ್ಕಾಗಿ ಜನವರಿ 2002ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು. ದಂಪತಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು : ರೇನಾ (ಜನನ ಫೆಬ್ರವರಿ 14, 1996) ಮತ್ತು ಅಮಿರ್‌ (ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 1997). ಮೇ 25, 2009ರಂದು, ಟೈಸನ್‌‌ರ 4-ವರ್ಷದ ಮಗಳು, ಎಕ್ಸೋಡಸ್‌ಳನ್ನು ಆಕೆಯ 7-ವರ್ಷದ ಸಹೋದರ, ಮಿಗುಯೆಲ್‌, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ತಂತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಕಸರತ್ತಿನ ಕಾಲ್ತುಳಿತದ ಯಂತ್ರದಿಂದ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ. ಮಗುವಿನ ತಾಯಿ ತಂತಿಯ ಸಿಕ್ಕನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ [[CPR]]ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿದಳು. ಎಕ್ಸೋಡಸ್‌ "ತೀವ್ರ ವಿಷಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ"ಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಫೀನಿಕ್ಸ್‌‌ನ St. ಜೋಸೆಫ್ಸ್‌‌ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಟದ ಸಾಧನಗಳ ಸಹಾಯದಲ್ಲಿದ್ದಳು. ತರುವಾಯ ತನಗಾದ ಗಾಯಗಳಿಂದಾಗಿ ಮೇ 26, 2009ರಂದು<ref name="cnn1.com">{{cite web | title = Police: Tyson's daughter on life support | url = http://www.cnn.com/2009/US/05/25/arizona.tyson.daughter/index.html | work = CNN}}</ref><ref name="cnn2.com">{{cite web | title = Tyson's daughter dies after accident, police say | url = http://www.cnn.com/2009/US/05/26/arizona.tyson.daughter/index.html | work = CNN}}</ref> ಮರಣಿಸಿದಳು. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಟೈಸನ್‌ ಮೂರನೇ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ 32 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಲಕಿಹಾ ಸ್ಪೈಸರ್‌ರೊಂದಿಗೆ, ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾವಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಪುಟ್ಟ, ಖಾಸಗಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌‌ ಹಿಲ್ಟನ್‌ನ ಹೋಟೆಲ್‌-ವಿನೋದಗೃಹದಲ್ಲಿನ ಲಾ ಬೆಲ್ಲಾ ವೆಡ್ಡಿಂಗ್‌ ಚಾಪೆಲ್‌/ಮದುವೆಯ ಚಾಪೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೂನ್‌ 6, 2009ರ ಶನಿವಾರದಂದು ಮದುವೆಯಾದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/News/Mike-Tyson-Marries-1006746.aspx|title=Mike Tyson Marries Two Weeks After Daughter's Death|publisher=TVGuide.com|accessdate=2009-06-10|archive-date=2010-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111010505/http://www.tvguide.com/News/Mike-Tyson-Marries-1006746.aspx|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಪೈಸರ್‌ NV ಹತ್ತಿರದ ಉಪನಗರ ಹೆಂಡರ್‌ಸನ್‌ನ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ಮದುವೆ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಕೇವಲ 30 ನಿಮಿಷಗಳ ಮುಂಚೆಯಷ್ಟೇ ಜೋಡಿಯ ಮದುವೆಗೆ ಪರವಾನಗಿ ದೊರೆತಿತ್ತು. ಟೈಸನ್‌‌ರ ಮಗಳು/ಪುತ್ರಿ ಮಿಲನ್‌ಳ ತಾಯಿ ಸ್ಪೈಸರ್‌. ನವೆಂಬರ್‌ 11, 2009ರಂದು, ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನೊಂದಿಗೆ ಮಾರಾಮಾರಿಗಿಳಿದಾಗ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, TVGuide.comಗೆ ಆರಕ್ಷಕರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. "ಅವರು ಮಾರಾಮಾರಿಗಿಳಿದಿದ್ದರು. ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಸಿಗಿದ ಗಾಯವಾಗಿತ್ತು, ಆತನನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ," ಆರಕ್ಷಕರು ಮುಂದುವರೆಸಿ, ಟೈಸನ್‌ರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾಣಿಸುವಂತ ಗಾಯಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದರು. ಇಬ್ಬರೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ದೂರು ದಾಖಲಿಸಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆರಕ್ಷಕ ದಾಖಲೆಗಳು ತೋರಿಸುವ ಹಾಗೆ $20,000 ಮೊತ್ತದ ಜಾಮೀನು ಪಾವತಿಸಿದ ನಂತರ 8:24 p.mಕ್ಕೆ ಟೈಸನ್‌ರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರರ ವಿರುದ್ಧ ಹಲ್ಲೆಯ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite news| author=Joyce Eng| title=Mike Tyson Arrested in Airport Scuffle| url=http://www.tvguide.com/News/Mike-Tyson-Arrested-1011995.aspx| work=TVGuide.com| access-date=2009-12-21| archive-date=2010-02-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20100214032955/http://www.tvguide.com/News/Mike-Tyson-Arrested-1011995.aspx| url-status=dead}}</ref> == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ == {{Details|Mike Tyson in popular culture}} ತನ್ನ ಖ್ಯಾತಿ ಹಾಗೂ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿದ್ದ 1980ರ ದಶಕದ ಕೊನೆ ಹಾಗೂ 1990ರ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಟೈಸನ್‌ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೀಡಾವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆತನ ಅನೇಕ ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಧನೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಆತನ ಕಣದಲ್ಲಿನ ಅತಿರೇಕದ ಹಾಗೂ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ನಡತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಆತನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅಳವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದರು.<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/espn25/story?page=listranker/outrageousresults ESPN25: ದ 25 ಮೋಸ್ಟ್‌ ಔಟ್‌ರೇಜಿಯಸ್‌ ಕ್ಯಾರೆಕ್ಟರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827133854/http://sports.espn.go.com/espn/espn25/story?page=listranker%2Foutrageousresults |date=2006-08-27 }}, ''[[ESPN25]].com'' , ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-04-01.</ref> ಇದುವರೆಗೆ, ಟೈಸನ್‌ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ [[ಕಿರುದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಕಿರುತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ವಿಡಿಯೋ ಆಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿಡಂಬನೆ]] ಅಥವಾ [[ಅಪಹಾಸ್ಯ]]ದ ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾದ, ಸಾಹಿತಿ ಜೋ ಲೇಡೆನ್‌ರ ಪುಸ್ತಕ ''ದ ಲಾಸ್ಟ್‌‌ ಗ್ರೇಟ್‌ ಫೈಟ್‌‌: ದ ಎಕ್ಸಟ್ರಾ ಆರ್ಡಿನರಿ ಟೇಲ್‌ ಆಫ್‌ ಟು ಮೆನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಹೌ ಒನ್‌ ಫೈಟ್‌ ಚೇಂಜ್‌ಡ್‌ ದೇರ್‌ ಲೈವ್ಸ್‌‌ ಫಾರ್‌ ಎವರ್'' ‌ದಲ್ಲಿ, ಟೈಸನ್‌ ಮತ್ತು ಡಗ್ಲಾಸ್‌‌ರ ಪರಸ್ಪರರ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಶಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪುಸ್ತಕಕ್ಕೆ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಬಂದವಲ್ಲದೇ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಆ ಪಂದ್ಯವು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರ ಆರಂಭದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮೂಡಿತ್ತು. == ಟೈಸನ್‌ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ == 2008ರಲ್ಲಿ, ''[[ಟೈಸನ್‌]]'' ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಕ್ಯಾನ್ನೆಸ್‌ ಚಿತ್ರೋತ್ಸವ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತಗೊಂಡಿತು. ಚಿತ್ರವನ್ನು [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಟೊಬ್ಯಾಕ್‌‌]] ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರಲ್ಲದೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಟೈಸನ್‌ರೊಂದಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಷಣಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಹಾ ಇವೆ. ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಶಂಸೆಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತಲ್ಲದೇ 100ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ [[ರಾಟನ್‌ ಟೊಮ್ಯಾಟೋಸ್‌]] ಜಾಲತಾಣದಿಂದ 86%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿತ್ತು. == ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು == {{start box}} |- |align="center" colspan=8|'''50 ಗೆಲುವುಗಳು''' (44 ನಾಕ್‌ಔಟ್‌ಗಳು, 5 ನಿರ್ಣಯಗಳು, 1 ಅನರ್ಹತೆ), '''6 ಸೋಲುಗಳು''' , '''0 ಡ್ರಾಗಳು''' , '''2 ಫಲಿತಾಂಶರಹಿತ ಪಂದ್ಯಗಳು''' <ref>{{cite web |url=http://www.boxrec.com/list_bouts.php?human_id=474&cat=boxer |title=Mike Tyson's career boxing record |work=[[Boxrec.com]] |accessdate=2008-01-18 |archive-date=2012-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005125317/http://boxrec.com/list_bouts.php?human_id=474&cat=boxer |url-status=dead }}</ref> |- |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|Res. |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ದಾಖಲೆ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ಮಾದರಿ/ವಿಧ/ಲಕ್ಷಣ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|Rd., ಸಮಯ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ದಿನಾಂಕ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ಸ್ಥಳ |align=center style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |50-6 |align=left|{{flagicon|IRE}} [[ಕೆವಿನ್‌ ಮೆಕ್‌ಬ್ರೈಡ್‌]] |[[TKO]] || 6 {{small|(10)}}, 3:00 |2005-06-11 || align=left|{{flagicon|Washington, D.C.}} [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌, DC]] |align=left|{{small|Tyson's trainer Jeff Fenech asked for the fight to be stopped after the sixth round. McBride pushed Tyson over in the sixth. Tyson struggled to get up and looked exhausted. Fenech decided Tyson was unable to continue through exhaustion and called the fight off.}} |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |50-5 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಡ್ಯಾನಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌]] |[[KO]] || 4 {{small|(10)}}, 2:51 |2004-07-30 || align=left|{{flagicon|Kentucky}} [[ಲೂಯಿಸ್‌ವಿಲ್ಲೆ, KY]] |align=left|{{small|With 30 seconds left in round one, Tyson sustained ligament damage to his left knee and visibly reached for his knee in pain. Tyson was knocked out in round four and claimed afterwards he was struggling to even stand from the injury. Four days later, Tyson underwent successful surgery to repair the torn knee ligaments.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |50-4 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಕ್ಲಿಫಾರ್ಡ್‌ ಎಟಿಯೆನ್ನೆ]] |KO || 1 {{small|(10)}}, 0:49 |2003-02-22 || align=left|{{flagicon|Tennessee}} [[ಮೆಂಫಿಸ್‌, TN]] | |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |49-4 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಲೆನ್ನಾಕ್ಸ್‌ ಲೂಯಿಸ್‌/ಲೆವಿಸ್‌‌]] |KO || 8 {{small|(12)}}, 2:25 |2002-06-08 || align=left|{{flagicon|Tennessee}} ಮೆಂಫಿಸ್‌, TN |align=left|{{small|[[List of IBF world champions#Heavyweight|IBF]]/[[List of IBO world champions#Heavyweight|IBO]]/[[List of WBC world champions#Heavyweight|WBC]] Heavyweight titles on the line.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |49-3 |align=left|{{flagicon|DEN}} [[ಬ್ರಿಯಾನ್‌ ನೀಲ್‌ಸೆನ್‌]] |TKO || 7 {{small|(10)}}, 3:00 |2001-10-13 || align=left|{{flagicon|DEN}} {{small|[[Copenhagen|Copenhagen, Denmark]]}} |align=left|{{small|Corner retirement.}} |- align="center" |style="background: #dddddd"|NC |48-3 |align=left|{{flagicon|POL}} [[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಗೊಲೊಟಾ]] |[[ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ]] || 3 {{small|(10)}} |2000-10-20 || align=left|{{flagicon|Michigan}} [[ಆಬರ್ನ್‌ ಹಿಲ್ಸ್‌, MI]] |align=left|{{small|Originally a win after round two for Tyson after Gołota refused to continue fighting, the bout was ruled a no contest by the Michigan State Athletic Commission due to Tyson testing positive for [[marijuana]] after the fight.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |48-3 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಲೂ/ಲೌ ಸವಾರೆಸೆ]] |TKO || 1 {{small|(10)}}, 0:38 |2000-06-24 || align=left|{{flagicon|SCO}} [[ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ, ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್‌]] |align=left|{{small|Tyson accidentally hits referee [[John Coyle]] after Coyle stopped the bout. During post fight interview, he comments he'd eat Lennox Lewis' children.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |47-3 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಜ್ಯೂಲಿಯಸ್‌ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌]] |TKO || 2 {{small|(10)}}, 1:03 |2000-01-29 || align=left|{{flagicon|ENG}} {{small|[[Manchester|Manchester, England]]}} | |- align="center" |style="background: #dddddd"|NC |46-3 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಆರ್ಲಿನ್‌ ನಾರ್ರಿಸ್‌]] |ಫಲಿತಾಂಶವಿಲ್ಲ || 1 {{small|(10)}}, 3:00 |1999-10-23 || align=left|{{flagicon|Nevada}} [[ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV]] |align=left|{{small|Norris suffered a knee injury following a post-bell punch from Tyson.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |46-3 |align=left|{{flagicon|RSA}} [[ಫ್ರಾಂಕೋಯಿಸ್‌ ಬೋಥಾ]] |KO || 5 {{small|(10)}}, 2:59 |1999-01-16 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV | |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |45-3 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌]] |ಅನರ್ಹತೆ || 3 {{small|(12)}} |1997-06-28 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|"[[The Bite Fight]]", Tyson disqualified for twice biting Holyfield's ears in round three.}} |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |45-2 |align=left|{{flagicon|USA}} ಇವಾಂಡರ್‌ ಹೋಲಿಫೀಲ್ಡ್‌ |TKO || 11 {{small|(12)}}, 0:37 |1996-11-09 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Lost [[List of WBA world champions#Heavyweight|WBA Heavyweight title]].}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |45-1 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಬ್ರೂಸ್‌‌ ಸೆಲ್ಡನ್‌]] |TKO || 1 {{small|(12)}}, 1:49 |1996-09-07 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Won WBA Heavyweight title. WBC title not on the line. Tyson relinquished the WBC title on September 24.}}<ref name="The New York Times 1996-09-25">{{cite news | title=Tyson Yields W.B.C. Title | date=1996-09-25| publisher=The New York Times Company| url =http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E3D71F3DF936A1575AC0A960958260 | work =The New York Times| accessdate = 2008-03-14}}</ref> |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |44-1 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬ್ರೂನೋ]] |TKO || 3 {{small|(12)}}, 0:50 |1996-03-16 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Won WBC Heavyweight title.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |43-1 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಬಸ್ಟರ್‌‌ ಮಾಥಿಸ್‌, Jr.]] |KO || 3 {{small|(12)}}, 2:32 |1995-12-16 || align=left|{{flagicon|Pennsylvania}} [[ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾ, ಪೆನ್ಸಿಲ್‌ವೇನಿಯಾ]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |42-1 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಪೀಟರ್‌ ಮೆಕ್‌‌ನೀಲೆ]] |ಅನರ್ಹತೆ || 1 {{small|(10)}} |1995-08-19 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|McNeeley was disqualified after his manager entered the ring.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |41-1 |align=left|{{flagicon|CAN}} [[ಡೊನೊವನ್‌‌ ರುಡ್ಡೋಕ್‌‌]] |ನಿರ್ಣಯ {{small|(unanimous)}} || 12 |1991-06-28 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|The rematch was as brutal as the first and as a result Ruddock sustained a broken jaw and Tyson suffered a perforated eardrum.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |40-1 |align=left|{{flagicon|CAN}} ಡೊನೊವನ್‌‌ ರುಡ್ಡೋಕ್‌‌ |TKO || 7 {{small|(12)}}, 2:22 |1991-03-18 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|The fight was surrounded in controversy after referee Richard Steele stopped Ruddock in the 7th round after a barrage of punches from Tyson even though he appeared to be ok to continue. As a result of the premature stoppage a fight broke out in the ring between both camps and a rematch was called for.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |39-1 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಅಲೆಕ್ಸ್‌‌ ಸ್ಟೀವರ್ಟ್‌]] |KO || 1 {{small|(10)}}, 2:27 |1990-12-08 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ]] |align=left|{{small|The fight was waved off by the referee as a result of the three knock-down rule. Alex Stewart had gone down three times in the first round.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |38-1 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಹೆನ್ರಿ ಟಿಲ್‌ಮನ್‌‌]] |KO || 1 {{small|(10)}}, 2:47 |1990-06-16 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Tyson gained revenge over the man who had beaten him twice in the amateurs.}} |- align="center" |{{no2}}ಸೋಲು |37-1 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಜೇಮ್ಸ್‌‌ ಡಗ್ಲಾಸ್‌‌]] |KO || 10 {{small|(12)}} |1990-02-11 || align=left|{{flagicon|JPN}} [[ಟೋಕ್ಯೋ, ಜಪಾನ್‌]] |align=left|{{small|Lost IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |37-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಕಾರ್ಲ್‌‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌‌]] |TKO || 1 {{small|(12)}}, 1:33 |1989-07-21 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |36-0 |align=left|{{flagicon|GBR}} [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಬ್ರೂನೋ]] |TKO || 5 {{small|(12)}}, 2:55 |1989-02-25 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |35-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಮೈಕೆಲ್‌ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್‌]] |KO || 1 {{small|(12)}}, 1:31 |1988-06-27 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |34-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಟೋನಿ ಟಬ್ಬ್ಸ್‌]] |TKO || 2 {{small|(12)}}, 2:54 |1988-03-21 || align=left|{{flagicon|JPN}} ಟೋಕ್ಯೋ, ಜಪಾನ್‌ |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |33-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಲ್ಯಾರ್ರಿ ಹೋಮ್ಸ್‌]] |TKO || 4 {{small|(12)}}, 2:55 |1988-01-22 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |32-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಟೈರೆಲ್‌ ಬಿಗ್ಗ್ಸ್‌]] |TKO || 7 {{small|(12)}}, 2:59 |1987-10-16 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ |align=left|{{small|Retained IBF/WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |31-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಟೋನಿ ಟಕರ್‌‌‌]] |ನಿರ್ಣಯ {{small|(unanimous)}} || 12 |1987-08-01 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Won IBF Heavyweight title and retained WBA/WBC Heavyweight titles, becoming Undisputed Heavyweight champion.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |30-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಪಿಂಕ್‌ಲನ್‌ ಥಾಮಸ್‌]] |TKO || 6 {{small|(12)}}, 2:00 |1987-05-30 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Retained WBA/WBC Heavyweight titles.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |29-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಸ್ಮಿತ್‌]] |ನಿರ್ಣಯ {{small|(unanimous)}} || 12 |1987-03-07 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Won WBA Heavyweight title and retained WBC Heavyweight title.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |28-0 |align=left|{{flagicon|JAM}} [[ಟ್ರೆವರ್‌ ಬೆರ್ಬಿಕ್‌‌]] |TKO || 2 {{small|(12)}}, 2:35 |1986-11-22 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV |align=left|{{small|Won WBC Heavyweight title.}} |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |27-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಅಲೋನ್ಜೋ ರಾಟ್ಲಿಫ್‌]] |KO || 2 {{small|(10)}}, 1:41 |1986-09-06 || align=left|{{flagicon|Nevada}} ಲಾಸ್‌ ವೇಗಾಸ್, NV | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |26-0 |align=left|{{flagicon|CUB}} ಜೋಸ್‌ ರಿಬಾಲ್ಟಾ |TKO || 10 {{small|(10)}}, 1:23 |1986-08-17 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |25-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಮಾರ್ವಿಸ್‌‌ ಫ್ರೇಜಿಯರ್‌]] |KO || 1 {{small|(10)}}, 0:30 |1986-07-26 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಗ್ಲೆನ್ಸ್‌ ಫಾಲ್ಸ್‌‌, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |24-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಲೊರೆನ್ಜೋ ಬಾಯ್ಡ್‌‌ |KO || 2 {{small|(10)}}, 1:43 |1986-07-11 || align=left|{{flagicon|New York}} ಸ್ವಾನ್‌ ಲೇಕ್‌‌, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |23-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ವಿಲಿಯಂ ಹೊಸಿಯಾ |KO || 1 {{small|(10)}}, 2:03 |1986-06-28 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಟ್ರಾಯ್‌‌, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |22-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ರೆಜ್ಜೀ ಗ್ರಾಸ್‌‌ |TKO || 1 {{small|(10)}}, 2:36 |1986-06-13 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |21-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಮಿಚ್‌ ಗ್ರೀನ್‌‌]] |ನಿರ್ಣಯ {{small|(unanimous)}} || 10 |1986-05-20 || align=left|{{flagicon|New York}} ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |20-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಜೇಮ್ಸ್‌‌ ಟಿಲ್ಲಿಸ್‌]] |ನಿರ್ಣಯ {{small|(unanimous)}} || 10 |1986-05-09 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಗ್ಲೆನ್ಸ್‌ ಫಾಲ್ಸ್‌‌, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |19-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಸ್ಟೀವ್‌‌ ಝೌಸ್ಕಿ |KO || 3 {{small|(10)}}, 2:39 |1986-03-10 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಯೂನಿಯನ್‌ಡೇಲ್‌‌, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |18-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಜೆಸ್ಸೀ/ಜೆಸ್ಸೇ ಫರ್ಗ್ಯೂಸನ್‌]] |DQ || 6 {{small|(10)}}, 1:19 |1986-02-16 || align=left|{{flagicon|New York}} ಟ್ರಾಯ್‌‌, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |17-0 |align=left|{{flagicon|USA}}ಮೈಕ್‌ ಜೇಮ್‌‌ಸನ್‌‌ |TKO || 5 {{small|(8)}}, 0:46 |1986-01-24 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |16-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಡೇವಿಡ್‌‌ ಜಾಕೋ]] |TKO || 1 {{small|(10)}}, 2:16 |1986-01-11 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಆಲ್ಬೆನಿ, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |15-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಯಂಗ್‌ |KO || 1, 0:50 |1985-12-27 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಲಥಮ್‌‌, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |14-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಸ್ಯಾಮ್ಮಿ ಸ್ಕಾಫ್‌‌ |KO || 1 {{small|(10)}}, 1:19 |1985-12-06 || align=left|{{flagicon|New York}} ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |13-0 |align=left|{{flagicon|CAN}} ಕಾನ್ರಾಯ್‌‌ ನೆಲ್ಸನ್‌ |KO || 2 |1985-11-22 || align=left|{{flagicon|New York}} ಲಥಮ್‌‌, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |12-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಎಡ್ಡೀ ರಿಚರ್ಡ್‌ಸನ್‌‌ |KO || 1, 1:17 |1985-11-13 || align=left|{{flagicon|Texas}} [[ಹೌಸ್ಟನ್‌‌, TX]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |11-0 |align=left|{{flagicon|TRI}} ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್‌‌ ಬೆಂಜಮಿನ್‌‌ |TKO || 1, 0:54 |1985-11-01 || align=left|{{flagicon|New York}} ಲಥಮ್‌‌, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |10-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ರಾಬರ್ಟ್‌ ಕೋಲೆ |KO || 1 {{small|(8)}}, 0:37 |1985-10-25 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |9-0 |align=left|{{flagicon|USA}} [[ಡಾನ್ನಿ ಲಾಂಗ್‌]] |KO || 1 {{small|(6)}}, 1:28 |1985-10-09 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |8-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಮೈಕೆಲ್‌ ಜಾನ್‌ಸನ್‌‌ |KO || 1 {{small|(6)}}, 0:39 |1985-09-05 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |7-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಲಾರೆನ್ಜೋ ಕೆನಡಿ |TKO || 1 {{small|(6)}}, 1:05 |1985-08-15 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |6-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಲ್ಯಾರ್ರಿ ಸಿಮ್ಸ್‌‌ |KO || 3 {{small|(6)}}, 2:04 |1985-07-19 || align=left|{{flagicon|New York}} [[ಪಫ್‌‌ಕೀಪ್ಸೀ, NY]] | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |5-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಜಾನ್‌‌ ಆಲ್ಡರ್‌ಸನ್‌‌ |TKO || 2 {{small|(6)}} |1985-07-11 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |4-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ರಿಕಾರ್ಡೋ ಸ್ಪೇನ್‌‌ |KO || 1 {{small|(6)}}, 0:39 |1985-06-20 || align=left|{{flagicon|New Jersey}} ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ನಗರ , NJ | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |3-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಡಾನ್‌ ಹಾಲ್ಪಿನ್‌‌ |KO || 4 {{small|(4)}} |1985-05-23 || align=left|{{flagicon|New York}} ಆಲ್ಬೆನಿ, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |2-0 |align=left|{{flagicon|USA}} ಟ್ರೆಂಟ್‌‌ ಸಿಂಗಲ್‌ಟನ್‌‌ |TKO || 1 {{small|(4)}}, 0:53 |1985-04-10 || align=left|{{flagicon|New York}} ಆಲ್ಬೆನಿ, NY | |- align="center" |{{yes2}}ಗೆಲುವು |1-0 |align=left|{{flagicon|PUR}} ಹೆಕ್ಟರ್‌ ಮರ್ಸಿಡೀಸ್‌ |TKO || 1 {{small|(4)}}, 1:47 |1985-03-06 || align=left|{{flagicon|New York}} ಆಲ್ಬೆನಿ, NY | {{end box}} == ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು == ಟೈಸನ್‌ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲೇ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು:<ref>[https://archive.is/20120628230556/www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/spoty_overseas.shtml ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಪರ್ಸನಾಲಿಟಿ ಆಫ್‌ ದ ಇಯರ್‌ - ಓವರ್‌ಸೀಸ್‌ ವಿನ್ನರ್ಸ್], ''[[BBC]].co.uk' ಪಡೆದ ದಿನಾಂಕ 2007-03-31.''</ref> '''ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * ಕಿರಿಯರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌‌ ಪಂದ್ಯಗಳು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌ 1982 * [[ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗ್ಲೋವ್ಸ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌]] ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ 1984 * ನಿರ್ವಿವಾದ [[ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌]] (ಮೂರೂ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ‌; [[WBA]], [[IBF]], ಮತ್ತು [[WBC]]) — ಆಗಸ್ಟ್‌ 1, 1987 – ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990 * [[WBC]] ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ — ನವೆಂಬರ್‌ 22, 1986 – ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990, ಮಾರ್ಚ್‌ 16, 1996 – 1997 (ವಿರಾಮದ ಅವಧಿ) * [[WBA]] ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ — ಮಾರ್ಚ್‌ 7, 1987 – ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 7, 1996 – ನವೆಂಬರ್‌ 9, 1996 * [[IBF]] ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ — ಆಗಸ್ಟ್‌ 1, 1987 – ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 1990 '''ದಾಖಲೆಗಳು''' * ಅತಿ ಕಿರಿಯ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ — 20 ವರ್ಷ 4 ತಿಂಗಳ ವಯಸ್ಸು * ಕಿರಿಯರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌‌ನ ತ್ವರಿತ KO — 8 ಸೆಕೆಂಡುಗಳು '''ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು''' * [[ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ ವರ್ಷದ ಕುಸ್ತಿಪಟು]]—1986 & 1988 * [[BBC ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ವರ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಕ್ತಿ]]—1989 * ರಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌ ವರ್ಷದ ಉಜ್ವಲ ವ್ಯಕ್ತಿ—1985 {{start box}} {{s-ach|aw}} {{succession box | before=[[Marvin Hagler]] <br />& [[Donald Curry]] | title= [[Ring Magazine Fighter of the Year]] | years= 1986 | after= [[Evander Holyfield]] }} {{succession box | before=[[Evander Holyfield]] | title= [[Ring Magazine Fighter of the Year]] | years= 1988 | after= [[Pernell Whitaker]] }} {{succession box | before=[[Michael Spinks]] | title= [[The Ring Magazine|The Ring]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]]| years= June 27, 1988 - February 11, 1990 | after= [[James Buster Douglas]] }} {{s-sports}} {{s-bef | before=[[Trevor Berbick]]}} {{s-ttl | title=[[World Boxing Council|WBC]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=November 22, 1986 – February 11, 1990}} {{s-aft | rows=4 | after=[[James Buster Douglas|Buster Douglas]]}} {{s-bef | before=[[James Smith (boxer)|James Smith]]}} {{s-ttl | title=[[World Boxing Association|WBA]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=March 7, 1987 – February 11, 1990}} {{s-bef | before=[[Tony Tucker]]}} {{s-ttl | title=[[International Boxing Federation|IBF]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=August 1, 1987 – 11 February 1990}} |- {{s-vac | last=[[Leon Spinks]]}} {{s-ttl | title=[[Undisputed Championship|Undisputed]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=August 1, 1987 – 11 February 1990}} {{s-bef | before= [[Frank Bruno]]}} {{s-ttl | title= [[World Boxing Council|WBC]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=March 16, 1996– September 24, 1997<br />Vacated}} {{s-vac | next=[[Lennox Lewis]]}} {{succession box | before=[[Bruce Seldon]] | title=[[World Boxing Association|WBA]] [[List of heavyweight boxing champions|Heavyweight Champion]] | years=September 7, 1996 – November 9, 1996 | after=[[Evander Holyfield]] }} {{end box}} == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == * [[ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[WBA ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[WBC ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[IBF ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಪೀಕ್‌-ಅ-ಬೂ]] * [[ಕ್ಯಾಟ್‌ಸ್ಕಿಲ್‌‌ (ಪಟ್ಟಣ), ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]] * [[ರೆಸಲ್‌ಮೇನಿಯಾ XIV]] * [[ಟೈಸನ್‌ (ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ)]] * ಫೇಸಿಂಗ್‌ ಟೈಸನ್‌ [[ಪುಸ್ತಕ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commonscat}} {{wikiquote}} * {{boxrec|id=000474}} * [http://sify.com/news/fullstory.php?a=jf1huhffadi&amp;title=Mike_Tyson_s_daughter_dies_after_freak_accident?vsv=smm ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌‌ರ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಪುತ್ರಿ ಸಾವು] * [http://www.officialmiketyson.com ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801192228/http://officialmiketyson.com/ |date=2015-08-01 }} * [http://boxing-scoop.com/show_boxer.php?boxer_ID=3854 ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌‌ರ ಹವ್ಯಾಸಿ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯಗಳ ದಾಖಲೆ] * [http://jco.usfca.edu/boxing/ ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ರ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಯ್ಸ್‌‌ ಕೆರೋಲ್‌ ‌ಓಟ್ಸ್‌ ಬರೆದ ಲೇಖನ, 1986-1997] * [http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/2005/06/13/tyson.history/content.1.html ಜೂನ್‌ 2005 SI ಟೈಸನ್‌ರ ಜೀವನದ ಹಿನ್ನೋಟದ ಚಿತ್ರಶಾಲೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221233331/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/2005/06/13/tyson.history/content.1.html |date=2009-02-21 }} * [https://www.nytimes.com/2008/05/11/movies/11aran.html?_r=2 ಮೈಕ್‌ ಟೈಸನ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಅವರ ಹಳೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಓಲಾಡಿಸಿದೆ] ಲೇ: ಟಿಂ ಅರಾಂಗೋ, ''ದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್'' , ಮೇ 11, 2008 {{DEFAULTSORT:Tyson, Mike}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೮೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ಖೈದಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದವರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ಅತ್ಯಾಚಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಸ್ಲಾಂಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು]] [[ವರ್ಗ:ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗ್ಲೋವ್ಸ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:IBF ಚಾಂಪಿಯನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಮೂಲದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಡಿಯಾನಾದ ಖೈದಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದವರು]] [[ವರ್ಗ:WBA ಚಾಂಪಿಯನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:WBC ಚಾಂಪಿಯನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ದ್ವಿವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್‌‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಆಫ್ರಿಕನ್‌ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಮುಸ್ಲಿಮರು]] 896tdu7xcl6yqk4vidgd5ct9c41m4kf 0 22136 1373331 1359144 2026-05-13T20:02:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373331 wikitext text/x-wiki '''ಮಾಲ್‌ವೇರ್''' ಎಂಬುದು ''ಮ್ಯಾಲಿಶಿಯಸ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್'' ಎಂಬುದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಗಣಕದ ಮಾಲೀಕನ [[ಒಪ್ಪಿಗೆ]] ಇಲ್ಲದೇ ಆತನ ಗಣಕದ ಒಳಗೆ ಕದ್ದು ನುಸುಳುವಂತೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯೆಸಗುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಒಂದು [[ತಂತ್ರಾಂಶ]]ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದಗುಚ್ಛವು ಗಣಕ ವೃತ್ತಿನಿರತರು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಹಗೆತನದ, ಗೊಂದಲಮಯ, ಅಥವಾ ಪೀಡಕ ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಥವಾ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್ ಕೋಡ್ ಇವುಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ<ref> {{cite web |url=http://technet.microsoft.com/en-us/library/dd632948.aspx |title=Defining Malware: FAQ |publisher=technet.microsoft.com |accessdate=2009-09-10 }} </ref> "[[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವೈರಸ್]]" ಎನ್ನುವ ಈ ಶಬ್ಧವನ್ನು ಅನೇಕ ಸಲ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಅಲ್ಲದೇ ನಿಜವಾದ ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಅದರ ನಿರ್ಮಾತೃನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಅದರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲ್ಲ. [[ಗಣಕ ವೈರಸ್‌ಗಳು]], [[ವರ್ಮ್‌ಗಳು]], [[ಟ್ರೋಜನ್‌ ಹಾರ್ಸ್‌]]ಗಳು, ಹೆಚ್ಚಿನ [[ರೂಟ್‌ಕಿಟ್‌]]ಗಳು, [[ಸ್ಪೈವೇರ್]]‌, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಲ್ಲದ [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌ವೇರ್]]‌, [[ಕ್ರೈಮ್‌ವೇರ್‌]] ಮತ್ತು ಇತರ ದುರಾಗ್ರಹದ ಮತ್ತು ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಕಾನೂನಿ]]ನಲ್ಲಿ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಅನ್ನು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಗಣಕ ಕಲ್ಮಷ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಯುಎಸ್]] ನ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ವೆಸ್ಟ್ ವರ್ಜಿನಿಯಾ]]ದಂತಹ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾವೇಶ [http://www.ncsl.org/programs/lis/cip/viruslaws.htm ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವೈರಸ್/ಕಶ್ಮಲೀಕರಣ/ವಿನಾಶಕಾರಕ ಪ್ರಸಾರಣೆ ನಿಬಂಧನೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528050612/http://www.ncsl.org/programs/lis/cip/viruslaws.htm |date=2009-05-28 }}</ref><ref>jcots.state.va.us/2005%20Content/pdf/Computer%20Contamination%20Bill.pdf [§18.2-152.4:1 Penalty for ಗಣಕ ಕಶ್ಮಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ದಂಡನೆ]</ref> ಎಲ್ಲ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‍ ಗಳೂ ದೋಷಪೂರ್ಣ ತಂತ್ರಾಂಶವಾಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಈ ತಂತ್ರಾಶವು ತರ್ಕಬದ್ಧ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಹಾನಿಮಾಡುವ [[ಬಗ್ಸ್‌]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ [[ಸಿಮಾಂಟೆಕ್‌]]ನ ಆರಂಭದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ, "ದುರಾಗ್ರಹ ಪೀಡಿತ ಕೋಡ್ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ."<ref>{{cite web|title=Symantec Internet Security Threat Report: Trends for July-December 2007 (Executive Summary)|publisher=Symantec Corp.|volume=XIII|page=29|date=April 2008|url=http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/b-whitepaper_exec_summary_internet_security_threat_report_xiii_04-2008.en-us.pdf|format=PDF|accessdate=2008-05-11|archive-date=2008-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625065121/http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/b-whitepaper_exec_summary_internet_security_threat_report_xiii_04-2008.en-us.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ಎಫ್-ಸೆಕ್ಯುರ್]] ಪ್ರಕಾರ, "ಕೇವಲ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌‍ಗಳು ಕಳೆದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಷ್ಟಿವೆ."<ref>{{cite press release|title=F-Secure Reports Amount of Malware Grew by 100% during 2007|url=http://www.f-secure.com/f-secure/pressroom/news/fs_news_20071204_1_eng.html|date=December 4, 2007|publisher=F-Secure Corporation|accessdate=2007-12-11}}</ref> ಅಪರಾಧಿಗಳಿಂದ ಬಳಕೆದಾರನವರೆಗೆ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಸಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಹೆದ್ದಾರಿಯೆಂದರೆ ಅದು [[ಅಂತರಜಾಲ]]: ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಇಮೇಲ್ ಮತ್ತು [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್]].<ref>{{cite web|title= F-Secure Quarterly Security Wrap-up for the first quarter of 2008|url=http://www.f-secure.com/f-secure/pressroom/news/fsnews_20080331_1_eng.html|publisher=F-Secure|date=March 31, 2008|accessdate=2008-04-25}}</ref> ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹರಡಿರುವ ಅಣಿಗೊಂಡ ಅಂತರಜಾಲ ಸಂಬಂಧಿ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಮುಖ್ಯ ವಾಹನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದು, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಹೊಸತಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಪರವಾದ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವಲ್ಲಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರದಿರುವುದು, ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಕೆಲ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರರು ಒಂದು ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಬಾಧಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಬಾಧಿತ ಗ್ರಾಹಕರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರ ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಂದುವರಿದ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುವ ಮೋಸದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿಯುದಕ್ಕೆ ರೂಪಿಸಿದ ಬ್ಯಾಕ್-ಆಫೀಸ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಧ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|title= Continuing Business with Malware Infected Customers|url=http://www.technicalinfo.net/papers/MalwareInfectedCustomers.html|publisher=Gunter Ollmann|date=October 2008}}</ref> == ಉದ್ದೇಶಗಳು == ಹಲವು ಮೊದಲ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಅಂತರಜಾಲ ವರ್ಮ್]] ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ [[ಎಂಎಸ್-ಡೋಸ್]] [[ವೈರಸ್‌ಗಳು]], ಇವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದೇ ಪ್ರಯೋಗಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಕುಚೇಷ್ಟೆಯಾಗಿ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಲ್ಲಿ ಇವು ತೊಂದರೆಯಿಲ್ಲದ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಕಿರಿಕಿರಿ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವೇ ಹೊರತು ಗಣಕಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ನಷ್ಟವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯಂತೂ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ತಯಾರಕರಿಗೆ ಇದು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಕೆಡುಕಿನ ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯುವ [[ಪ್ರೋಗ್ರಾಮರ್‌]]ಗಳು ಈ ವೈರಸ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಇವುಗಳು ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಬಹುದೆಂಬ ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಇವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು. ೧೯೯೯ರ ನಂತರದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ [[ಮೆಲಿಸ್ಸಾ ವೈರಸ್‌]]ನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕುಚೇಷ್ಟೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. [[ವಿಧ್ವಂಸಕ ಕೃತ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಗೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೊಂದರೆ ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿ ನಷ್ಟ ಮಾಡಲೆಂದು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಅನೇಕ ಡಾಸ್ ವೈರಸ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್]] [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರ್‌ಜಿಪ್]] ವರ್ಮ್, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಹಾರ್ಡ್ ಡಿಸ್ಕಿ]]ನಲ್ಲಿರುವ ಕಡತಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲೆಂದು ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾದ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕಡತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಲೆಂದು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಂಪರ್ಕಜಾಲದಿಂದ ಉಗಮವಾದ ವರ್ಮುಗಳು, ಅಂದರೆ ೨೦೦೧ರ [[ಕೋಡ್ ರೆಡ್ ವರ್ಮ್]] ಅಥವಾ [[ರಾಮೆನ್ ವರ್ಮ್‌]]ಗಳು ಇದೇ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಜಾಲಪುಟಗಳನ್ನು ವಿಧ್ವಂಸಿಸಲೆಂದು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಈ ವರ್ಮುಗಳು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಮಾನ ವಸ್ತುವಾದ [[ಗ್ರಾಫಿಟಿ]] ಟ್ಯಾಗಿಂಗ್‌ ಅನ್ನು ಹೋಲುವಂತಿದ್ದು, ಈ ವರ್ಮು ನುಸುಳಿದಲೆಲ್ಲ ರಚನಾಕಾರರ ಉಪನಾಮ ಅಥವಾ ಮೈತ್ರಿ ಕೂಟ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ [[ಬ್ರಾಡ್‌ಬ್ಯಾಂಡ್]] [[ಅಂತರಜಾಲ]] ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರದಿಂದ ದುರಾಗ್ರಹ ಪೀಡಿತ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಲಾಭ ಗಿಟ್ಟಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ [[ಶಾಸನ]]ಬದ್ಧವಾಗಿ(ಒತ್ತಾಯದ ಜಾಹೀರಾತುಗಳು) ಅಥವಾ ದುರುದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ೨೦೦೩ರಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈರಸ್‌ಗಳ ಮತ್ತು ವರ್ಮಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಬಳಕೆದಾರನ ಗಣಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕಾಳ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿತ್ತು.{{Citation needed|date=February 2007}} ಸೋಂಕಿನ "[[ಜೊಂಬಿ ಗಣಕ]]ಗಳ"ನ್ನು [[ಇಮೇಲ್ ಸ್ಪ್ಯಾಮ್‌]]ಅನ್ನು ಕಳಿಸಲು, ಕಾಂಟ್ರಾಬ್ಯಾಂಡ್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಮಕ್ಕಳ ಅಶ್ಲೀಲ ಸಾಹಿತ್ಯ]],<ref>[http://www.pcworld.com/article/id,116841-page,1/article.html ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ - ಜೊಂಬಿ ಪಿಸಿಸ್‌: ಸೈಲೆಂಟ್, ಗ್ರೋಯಿಂಗ್ ಥ್ರೇಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727001520/http://www.pcworld.com/article/id,116841-page,1/article.html |date=2008-07-27 }}.</ref> ಅಥವಾ [[ಸುಲಿಗೆ]]ಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ [[ವಿತರಿಸಲಾದ-ಸೇವಾ-ನಿರಾಕರಣೆ]]ಯ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಆಗಿದೆ. ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ಇನ್ನೊಂದು ಲಾಭದ ವರ್ಗವಾಗಿ [[ಸ್ಪೈವೇರ್]] ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಕೆದಾರನ ಅಂತರಜಾಲ ಭೇಟಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ [[ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]]ಗೆ ಪುನರ್ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ [[ಸ್ಪೈವೇರ್]] ರಚನೆಕಾರನಿಗೆ ಆದಾಯ ತಂದುಕೊಡುತ್ತವೆ. ಸ್ಪೈವೇರ್ ತಂತ್ರಾಂಶವು ವೈರಸ್‌ಗಳಂತೆ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ: ಇವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿಯ ನ್ಯೂನತೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಇವು ಬಳಕೆದಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ತಂತ್ರಾಶಗಳ ಜೊತೆ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪಿಯರ್-ಟು-ಪಿಯರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳು. == ಪೀಡಕ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌: ವೈರಸ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಮುಗಳು == {{Main|Computer virus|Computer worm}} ಹೆಚ್ಚು ಗೊತ್ತಿರುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಬಗೆಗಳೆಂದರೆ ''ವೈರಸ್‌ಗಳು'' ಮತ್ತು ''ವರ್ಮು'' ಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಇವು ಹರಡುವ ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಅವುಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ. ''[[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವೈರಸ್]]'' ಎನ್ನುವ ಹೆಸರನ್ನು ಆ ತಂತ್ರಾಂಶಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ತಂತ್ರಾಂಶದಲ್ಲಿ ಸೋಂಕು ಉಂಟು ಮಾಡಬಹುದೊ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಾಗಿ ಆ ತಂತ್ರಾಂಶವು ''ಸಕ್ರಿಯ'' ವಾದಾಗ, ವೈರಸ್‌ ಅನ್ನು ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಿಗೂ ಹರಡಬಲ್ಲದು. ವೈರಸ್‌ಗಳು [[ಪೇಲೋಡ್]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಅವು ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲವು. ಒಂದು ''[[ವರ್ಮು]]'' , ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ತಂತ್ರಾಂಶವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸಂಪರ್ಕಜಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಉಳಿದ ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕುವುಂಟು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಇದು ಸಹ ಪೇಲೋಡ್ ಅನ್ನು ಒಯ್ಯಬಲ್ಲದು. ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ವೈರಸ್‌ಗಳು ಪ್ರಸಾರ ಹೊಂದಲು ಬಳಕೆದಾರನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ, ಅದೇ ವರ್ಮುಗಳು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ವೈರಸ್‌ ಎಂದರೆ ವರ್ಮಿನಂತಲ್ಲದೇ, [[ಇಮೇಲ್]] ಅಥವಾ [[ಮೈಕ್ರೊಸಾಫ್ಟ್ ವರ್ಡ್]] ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟುಗಳ ಮೂಲಕ ಪಸರಿಸುವ ಸೋಂಕಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಈ ಸೋಂಕನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲು ಕಡತ ಅಥವಾ ಇಮೇಲ್ ತೆರೆಯುವವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವೃತ್ತಿಪರ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಪಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. === ವೈರಸ್‌ ಮತ್ತು ವರ್ಮುಗಳ ಕಿರುಚರಿತ್ರೆ === [[ಅಂತರಜಾಲ]]ವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಚಲಿತಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮುನ್ನ, ವೈರಸ್‌ಗಳು ಫ್ಲಾಪಿ ಡಿಸ್ಕಿನ ತಂತ್ರಾಂಶ ಅಥವಾ [[ಬೂಟ್ ಸೆಕ್ಟರ್]]ನಲ್ಲಿ ಸೊಂಕನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಖಾಸಗಿ ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರ್ಯಕಗಳಲ್ಲಿನ [[ಮೆಷಿನ್ ಕೋಡ್‌]]ನ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಜೊತೆ ತಮ್ಮದೊಂದು ಕಾಪಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಟ್ಟು, ತಂತ್ರಾಂಶ ಕಾರ್ಯಗತವಾದಾಗಲೆಲ್ಲ ಅಥವಾ ಈ ಡಿಸ್ಕನ್ನು ಬೂಟ್ ಮಾಡಿದಾಗೆಲ್ಲ ವೈರಸ್‌ ಸಕ್ರಿಯವಾಗುತಿತ್ತು. ಮೊದಲಿನ ಗಣಕ ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು [[ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್ II]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಕಿಂತೋಶ್]] ಇವುಗಳಿಗೆಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಇವು [[IBM PC]] ಮತ್ತು [[MS-DOS]] ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳು ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪಸರಿಸಿದವು. ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ವೈರಸ್‌ಗಳು ಬಳಕೆದಾರರ ತಂತ್ರಾಂಶ ವಿನಿಮಯ ಅಥವಾ ಬೂಟ್ ಪ್ಲಾಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವು ಗಣಕ ಹೊಬಿಯಸ್ಟ್ ಸರ್ಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಗಾಧವಾಗಿ ಪಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೊದಲ ವರ್ಮುಗಳು, ಅಂದರೆ ಸಂಪರ್ಕಜಾಲದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ತಂತ್ರಾಶಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಖಾಸಗಿ ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹಲವು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ [[ಯುನಿಕ್ಸ್]] ಸಿಸ್ಟ್‌ಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ. ಮೊದಲ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ವರ್ಮು ೧೯೮೮ರ [[ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ವರ್ಮ್]]. ಇದು[[ಸನ್ ಓಎಸ್]] ಮತ್ತು [[ವಾಕ್ಸ್]] [[ಬಿಎಸ್ಡಿ]] ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕನ್ನು ಪಸರಿಸಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಮು ವೈರಸ್‌ನಂತೆ ಉಳಿದ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬದಲು, ಇದು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲದ ಸರ್ವರ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಭದ್ರತಾ ನ್ಯೂನತೆಯ ದುರ್ಲಾಭ ಪಡೆದು ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಒಂದು ಪ್ರೊಸೆಸ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯ ಎಸಗತೊಡಗಿತು. ಇದೇ ಸಮಾನ ನಡುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಧ್ಯದ ವರ್ಮುಗಳು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ೧೯೯೦ರಲ್ಲಿ [[ಮೈಕ್ರೊಸೊಫ್ಟ್ ವಿಂಡೋಸ್]] ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರಂ ಉದಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ [[ಮ್ಯಾಕ್ರೊ]] ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೋಂಕುಕಾರಕ ಕೋಡ್‌ಗಳನ್ನು [[ಮೈಕ್ರೊಸಾಫ್ಟ್ ವರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮುಗಳ ಮ್ಯಾಕ್ರೊ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ''[[ಮ್ಯಾಕ್ರೊ ವೈರಸ್‌]]ಗಳು'' ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಡತಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಟೆಂಪ್ಲೇಟುಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಂಕನ್ನು ಪಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ವರ್ಡ್‌ಡಾಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮ್ಯಾಕ್ರೊಗಳು ಜಾರಿಯಾಗಲ್ಪಡುವ ಕೋಡ್‌ನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಡಬಹುದು. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಮುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಂಡೋಸ್ OSಗಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ [[ಲಿನಕ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಯುನಿಕ್ಸ್]] ಸಿಸ್ಟ್‌ಮ್‌ಗಳಿಗೂ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವರ್ಮುಗಳು ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೧೯೮೮ರ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ವರ್ಮ್‌ನ ಹಳೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲವನ್ನು ಸ್ಕಾನ್ ಮಾಡುತ್ತಾ ದುರ್ಬಲ ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. == ಗುಪ್ತ ಅಡಕ: ಟ್ರೋಜನ್ ಹಾರ್ಸ್‌ಗಳು, ರೂಟ್‌ಕಿಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್‌ಗಳು == {{Main|Trojan horse (computing)|Rootkit|Backdoor (computing)}} === ಟ್ರೋಜನ್ ಹಾರ್ಸ್‌ಗಳು === ಒಂದು ದುರಾಗ್ರಹ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಅದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಶಟ್‌ ಡೌನ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಅಥವಾ ಗಣಕ ಕಾರ್ಯ ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಳಕೆದಾರನಿಂದ/ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ಡಿಲೀಟ್ ಆಗದೇ ಇರುವಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದಿರಬೇಕು. ಗುಪ್ತ ಅಡಕವು ಸಹ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುವಂತೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ. ದುರಾಗ್ರಹದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ನಿರುಪದ್ರವಿ ಅಥವಾ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯವಾಗಿ ಮರೆಮಾಚಿ, ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ತನ್ನನ್ನು ಅನುಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಲೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಟ್ರೋಜೊನ್ ಹಾರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಟ್ರೋಜನ್‌ನ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಟ್ರೋಜನ್ ಹಾರ್ಸು ಒಂದು ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್ ಆಗಿದ್ದು ಅದು ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪೀಡಕ ಅಥವಾ ದುರಾಗ್ರಹ ಪೇಲೋಡ್‌ ಅನ್ನು ಗುಪ್ತ ಅಡಕವನ್ನಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪೇಲೋಡ್‌ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಕ್ರಿಯಗೊಂಡು ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದು. ಹೇಗೆಂದರೆ ಬಳಕೆದಾರನ ಕಡತಗಳನ್ನು ಡಿಲೀಟ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಮುಂದೆ ದುರಾಗ್ರಹದ/ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿರಬಹುದು. [[ಡ್ರಾಪರ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಟ್ರೋಜನ್ ಹಾರ್ಸು, ವರ್ಮುಗಳನ್ನು ಬಳಕೆದಾರನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪರ್ಕಜಾಲದೊಳಗೆ ತೂರಿಸಿ ವರ್ಮುಗಳ ಏಕಾಏಕಿ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಸ್ಪೈವೇರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಟ್ರೋಜೊನ್ ಹಾರ್ಸುಗಳ ಮುಖೇನ ಪಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ತಂತ್ರಾಂಶದ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಿ, ಬಳಕೆದಾರ ಅಂತರಜಾಲದಿಂದ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಕೆದಾರ ಈ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೈವೇರ್ ಸಹ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪೈವೇರಿನ ಕತೃಗಳು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಮರೆಮಾಚಲು [[ಎಂಡ್ ಯುಸರ್ ಲೈಸನ್ಸ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್‌]]ನ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೈವೇರಿನ ನಡುವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಬಳಕೆದಾರ ಓದಿ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಗುರುತಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. === ರೂಟ್‌ಕಿಟ್‌ಗಳು === ಒಂದು ಸಲ ದುರಾಗ್ರಹದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಅದು ಪತ್ತೆ ಆಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಸೋಂಕು ರಹಿತವಾಗದಿರಲು, ಅದು ಗುಪ್ತ ಅಡಕವಾಗಿ ''ಸ್ಟೇ'' ಆಗಿರುವುದು ಬಹಳ ಅವಶ್ಯಕ. ಇದು ಮನುಷ್ಯ ಆಕ್ರಮಣಕಾರ ಗಣಕಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ದಾಳಿ ಇಟ್ಟಾಗ ಸಹ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ''[[ರೂಟ್‌ಕಿಟ್]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತಂತ್ರಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಗುಪ್ತ ಅಡಕಗಳಿಗೆ, ಅತಿಥೇಯ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಳಕೆದಾರನಿಂದ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿ ಮಾಡುಕೊಡುತ್ತವೆ. ರೂಟ್‌ಕಿಟ್‌ಗಳು ದುರಾಗ್ರಹದ‍ [[ಪ್ರೊಸೆಸ್]] ಅನ್ನು ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನ ಪ್ರೊಸೆಸ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣದಂತೆ ಅಥವಾ ಇದರ ಕಡತಗಳನ್ನು ಓದದಂತೆ ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂಲವಾಗಿ ರೂಟ್‌ಕಿಟ್ ಎನ್ನುವುದು ಟೂಲುಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಯುನಿಕ್ಸ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರನೊಬ್ಬ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯ(ರೂಟ್) ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದ. ಇವತ್ತಿನ ದಿನದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದುರಾಗ್ರಹದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಂಗಳ ಗುಪ್ತ ಅಡಕಗಳ ನಿಯತ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ದುರಾಗ್ರಹದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ನಿಯತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ಅದನ್ನು ರಿಮೂವಲ್‌ಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಡುವಳಿಕೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದು [[ಜಾರ್ಗನ್ ಫೈಲ್]], ಇದು ಎರಡು ಜೊತೆಯ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಒಂದು ಜೆರಾಕ್ಸ್‌ [[ಸಿಪಿ-ವಿ]] ಟೈಮ್‌ಶೇರಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗಿನ ಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗೋಸ್ಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯವು ಇತರ ಬೇರೆಯದ್ದು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೋಡುವುದು ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಾಳಾದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್ ಅನ್ನು ಕೆಲವೇ ಮಿಲಿ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಪಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಘೋಸ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಒಂದೇ ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು (ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದುದು) ಅಥವಾ ನೇರವಾಗಿ ಗಣಕವನ್ನೇ ಹಾಳು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://catb.org/jargon/html/meaning-of-hack.html Catb.org]</ref> ಇದೇ ರೀತಿಯ ಹಲವಾರು ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಲ್‌‌‍ವೇರ್‌ಗಳಿಂದ ಬಳಕೆಯಾಗಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನವಿಡುವ ಮತ್ತು ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. === ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್ಸ್ === [[ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್]] ಎನ್ನುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ [[ದೃಢೀಕರಣ]] ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಉಪಮಾರ್ಗದ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಸಲ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಜೊತೆ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ (ಮೇಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ), ಒಂದು ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ದುರಾಗ್ರಹದ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಮುನ್ನ ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬಹುದು. ಗಣಕ ಉತ್ಪಾದಕರು ತಮ್ಮ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಸಪೋರ್ಟ್ ಕೊಡಲು ಮೊದಲೇ ಬ್ಯಾಕ್‍ಡೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿ ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಯಾವತ್ತೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. [[ಕ್ರಾಕರ್‌ಗಳು]], ಗಣಕದ ಪರೋಕ್ಷ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಧರ್ಬಿಕ ತಪಾಸಣೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬ್ಯಾಕ್‍ಡೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ಯಾಕ್‍ಡೋರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು [[ಕ್ರಾಕರ್‌]]ಗಳು [[ಟ್ರೋಜೊನ್ ಹಾರ್ಸು]]ಗಳು, [[ವರ್ಮು]]ಗಳು ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. == ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌: ಸ್ಪೈವೇರ್‌, ಬಾಟ್‌ನೆಟ್ಸ್‌, ಕೀಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ಲಾಗರ್ಸ್, ಮತ್ತು ಡೈಯಲರ್ಸ್ == {{Main|Spyware|Botnet|Keystroke logging|Web threats|Dialer}} ೧೯೮೦ ಮತ್ತು ೧೯೯೦ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದುರಾಗ್ರಹದ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು [[ವಿಧ್ವಂಸಕ]] ಅಥವಾ [[ಕುಚೇಷ್ಟೆ]]ಯ ಕೆಲಸ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಬಹುಪಾಲು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಅಥವಾ ಲಾಭದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು, ಸೋಂಕಿನ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳ (ಗಣಕಗಳ) ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಲಾಭ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಆ ಹಿಡಿತವನ್ನೇ ಒಂದು ಹಣದ ಮೂಲವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ನಿರ್ಮಾತೃವಿನ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಸ್ಪೈವೇರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮುಗಳನ್ನು ಗಣಕ ಬಳಕೆದಾರರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯವಹಾರಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಪೈವೇರ್‌ಗಳ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ, ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ [[ಪಾಪ್-ಅಪ್‌ ಜಾಹೀರಾತು]]ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ವೆಬ್‌-ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲವು ಸ್ಪೈವೇರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮುಗಳು [[ಸರ್ಚ್‍ ಎಂಜಿನ್‌]] ಅನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗ ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ (ರೀಡೈರೆಕ್ಟ್‌ ಮಾಡುತ್ತವೆ). ಮಾಧ್ಯಮದವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "[[ಸ್ಟೀಲ್‌ವೇರ್]]‌" ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು, ಹಣ ತಲುಪಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಸ್ಪೈ‌ವೇರ್‌ ‌ನಿರ್ಮಾತೃವಿಗೆ ತಲುಪುವಂತೆ [[ಸಂಯೋಜಿತ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌]]ನ ತಂತ್ರಲಿಪಿಯನ್ನು ತಿದ್ದಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಸ್ಪೈವೇರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮುಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ಸಲ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಟ್ರೋಜನ್‌ ಹಾರ್ಸ್‌ನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ತನ್ನ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ವ್ಯವಹಾರಿಗಳೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ತಯಾರಿಸಿದ ಪಾಪ್‌-ಅಪ್‌‍ ಜಾಗಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ. ಇಂತಹ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಬಳಕೆದಾರನಿಗೆ, ಗಣಕ ಮಲಿನಜನಕ ಕಾಯ್ದೆಯಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ಮಾತೃವನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು [[ಅಂತಿಮ-ಬಳಕೆದಾರನ ಪರವಾನಗಿ ಒಪ್ಪಂದ]]ವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಸ್ಪೈವೇರ್‌ EULAಗಳು ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವರು ಲಾಭ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ, ತಾವು ಸೋಂಕಿತಗೊಳಿಸಿದ ಗಣಕಗಳನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕಗಳನ್ನು ಸ್ಪಾಮ್‌ ಮೆಸೇಜ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಬದಲಿ [[ಪ್ರತಿನಿಧಿ (ಪ್ರಾಕ್ಸಿ)ಗಳ]]ನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುವುದು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗಣಕಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಜೋಂಬಿ ಗಣಕ]]ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಈ ಸ್ಪಾಮ್‌ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಲಾಭವೇನೆಂದರೆ, ಆ ಗಣಕಗಳು ಅನಾಮಧೇಯತೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ, ಅವರನ್ನು [[ಶಿಕ್ಷೆ]]ಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಪಾಮ್‌ ಮಾಡುವವರು ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕಗಳನ್ನು, [[ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ಸೇವೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಆಘಾತ]](ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯೂಟೆಡ್‌ ಡಿನೈಯಲ್‌ ಆಫ್‌ ಸರ್ವಿಸ್‌ ಅಟ್ಯಾಕ್‌)ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸ್ಪಾಮ್‌ ವಿರೋಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲು, ಘಾತಕರು ’''[[ಬಾಟ್‌ನೆಟ್‌]]ಗಳು'' ’ಎನ್ನುವ ಕ್ರೋಢೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಬಾಟ್‌ನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಅಥವಾ [[ಮಾಲ್‌ಬಾಟ್‌]] [[ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌ ರಿಲೇ ಚಾಟ್‌]] ವಾಹಿನಿಗೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಚಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಲಾಗ್‌ ಇನ್‌ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಗ, ಘಾತಕನು ಎಲ್ಲಾ ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕಗಳಿಗೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು. ಹೊಸ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‍ಗಳನ್ನು ಗಣಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಕೂಡ ಬಾಟ್‌ನೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು, ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವು ವೈರಸ್‌ ವಿರೋಧಿ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುವುದು. ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರ್ಮಾತೃವು ತನ್ನ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗೆ ಬಲಿಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕದಿಯುವ ಮೂಲಕ ಲಾಭ ಮಾಡಬಹುದು. ಕೆಲವು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ''[[ಕೀ ಲಾಗರ್‌]]'' ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿರುತ್ತವೆ, ಇವು ಬಳಕೆದಾರನು [[ಪಾಸ್‍ವರ್ಡ್]], [[ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಕಾರ್ಡ್]] ಸಂಖ್ಯೆ, ಅಥವಾ ಬೇರಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಟೈಪ್‌ ಮಾಡುವಾಗ ಮಧ್ಯ ನುಸುಳುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅವು ಅಂತಹ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಂತರ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರ್ಮಾತೃವಿಗೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ [[ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ ದರೋಡೆ]] ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕಳ್ಳತನಗಳು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳು [[ಸಿಡಿ ಕೀ]]ಯನ್ನು ಅಥವಾ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ಆಟಗಳ ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ ಅನ್ನು ಕಾಪಿ ಮಾಡಿಬಿಡಬಹುದು, ಇದರಿಂದ ನಿರ್ಮಾತೃವು ಅಕೌಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವರ್ಚುವಲ್‌‌ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ಸೋಂಕಿತ ಗಣಕನ ಯಜಮಾನನಿಂದ ಹಣ ಕದಿಯುವ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ [[ಡಯಲ್‌-ಅಪ್‌]]. ''ಡಯಲರ್‌'' (ಅಥವಾ ''ಸೋಂಕಿತ ಡಯಲರ್‌'' ) ತಂತ್ರಾಂಶವು ಒಂದು [[ಪ್ರೀಮಿಯಂ‌-ರೇಟ್‌ ದೂರವಾಣಿ ಸಂಖ್ಯೆ]]ಯನ್ನು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯುಎಸ್‌ "೯೦೦ ಸಂಖ್ಯೆ"ಯನ್ನು ಡಯಲ್‌ಮಾಡಿ ಕರೆಯನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಕರೆಯ ದರವು ಸೋಂಕಿತ ಬಳಕೆದಾರನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. == ಮಾಹಿತಿ-ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ == ದತ್ತಾಂಶ-ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಒಂದು [[ಜಾಲ ಭೀತಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬಲಿಪಶುವಿನ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಕದ್ದ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಅಥವಾ ಭೂಗತವಾಗಿ ಹಂಚಿ ಹಣ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಾಂಟೆಂಟ್ ಭದ್ರತೆಯ ಅಪಾಯಗಳೆಂದರೆ [[ಕೀಲಾಗರ್ಸ್]], ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಸ್ಕ್ರಾಪರ್ಸ್, [[ಸ್ಪೈವೇರ್]], [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌ವೇರ್]], ಬ್ಯಾಕ್‌ಡೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬೊಟ್ಸ್. ಈ ಹೆಸರು ಉಳಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾದ ಸ್ಪಾಮ್, [[ಫಿಶಿಂಗ್]], [[ಡಿಎನ್‌‍ಎಸ್]] ಪಾಯಿಸನಿಂಗ್, [[SEO]] ಅಬ್ಯೂಸ್, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಈ ಅಪಾಯಗಳು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೈಬ್ರಿಡ್‌ ಘಾತಕಗಳು ಮಾಡುವಂತೆ, ಕಡತವನ್ನು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ನೇರವಾಗಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಲ್‌ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೋ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಕಡತಗಳು ಈ [[ನಕಲಿ]] (ಪ್ರಾಕ್ಸಿ) ಮಾಹಿತಿಯ ದಳ್ಳಾಳಿಯಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅವು ಮಾಹಿತಿ ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. == ಮಾಹಿತಿ-ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು == ಘಟನೆಯ ಕುರುಹನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ * ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಖಾಲಿಮಾಡುವ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಶೇಖರವಾಗಿರಬಹುದು * ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌‌ಗಳು ಡ್ರೈವ್-ಬೈ-ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರಬಹುದು. * ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ್ನು ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡುವ ಜಾಲತಾಣ ಮತ್ತು ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಎರಡೂ ತಾತ್ಕಲಿಕವಾದದ್ದು ಅಥವಾ ದುಷ್ಟವಾದದ್ದು ಆಗಾಗ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ * ವೈರಸ್-ವಿರೋಧಿ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳಿಗೆ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ವಿವಿಧ ಘಟಕಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಿಂದಾಗಿ, ಅಂತಿಮ ಪೇಲೋಡ್ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ * ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಬಹುಕಡತ ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣ(ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್‌ಷನ್‌)ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ ಯಶಸ್ವಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಲೇಷನ್‌ ಬಳಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ಅನಧಿಕೃತ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಇಂಟ್ರೂಶನ್ ಡಿಟೆಕ್ಷನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್)(IDS) ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ * ಗಣನೆಗೆ ಬರುವ ಯಾವುದೇ ಸಂಪರ್ಕ ಅಸಮಂಜಸತೆಗಳಿಲ್ಲ * ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಅಂತರಜಾಲ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ * ಮಾಹಿತಿಗಳ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಅಪಹರಣಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಡಿಸ್ಕ್ ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ * ಡಿಕ್ರಿಪ್‌ಷನ್ (ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣವನ್ನು ಮೂಲರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವಿಕೆ) ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕದಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಕೀಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ಗಳನ್ನು, ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಶಾಟ್‌ (ಗಣಕ ಯಂತ್ರದ ಪರದೆಯಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಣ)ಗಳನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲುದು [[ಮಾಹಿತಿ ನಷ್ಟ ಪ್ರತಿಬಂಧ]] (ಡಾಟಾ ಲಾಸ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಶನ್) (DLP)ವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. * ಸೋರಿಕೆ ಪ್ರತಿಬಂಧವು ಸಣ್ಣ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಭಿಸಿರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ * ದುಷ್ಟರು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಲು ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ == ಮಾಹಿತಿ ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು == * [[ಬ್ಯಾಂಕೊಸ್]] ಎನ್ನುವ ಮಾಹಿತಿ ಕಳ್ಳ, ಬಳಕೆದಾರರು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಜಾಲತಾಣಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಕಾದು ಕೂತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಪುಟಗಳಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತದೆ * [[ಗ್ಯಾಟರ್]] ಎನ್ನುವ ಸ್ಪೈವೇರ್, ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವವರ ಚರ್ಯೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಸರ್ವರ್‌ಗೆ ರವಾನಿಸಿ ತಾನು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪ್-ಅಪ್ ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಸರ್ವ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. * [[ಲೆಗ್‌ಮಿರ್]] ಎನ್ನುವ ಸ್ಪೈವೇರ್, ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಖಾತೆಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ನಂಥ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತದೆ. * [[ಕೋಸ್ಟ್]] ಎನ್ನುವ ಟ್ರೋಜನ್, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ತಾಣಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ [[ಅಥಿತೇಯ ಕಡತ]]ಗಳು ಬೇರೆಯದೇ ಡಿಎನ್‌ಎಸ್‌ ಸರ್ವರ್‌ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಆ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಲಾಗಿನ್ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕದಿಯಲು ಅಂಥದ್ದೇ ಮೋಸದ ಲಾಗಿನ್ ಪುಟವನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. == ಮಾಹಿತಿ ಕದಿಯುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಘಟನೆಗಳು == * [[ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಗೊನ್ಸಾಲೆಜ್]], ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೧೭೦ ಮಿಲಿಯಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕದ್ದು ಮಾರಲು ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಬಳಸಲು ಸಂಚುಮಾಡಿದನೆಂಬ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ. ಇದು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ಗಣಕ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪರಾಧ. ಇವನ ಮೋಸಕ್ಕೊಳಗಾದ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ ( [[ಬಿಜೆ’ಸ್ ವೋಲ್‌ಸೇಲ್ ಕ್ಲಬ್]], [[ಟಿಜೆಎಕ್ಸ್]], [[ಡಿಎಸ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಶೂ]], [[ಆಫೀಸ್‌ಮ್ಯಾಕ್ಸ್]]‌, [[ಬಾರ್ನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ನೋಬೆಲ್]]‌, [[ಬೋಸ್ಟನ್‌ ಮಾರ್ಕೆಟ್]], [[ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಅಥಾರಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಫಾರ್‌ಎವರ್‌ 21]]).<ref>https://web.archive.org/web/20091202105753/http://www.usdoj.gov/usao/ma/Press%20Office%20-%20Press%20Release%20Files/IDTheft/Gonzalez,%20Albert%20-%20Indictment%20080508.pdf</ref> * ಒಂದು ಟ್ರೋಜನ್ ಹಾರ್ಸ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮು ಮಾನ್‌ಸ್ಟರ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ವೈಡ್‌ ಇನ್‌ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ (Monster Worldwide Inc)ನ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕುವ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ೧.೬ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೂ ಮಿಕ್ಕಿದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಕದಿಯಿತು. ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧಿಗಳು ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಮಾನ್‌ಸ್ಟರ್.ಕಾಮ್‌ (monster.com)ನ ಬಳಕೆದಾರರ ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಮೇಲ್‌ ಮೂಲಕ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ಕೈಜರ್, ಗ್ರೆಗ್ (2007) Monster.com ಡೇಟಾ ಥೇಫ್ಟ್ ಮೇ ಬಿ ಬಿಗ್ಗರ್ ಫ್ರಮ್ http://www.pcworld.com/article/136154/monstercom_data_theft_may_be_bigger.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402174012/http://www.pcworld.com/article/136154/monstercom_data_theft_may_be_bigger.html |date=2010-04-02 }}</ref> * ಮೈನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಅಂಗಡಿ ಮಳಿಗೆಯಾದ ಹನ್ನಾಫೋರ್ಡ್ ಬ್ರೋಸ್ ಕೊ. ಕಂಪೆನಿಯ ಗ್ರಾಹಕರು, ೪.೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮಾಹಿತಿ ಭದ್ರತೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಬಲಿಪಶುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಕಂಪೆನಿಯು ಹಲವಾರು ವರ್ಗ-ಕ್ರಮದ ಕಾನೂನು ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆತ ತಿಂದಿತು.<ref>ವಿಜಯಾನ್, ಜಯಕುಮಾರ್(2008) ಹನ್ನಾಫೋರ್ಡ್ ಹಿಟ್ ಬೈ ಕ್ಲಾಸ್-ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಷನ್ ಲಾಸೂಟ್ಸ್ ಇನ್ ವೇಕ್ ಆಫ್ ಡೇಟಾ ಬ್ರೀಚ್ ಡಿಸ್‌ಕ್ಲೋಸರ್ ಫ್ರಮ್ http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=9070281 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605160802/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9070281 |date=2008-06-05 }}</ref> * [[ಟಾರ್ಪಿಗ್]] ಟ್ರೋಜನ್ ಸುಮಾರು ೨೫೦,೦೦೦ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳ ಲಾಗಿನ್ ವಿವರಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕದ್ದಿತ್ತು. ಇ-ಮೇಲ್, ಮತ್ತು ಎಫ್‌ಟಿ‌ಪಿ (FTP) ಖಾತೆಗಳಂಥ ಇತರ ಮಾಹಿತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜಾಲತಾಣಗಳಿಂದ ಕದಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>ಬಿಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್: ಟ್ರೋಜನ್ ವೈರಸ್ ಸ್ಟೀಲ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಇನ್‌ಫೊ http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7701227.stm</ref> == ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಈಡಾಗುವ ಸಂಭವ == {{Main|Vulnerability (computing)}} ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಾಳಿಗೊಳಗಾದ "ಸಿಸ್ಟಮ್" ವಿವಿಧ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿರಬಹುದು, ಉದಾ. ಒಂದು ಗಣಕ ಮತ್ತು ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್, ಒಂದು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಎಂಬುದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳು ಸಿಸ್ಟಮ್ ಅನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ದಾಳಿಗೊಳಗಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ: * ಹೋಮೊಜಿನಿಟಿ - ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಂದು ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಗಣಕಗಳು ಒಂದೇ ಆಪರೇಟಿಂಗ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ನೀವು ಆ ಆಪರೇಟಿಂಗ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಅನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡಿರುವ ಗಣಕದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು. * ನ್ಯೂನತೆಗಳು - ಆಪರೇಟಿಂಗ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ, ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ನ್ಯೂನತೆಗಳು. * ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿ - [[ಫ್ಲಾಪಿ ಡಿಸ್ಕ್]], [[ಸಿಡಿ-ರಾಮ್]] ಅಥವಾ [[ಯುಎಸ್‌ಬಿ]] ಸಾಧನಗಳ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಗಳು ಬಳಕೆದಾರರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳ್ಳಬಹುದು. * ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತು ಹೊಂದಿದ ಬಳಕೆದಾರರು-ಕೆಲವು ಗಣಕಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೂ ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. * ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತು ಹೊಂದಿದ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿ-ಕೆಲವು ಗಣಕಗಳು ಒಬ್ಬ ಬಳಕೆದಾರನಿಂದ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಂಡ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಗಳಿಗೆ ಆ ಬಳಕೆದಾರನ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಸಂಪರ್ಕಜಾಲಗಳ ದಾಳಿಗೀಡಾಗುವಿಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉದಾಹರಿಸಲ್ಪಡುವ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಹೋಮೊಜಿನಿಟಿ ಅಥವಾ ಏಕರೂಪದ ತಂತ್ರಾಂಶ.<ref name="UKan">"ಎಲ್‌ಎನ್‌ಸಿಎಸ್ ೩೭೮೬ - ಕೀ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ಸ್ ಇನ್‌ಫ್ಲ್ಯೂಯೆನ್ಸ್ ವಾರ್ಮ್ ಇನ್‌ಫೆಕ್ಷನ್", ಯು. ಕನ್ಲಾಯಸಿರಿ, 2006, ವೆಬ್ (ಪಿಡಿಎಫ್): [http://www.springerlink.com/index/3x8582h43ww06440.pdf ‍ಎಸ್‌ಎಲ್40-ಪಿಡಿಎಫ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್ ವಿಂಡೋಸ್]] ಅಥವಾ [[ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್ ಮ್ಯಾಕ್]], ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ನುಸುಳುವವರಿಗೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಏಕರೂಪದ ತಂತ್ರಾಂಶವೂ ಸಮಸ್ಯೆಯೇ. ಬದಲಾಗಿ, ಪ್ರಬಲ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಾಗಿ ಇನ್‌ಹೋಮೊಜೆನಿಟಿ (ವಿವಿಧತೆ)ಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು, ಕೇವಲ ಪುಷ್ಟಿಗೋಸ್ಕರ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ವಿವಿಧತೆಯ ಜಾಲಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಸಂಪರ್ಕಜಾಲ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಲ್ಲುದು ಹಾಗೂ ಆ ಜಾಲಘಟಕಗಳು ಇತರ, ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದ ಜಾಲಘಟಕಗಳಿಗೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಕರಿಸಲು ಬಿಡಬಲ್ಲುದು. ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ, ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು, "ಒಂದೇ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಮೊಟ್ಟೆಗಳು" ಎಂಬಂಥ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಹೋಮೊಜೆನಿಟಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲುದು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಣಕಗಳು, ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಮೋಸದಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲಂಥ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು, ಅಥವಾ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಲು ಮೆಮೊರಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಅಂತರ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನವು ಉಪಯೋಗಿಸುವವರಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿಬಿಡುವ [[ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಗ್ರಹ-ಅತಿಕ್ರಮಣ ನ್ಯೂನತೆ]]. ಹೀಗೆ ಪೂರೈಸಿದಾಗ, ಈ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾಹಿತಿಯು ಅಂತರ್‌ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನದ ಕಾರ್ಯದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ (ಹಿಂದಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ). ಈ ರೀತಿ, ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ನಿಜವಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಸರಿಯಾದ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಬಫರ್‌ನ ಹೊರಗೆ ಲೈವ್‌ ಮೆಮೊರಿಗೆ ಕಾಪಿ ಮಾಡಲಾದ ತನ್ನದೇ ಪೇಲೋಡ್‌ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ದುರಾಗ್ರಹ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿ ಕಾರ್ಯರೂಪಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಗಣಕವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಬಲ್ಲುದು. ಮೂಲತಃ ಗಣಕಗಳು ಫ್ಲಾಪಿ ಡಿಸ್ಕ್‌ನಿಂದ ಬೂಟ್‌ ಮಾಡಬೇಕು (ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು), ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೆ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಬೂಟ್ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ ಹಾಳಾದ ಫ್ಲಾಪಿ ಡಿಸ್ಕ್ ಗಣಕ ಬೂಟ್ ಆಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದು ಸಿಡಿಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತವಾದದ್ದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ತೆಗೆದು ಹಾಕಬಹುದಾದ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ಬೂಟ್ ಆಗುವುದನ್ನು [[ಬಿಐಒಎಸ್‌]] ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ವಿರಳ. ಕೆಲವು ಗಣಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೇ, ಅಡ್‌ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಟರ್‌ಗಳಲ್ಲದ ಬಳಕೆದಾರರು ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅಂದರೆ ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬಳಕೆದಾರರು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್‌ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಟರ್‌ ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಸಮನಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ಕಾನ್‌ಫಿಗರೇಷನ್‍ನ ನಿರ್ಧಾರ, ಆದರೆ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್ ವಿಂಡೋಸ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಕಾನ್‌ಫಿಗರೇಷನ್‌ನ ಉದ್ದೇಶ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು. ಹಳೆ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಯಂತ್ರಗಳ ಭದ್ರತಾ ಕಾನ್‌ಫಿಗರೇಷನ್‌ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್ ನಿರ್ಧರಿಸಿದುದರಿಂದ {{Citation needed|date=February 2007}}ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅನ್ವಯಗಳು ಕಡಿಮೆ-ಸವಲತ್ತುಳ್ಳ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿರಿಸದೆ ರಚಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಸವಲತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುವಿಕೆಯ ಮೋಸದ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಆದ್ಯತೆಯು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್ [[ವಿಂಡೋಸ್ ವಿಸ್ತಾ]]ದ ಬಿಡುಗಡೆಯತ್ತ ಬದಲಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸವತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿರುವ (ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತುಳ್ಳ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿ), ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‍ಗಳು ವಿಸ್ತಾದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿಸ್ತಾದ ಬಳಕೆದಾರರ ಖಾತೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣವು, ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಸೌಲಭ್ಯಾಧಾರಿತ ಉಪಯೋಗದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಆಧಾರದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತ, ವರ್ಚುವಲೈಜೇಷನ್ ಮೂಲಕ ಕಡಿಮೆ-ಸವಲತ್ತುಳ್ಳ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡದ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕ-ಸವಲತ್ತುಳ್ಳ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್, ಗಣಕವನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಲು ಈ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳು, ಹಾಗೂ ಹಲವು ಆದೇಶ ಸರಣಿಯ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌‌ಗಳೂ, ಒಬ್ಬ ಬಳಕೆದಾರ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆ ಬಳಕೆದಾರನ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಆ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಗೆ ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಇದು, ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದ [[ಈ-ಮೇಲ್‌ ಅಟ್ಯಾಚ್‌ಮೆಂಟ್‌]] ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರರು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ನ ದಾಳಿಗೊಳಗಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಘಟನೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ, ಬಳಕೆದಾರರು ನಂಬಲರ್ಹ ಅಟ್ಯಾಚ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆರೆಯಬೇಕೆಂದು ಮತ್ತು ನಂಬಲರ್ಹವಲ್ಲದ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುವಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಯಂತ್ರದ ಚಾಲನೆ]]ಗೆ ಅಧಿಕ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವುದೂ ಸಾಮಾನ್ಯ, ಇವುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಯಂತ್ರಾಂಶ ತಯಾರಕರು ಪೂರೈಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. === ಹೆಚ್ಚಿನ-ಸವಲತ್ತುಗಳಿರುವ ಕೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು === ಹೆಚ್ಚಿನ ಸವಲತ್ತುಗಳಿರುವ ಕೋಡ್‌ಗಳು, ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರೊಗ್ರಾಮುಗಳನ್ನು ಗಣಕ ಜೊತೆಗೆ ಬಟವಾಡೆ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ತಾವೇ ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಿಂದಲೂ ಇವೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಲು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಬಹುತೇಕ ವೈರಸ್‌-ವಿರೋಧಿ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ತದ್ವಿರುದ್ಧ ಮಾಡಿಬಿಡಬಹುದು. ಆದರೆ, ಬಳಕೆದಾರನ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಮತ್ತು ಗಣಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕಂಪ್ಯೂಟರಿನ ಬಳಿ ಸವಲತ್ತುಗಳ ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಬಳಕೆದಾರನಿಗೆ, ಯಾವ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗೆ ಯಾವ ಸವಲತ್ತನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವು ಇರಬೇಕು. ಹೊಸ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ತಂತ್ರಲಿಪಿಗೆ ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಟರ್‌ಗೆ ಗೊತ್ತಿರಬೇಕು. ದುಷ್ಟ [[ಡಿವೈಸ್‌ ಡ್ರೈವರ್‌]] ಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ನಿರಂಕುಶ ದುಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಷ್ಟ. [[ವಿಎಂಎಸ್‌]]‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ,ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದಾದ ಎರಡು ತಂತ್ರಗಳೆಂದರೆ, ಮೆಮೊರಿ ಸಂಯೋಜನೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಧನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಡ್ರೈವರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌. ಇತರೆ ಮಾರ್ಗಗಳೆಂದರೆ: * [[ವರ್ಚುವಲೈಜೇಷನ್‌‌]]ಗೊಳಿಸುವ ವಿವಿಧ ರೀತಿಗಳು, ತಂತ್ರಲಿಪಿಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ವರ್ಚುವಲ್ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಕೊಡುವುದು * [[ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಬಾಕ್ಸ್]] ಅಥವಾ [[ಜೈಲ್‌]]ನ ವಿವಿಧ ರೀತಿಗಳು * <code>java.security</code>ಯ [[ಜಾವಾ]]ದ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಈ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ’ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌’ನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಪುನರ್‌ ನಕಲಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ. == ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌‍-ನಿರೋಧಕ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು == ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಆಕ್ರಮಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವೈರಸ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಪೈವೇರ್‌ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ ಅನ್ನು ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾಲ್‌ವೇರ್-ನಿರೋಧಕ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ: # ಅವು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ತಂತ್ರಾಂಶ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಸ್ಪೈವೇರ್‌ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ವೈರಸ್‌ ನಿರೋಧಕ ಕೆಲಸದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರೋಧಕ ತಂತ್ರಾಂಶವು ಎಲ್ಲ ಒಳಬರುವ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌‍ ತಂತ್ರಾಂಶದ ಸಲುವಾಗಿ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯಾವುದೇ ಬೆದರಿಕೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. # ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರೋಧಕ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಈಗಾಗಲೇ ಗಣಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಅದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ರಕ್ಷಣೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=November 2008}} ಈ ರೀತಿಯ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರೋಧಕ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳು ವಿಂಡೋಸ್‌ನ ನೋಂದಣಿ, ಆಪರೇಟಿಂಗ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನ ಕಡತಗಳು ಮತ್ತು ಗಣಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದಾದರೂ ಬೆದರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಕಡತವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ತೆಗೆದು ಹಾಕುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಚಿತ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ತಂತ್ರಾಂಶ ಪಟ್ಟಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಕಡತಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌‍ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ರಿಯಲ್‌-ಟೈಮ್‌ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್‌‍ ಇದು ಗುರುತರವಾಗಿ ರಿಯಲ್‍-ಟೈಮ್‌ ವೈರಸ್‌ ನಿರೋಧಕದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ತಂತ್ರಾಂಶವು ಡಿಸ್ಕ್‌ಫೈಲ್‌ಗಳನ್ನು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌-ಅಪ್‌ ಐಟಮ್‌ಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಬ್ರೌಸರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬದಲು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಲವಾರು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಘಟಕಗಳು ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ಉಪಯೋಗಿಸುವವರ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ’ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಬಾಕ್ಸ್’ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗೆ (ತಪ್ಪದೆ, ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅವರು ಬಳಸುವ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಕುರಿತಾಗಿ ಸರಿಯಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದು ಒಳಿತು) ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳು (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರೋಧಕ ಕೆಲವು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ನಿರೋಧಕಗಳಲ್ಲ) ಗಣಕಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. == ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ತಂತ್ರಾಂಶದ ಕುರಿತಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ: ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಮೀಕ್ಷೆ == ಸ್ವ-ಮರುಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ಗಣಕ ಕಲ್ಪನೆಯು ಸುಮಾರು ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್‌ ವೊನ್‌ ನ್ಯೂಮನ್‌]]‍ ಅವರು ನೀಡಿದ ಉಪನ್ಯಾಸವು ಸಂಕೀರ್ಣ ಅಟೊಮ್ಯಾಟಾಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕರಣದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮೀರಿತ್ತು.<ref>ಜಾನ್ ವೊನ್ ನ್ಯೂಮನ್,"ಥಿಯರಿ ಆಫ್ ಸೆಲ್ಫ್-ರಿಪ್ರೊಡ್ಯುಸಿಂಗ್ ಆಟೊಮಾ", ಪಾರ್ಟ್ 1: ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಸ್ಕ್ರೀಪ್ಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಲೆಕ್ಚರ್ಸ್ ಗಿವನ್ ಅಟ್ ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಇಲಿನೊಯಿಸ್, ಯುಎಸ್‌ಎ,೧೯೬೬.</ref> ನ್ಯೂಮನ್‌ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ತಂತಾನೆ ಮರುರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಇದು ಸಂಭವನೀಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು [[ಕಂಪ್ಯೂಟಾಬಿಲಿಟಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ದ ಕುರಿತು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಫ್ರೆಡ್‌ ಕೋಹೆನ್‌ ಗಣಕ ವೈರಸ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಧರಿತ ನ್ಯೂಮನ್‌ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಕುರಿತಾದ ಇತರ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಕುರಿತಾಗಿಯೂ (ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಗೂಢ ಲಿಪೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ವ-ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಅವನು "ವಿಕಸಿತ"ವಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೇ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆದನು). ಅವನು ೧೯೮೮ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ ಸಲುವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಿದ ಪ್ರೌಢ ಪ್ರಬಂಧದ ವಿಷಯವು ಗಣಕ ವೈರಸ್‌ ಕುರಿತಾದುದಾಗಿತ್ತು.<ref>ಫ್ರೆಡ್ ಕೊಹೆನ್, "ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವೈರಸಸ್", ಪಿಹೆಚ್‌ ಡಿ ಥೀಸಿಸ್, ಸೌಥರ್ನ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಎ‌ಎಸ್‌ಪಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೮೮.</ref> ಕೊಹೆನ್‌ನ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಲಿಯೊನಾರ್ಡ್ ಅಡ್ಲ್‌ಮನ್‌ ([[RSA]]ಯಲ್ಲಿಯ A) ಕೂಲಂಕುಷವಾದ ಆಧಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಗಣನ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ವೈರಸ್‌ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮಂಡಿಸಿದ್ದನು.<ref>ಎಲ್.ಎಮ್.ಆಡಲ್‌ಮ್ಯಾನ್, "ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಅಬ್‌ಸ್ಟ್ರಾಕ್ಟ್ ಥಿಯರಿ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವೈರಸ್", ಅಡ್ವಾನ್ಸಸ್ ಇನ್ ಕ್ರೈಪೊಟಾಲಜಿ-- ಕ್ರೈಪ್ಟೊ '೮೮, LNCS ೪೦೩, pp. ೩೫೪-೩೭೪, ೧೯೮೮.</ref> ಇದನ್ನು ವೈರಸ್‌ಗಳು ಇಲ್ಲದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಗದ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಎಲ್ಲ ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಡೆಮನ್‌ನ ಈ ಆಧಾರವು ಈವರೆಗಿನ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ [[ಕಂಪ್ಯೂಟಾಬಿಲಿಟಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ವು [[ಕ್ಯಾಂಟರ್‌ನ ಡಯಾಗ್ನಲ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] ಹಾಗೂ [[ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ತಡೆ]]ಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯವೇನೆಂದರೆ, ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಯೂಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಯಂಗ್‌ರು ಅಲ್ಡೆಮನ್‌ನ [[ಕ್ರಿಪ್ಟೊಗ್ರಫಿ]]ಯ ಕುರಿತಾದ ಕೆಲಸವು ವಿರುದ್ಧ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌‌‍ ವಿರುದ್ಧ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವೈರಸ್‌ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಆದರ್ಶ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು ಎಂದು [[ಕ್ರಿಪ್ಟೊವೈರಸ್‌‍]] ಕುರಿತಾದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref>ಎ. ಯಂಗ್, ಎಮ್. ಯಂಗ್, "ಕ್ರೈಪ್ಟೊವಿರಾಲಜಿ: ಎಕ್ಸ್‌ಟೊರ್ಷನ್-ಬೇಸ್ಡ್ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿ ಥ್ರೇಟ್ಸ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಕೌಂಟರ್‌ಮೇಸರ್ಸ್," ಐಇಇಇ ಸಿಂಪೊಸಿಯಂ ಆನ್ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿ &amp; ಪ್ರೆವಸಿ, pp. ೧೨೯-೧೪೧, ೧೯೯೬.</ref> ಕ್ರಿಪ್ಟೊವೈರಸ್‌ ಇದು ಒಂದು ವೈರಸ್‌ ಆಗಿದ್ದು ಇದು ಯಾದೃಚ್ಚಿಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೀ ಮತ್ತು [[ಸಿಮೆಟ್ರಿಕ್‌ ಸೈಫರ್‌]]‍ [[ಇನಿಷಿಯಲೈಸೇಷನ್‌ ವೆಕ್ಟರ್‌]]‍ (IV) ಮತ್ತು [[ಸೆಷನ್‌ ಕೀ]] (SK)ಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಫ್ಟೊವೈರಲ್‌ ಒತ್ತಾಯದ ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ವೈರಸ್ ತುತ್ತಾದ ಗಣಕದಲ್ಲಿಯ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಠ್ಯ]]ದ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಯಾದೃಚ್ಚಿಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಲಾದ IV ಮತ್ತು SKಗಳ ಮೂಲಕ ಗೂಢ ಲಿಪೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ IV+SKಗಳನ್ನು ವೈರಸ್‌ ಬರವಣಿಗೆಗಾರನ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೀ]]ಯನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಗೂಢ ಲಿಪೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಲಿಪಶುವು ವೈರಸ್‌ ಬರೆದವನಲ್ಲಿ ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ [[ಸೈಪರಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌]] ಅನ್ನು ಡಿಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ IV+SKಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. (ಯಾವುದೇ ಬ್ಯಾಕ್‌ಅಪ್‌ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಊಹಿಸುತ್ತಾ) ವೈರಸ್‌ನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೀಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ IV ಮತ್ತು SKಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಡಿಕ್ರಿಪ್ಷನ್‌ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು [[ಕಂಪ್ಯೂಟೇಷನಲ್‌ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸಿಟಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]]ವನ್ನು ವಿರುದ್ಧ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ಗೆ ದೃಢ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಅನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಬಳಸಬಹುದೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಗಣಕ ವೈರಸ್ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದರೆ [[ಲೊಕ್ಟಾ-ವೊಲ್ಟೆರಾ ಸಮೀಕರಣ]]ವನ್ನು ಬಳಸಿ ಗಣಿತದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ವರ್ಮ್‌ಗಳ ನಡತೆಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡುವುದು, ಇದನ್ನು ಜೈವಿಕ ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ವೈರಸ್‌ಗಳ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಸಂಶೋಧಕರು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಕ ವೈರಸ್‌ನ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿ, ಪ್ರಿಡೇಟರ್‌ ಕೋಡ್‌ಗಳು‌<ref>ಹೆಚ್. ಟೊಯೊಜುಮಿ, ಎ. ಕರಾ. ಪ್ರಿಡೇಟರ್ಸ್: ಗುಡ್ ವಿಲ್ ಮೊಬೈಲ್ ಕೋಡ್ಸ್ ಕಾಂಬಾಟ್ ಎಗೈನಸ್ಟ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವೈರಸಸ್. ಪ್ರೊಕ್. ಆಫ್ ದಿ 2002 ನ್ಯೂ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿ ಪ್ಯಾರಾಡಿಮ್ಸ್ ವರ್ಕ್‌ಶಾಪ್, ೨೦೦೨</ref><ref>ಜಾಕಿಯಾ ಎಂ. ಟಾಮಿಮಿ, ಜಾವೆದ್ ಐ. ಖಾನ್, [http://www.medianet.kent.edu/publications/ICCCE06DL-2virusabstract-TK.pdf ಮಾಡೆಲ್-ಬೇಸ್ಡ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಆಫ್ ಟು ಪೈಟಿಂಗ್ ವಾರ್ಮ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915045637/http://www.medianet.kent.edu/publications/ICCCE06DL-2virusabstract-TK.pdf |date=2009-09-15 }}, ಐಇಇಇ/ಐಐಯು Proc. ಆಫ್ ಐಸಿಸಿಸಿಇ '೦೬, ಕೌಲಾ ಲಂಪುರ್, ಮಲೇಷಿಯಾ, ಮೇ ೨೦೦೬, ಸಂಪುಟ-I, p. ೧೫೭-೧೬೩.</ref> ರೀತಿಯ ವೈರಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ವೈರಸ್‌ಗಳ ಹೋರಾಟ, ಪ್ಯಾಚಿಂಗ್‌ನ ಪರಿಣಾಮ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸೇರಿವೆ. == ಗ್ರೇ ವೇರ್ == ಗ್ರೇವೇರ್<ref name="term">{{cite web | accessdate=2007-01-20 | url=http://mpc.byu.edu/Exhibitions/Of%20Earth%20Stone%20and%20Corn/Activities/Native%20American%20Pottery.dhtml | title=Other meanings | archive-date=2007-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070630152901/http://mpc.byu.edu/Exhibitions/Of+Earth+Stone+and+Corn/Activities/Native+American+Pottery.dhtml | url-status=dead }}ಗ್ರೇವೇರ್ ಅನ್ನು ಮೂಲ ಅಮೇರಿಕನ್ನರ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆಯೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಮೆದುಳಿಗೆ ಆಡುಭಾಷೆಯಂತಿರುವ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.{{cite web | accessdate=2007-01-02 | url=http://www.techweb.com/encyclopedia/defineterm.jhtml?term=grayware | title=grayware definition | publisher=TechWeb.com | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091955/http://www.techweb.com/encyclopedia/defineterm.jhtml?term=grayware | url-status=dead }} {{cite web | accessdate=2007-01-02 | url=http://www.techweb.com/encyclopedia/defineterm.jhtml?term=grayware | title=grayware definition | publisher=TechWeb.com | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091955/http://www.techweb.com/encyclopedia/defineterm.jhtml?term=grayware | url-status=dead }}</ref> (ಗ್ರೆವೇರ್)ಅನ್ನುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕಿರಿಕಿರಿವುಂಟು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಅನಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಮತ್ತು ಮಾಲ್‌ವೇರ‍್ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ತೊಂದರೆಗೀಡು ಮಾಡುವ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="webopedia">{{cite web| title=Greyware| work=What is greyware? - A word definition from the Webopedia Computer Dictionary| url=http://webopedia.com/TERM/g/greyware.html| accessdate=2006-06-05}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸ್ಪೈವೇರ್, ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌ವೇರ್, ಡೈಲರ್ಸ್, ಜೋಕ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್ಸ್, ಪರೋಕ್ಷ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರ ಪಡೆಯಬಲ್ಲ ಟೂಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಇತರೆ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹವಲ್ಲದ ಕಡತಗಳು ಮತ್ತು ವೈರಸ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಯಂತ್ರದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಹಾನಿಗೀಡು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರೊಗ್ರಾಂಗಳನ್ನು ಗ್ರೇವೇರ್ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೪ರ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.computerweekly.com/Articles/2004/09/28/205554/the-network-clampdown.htm | title=The network clampdown | accessdate=2007-01-20 | author=Antony Savvas |publisher=Computer Weekly}}</ref> ಗ್ರೇವೇರ್ ವೈರಸ್‌ಗಳು ಅಥವಾ [[ಟ್ರೊಜನ್ ಹಾರ್ಸ್‌]] ಪ್ರೊಗ್ರಾಂಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಣಗೊಂಡಿರದ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ ಅಥವಾ ಕಡತಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇವು ನಿಮ್ಮ ನೆಟ್‍ವರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಕರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ಈಡುಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.boll.ch/fortinet/assets/Grayware.pdf | title=Fortinet WhitePaper Protecting networks against spyware, adware and other forms of grayware | accessdate=2007-01-20 | format=PDF | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111160458/http://boll.ch/fortinet/assets/Grayware.pdf | url-status=dead }}</ref> ಆಗಾಗ ಗ್ರೇವೇರ್ ವಿವಿಧ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಪಾಪ್-ಅಪ್]] ವಿಂಡೋಸ್‌‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಕಿರಿಕಿರಿವುಂಟು ಮಾಡುವುದು, ಬಳಕೆದಾರ ಹವ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ವನ್ನು ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೀಡು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅನವಶ್ಯಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. * [[ಸ್ಪೈವೇರ್]] ಒಂದು ತಂತ್ರಾಂಶವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಅಂತರಜಾಲ ಹುಡುಕಾಟದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಗಣಕದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುತ್ತದೆ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ). ಸ್ಪೈವೇರ್ ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಆಸಕ್ತಿಯುತ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ರವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಪೈವೇರುಗಳು ಹಲವು ಬಾರಿ ’ಉಚಿತ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಘಟಕಗಳ ಜೊತೆ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಬಳಕೆದಾರಿಗೆ ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಪೈವೇರ್ ಘಟಕಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಮಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರನ ಕೀಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಖಾಸಗಿ ಮಾಹಿತಿಗಳಾದ ಲಾಗಿನ್‌ ಹೆಸರುಗಳು, ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕದಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸ್ಪೈವೇರ್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಖಾತೆ ಬಳಕೆದಾರರ ಹೆಸರು, ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್ಸ್, ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ರಹಸ್ಯ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುತ್ತದೆ. * [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್]] ಒಂದು ತಂತ್ರಾಂಶವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಜಾಹೀರಾತು ಬ್ಯಾನರುಗಳನ್ನು ಜಾಲತಾಣಗಳ ಬ್ರೊಸರ್‌ಗಳಾದ ಇಂಟರ್‍ನೆಟ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್ ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫೊಕ್ಸ್ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೂ,ಹಲವು ಬಳಕೆದಾರರು ಇದನ್ನು ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮುಗಳು ಸಿಸ್ಟಮಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಲ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಪೊಪ್ ಅಪ್ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಿಂದ ಕಿರಿಕಿರಿಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿನ ಸಂಪರ್ಕ ಅಥವಾ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುವುದು. ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಕೆಲವು ಉಚಿತ ತಂತ್ರಾಂಶಗಳ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳೆಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹಲವು ಬಳಕೆದಾರರು ಉಚಿತ ತಂತ್ರಾಂಶದ[[ಎಂಡ್ ಯುಸರ್ ಲೈಸನ್ಸ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್ (EULA)]] ಅನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದರ ಜೊತೆ ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳ್ಳಲೂ ಸಹ ವಿವೇಚಿಸದೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್ ಹಲವು ಬಾರಿ ಸ್ಪೈವೇರ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸ್ಪೈವೇರ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಬಳಕೆದಾರನ ಅಂತರಜಾಲ ಸಂಬಂಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌‍ವೇರ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸರಿ ಹೊಂದುವ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. == ಜಾಲ ಮತ್ತು ಸ್ಪಾಮ್ == <div style="margin:1% 0 1% 1%;padding:0.5%;width:30%;border:1px solid #bbb;float:right;font-family:monospace;font-size:90%"><pre> <iframe src="http://example.net/out.ph p?s_id=11" width=0 height=0 /></pre> <span style="font:90% sans-serif">ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಕ ಜಾಲತಾಣದ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಾದ್ಯವಾದರೇ,ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು HTML ಮೂಲಾಂಶದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಪಹರಣ ಮಾಡಬಹುದು.<ref>{{cite video|people=Zittrain, Jonathan (Mike Deehan, producer)|title=Berkman Book Release: The Future of the Internet - And How to Stop It|location=Cambridge, MA, USA|url=http://cyber.law.harvard.edu/interactive/events/2008/04/zittrain|medium=video/audio|publisher=Berkman Center, The President and Fellows of Harvard College|date=2008-04-17|accessdate=2008-04-21|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513022809/http://cyber.law.harvard.edu/interactive/events/2008/04/zittrain|url-status=dead}}</ref></span></div> [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್]] ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಮಾಲ್‌ವೇರನ್ನು ಪಸರಿಸಲು ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿದಂತಹ ಹೆದ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇವತ್ತಿನ [[ಜಾಲಭೀತಿ]]ಗಳು ಮಾಲ್‌ವೆರಿನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೋಂಕಿನ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಿವೆ. ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಾಲಪುಟವು ದುರಾಗ್ರಹದ ಕೋಡ್‌ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು.<ref>{{cite news|title=Google searches web's dark side|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6645895.stm|date=May 11, 2007|publisher=BBC News|accessdate=2008-04-26}}</ref> === ವಿಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಲಾಗುಗಳು === ನಿರ್ಬಾಧಕ ವಿಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಲಾಗುಗಳು ಅಪಹರಣಗಳಿಗೆ ನಿರೋಧಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಮೊನ್ನೆ ತಾನೇ ವಿಕಿಪಿಡಿಯಾದ ಜರ್ಮನ್ ಅವತರಣಿಕೆಯನ್ನು ವೆಕ್ಟರ್ ಸೋಂಕು ಹರಡಲು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು.{{By whom|date=December 2009}} [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಹಾನಿಯೆಸಗುವ ಆಶಯದಿಂದ ಬಳಕೆದಾರರು ದುರಾಗ್ರಹದ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಉಳ್ಳ ಜಾಲಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಜಾಲಪುಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಜಾಲಕೊಂಡಿಗಳು ತಾನು ಹೊಂದಿದ ಜಾಲಪುಟವು, ಜಾಲತಾಣವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪತ್ತೆದಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕತ್ಸೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಬದಲಿಗೆ ಇದು ಸೋಕನ್ನು ಹರಡಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.tech2.com/india/news/telecom/wikipedia-hijacked-to-spread-malware/2667/0 |title=ವಿಕಿಪಿಡಿಯಾ ಹೈಜಾಕ್ಡ್ ಟು ಸ್ಪ್ರೆಡ್ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925232323/http://www.tech2.com/india/news/telecom/wikipedia-hijacked-to-spread-malware/2667/0 |url-status=dead }}</ref> === ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಟಿಪಿ ಭೀತಿಗಳು === ಗುರಿಯಿಟ್ಟ [[ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಟಿಪಿ]] ಭೀತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಬಲ್ಲ, ಈಗ ತಾನೇ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರ ವೆಕ್ಟರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಬಳಕೆದಾರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ಸ್ಪಾಮ್]] ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಾಗ, ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧಿಗಳು ಹಣಕಾಸಿನ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಿಗದಿತ ಸಂಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಉದ್ದಿಮೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು [[ಕ್ರೈಮ್‌ವೇರ್]] ಅನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾರೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120121024839/http://www.avinti.com/download/market_background/whitepaper_email_crimeware_protection.pdf "ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೆಟ್ ಅಸ್ಸೆಟ್ಸ್ ಫ್ರಮ್ ಇ-ಮೇಲ್ ಕ್ರೈಮ್‌ವೇರ್," ಅವಿಂಟಿ, Inc., p.1]</ref> === ಎಚ್‌ಟಿಟಿಪಿ ಮತ್ತು ಎಫ್‌ಟಿಪಿ === "ಡ್ರೈವ್-ಬೈ" ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮುಖಾಂತರ ಬರುವ ಸೋಂಕುಗಳು [[ಅಂತರಜಾಲ]]ದಲ್ಲಿ [[ಎಚ್‌ಟಿಟಿಪಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಫ್‌ಟಿಪಿ]] ಮೂಲಕ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಯಾವಾಗ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸರ್ಚ್‌ ಇಂಜಿನ್‌ಗಳು ಕೃತಕ ಮೂಲಪದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ, ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಜಾಹಿರಾತು ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲಗಳಿಗೆ ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite press release|title=F-Secure Quarterly Security Wrap-up for the first quarter of 2008|url=http://www.f-secure.com/f-secure/pressroom/news/fsnews_20080331_1_eng.html|publisher=F-Secure|date=March 31, 2008|accessdate=2008-03-31}}</ref> == ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಬ್ರೌಸರ್ ದುರ್ಬಳಕೆ]] * [[:ವರ್ಗ:Web security exploits]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಪರಾಧ]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಸುರಕ್ಷತೆ]] * [[ಸೈಬರ್ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ]] * [[ಫೈರ್‌ವಾಲ್ (ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲ)]] * [[ಗೋಪ್ಯತೆ-ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ ತಂತ್ರಾಂಶ]] * [[ಸವಲತ್ತು ಏರಿಕೆ]] * [[ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ನ ಭದ್ರತೆ]] * [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್(ಭದ್ರತೆ)]] * [[ಗೂಢಚಾರ ತಂತ್ರಾಂಶ]] * [[ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಭೀತಿಗಳು]] * [[ವೈರಸ್‌ಲಿಸ್ಟ್.ಕಾಂ]] * [[ವೆಬ್ ಸರ್ವರ್ ಓವರ್ಲೋಡ್ ಕಾರಣಗಳು]] * [[ವೈಟ್ ಕಾಲರ್ ಅಪರಾಧ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Wiktionary|malware}} * {{wikia|malware|Malware Wiki}} * [http://www.antiphishing.org/reports/APWG_CrimewareReport.pdf ಯುಎಸ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೋಮ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿ ಐಡೆಂಟಿಟಿ ಥೇಫ್ಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ರಿಪೋರ್ಟ್ "ದಿ ಕ್ರೈಮ್‌ವೇರ್ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಕೇಪ್: ಮಾಲ್‌ವೇರ್, ಪಿಶಿಂಗ್, ಐಡೆಂಟಿಟಿ ಥೇಫ್ಟ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಬಿಯಾಂಡ್"]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.microsoft.com/emea/itsshowtime/sessionh.aspx?videoid=359 ವಿಡಿಯೊ: ಮಾರ್ಕ್ ರುಸ್ಸಿನ್‌ವಿಚ್ - ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಡ್‌ ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಕ್ಲೀನಿಂಗ್] * [http://www.daemon.be/maarten/targetedattacks.html ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಧಾಳಿಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ] * [http://www.geekstogo.com/forum/Malware-Removal-Guides-Tutorials-f121.html ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ರಿಮೋವಲ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆ] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7232752.stm ಮಾಲಿಷಿಯಸ್ ಪ್ರೊಗ್ರಾಮ್ಸ್ ಹಿಟ್ ನ್ಯೂ ಹೈ] -ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಫೆಬ್ರುವರಿ 8, 2008 * [http://www.malware.com.br ಮಾಲ್‌ವೇರ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಲಿಸ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706162759/http://malware.com.br/ |date=2017-07-06 }} * [http://datalossdb.org/ ಓಪನ್ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಫೌಂಡೇಷನ್ ಡೇಟಾ ಲಾಸ್ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ]{{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20150919100714/http://datalossdb.org/ |date=2015-09-19 }} * [http://www.ic3.gov/default.aspx/ ಅಂತರ್‌ಜಾಲ ಅಪರಾಧ ದೂರು ನೀಡುವ ಕೇಂದ್ರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710082722/http://www.ic3.gov/default.aspx |date=2010-07-10 }} {{Botnets}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಾಲ್‌ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ]] r8zrqd71nh8aju6ul8a4bk59383n23h 0 22462 1373346 1362617 2026-05-14T07:05:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373346 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:LCD layers.svg|thumb|250px|ರಿಫ್ಲೆಕ್ಟಿವ್ ಟ್ವಿಸ್ಟೆಡ್ ನಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ. ಒಳಬಂದಹಾಗೆಯೇ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೀರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಬ ಅಕ್ಷವಿರುವ ಪೊಲಾರೈಜಿಂಗ್ ಫಿಲ್ಟರ್ ಫಿಲ್ಮ್. ಐಟಿಒ ವಿದ್ಯುದ್ವಾರವಿರುವ ಗ್ಲಾಸ್ ಸಬ್‌ಸ್ಟ್ರೇಟ್.ಈ ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳ ಆಕಾರಗಳು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಿರುಗಿಸಿದಾಗ ಕಾಣಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಕಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಲ್ಲವು. ಮೇಲ್ಪದರದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಂಬವಾದ ಸಾಲುಗಳು ನಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಟ್ವಿಸ್ಟೆಡ್ ನಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್. ಅಡ್ಡಗೆರೆ ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿದ್ಯುದ್ವಾರ ಫಿಲ್ಮ್‌ (ITO) ಇರುವ ಗ್ಲಾಸ್ ಸಬ್‌ಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅಡ್ಡಗೆರೆಯ ಫಿಲ್ಟರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳಕನ್ನು ಬಿಡುವ/ಅಡ್ಡಪಡಿಸುವ ಅಡ್ಡವಾದ ಮಧ್ಯರೇಖೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೊಲಾರೈಜಿಂಗ್ ಫಿಲ್ಟರ್ ಫಿಲ್ಮ್.ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಪ್ರತಿಫಲನೆ ಮೇಲ್ಪದರ.(ಬ್ಯಾಕ್‌ಲಿಟ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಪದರವು ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲದೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ)]] '''ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೆ''' '''(ಎಲ್‌ಸಿಡಿ)''' ಒಂದು ತೆಳ್ಳನೆಯ ಚಪ್ಪಟೆಯಾದ ಸಲಕರಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಯಾವುದೇ ಬರಹ, ಆಕೃತಿ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮುಖೇನ ರೂಪಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉಪಯೋಗವು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮಾನಿಟರ್, ದೂರದರ್ಶನ, ಸಂಗೀತ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಮಾನ ಚಾಲನೆಯ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಲ್ಲದೇ ದಿನಬಳಕೆಯ ಇತರ ಸಾಧನಗಳಾದ ವೀಡಿಯೊ ಪ್ಲೇಯರ್, ಆಟದ ಸಾಧನಗಳು, ಗಡಿಯಾರ, ಕೈಗಡಿಯಾರ, ಕೋಷ್ಟಕ ಮತ್ತು ದೂರವಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಬಳಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಇದರ ಕಡಿಮೆ ತೂಕದ ರಚನೆ, ಒಂದೆಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರ, [[ಕ್ಯಾಥೊಡ್ ರೇ ಟ್ಯೂಬ್]](ಸಿ‌ಆರ್‌ಟಿ) ಪ್ರದರ್ಶನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿರದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಪರದೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ. ಇದರ ಕಡಿಮೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು [[ಬ್ಯಾಟರಿ]] ಚಾಲಿತ [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್]] ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು [[ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮುಖೇನ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿದ ಬೆಳಕಿನ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು]], ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳಿಂದ]] ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ [[ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಪಟಿಕದಿಂದ]] ತುಂಬಿದ ವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು [[ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲ]],[[ಹಿಂಬೆಳಕು]] ಅಥವಾ [[ಪ್ರತಿಫಲಕದ]] ಮುಂದೆ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದಾಗ [[ಒಂದೇ ಬಣ್ಣದ]] ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣದ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ದಾರಿಯಾಗಿದ್ದು 1888 ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಪಟಿಕದ ಅವಿಷ್ಕಾರ.<ref> {{cite book | title = Supramolecular Chemistry | edition = 2nd | author = Jonathan W. Steed and Jerry L. Atwood | publisher = John Wiley and Sons | year = 2009 | isbn = 9780470512340 | page = 844 | url = https://books.google.com/books?id=Jt1I74g6_28C&pg=PA844&dq=liquid-crystal+1888&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&ei=AE-XSqiEPJCqkATJrKx_#v=onepage&q=liquid-crystal%201888&f=false }}</ref> 2008ನೆ ಇಸವಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪರದೆ ಹೊಂದಿದ ದೂರದರ್ಶನಗಳ ಮಾರಾಟವು ಸಿ‌ಆರ್‌ಟಿ ಘಟಕಗಳ ಮಾರಾಟವನ್ನು ಮೀರಿಸಿದವು. == ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನ == [[ಚಿತ್ರ:MA-2.JPG|right|thumb|250px|ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಅಲಾರಾಂ ಗಡಿಯಾರ]] ಒಂದು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಯ ಪ್ರತಿ [[ಚಿತ್ರಬಿಂಬವು (ಪಿಕ್ಸೆಲ್)]] [[ಅಣುಗಳ]] ಒಂದು ಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು 2 [[ಪಾರದರ್ಶಕ]] [[ವಿದ್ಯುದ್ವಾರ]] [[ಮತ್ತು ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ]] 2 [[ಶೋಧಕಗಳ]] ಮಧ್ಯೆ ಅಣಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಇವುಗಳ ಪ್ರಸರಣದ ಅಕ್ಷವು (ಬಹಳ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ) ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಲಂಬಕೊನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಸಮಾನಾಂತರ ಕಿರಣ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಕಂಪಿಸುವ ಶೋಧಕಗಳ ನಡುವೆ ನಿಜವಾಗಿ [[ದ್ರವ ಸ್ಪಟಿಕವು]] ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದರೆ ಮೊದಲನೇ ಶೋಧಕದ ಮೂಲಕ ಹಾಯ್ದು ಹೋಗುವ [[ಬೆಳಕನ್ನು]] ಎರಡನೆಯ ಶೋಧಕ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳ ಮೇಲ್ಮೈ ದ್ರವ ಸ್ಪಟಿಕದ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ರವ ಸ್ಪಟಿಕದ ಅಣುತಂಡವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ತೆಳುವಾದ ಪಾಲಿಮರ್ ಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ಏಕಮುಖ ಉಜ್ಜುವಿಕೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಂದು ಬಟ್ಟೆ. ದ್ರವ ಸ್ಪಟಿಕದ ಜೋಡಣೆಯ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದು ಉಜ್ಜುವಿಕೆಯ ದಿಕ್ಕಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ. ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳು [[ಇಂಡಿಯಂ ಟಿನ್ ಅಕ್ಸೈಡ್]](ಐಟಿಒ) ಎಂಬ ಪಾರದರ್ಶಕ ವಾಹಕದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. [[ವಿದ್ಯುತ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ]] ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೊದಲು ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಪಟಿಕದ ಅಣುತಂಡದ ಜೋಡಣೆಯ ದಿಕ್ಕು ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳ ಮೇಲ್ಮೈ ಜೋಡಣೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರುಚಿದ ನೆಮಟಿಕ್ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ (ಬಹು ಸಾಮಾನ್ಯ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಪಟಿಕ ಸಾಧನ) 2 ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳ ಮೇಲ್ಮೈ ಜೋಡಣೆಯ ದಿಕ್ಕು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಲಂಬವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಣುತಂಡಗಳು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ ತಿರುಚಿದ ಅಥವಾ [[ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದಲ್ಲಿ]] ಜೋಡಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ ಬೆಳಕಿನ ಪರಿಭ್ರಮಣವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಧನವು [[ಬೂದುಬಣ್ಣ]]ದಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ವಿದ್ಯುದ್ಬಲ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪದರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಅಣುತಂಡಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರುಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ ಬೆಳಕು ತನ್ನ ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಪದರದ ಮೂಲಕ ವರ್ಗಾಯಿಸುವಂತೆ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಳಕು ಎರಡನೇ ಶೋಧಕಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಲಂಬವಾಗಬಹುದು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ರದ್ದುಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು [[ಚಿತ್ರಬಂಧ]]ವು [[ಕಪ್ಪಾ]]ಗಿ ಕಾಣಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರಬಂಧ(ಪಿಕ್ಸೆಲ್)ದಲ್ಲಿರುವ ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಪದರಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುದ್ಬಲವನ್ನು ಹಾಯಿಸುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಬೆಳಕನ್ನು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬೂದುಬಣ್ಣದ ವಿವಿಧ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. [[ಚಿತ್ರ:LCDneg.jpg|left|thumb|ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಪೊಲಾರೈಜರ್‌ನ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯು ಉಪಕರಣದಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗ ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದ ಪೊಲಾರೈಜರ್‌ಗಳು ಸಮನಾಂತರವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.]] ವೋಲ್ಟೇಜ್‍-ಆನ್ ಸ್ಟೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಿರುಚಿದ ನೆಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಸಾಧನದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಭಾವವು, ವೋಲ್ಟೇಜ್-ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್‌ಗಿಂತ ಸಾಧನದ ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ಅವಲಂಭಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಈ ಸಾಧನಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಡ್ಡವಾದ ಪೊಲಾರೈಜರ್‌ಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ವೋಲ್ಟೇಜ್ ಇಲ್ಲದೇ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ (ಹೊಳೆಯುವ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಕತ್ತಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ) ಈ ಸಾಧನಗಳು ಸಮನಾಂತರ ಪೊಲಾರೈಜರ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಕೂಡ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲವು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ವೊಲ್ಟೇಜ್-ಆಫ್ ಕತ್ತಲೆ ಸ್ಥಿತಿಯು ಗುಳ್ಳೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸಣ್ಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧನವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರವರೂಪ ಸ್ಫಟಿಕದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಜೋಡಣೆ ಪದರದ ವಸ್ತುಗಳೆರಡೂ [[ಅಯಾನಿಕ್ ಸಂಯುಕ್ತ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಸಮಯದ ದೀರ್ಘಾವಧಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಯಾನಿಕ್ ವಸ್ತುವು ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಆರ್ಕಷಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟಕ್ಕಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರ್ಯಾಯ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಸಾಧನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿದ್ಯುತ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ (ದ್ರವರೂಪ ಸ್ಫಟಿಕ ಪದರದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಅನನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಅನ್ವಯಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ). ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರಬಂಧಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ, ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಚಲಿಸಲು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿದ್ಯುದೃವಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಬದಲಾಗಿ, ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ''[[ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಡ್]]'' ಆಗಿವೆ. ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಡ್ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರದರ್ಶನದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಡ್‌ಗಳು ಗುಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಹೊಲಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ (ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯ ಅಡ್ಡಸಾಲುಗಳಲ್ಲ್ಲಿ). ಪ್ರತಿ ಗುಂಪು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ [[ವಿದ್ಯುದ್ಬಲ ಮೂಲ]]ವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾಡ್‌ಗಳು ಗುಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ (ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯ ಉದ್ದ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ), ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಂಪು ವಿದ್ಯುದ್ಬಲ ಸಿಂಕ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಗುಂಪುಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರಬಂಧವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿವೆ, ಅದು ಅನನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ವಿಭಾಗಿಸಿಲ್ಲದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸಿಂಕ್‌ನ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ತಂತ್ರಾಂಶವು ಮತ್ತೆ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಿಂಕ್‌ಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಬಂಧಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಿಂಕ್‌ನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. == ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆಗಳು == {{Howto|section|date=July 2009}} ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು: * [[ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆ]]: ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಯ ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಅಗಲದ ಅಳತೆಯನ್ನು ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು.(ಉ.ದಾ.,1,024x768). [[ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆ]]ಗಿಂತಲೂ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತೆರೆಯು ಸಹಜವಾದ ಅತ್ಯುತಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. * [[ಚುಕ್ಕಿ ಅಂತರ]]: ಎರಡು ಅಕ್ಕ ಪಕ್ಕದ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅಂತರ ಒಂದು ಚುಕ್ಕಿ ಗಾತ್ರದ್ದು. ಚುಕ್ಕಿಯ ಗಾತ್ರ ಚಿಕ್ಕದಾದಷ್ಟೂ, ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ಆಕೃತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಣಕಣವೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಚುಕ್ಕಿಯ ತೀವ್ರತೆ ಉದ್ದದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಅಗಲದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಭಿನ್ನವೂ ಇರಬಹುದು(ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ). * ನೋಡುವ ಗಾತ್ರ: ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಅದರ ಕರ್ಣಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.(ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ನಿಶ್ಚಿತ ತೆರೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುವ ಜಾಗ). * [[ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕಾಲಾವಧಿ]]: ಪಿಕ್ಸೆಲ್ ನ ಬಣ್ಣ ಅಥವಾ ಹೊಳಪಿನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯ ಸಾಕು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಸಮಯವೂ ಕೂಡ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಇಳಿಕೆಯ ಸಮಯವೆಂದು ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಗೆ, ಇದನ್ನು ಬಿಟಿಬಿ(ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಟು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್) ಅಥವಾ ಜಿಟಿಜಿ (ಗ್ರೇ ಟು ಗ್ರೇ) ಯಿಂದ ಅಳೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಅಳತೆ ಮಾಪನಗಳು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಕಷ್ಟವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಯ ಪರಿಮಿತಿಗಳು: ವಾಸ್ತವವಾದ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ<ref>{{Cite web |url=http://webvision.med.utah.edu/temporal.html |title=ಟೆಂಪೊರಲ್ ರೆಸೊಲ್ಯುಷನ್ |access-date=2010-02-04 |archive-date=2011-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318000647/http://webvision.med.utah.edu/temporal.html |url-status=dead }}</ref>. * [[ಇನ್ ಪುಟ್ ಲ್ಯಾಗ್]]:ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಯು, ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕೊಂಡಿಯ ಮೇಲೆ ಪಡೆವ ಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆ ಆಕೃತಿಯು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಧ್ಯದ ಸಮಯ. ಇನ್‌ಪುಟ್ ಲ್ಯಾಗ್‌ನ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ, ಅವುಗಳ ಒಳಗಡೆಯ ಅಂಕೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾದ ಆಕೃತಿಯ ಚಲನೆ, ಶಬ್ದ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಂದರೆ ಹೊಸ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಳವಡಿಕೆಗಳು ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇನ್‌ಪುಟ್‌ ಲ್ಯಾಗ್ 3-4 ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಅಳೆಯಬಹುದು( 60p/60i ಸಿಗ್ನಲ್‌ಗೆ 67 ms ಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು). ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ಯಂತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಒಳಗಡೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಗತಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣವಾದ ’ಗೇಮಿಂಗ್ ಮೋಡ್" ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. * [[ರಿಫ್ರೆಶ್ ರೇಟ್]]: ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಲ್ಪಡುವುದೊ ಅಷ್ಟೂ ಅಂಕಿಗಳು ಒಂದು ಸೆಕೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳು ಚದರಟ್ಟಿನ ಮಧ್ಯೆ ಆನ್/ಆಫ್‌ ಆಗದಿದ್ದರೂ, ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕ ತೆರೆ ಕೃತಕವಾಗಿ ಮಿನುಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ರಿಫ್ರೆಶ್‌ ರೇಟ್<ref>{{Cite web |url=http://www.xbitlabs.com/articles/monitors/display/lcd-parameters_3.html |title=ಕಾಂಟೆಂಪರರಿ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮಾನಿಟರ್ ಪ್ಯಾರಾಮೀಟರ್ಸ್: ಆಬ್ಜೆಕ್ಟಿವ್ ಮತ್ತು ಸಬ್ಜೆಕ್ಟಿವ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ (ಪುಟ 3) |access-date=2010-02-04 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101080411/http://www.xbitlabs.com/articles/monitors/display/lcd-parameters_3.html |url-status=dead }}</ref> ಎಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಂಬಂಧಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೈ ಎಂಡ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ದೂರದರ್ಶನಗಳು 240&nbsp;Hz ರಿಫ್ರೆಶ್‌ ರೇಟಿನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ಚದರಟ್ಟಿನ ಒಳಗೆ ಹೊಸ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಳವಡಿಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುಗಮವಾದ ಚಲನೆಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಫ್ರೇಮ್ ರೇಟ್ ಇರುವ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಅಂದರೆ 24ಪಿ [[ಬ್ಲೂ ರೇ ಡಿಸ್ಕ್]]ಗೆ ಕೂಡ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ, ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಸಮಯ ಅಷ್ಟು ಅಧಿಕ ಮಟ್ಟದ ರಿಫ್ರೆಶ್‌ ದರವು ಬೆಂಬಲ ನೀಡದೆ ಇರಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಗತಿಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಇನ್‌ಪುಟ್ ಲ್ಯಾಗನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಬಹುದು. * [[ಸರ್ಕೀಟ್ ಜಾಲಗಳ ಮಾದರಿ]]: ಕಾರ್ಯನಿರತ [[ಟಿಎಫ್‌ಟಿ]] ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಂಡಂಥದ್ದು. * [[ನೋಡುವ ಕೋನ]]:(ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ [[ನೋಡುವ ದಿಕ್ಕು]]) * ಕಲರ್ ಸಪೋರ್ಟ್: ಎಷ್ಟು ತರನಾದ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ( ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ಕಲರ್ [[ಗ್ಯಾಮ್ಯುಟ್]]) * [[ಹೊಳಪು]]: ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವ ಪರಿಮಾಣ(ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಲ್ಯೂಮಿನ್ಯನ್ಸ್]] ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) * [[ವರ್ಣಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಪಾತ]]: ದಟ್ಟ ಬಿಳುಪು ಮತ್ತು ಕಡು ಬಣ್ಣಗಳ ಅನುಪಾತ. * [[ರೂಪದ ಪ್ರಮಾಣ]]: ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲಗಳ ಅನುಪಾತ (ಉ.ದಾ.,4:3,5:4, 16:9 ಅಥವಾ 16:10). * ಇನ್‌ಪುಟ್ ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳು (ಉ.ದಾ. [[ಡಿವಿಐ]], [[ವಿಜಿಎ]], [[ಎಲ್ ವಿಡಿಎಸ್]], [[ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೆಪೋರ್ಟ್]], ಅಥವಾ [[ಎಸ್-ವೀಡಿಯೋ]] ಮತ್ತು [[HDMI]]) * [[ಗಾಮಾ ಕರೆಕ್ಷನ್]] == ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತಿಹಾಸ == * 1888: [[ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ರೀನಿಟ್‌ಜರ್]] (1858-1927) ಇವರು ಗಜ್ಜರಿಗಳಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಕೊಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಗುಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು (ಅದು ಎರಡು ಕರಗುವ ಬಿಂದುಗಳು ಹಾಗೂ ಬಣ್ಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ) ಮತ್ತು ಮೇ 3, 1888ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ವಿಯೆನ್ನಾ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. (F. Reinitzer: ''Beiträge zur Kenntniss des Cholesterins, Monatshefte für Chemie (Wien) 9, 421-441 (1888)'' ).<ref>ಟಿಮ್ ಸ್ಲಕಿನ್: ''Ueber die Natur der kristallinischen Flüssigkeiten und flüssigen Kristalle'' (''ದ ಅರ್ಲಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ'' ), ಬನ್ಸೆನ್-ಮ್ಯಾಗಜಿನ್, 7.ಜಾರ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್, 5/2005 </ref> * 1904: [[ಒಟ್ಟೊ ಲೆಹ್ಮನ್ನ್]] ತನ್ನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು ''"Flüssige Kristalle"'' (ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳು). * 1911: [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಮೊಗ್ವಿನ್‌]]ರವರು ತೆಳು ಪದರದ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳ ಕುರಿತು ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗ ನಡೆಸಿದರು. * 1922: [[ಜಾರ್ಜ್‌ಸ್ ಫ್ರೀಡೆಲ್]] ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು 3 ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದ್ದಾರೆ (ನೆಮಾಟಿಕ್ಸ್, ಸ್ಮೆಕ್ಟಿಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಖೊಲೆಸ್‌ಟೆರಿಕ್ಸ್). * 1936: [[ಮಾರ್ಕೋನಿ ವೈರ್‌ಲೆಸ್ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಕಂಪನಿ]]ಯು ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯರೂಪ ಬಳಸುವಿಕೆ ''"ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಬೆಳಕಿನ ಮೌಲ್ಯ"'' ದರ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸನ್ನದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. * 1962: ಡಾ. [[ಜಾರ್ಜ್‌ W. ಗ್ರೆ]]ಯವರಿಂದ ''"ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಅಣುವಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು"'' ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಾಶನ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.<ref> ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಗ್ರೇ, ಸ್ಟೇಪನ್ ಎಮ್. ಕೆಲ್ಲಿ: "''ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್ ಪಾರ್ ಟ್ವಿಸ್ಟೆಡ್ ನೆಮಾಟಿಕ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ ಡಿವೈಸಸ್"'' ಜೆ. ಮ್ಯಾಟರ್. chem., 1999, 9, 2037–2050 </ref> * 1962: ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಉತ್ಸುಕತೆಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ-ಆಪ್ಟಿಕ್ ಗುಣಗಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು [[RCA]]ದ ರಿಚರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ಯವರು ಕಂಡುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ವೋಲ್ಟೇಜ್ ಬಳಸಿ ತೆಳು ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ವಸ್ತುವಿನ ಪದರದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟೆ-ವಿನ್ಯಾಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ-ಒಪ್ಟಿಕ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಈ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದು ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ-ಹೈಡ್ರೊಡೈನಾಮಿಕ್ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದೊಳಗೆ ನಾವು ಈಗ ಕರೆಯುವ "ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಡೊಮೇನ್ಸ್" ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ಆರ್. ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, "ಡೊಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಇನ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್," ಜೆ. phys. chem., ಸಂಪುಟ. 39, pp. 382–388, July 1963</ref> * 1964: [[ಜಾರ್ಜ್‌ H. ಹೇಲ್‌ಮೇಯರ್]] ಅವಾಗ RCA ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ರವರು ಸಂಶೋಧಿಸಿದ ಪರಿನಾಮಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಒಂದೇ ಉಷ್ಣವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೆಗೊಂಡ ದ್ವಿವರ್ಣಿಯ ಬಣ್ಣಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ-ಒಲಿಸುವಿಕೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮರು ಜೋಡಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಬಣ್ಣಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಈ ಹೊಸ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ-ಆಪ್ಟಿಕಲ್‌ ಪರಿಣಾಮದ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ತೊಂದರೆಗಳು ಹೇಲ್‌ಮೇಯರ್ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಚದರಿಸುವ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಅವರು ಕರೆಯುವ ''[[ಡೈನಾಮಿಕ್ ಸ್ಕ್ಯಾಟರಿಂಗ್ ಮೋಡ್]]'' (DSM) ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. DSM ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ವೋಲ್ಟೆಜ್ ಬಳಸಿದರೆ ಆರಂಭದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕ ಪದರ ಮಬ್ಬಾದ ಹಾಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. DSM ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರಣೆಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಬಹುದು ಆದರೆ ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಹರಿಯಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರವಾಹದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.<ref name="cast06">{{Cite journal | title=Modifying Light | first1=Joseph A. | last1=Castellano | journal=American Scientist | volume=94 | issue=5 | year=2006 | pages=438–445}}</ref><ref> ಜಿ. ಎಚ್. ಹೆಲ್‍ಮೇರ್ ಆ‍ಯ್0ಡ್ ಎಲ್. ಎ. ಜಾನೊನಿ, "ಗ್ವೆಸ್ಟ್-ಹೊಸ್ಟ್ ಇಂಟರಾಕ್ಷನ್ಸ್ ಇನ್ ನೆಮಾಟಿಕ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್. ಎ ನ್ಯೂ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ-ಆಫ್ಟಿಕ್ ಎಫೆಕ್ಟ್,"Appl. phys ಲೆಟ್., ಸಂಪುಟ.13,no. 3,ಪಿಪಿ. 91–92, 1968</ref><ref> ಜಿ.ಎಚ್.ಹೆಲ್‍ಮೀಯರ್,ಎಲ್. ಎ. ಜಾನೊನಿ, ಆ‍ಯ್0ಡ್ ಎಲ್. ಎ. ಬಾರ್ಟೊನ್, "ಡೈನಾಮಿಕ್ ಸ್ಕ್ಯಾಟರಿಂಗ್:ಎ ನ್ಯೂ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಎಫೆಕ್ಟ್ ಇನ್ ಸರ‍್ಟೈನ್ ಕ್ಲ್ಯಾಸಸ್ ಆಫ್ ನೆಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್,"ಪ್ರೊಕ್.ಐಇಇಇ,ವೊಲ್. 56,pp. 1162–1171, ಜುಲೈ 1968</ref> [[ಜಾರ್ಜ್‌ H. ಹೇಲ್‌ಮೇಯರ್‌]]ರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆವಿಷ್ಕಾರರ ಹಾಲ್ ಆಫ್‌ ಫೇಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು LCD ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.invent.org/2009induction/1_3_09_induction_heilmeier.asp |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-02-04 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205153846/http://www.invent.org/2009induction/1_3_09_induction_heilmeier.asp |url-status=dead }}</ref> * 1960ರ: ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಮಾಲ್‌ವೆರ್ನ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[UK]]ಯ [[ರಾಯಲ್ ರಾಡಾ ಎಸ್ಟಾಬ್ಲಿಶ್‌ಮೆಂಟ್‌ರಿಂದ]] ಕೊನೆಯ 1960ರಲ್ಲಿ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಥಮಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿತ್ತು. RREಯಲ್ಲಿನ ತಂಡ ಜಾರ್ಜ್‌ ಗ್ರೇ ಹಾಗೂ ಅವರ ತಂಡದವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು [[ಹಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಗ್ರೇಯವರ ತಂಡದವರು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸೈನೊಬೈಫಿನೈಲ್ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿದರು (ಇದರಲ್ಲಿ LCDಗಳ ಬಳಸುವಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಿರುವ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ತಾಪಮಾನದ ಗುಣಗಳಿತ್ತು). * 1970: ಡಿಸೆಂಬರ್ 4, 1670ರಂದು [[ಸ್ವಿಡ್ಜರಲ್ಯಾಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕಗಳ [[ತಿರುಚಿದ ನೆಮೆಟಿಕ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪರಿಣಾಮ]]ವನ್ನು {0ಹಾಫ್‌ಮೆನ್-ಲಾರೊಶ್‌{/0}ರವರು ಸ್ವಾಮ್ಯ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು, ([http://www.lcd-experts.net/ Swiss patent No. 532 261] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309070121/http://www.lcd-experts.net/ |date=2021-03-09 }}) ಇವರ ಜೊತೆ ವೊಫ್‌ಗೆಂಗ್ ಹೆಲ್‌ಫ್ರಿಚ್ ಹಾಗೂ [[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಶ್ಯಾಡ್‌]]ರು ಸಹಾ (ಅವಾಗ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡಿದವರೆಂದು ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="cast06" /> ಹಾಫ್‌ಮನ್‌-ಲಾರೊಶ್ ನಂತರ ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಿಸ್‌ನ ಉತ್ಪಾದಕರಾದ [[ಬ್ರೌನ್, ಬೊವೇರಿ ಹಾಗೂ ಸಿಐ]] ಇವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದರು. ಸ್ವಿಸ್ ಉತ್ಪಾದಕರು 1970ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗಡಿಯಾರದ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಿದರು ಮತ್ತು ಜಪಾನಿಯರು ಮೊದಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ವಾರ್ಟ್ಸ್ ಕೈಗಡಿಯಾರಗಳನ್ನು TN-LCD ಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಇನ್ನು ಹಲವು ಇತರ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಏಪ್ರಿಲ್ 22,1971ರಲ್ಲಿ, [[ಜೆಮ್ಸ್ ಫರ್‌ಗಾಸನ್]] [[ಕೆಂಟ್ ರಾಜ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ [[ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಸರದಾರಿ ಅರೋರ ಹಾಗೂ [[ಆಲಫ್ರೆಡ್ ಸೊಪ್]] ಜೊತೆ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ USAನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪಿನ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸನ್ನದಿನ ಅರ್ಜಿ ಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite web | title = Modifying Light | work = American Scientist Online | url = http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/53321/page/4;jsessionid=aaa6J-GFIciRx2%3Ci%3ELive | access-date = 2010-02-04 | archive-date = 2008-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081220055207/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/53321/page/4;jsessionid=aaa6J-GFIciRx2%3Ci%3ELive | url-status = dead }}</ref> 1971ರಲ್ಲಿ ಫರ್‌ಗಾಸನ್‌ರ ಕಂಪನಿ [[ILIXCO]] (ಈಗ [[LXD ಜೊತೆ ಸಂಘಟಿತಗೊಂಡಿದೆ]]) TN-ಪರಿಣಾಮದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತ ಮೊದಲ LCDಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದರು, ಇದರ ಕಡಿಮೆ ವೋಲ್ಟೇಜ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದು ಬೇಗನೆ ಕಡಿಮೆ-ಗುಣಮಟ್ಟದ DSM ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹಾಕಿತು. * 1972: ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಟಿ. ಪೀಟರ್ ಬ್ರೊಡಿರವರು ಮೊದಲ ಸಕ್ರಿಯ-ವ್ಯೂಹ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಪ್ಯಾನಲ್ (ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳಿಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಲಗೆ) ಉತ್ಪಾದಿಸಿದರು.<ref> ಬ್ರಾಡಿ, ಟಿ.ಪಿ.,''"ಬರ್ತ್ ಆಫ್ ದ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟಿವ್ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್"'' ಮಾಹಿತಿ ಫೇಜ್ ನಂ,ಸಂಪುಟ. 13,ನಂ.10,1997,pp.28-32.</ref> * 2007: 2007ರ 4Qನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ LCD ದೂರದರ್ಶನಗಳು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ CRT ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿದವು.<ref>{{cite news |url=http://www.engadgethd.com/2008/02/19/worldwide-lcd-tv-shipments-surpass-crts-for-first-time-ever/ |title=Worldwide LCD TV shipments surpass CRTs for first time ever |publisher=engadgetHD |date=2008-02-19 |accessdate=2008-06-13 |archive-date=2008-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503202816/http://www.engadgethd.com/2008/02/19/worldwide-lcd-tv-shipments-surpass-crts-for-first-time-ever/ |url-status=dead }}</ref> * 2008:[[ಪ್ರದರ್ಶನ ಬ್ಯಾಂಕಿನ]] ಪ್ರಕಾರ 2008ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಒಟ್ಟು 200 ಮಿಲಿಯನ್ TVಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 50% ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪಾಲು LCD TVಗಳ ಸರಕಿನ ಸಾಗಣೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news |url=http://www.displaybank.com/eng/info/news/press_show.php?id=2996 |title=Displaybank's Global TV Market Forecasts for 2008 - Global TV market to surpass 200 million units |publisher=Displaybank |date=2007-12-05 |accessdate=2008-06-13}}</ref> ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿನ ದ್ರವ ಸ್ಫಟಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿವರಣೆ ಹಾಗೂ ಜಟಿಲ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಂತರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಜೋಸೆಫ್ A. ಕೆಸ್ಟೆಲಾನೊ ಅವರು ಒಂದು ಬರವಣಿಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅದು ''ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಗೋಲ್ಡ್: ದ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್ ಅಂಡ್ ದ ಕ್ರಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಎನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ''.<ref> ''ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಗೊಲ್ಡ್: ದ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್ ಆ‍ಯ್0ಡ್ ದ ಕ್ರಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ'',ಜೋಸೆಫ್ ಎ. ಕ್ಯಾಸ್ಟಲೆನೊ,2005 ವರ್ಲ್ಡ್ ಸೈಂಟಿಪಿಕ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ co. Pte.Ltd.,ISBN 981-238-956-3.</ref> ಇನ್ನೊಂದು ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ LCDಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬೇರೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಹಿರೊಶಿ ಕವಾಮೊಟೊ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು [[IEEE]]ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref>[http://ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/LCD-History.pdf ದ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್-ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್], ಹಿರೊಶಿ ಕವಾಮೊಟೊ, ''ಪ್ರೊಸಿಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ಐಇಇಇ'', '''90''', #4 (ಎಪ್ರಿಲ್ 2002), pp. 460–500, {{doi|10.1109/JPROC.2002.1002521}}</ref> == ಬಣ್ಣ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು == {{Unreferenced section|date=June 2009}} [[ಚಿತ್ರ:LCD RGB subpixel.jpg|thumb|left|300px|ಕಲರ್ ಎಲ್‍ಸಿಡಿಯ ಒಂದು ಸಬ್‌ಪಿಕ್ಸೆಲ್]] [[ಚಿತ್ರ:XO screen 01 Pengo.jpg|thumb|ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲರ್ ಎಲ್‍ಸಿಡಿಯೊಂದಿಗೆ (ಎಡ) ಒಎಲ್‌ಪಿಸಿ ಎಕ್ಸ್‌ಒ-1 ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ ಹೋಲಿಕೆ. ಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರತಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ನ 1×1 mm ಅನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.ವಿಶಿಷ್ಟ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯು ಪಿಕ್ಸೆಲ್ಸ್‌ ಆಗಿರುವ 3 ಸ್ಥಳಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಎಕ್ಸ್‌ಒ-1 ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.]] [[File:LCD RGB.jpg|thumb| ಬಣ್ಣಗಳು ಹೇಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿವೆ ಎಂಬುದರ ಉದಾಹರಣೆ (ಆರ್-ಕೆಂಪು, ಜಿ-ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಬಿ-ನೀಲಿ)]] ಕಲರ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಫಿಲ್ಟರ್‌ಗಳ (ಪಿಗ್ಮೆಂಟ್‌ ಫಿಲ್ಟರ್‌ಗಳು, ಡೈ ಫಿಲ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಹದ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ ಫಿಲ್ಟರ್‌ಗಳು) ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು [[ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌]]ಅನ್ನು ಮೂರು ಕೋಶ ಅಥವಾ ಉಪಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವೆಂದರೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಂಪು, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ನೀಲಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಅನ್ನು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗೆ ಸಾವಿರ ಇಲ್ಲವೇ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. [[ಸಿಆರ್‌ಟಿ (CRT) ಮಾನಿಟರ್‍ಗಳು]] ಫಾಸ್‌ಫರ್‌ನ ''ಮೂಲಕ'' ಇಂಥದ್ದೇ 'ಉಪಪಿಕ್ಸೆಲ್‌' ರಚನೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಿಆರ್‌ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಕಿರಣವು ’ಉಪಪಿಕ್ಸೆಲ್‌’ಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಂಪು, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮತ್ತು ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಮಾನಿಟರ್‌ಗಳು [[ಆರ್‌ಜಿಬಿ ಬಣ್ಣದ ಮಾದರಿ (RGB ವರ್ಣ ಮಾದರಿ - ಆರ್‌ಜಿಬಿ ಕಲರ್ ಮಾಡೆಲ್‌ )]]ಯ ನೇರ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯ [[ತ್ರಿವರ್ಣ]] ಗುಣದ ಕಾರಣ ಅವು ಬಣ್ಣಗಳ ನಿರಂತರ ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮಾನಿಟರ್‌ನ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಬಣ್ಣಗಳ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ [[ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಜಾಮಿತಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವೇಳೆ, ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಎಲ್‌ಸಿ‌ಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಜಾಮಿತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಂತ್ರಾಂಶಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೆ, [[ಸಬ್‌ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗೆ ರೂಪಾಂತರ]] ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮಾನಿಟರ್‌ನ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅದನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಈ ತಂತ್ರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಠ್ಯದ [[ಆಂಟಿ-ಅಲಿಯಾಸಿಂಗ್‌‌]]ಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ. ಚಲಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳು ಕೂಡಲೇ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದಿಸದಿದ್ದಾಗ ಆಗುವ ಕಲೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು, [[ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಓವರ್‌ಡ್ರೈವ್‌]] ಎಂಬುದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. == ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆ ಸಂಬೋಧಿತ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು == {{Unreferenced section|date=June 2009}} [[ಚಿತ್ರ:LCD display 16x2 alphanumeric.jpg|thumb|left|300px|16 ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯದ ಆಲ್ಫಾನ್ಯುಮೆರಿಕ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ.]] ಕಡಿಮೆ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ಅಂದರೆ [[ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಗಡಿಯಾರಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಪಾಕೆಟ್‌ ಕಾಲ್ಕ್ಯುಲೇಟರ್‌]]ಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮೀಸಲಾದ ಹೊರಗಿನ [[ವಿದ್ಯುತ್‌ ಪಥವು]] ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ವಿದ್ಯುತ್‌ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ವಿನ್ಯಾಸವು, ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶನ ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗದು. ಸಣ್ಣ ಮೋನೊಕ್ರೋಮ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕಗಳಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಹಳೆಯ [[ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌]] ಪರದೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಸೂಪರ್-ಟ್ವಿಸ್ಟೆಡ್‌ ನೆಮ್ಯಾಟಿಕ್‌]] (STN) ಅಥವಾ ಡಬಲ್‌ ಲೇಯರ್ ಎಸ್‌ಟಿಎನ್‌ (DSTN) (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಮೊದಲನೆಯದರ ಬಣ್ಣ-ಬದಲಾವಣೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ)--ಮತ್ತು ಕಲರ್‌-ಎಸ್‌ಟಿ‍ಎನ್ (CSTN)— ಇಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಫಿಲ್ಟರ್‌ಅನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು- ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆ ವಿನ್ಯಾಸವು ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಡ್ಡಸಾಲು ಮತ್ತು ಉದ್ದಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ವಿದ್ಯುತ್‌ಪಥ ಇರುತ್ತದೆ. ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದರಂತೆ ಅಡ್ಡಸಾಲು ಅಥವಾ ಉದ್ದಸಾಲಿನ ವಿಳಾಸದ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ''ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆ ಸಂಬೋಧಿತ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌, ನಿರಂತರ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಸರಬರಾಜಿಲ್ಲದೆಯೇ ರಿಫ್ರೆಶ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ (ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿ ಕಾಲಂಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಳು) ಈ ವಿಧದ ಪ್ರರ್ದಶಕಗಳು ಕಡಿಮೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತುಂಬಾ ನಿಧಾನವಾದ [[ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಮಯ]] ಮತ್ತು ಕ್ಷಮತೆ ಇಲ್ಲದ [[ವರ್ಣವಿಭಿನ್ನತೆ]] ಇವು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಲ್‌‍ಸಿಡಿಗಳು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೆಚ್ಚು [[ರೆಸ್ಯೂಲೂಷನ್]] ಇರುವ ಬಣ್ಣದ ಪ್ರರ್ದಶಕಗಳಾದ ನೂತನ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ [[ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಪರದೆಗಳು]] ಮತ್ತು [[ದೂರರ್ದಶನಗಳು]] [[ಸಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆ]] ರಚನೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. [[ತೆಳುವಾದ ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕ ಫಲಕಗಳ]] ಮಾತೃಕೆಯನ್ನು ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ (ಪೋಲರೈಜಿಂಗ್) ಬಣ್ಣ ಸೋಸುವಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಿಕ್ಸೆಲ್ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಲಂಬಸಾಲಿನ ಗೆರೆಗೆ ಒಂದು ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗೆ ತಲುಪಲು ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಡ್ಡ ಸಾಲು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ಲಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಅಡ್ಡಸಾಲು ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಎಲ್ಲಾ ಲಂಬ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಡ್ಡ ಸಾಲು ನಿಷ್ಕ್ರೀಯಾಶೀಲವಾದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಅಡ್ಡ ಸಾಲು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[ರಿಫ್ರೆಶ್]] ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಅಡ್ಡ ಸಾಲುಗಳು ಕ್ರಮಾನುಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆಯ ಪ್ರರ್ದಶಕಗಳು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆಗಳಿಗಿಂತ "ಹೊಳಪು" ಮತ್ತು "ಹರಿತವಾಗಿ" ಕಾಣುವಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ-ಮಾತೃಕೆಗಳು ಅದೇ ಅಳತೆಯ ಪ್ರರ್ದಶಕಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಿರುವುದು ಚುರುಕು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಮಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಂತಹ ಗುಣ. == ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮಾತೃಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Casio LCD screen for digital camera.jpg|thumb|right|200px|ಸೋನಿ ಸೈಬರ್-ಶಾಟ್ ಡಿಎಸ್‌ಸಿ-ಪಿ93ಎ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಯಾಸಿಯೊ 1.8 ಕಲರ್ ಟಿಎಫ್‌ಟಿ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೆ‌.]] {{Main|Thin film transistor liquid crystal display|Active-matrix liquid crystal display}} === ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ನೆಮ್ಯಾಟಿಕ್ (ಟಿಎನ್) === {{See also|twisted nematic field effect}} ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ನೆಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ದ್ರವ ರೂಪ ಸ್ಫಟಿಕದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಅವು ಬೆಳಕನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅನುಮತಿಸುವ ಕೋನಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ಮತ್ತು ಸುರುಳಿಯಾಕಾರವಲ್ಲದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಟಿಎನ್ ದ್ರವರೂಪ ಸ್ಫಟಿಕ ವಿದ್ಯುತ್‌ಕೋಶಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುದ್ಬಲವಿಲ್ಲದೇ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿದಾಗ, ಬೆಳಕು ವಿದ್ಯುತ್‌ಕೋಶದ ಮೂಲಕ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್‌ಬಲ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ, ಎಲ್‌ಸಿ ವಿದ್ಯುತ್ಕೋಶಗಳು ಕಿರಣ ತರಂಗವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಡಿಗ್ರಿಗೆ ಟ್ವಿಸ್ಟ್ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ಪಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ವಿದ್ಯುದ್ಬಲ ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಗ್ರೇ (ಬೂದು ಬಣ್ಣ) ಮಟ್ಟ ಅಥವಾ ಪ್ರಸಾರಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲದು. === ಇನ್‌-ಪ್ಲೇನ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ (ಐಪಿಎಸ್) === [[ಇನ್‌-ಪ್ಲೇನ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್]] ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಅಡ್ಡ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕದ ವಿದ್ಯುತ್‌ಕೋಶಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸ್ಫಟಿಕದ ಪ್ರತಿ ಕೊನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ತೆಳು-ಚಿತ್ರ ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕ(TFT) ಅಗತ್ಯವಾದ ಒಂದು ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕದ ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರಬಂಧಕ್ಕೂ ಎರಡು ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಅಡಚಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಧಿಕ ಪ್ರಸಾರಣೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಕಾಂತಿಯುತ ಹಿಂಬದಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತವೆ, ಅದು ಅಧಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಮಾಹಿತಿ ಪುಸ್ತಕ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಪಡೆಯಲಾಗದ ಈ ವಿಧದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. === ಸುಧಾರಿತ ಅಂಚು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಕೀಲುಗುಂಡಿ (AFFS) === 2003 ರವರೆಗೂ ಫ್ರಿಂಜ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್‌‍ (FFS) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪರಿಚಯವಿದ್ದ,<ref>{{cite web | url = http://vertexlcd.com/technology.htm#point04 | title = AFFS & AFFS+ | publisher = Vertex LCD Inc. | work = Technology | access-date = 2010-02-04 | archive-date = 2016-05-18 | archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20160518020420/http://vertexlcd.com/technology.htm#point04 | url-status = dead }}</ref> ಅಡ್ವಾನ್ಡ್ ಫ್ರಿನ್ಜ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ಐಪಿಎಸ್ ಅಥವಾ ಎಸ್-ಐಪಿಎಸ್‌ಗೆ ಹೋಲುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಅದು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಅಧಿಕ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಎ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್‌ ಅನ್ನು ಕೊರಿಯಾದ ಹೈಡೀಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಕೊ.ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ.,(ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹುಂಡೈ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಟಾಸ್ಕ್ ಫೊರ್ಸ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ).<ref> {{cite journal | title = A Novel Outdoor Readability of Portable TFT-LCD with AFFS Technology | journal = SID Symposium Digest of Technical Papers | date = June 2006 | volume = 37 | issue = 1 | publisher = AIP | pages = 1079–1082 | author = K. H. Lee, H. Y. Kim, K. H. Park, S. J. Jang, I. C. Park, and J. Y. Lee }}</ref> ಎ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್-ಅನ್ವಯಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಪುಸ್ತಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳು ದಕ್ಷ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಉನ್ನತ ವಿಸ್ತಾರ ನೋಡುವ ಕೋನವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ವಿರೂಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ವರ್ಣ ರೂಪಾಂತರ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಬದಲಾವಣೆಯು ಬೆಳಕಿನ ಸೋರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಬಿಳಿ ಗ್ಯಾಮಟ್‌ನಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಕೂಡ ಬಿಳಿ/ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಮರುಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. 2004ರಲ್ಲಿ ಹೈಡೀಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಕೊ.ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಜಪಾನಿನ ಹಿಟಾಚಿ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್‌ಗೆ ಎ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್ ಹಕ್ಕುಪತ್ರದ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಿತು. ಹಿಟಾಚಿ ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನ ಉದ್ಯಮದಲಿ ಅಧಿಕ ಕೊನೆ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಎ‌ಎಫ್‍ಎಫ್‌ಎಸ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು. 2006ರಲ್ಲಿ, ಹೈಡೀಸ್ ಸಾನ್ಯೊ ಎಪ್ಸನ್ ಇಮೇಜಿಂಗ್ ಡಿವೈಸಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ಗೆ ಸಹ ಎ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಿತು. ಹೈಡೀಸ್ ಎ‌ಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್+ ಅನ್ನು ಸಹ ಪರಿಚಯಿಸಿತು, ಅದು 2007ರಲ್ಲಿ ಹೊರಾಂಗಣ ಸುಲಭಗ್ರಾಹ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿತ್ತು. === ಲಂಬವಾದ ಜೋಡಣೆ (VA)=== ಲಂಬವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟಿರುವ ಎಲ್‌ಸಿ ಪ್ರರ್ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಲಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುವುದು.(ಐಪಿಎಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ). ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆನ್ವಯಿಕೆ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಕೋಶಗಳು(ಸೇಲ್ಸ್) ವಸ್ತುವಿಗೆ ಲಂಬವಾಗಿಯೇ ನಿಂತು ಕಪ್ಪು ಪ್ರರ್ದಶಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆನ್ವಯಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಕೋಶಗಳು (ಸೇಲ್ಸ್)ಸಮತಲ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡು ಆ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಅದರ ಮುಖಾಂತರ ಬೆಳಕು ಹಾದುಹೋಗಲು ಪ್ರವೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಪ್ರರ್ದಶಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಬವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟಿರುವ(VA) ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು ಐಪಿಎಸ್ ಫಲಕಗಳು ಒದಗಿಸುವ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಅದು ಉತ್ತಮವಾದ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದ ಕಪ್ಪು ಮಟ್ಟ.{{Citation needed|date=July 2009}} === ನೀಲಿ ಹಂತದ ರೀತಿ === {{Main|Blue Phase Mode LCD}} ನೀಲಿ ಹಂತದ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್‌ಸಿ ಮೇಲ್ಪದರದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನೀಲಿ ಹಂತದ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಇವು ನೂತನವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿರುವಂತಹವು ಮತ್ತು ಬಹಳ ದುಬಾರಿಯೂ ಕೂಡ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರಿಫ್ರೆಶ್ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ತಯಾರಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಅಗ್ಗವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಶುದ್ಡವಾದ(ಹರಿತವಾದ)ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿಡುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=February 2009}} == ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿಯಂತ್ರಣ == ಕೆಲವು ಎಲ್‌ಸಿ‌ಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌‌ಗಳು, ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬಿಳುಪು ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಮಾಡಿಬಿಡುವ ದೋಷಯುಕ್ತ [[ಟ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಟರ್‌]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಇವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಸ್ಟಕ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌‌]]ಗಳು ಅಥವಾ [[ಡೆಡ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌‌]]ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯೋಜಿತ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಪಥ ಇಂಟೆಗ್ರೇಟೆಡ್‌ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌]]ಗಳಂತಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವು ದೋಷಯುಕ್ತ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ‌ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಕೇವಲ ಕೆಲವು ದೋಷಯುಕ್ತ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳು ಇದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಅನ್ನೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವುದು ಆರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹೇಳುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಈವರೆಗೆ ಸಾಬೀತು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಉತ್ಪಾದಕರ, ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ದೋಷಯುಕ್ತ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗೆಗಿನ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ‌ ಮಾನಿಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಯಾಮ್‌ಸಂಗ್ ಶೂನ್ಯ-ಸಹನೆ (ಜೀರೊ ಟಾಲರೆನ್ಸ್) ನೀತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Samsung to Offer 'Zero-PIXEL-DEFECT' Warranty for LCD Monitors |publisher=Forbes.com |date=December 30, 2004 |url=http://www.forbes.com/infoimaging/feeds/infoimaging/2004/12/30/infoimagingasiapulse_2004_12_30_ix_9333-0197-.html |accessdate=2007-09-03 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820004737/http://www.forbes.com/infoimaging/feeds/infoimaging/2004/12/30/infoimagingasiapulse_2004_12_30_ix_9333-0197-.html |url-status=dead }}</ref> ಸದ್ಯ ಸ್ಯಾಮ್‌ಸಂಗ್‌ ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಬಂಧನೆಗಳಿಲ್ಲದ [[ಐಎಸ್‌ಒ 13406-2 (ISO 13406-2)]] ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=What is Samsung's Policy on dead pixels? |publisher=Samsung |date=February 5, 2005 |url=http://erms.samsungelectronics.com/customer/uk/jsp/faqs/faqs_view.jsp?SITE_ID=31&PG_ID=16&AT_ID=17628&PROD_SUB_ID=546 |accessdate=2007-08-03 |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043758/http://erms.samsungelectronics.com/customer/uk/jsp/faqs/faqs_view.jsp?SITE_ID=31&PG_ID=16&AT_ID=17628&PROD_SUB_ID=546 |url-status=dead }}</ref> ಬೇರೆ ಕಂಪೆನಿಗಳು 11 ಡೆಡ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Display (LCD) replacement for defective pixels - ThinkPad |publisher=Lenovo |date=June 25, 2007 |url=http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?lndocid=MIGR-4U9P53 |accessdate=2007-07-13 |archive-date=2006-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231032635/http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?lndocid=MIGR-4U9P53 |url-status=dead }}</ref> ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೂ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೂ ಆಗಾಗ ಡೆಡ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳ ನೀತಿಯ ಬಗೆಗೆ ಬಿಸಿ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಕ್ರಮಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ-ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ಐಎಸ್‌ಒ ಕಂಪೆನಿಯು [[ಐಎಸ್‌ಒ 13406-2]] ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು.[46] ಆದರೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಉತ್ಪಾದಕರು ಐ‍ಎಸ್‌ಒ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಐಎಸ್‌ಒ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಸಂಯೋಜಿತ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಪಥಗಳಿಗಿಂತ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ‌ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳು, ತಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಕಾರಣ, ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ಒಂದು 300&nbsp;ಎಂಎಂ ಎಸ್‌ವಿಜಿಎ (SVGA) ಎಲ್‌ಸಿಡಿ 8 ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು 150&nbsp;ಎಂಎಂ ವೇಫರ್‌ ಕೇವಲ 3 ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, 137 ರಲ್ಲಿ 134 ವೇಫರ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಯುವುದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗುವಂತದ್ದು, ಮತ್ತು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ‌ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ ಉತ್ಪನ್ನವು 0% ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪಾದಕರ ನಡುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಕಾರಣ ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿಯಂತ್ರಣ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಎಸ್‌ವಿಜಿಎ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ನಲ್ಲಿ 4 ದೋಷಗಳಿದ್ದ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ದೋಷಪೂರ್ಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರು ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸದನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು. ಕೆಲವು ಉತ್ಪಾದಕರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್‌ಜಿ ಮುಂತಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳ ಉತ್ಪಾದಕರು ಇರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿ, "ಜೀರೊ ಡಿಫೆಕ್ಟಿವ್‌ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಗ್ಯಾರಂಟಿ"ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಇದು "ಎ" ಮತ್ತು "ಬಿ" ದರ್ಜೆಯ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಅನೇಕ ಉತ್ಪಾದಕರು, ಕೇವಲ ಒಂದು ದೋಷಯುಕ್ತ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಇದ್ದರೂ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಗ್ಯಾರಂಟಿಗಳು ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವ ಕಡೆಯೂ, ದೋಷವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಕೆಲವೇ ದೋಷಗಳಿರುವ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರೆ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೋಷಯುಕ್ತ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳು ದೃಶ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ತಮ್ಮ 'ಬದಲಿ’ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಎಲ್‍ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳು ''ಕ್ಲೌಡಿಂಗ್‌'' (ಅಥವಾ ''[[ಮುರಾ]]'' ) ಎನ್ನುವ ದೋಷವನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಪ್ರಭಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಅಸಮ ಕಲೆಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ದೃಶ್ಯಗಳ ಕತ್ತಲೆ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.0/} == ವಿದ್ಯುತ್-ಶೂನ್ಯ (ಬಿಸ್ಟಬಲ್) ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು == {{See also|Ferro Liquid Display}} ಜೆನಿಥಲ್ ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ಡಿವೈಸ್ (ಝಡ್ ಬಿಡಿ),ವಿದ್ಯುತ್ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ,ಇದನ್ನು [[ಕ್ವಿನೆಟಿಖ್]] (ಹಿಂದಿನ [[ಡೆರಾ]]) ಅವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಮಾತ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕವು (ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳುಪು) ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಝಡ್‌ಬಿಡಿ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಯ್ಸ್ QinetiQ ನ ಸ್ಪಿನ್‌ಆಫ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ಹಾಗೂ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಝಡ್‌ಬಿಡಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ. ನೆಮೊಪ್ಟಿಕ್ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಫ್ರೆಂಚ್ ಸಂಸ್ಥೆ 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.nemoptic.com/content.php?section=technology |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-02-04 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303132845/http://www.nemoptic.com/content.php?section=technology |url-status=dead }}</ref> ರಿಂದ ಸೀಕೊ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಿ ಬಿನೆಮ್ ವಿದ್ಯುತ್-ಶೂನ್ಯ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ,ಇ-ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ, ಇ-ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇ-ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ, ಇ-ನಿಘಂಟುಗಳಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಮ ಸಂವೇದಕಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಟ್ರಾ ಮೊಬೈಲ್ ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಕಡೆ ಇದನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್-ಶೂನ್ಯ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಉಪಕರಣವು [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಕಾಗದದ]] ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕೆಂಟ್ ಡಿಸ್ ಪ್ಲೆಯ್ಸ್ ಕೂಡ ಪಾಲಿಮರ್ ಸ್ಟೆಬಿಲೈಸಡ್ ಕೊಲೆಸ್ಟರಿಕ್ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ(ಸಿಎಚ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ) ಬಳಸಿ ವಿದ್ಯುತ್-ಶೂನ್ಯ ಉಪಕರಣವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ{{Citation needed|date=June 2009}} ನಿಧಾನಗತಿಯ ರಿಫ್ರೆಶ್ ರೇಟ್, ಸಿಎಚ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಯ ಮುಖ್ಯ ಅವಗುಣವಾಗಿದೆ. ಕೆಂಟ್ ಅವರು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಸಿಎಚ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಯು [[ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನಿನ]] ಮೇಲ್ಮೈ ಪೂರ್ತಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು,ಬಣ್ಣಗಳ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಬಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|title=&#91;SID&#93; Entire Surface of Handset becomes LCD Display|publisher=Nikkei Tech-On|author=Tetsuo Nozawa|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/english/NEWS_EN/20090609/171529 |accessdate=2009-06-10}}</ref> 2004ರಲ್ಲಿ [[ಆಕ್ಸ್ ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಜೆನಿಥಲ್ ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಎರಡು ಹೊಸ ವಿದ್ಯುತ್-ಶೂನ್ಯ ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |title=Development of bistable displays |publisher=University of Oxford |author=Dr Chidi Uche |url=http://www.eng.ox.ac.uk/lc/research/Gratingstructures.html |accessdate=2007-07-13 |archive-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523234127/http://www.eng.ox.ac.uk/lc/research/Gratingstructures.html |url-status=dead }}</ref> ಕೆಲವು ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು, 360ಡಿಗ್ರಿ ಬಿಟಿಎನ್ ತರಹದ್ದು ಮತ್ತು ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ಕೊಲೆಸ್ಟರಿಕ್‌ಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ(ಎಲ್‌ಸಿ)ವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಗಳ ಜೋಡಣೆ ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್‌ಸಿ ಮಿಶ್ರಣ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೋನೋಸ್ಟೇಬಲ್ ಪದಾರ್ಥದಂತೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ,. ಬೇರೆ ಬಿಸ್ಟೆಬಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ(ಬಿನೆಮ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ)ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೇಲ್ಮೈ ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಖಚಿತವಾಗಿ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಮೂಲವಸ್ತುವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. == ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳು == {{Unreferenced section|date=June 2009}} ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಈಗ ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರದರ್ಶನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: * ಸಿಆರ್‌ಟಿಗಳು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳದೇ ಬಹುವಿಧದ ವಿಡಿಯೊ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ತಮ್ಮ [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆ‌]]ಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆಯ ಭಿನ್ನರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉತ್ತಮವಾದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ಚಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿರಿಬಿರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕಳೆಗುಂದುವಿಕೆ ಅಥವಾ "ಕಪ್ಪಾಗುವಿಕೆ"ಯನ್ನು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಬಹುವಿಧದ [[ಹೆಚ್‌ಡಿಟಿವಿ ಕಳೆಗುಂದುವಿಕೆ]]ಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅಳತೆಯ ಮಿತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಎಲ್‍‌‍ಸಿಡಿಗಳು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ದೃಶ್ಯಸಾಂದ್ರತೆಯ ಪ್ರದರ್ಶಕ ಆಕಾರಗಳನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ 320x200) ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. * ಕೆಲವು ವಿಧದ ಎಲ್‍‌ಸಿಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ದೃಶ್ಯ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ,{{Citation needed|date=July 2009}} ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಬಣ್ಣದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಂಪನವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೆಲವು ವಿಧದ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳನ್ನು ಮಂದಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಇದು ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸಬಹುದು. * ಆದಾಗ್ಯೂ, ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಪಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿಆರ್‌ಟಿಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ "ನೈಜ-ಪ್ರಪಂಚ"ದ [[ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಪಾತ]]ಗಳನ್ನು (ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ) ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಅವು ತಮ್ಮ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಗಾಢವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಿಆರ್‌ಟಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಪಾತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಭಿನ್ನತೆ ಅನುಪಾತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಬಿಂಬದ ಆನ್ (ಬಿಳಿ) ಮತ್ತು ಆಫ್ (ಕಪ್ಪು)ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ಬೆಳಕು ಸೋರಿಕೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ "ಹಿಂಬದಿ ಬೆಳಕಿನ ಸೋರಿಕೆ" ಅನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಕದ ಮೂಲೆಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಅವು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಟಿಎನ್-ಚಿತ್ರ ಆಧಾರಿತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿರುವ ಗ್ರೇ ಅಥವಾ ನಸು ನೀಲಿ/ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, 2009ರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಹಿಂಬದಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಬಳಸದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಟಿವಿಗಳು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಭಿನ್ನತೆ ಅನುಪಾತ 150,000:1 ಅನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲವು. * ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅದರ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಸಮಸ್ಥಾನಿಕಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ಹಳೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು [[ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಮಯ]]ವಿರುತ್ತದೆ. ಹಳೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಚಿತ್ರಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾದಾಗ ಗೋಚರಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರತಿನೆರಳವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮೇಲೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮೌಸ್‌ ಅನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದಾಗ, ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕರ್ಸರ್‌(ಸೂಚಕ)ಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. **''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: [[ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಫಾಸ್ಫರ್ ಪರ್ಸಿಸ್ಟೆನ್ಸ್]]'' * ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ಮಾನವನ ಕಣ್ಣು ಚಲಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವಂತೆ ಚಲನೆಯ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು ಅದನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪಿಕ್ಸೆಲ್ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚದರಟ್ಟಿನ (16.7ms ಮಾದರಿಯದ್ದು) ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಪಿಕ್ಸೆಲ್ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಮೇಲೆ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಕಿರಣವು ಹರಿದು ಹೋಗುವ ಮೈಕ್ರೋಸೆಕೆಂಡ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಬಾರಿ ಒಂದು ಚದರಟ್ಟಿನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಶೂನ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಸಮಯವಿರುವ ಒಂದು ಊಹಾತ್ಮಕ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಚಿತ್ರವು ಮೋಶನ್ ಬ್ಲರ್ ಹೊಂದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಮಾನಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವು ಅದನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಫ್ರೇಮ್‌ ಅನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿನ ಚಲನೆಯು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=July 2009}}. ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯು ಬಹುವಿಧದ ಫ್ರೇಮ್‌ ರೇಟ್‌ಗೆ (ಉದಾ.120 ಅಥವಾ 240 [[Hz]]) ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತಿರುವ ರೆಫ್ರೆಷ್‌ ರೇಟ್‌ನಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರತಿನೆರಳನ್ನು ತಂತ್ರಾಂಶ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಭಾಗಶಃ "ಸರಿಗೊಳಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ". ಇದು, ಒಂದು ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯ ಋಣಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಬರಬಹುದಾದ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂಗ 5% ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಳಪುಳ್ಳ ಉಳಿದಿರುವ ಸ್ಥಳವು ಒಂದು ಪ್ರತಿನೆರಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಈ ತಂತ್ರಾಂಶವು ಆ ಪ್ರತಿನೆರಳಿನ -5% ಋಣಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೆಳೆದು ತರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವು ಬಯಸಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ(n + 5 - 5 = n). ಆದರೆ, ಈ ತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಳಂಬದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದು, ಅದು {{Citation needed|date=July 2009}}ವೇಗದ-ಕ್ರಿಯೆಯಿರುವ ವಿಡಿಯೊ-ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವಾಗ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು "ಗೇಮಿಂಗ್-ಮೋಡ್‌"ನೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಅವು ಪ್ರತಿನೆರಳು-ವಿರೋಧಿಯನ್ನು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಆಫ್ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ** ''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: [[ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಫಾಸ್ಫರ್ ಪರ್ಸಿಸ್ಟೆನ್ಸ್]]'' [[ಚಿತ್ರ:ThinkPad Viewing Angle Comparison.JPG|200px|thumb| ಎರಡು ಐಬಿಎಮ್ ಥಿಂಕ್‌ಪ್ಯಾಡ್ ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ ಅನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ ಕೋನದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.]] * [[ಟಿಎನ್]] ಬಳಸುವ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌‍ಗಳು ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ [[ನೋಡುವ ಕೋನ]]ದಲ್ಲಿ ಮಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದು ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನೋಡಬಹುದಾದ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಫ್ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಕದ ಕೆಳಗಡೆ ನೋಡಿದಾಗ, ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಕಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಮೇಲಿನಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಗತ್ಯವಾದ [[ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಡಿಸೈನ್‌‍]]ನಂತವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಕ್ಕೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸರಿದಾಡಿದಂತೆಲ್ಲಾ ಅಥವಾ ಒಂದು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಕದ ಮೇಲ್ಬಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೆಳಗಡೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಬಣ್ಣಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. [[ಐಪಿಎಸ್]], [[ಎಂವಿಎ]], ಅಥವಾ [[ಪಿವಿಎ]] ಮುಂತಾದ ತೆಳು ಚಿತ್ರ ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕ ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುವ ಅನೇಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಕೋನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ; ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಕೋನಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವಾಗ ಬಣ್ಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಂತಿಯುತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ನೋಡುವ ಕೋನಗಳಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಲಂಬವಾಗಿ ಅಲ್ಲದೇ, ಪಾರ್ಶ್ವ ಕೋನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. * ಗ್ರಾಹಕ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು ಅದರ ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಸಮಸ್ಥಾನಿಕಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರದರ್ಶಕವು ಸಿಆರ್‌ಟಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸಾಂದ್ರವಾದ ಗ್ಲಾಸ್ ಶೀಲ್ಡ್‌ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿದೆ. ಉದಾ; ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ಬಣ್ಣಗಳ ವರ್ತುಲವು ನಿರ್ಮಿತಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. (ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳು ಇದನ್ನು ಆಗಾಗ ಮಾಡಲು ಇಷ್ಟಪಡಬಹುದು) ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರದರ್ಶಕವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಿಆರ್‌ಟಿಗಳು ಗೆರೆಗಳು ಅಥವಾ ಚುಚ್ಚುವ ಹಾನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂದ್ರ ಗ್ಲಾಸ್‌ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. * ಪ್ರದರ್ಶಕವು ಹಾನಿಗೊಂಡಾಗ ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶಕದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡವಿದ್ದಾಗ [[ಡೆಡ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌]]ಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವು ಉತ್ಪಾದಕರು ವಾರಂಟಿ ಸಮಯ ಇರುವಾಗ ಡೆಡ್ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ಗಳು ಇರುವ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಅಡ್ಡ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಲಂಬದ ಬ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ (ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡವು) ಕೆಲವು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ನ್ಯೂನತೆಯು ತಯಾರಿಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ (ಪ್ರದರ್ಶಕವನ್ನು ಬದಲಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ). ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾದರಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳ ನಡುವೆ ಬ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಬಹುದು. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಕರ [[ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿಯಂತ್ರಣ]] ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. * ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್‌-ಲೈಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ [[ಕೊಲ್ಡ್ ಕ್ಯಾಥೊಡ್]] ಪ್ಲೋರೊಸೆಂಟ್ ಲ್ಯಾಂಪ್‌ಗಳು, ವಿಷಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥವಾದ [[ಪಾದರಸ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಎಲ್‌ಇಡಿ-ಬ್ಯಾಕ್‌ಲಿಟ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶಕಗಳು ಪಾದರಸ ಮುಕ್ತವಾಗಿವೆ. * ದೋಷಪೂರಿತ ವಿದ್ಯುದ್ಬಲ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿನ್ಯಾಸ ಆಧರಿತ ಫ್ಲಿಕರ್.<ref>[http://www.techmind.org/lcd/index.html#inversion ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಫ್ಲಿಕರ್ ಟೆಸ್ಟ್ಸ್]</ref>]-ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಆಕ್ಷೇಪಣಾರ್ಹವಾದ ಫ್ಲಿಕರ್‌ ಅನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಪ್ರದರ್ಶಿಸಬಲ್ಲವು, ಅದು ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಆ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಒಡೆದ ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿ ತೋರಿದರೆ ಇದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. == ಶಕ್ತಿ ಸಾರ್ಥಕತೆ == ನವೀನ ಟಿವಿ ಮಾದರಿಗಳ ನಡುವೆ, ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳು ಅದರ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಟಿವಿಗಳಿಗಿಂತ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ. A 42-ಇಂಚಿನ ಎಲ್‍ಸಿಡಿಯು ಸರಾಸರಿ 203 ವ್ಯಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 42-ಇಂಚಿನ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಟಿವಿಯು 271 ವ್ಯಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.energy.ca.gov/appliances/tv_faqs.html |title=ಶಕ್ತಿ ಉಪಯೋಗ: ಸಾಧನಗಳು |access-date=2010-02-04 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619135915/http://www.energy.ca.gov/appliances/tv_faqs.html |url-status=dead }}</ref> ''(ಈ ಮಾಹಿತಿಯು ಹಳತಾಗಿದೆ-ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಟಿವಿಯ ಪ್ಯಾನಾಸೊನಿಕ್ ಟಿಹೆಚ್-42 X10ಯು 80-200W ನಡುವೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಸರಾಸರಿ ವಿದ್ಯುತ್‌ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವಾಗ, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 120W ಮತ್ತು 150W ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ.)'' {{Citation needed|date=January 2010}} ಪ್ರತಿ ಇಂಚಿಗೆ ಆಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯು ವಿವಿಧ ಪ್ರದರ್ಶನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ {{Citation needed|date=July 2009}} ಹೋಲಿಕೆಗಾಗಿ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಮೀಟರ್ ಮಾನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನ ಜಾಗದ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಇಂಚಿಗೆ ಸಿಆರ್‌ಟಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಪ್ರತಿ ಚದರ ಇಂಚ್ ಗೆ 0.23 ವ್ಯಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಇಂಚ್ ಗೆ 0.27 ವ್ಯಾಟ್‍ಗಳು ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. [[ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು]] ಪ್ರತಿ ಚದರ ಇಂಚ್‌ಗೆ 0.36 ವ್ಯಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಡಿಎಲ್‌ಪಿ/ಹಿಂಭಾಗ ಉಬ್ಬಿರುವ ಟಿವಿಗಳು ಈ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಚದರ ಇಂಚ್‌ಗೆ 0.14 ವ್ಯಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.energy.ca.gov/2008publications/CEC-400-2008-028/CEC-400-2008-028-SD.PDF |title=Draft Efficiency Standards for Television |format=PDF |date=December 2008 |publisher=California Energy Commission |accessdate=2009-05-31 |archive-date=2009-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090613000032/http://www.energy.ca.gov/2008publications/CEC-400-2008-028/CEC-400-2008-028-SD.PDF |url-status=dead }}</ref> ಬಿಸ್ಟೇಬಲ್ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಿಗದಿತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವಾಗ ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯುತ್‌ಅನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರದರ್ಶಿತ ಚಿತ್ರವು ಬದಲಾಗುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ {{Citation needed|date=September 2009}}ವಿದ್ಯುತ್ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. == ತಯಾರಕರು == <div> * [[ಆಲ್ಫಾ]] * [[ಒ3 ಕಮ್ಯೂನಿಕೇಷನ್ ಶ್ರೀನಗರ್]] * [[ಮೋಸರ್‌ಬಿಯರ್]] * [[3ಎಮ್]] * [[ಏಸರ್]] * [[ಎಒಸಿ]] * [[ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್]] * [[ಅಸುಸ್ಟೆಕ್(ASUSTek)]] * [[ಎಯು ಆಪ್ಟ್ರೋನಿಕ್ಸ್]] * [[ಬ್ಯಾಂಗ್ &amp; ಒಲುಫ್ಸೆನ್]] * [[ಬಾರ್ಕೊ]] * [[ಬೆನ್‌ಕ್ಯೂ]] * [[ಬೊ ಹೈಡಿಸ್]] (ಮುಂಚೆ ಹುಂಡೈ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್ ಕೊರಿಯಾ) * [[ಚಿ ಮಿ ಆಫ್ಟೊಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್]] * [[ಕೂಲ್‌ಟಚ್ ಮಾನಿಟರ್ಸ್]] * [[Corning Inc.]] * [[ಏಯ್ಜೊ]] * [[ಈಪ್ಸನ್]] * [[ಫುಜಿಟ್ಸು]] * [[ಹ್ಯಾನ್ಸೊಲ್]] * [[ಹಿಟಾಚಿ]] * [[ಹೆಚ್‌ಪಿ]] * [[ಐಯಾಮಾ]] * [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡಿಸ್ಪ್ಲೇ ವರ್ಕ್ಸ್]] * [[ಜೆವಿಸಿ]] * [[ಕ್ಯೊಸೆರಾ]] * [[ಲೆನೊವಾ]] * [[ಎಲ್‌ಜಿ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ]] * [[ಎಲ್‌ಎಕ್ಸ್‌ಡಿ ಇನ್‌ಕಾರ್ಪೊರೆಟೆಡ್]] * [[ಮೆಡಿಯಾನ್]] * [[ಎನ್‌ಇಸಿ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ ಸೊಲ್ಯುಷನ್ಸ್]] * [[ಪ್ಯಾನಾಸೋನಿಕ್]] (ಮುಂಚೆ ಮಾಟ್ಸುಶಿತಾ) * [[ಪೋಲಾರಾಯ್ಡ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್]] * [[ಪವರ್‌ಲೈಟ್]] * [[ಪ್ರೊಸ್ಕ್ಯಾನ್]] * [[ಆರ್‌ಸಿಎ]] * [[ಸ್ಯಾನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] * [[ಸ್ಯಾಮ್‌‍ಸಂಗ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್]] * [[ಶಾರ್ಪ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌]] * [[ಎಸ್-ಎಲ್‌ಸಿಡಿ]] * [[ಸೋನಿ]] * [[ಸೊಯೊ]] * [[ಟೆಕೊ]] * [[ತೊಶಿಬಾ]] * [[ಯುಎಸ್‌ಇಆಯ್]] * ವರಿಟ್ರೊನಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ * [[ವಿಡಿಯೊಕಾನ್]] * [[ವಿವ್ಯೂಸೋನಿಕ್]] * [[ವಿಜಿಯೊ]] * [[ವಿನ್‌ಟೆಕ್]] * [[ಜೆರಾಕ್ಸ್]] </div> == ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಬ್ಯಾಕ್‍ಲೈಟ್]] * [[ಡಿಜಿಟಲ್ ವಿಡಿಯೊ ರೆಕಾರ್ಡರ್]] (DVR)ಅದು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಟಿವಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. * [[ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟರ್]] * [[ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫ್ಲೆಕ್ಟಿವ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ]] * [[1:1 pixel mapping]] === ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್ === * [[ದೂರದರ್ಶನ]] ಮತ್ತು [[ಡಿಜಿಟಲ್ ದೂರದರ್ಶನ]] * [[ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ದೂರದರ್ಶನ]](ಎಲ್‍ಸಿಡಿ ಟಿವಿ) * [[ಎಲ್‍ಸಿಡಿ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟರ್]] * [[ಗಣಕಯಂತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶಕ]] * ವಿಮಾನ ಉಪಕರಣ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ([[ಗ್ಲಾಸ್ ಕುಕ್‍ಪಿಟ್]] ನೋಡಿ) * [[ಹೆಚ್‌ಡಿ44780 ಲಕ್ಷಣದ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ]]ಯು ಸಣ್ಣ ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಾಗಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. == ಆಕರಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{External links|date=June 2009}} * [http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/Vikuiti1/BrandProducts/secondary/optics101/ 3Mನ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಆ‍ಯ್‌ನಿಮೇಟೆಡ್ ಬೋಧನೆ] * [http://www.lcdinterfacing.info/Interface-Nokia-6610-LCD.php ಕಲರ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಇಂಟರ‍್ಫೇಸಿಂಗ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091110133407/http://www.lcdinterfacing.info/Interface-Nokia-6610-LCD.php |date=2009-11-10 }}, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಕವಿರುವ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸಿಂಗ್ {{Commons category|Liquid Crystal Displays}} * [http://nobelprize.org/educational_games/physics/liquid_crystals/history/ Nobilprize.org ನಿಂದ ದ್ರವ ರೂಪ ಸ್ಫಟಿಕದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಸ್ವತ್ತುಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830015819/http://nobelprize.org/educational_games/physics/liquid_crystals/history/ |date=2009-08-30 }} * [http://www.iupac.org/publications/pac/2001/7305/7305x0845.html ಲೊ-ಮೊಲಾರ್-ಮಾಸ್ ಮತ್ತು ಪೊಲಿಮರ್ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ‌ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಲ ನಿಯಮಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು (ಐಯುಪಿಎಸಿ ರೆಕಮಂಡೇಷನ್ಸ್ 2001)] * ಕೇಸ್ ವೆಸ್ಟ್ರನ್ ರಿಸರ್ವ್ ಯುನಿವರ‍್ಸಿಟಿಯ [http://plc.cwru.edu/tutorial/enhanced/files/textbook.htm ಆ‍ಯ್‌ನ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆಬಲ್ ಇಂಟ್ರುಡಕ್ಷನ್ ಟು ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813190453/http://plc.cwru.edu/tutorial/enhanced/files/textbook.htm |date=2007-08-13 }} * ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕೊಲೊರಾಡೊದ ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ‌ ಗ್ರೂಪ್‌ನಿಂದ [http://bly.colorado.edu/lcphysics.html ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಭೌತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805214934/http://bly.colorado.edu/lcphysics.html |date=2007-08-05 }} * ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ [http://www.eng.ox.ac.uk/lc/introduction/intro_1.html ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ‌ದ ಪರಿಚಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080702193851/http://www.eng.ox.ac.uk/lc/introduction/intro_1.html |date=2008-07-02 }} * [http://www.elis.ugent.be/ELISgroups/lcd/lc/lc.php ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್ & ಪೊಟೊನಿಕ್ಸ್ ಗ್ರೂಪ್- ಘೆಂಟ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ (ಬೆಲ್ಜಿಯಂ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613163026/http://www.elis.ugent.be/ELISgroups/lcd/lc/lc.php |date=2007-06-13 }}, ಉತ್ತಮ ಬೋಧನೆ * ಟೈಲರ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ರ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/02678292.asp ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್] * ಟೈಲರ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ರಿಂದ [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/15421406.asp ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲಾರ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್] ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ * [http://www.acceleratedanalysis.com/LC_hotspotdetection_procedure.html ಅಯ್ ಸಿ' ಎಸ್ ಗೆ ಹಾಟ್-ಸ್ಪಾಟ್ ಪತ್ತೇದಾರಿಕೆ ತಂತ್ರಗಳು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211050934/http://www.acceleratedanalysis.com/LC_hotspotdetection_procedure.html |date=2009-02-11 }} * [http://www.mc2.chalmers.se/mc2/pl/lc/engelska/frame.html ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ ಯಾವುವು?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216155202/http://www.mc2.chalmers.se/mc2/pl/lc/engelska/frame.html |date=2006-02-16 }} ಸ್ವೀಡನ್‌ನ ಚಾಲ್ಮರ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಿಂದ. * [http://www.lcdenclosure.co.uk/nema.html ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ NEMA (ನೇಮ) ಗುಣಮಟ್ಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901043114/http://www.lcdenclosure.co.uk/nema.html |date=2009-09-01 }} * [http://www.lcdtvenclosure.com/nema-standards.html ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಎನ್‌ಕ್ಲೋಷರ್ಸ್‌ಗಾಗಿ NEMA ಮಾಹಿತಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711162308/http://www.lcdtvenclosure.com/nema-standards.html |date=2009-07-11 }} === ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿ === {{External links|date=July 2009}} * [http://www.maxi-pedia.com/TFT+LCD+display+monitor+panel ಟಿಎಫ್‌ಟಿ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದು ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ], ಹೊಸಬರಿಗಾಗಿ ಟಿಎಫ್‌ಟಿ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ. * [http://www.auo.com/auoDEV/content/technology/technology_tftprocess_popup_en.htm ಎಲ್‌ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828080554/http://www.auo.com/auoDEV/content/technology/technology_tftprocess_popup_en.htm |date=2009-08-28 }}, ಎಯುಒದಿಂದ (ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಉತ್ಪಾದಕ) ಚರ್ಚಾತ್ಮಕ ಪ್ರದರ್ಶನ. * [http://www.vega.org.uk/video/programme/25 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇಸ್: ಇಂಟರ್‌ವ್ಯೂ ವಿತ್ ಜಾರ್ಜ್ ಗ್ರೇ, ಹಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ, 2004] – ವೆಗಾ ಸೈನ್ಸ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ವಿಡಿಯೊ. * [http://www.maths.soton.ac.uk/staff/Sluckin/crystals_that_flow/homepage.htm ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605072401/http://www.maths.soton.ac.uk/staff/Sluckin/crystals_that_flow/homepage.htm |date=2007-06-05 }}: ಸಹ-ಲೇಖಕ ತಿಮೊಥಿ ಜೆ.ಸ್ಲಕಿನ್‌ ಅವರ ''ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್ ದಟ್ ಫ್ಲೋ: ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಪೇಪರ್ಸ್ ಫ್ರಂ ದ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಸ್'' ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಯ್ದ ಭಾಗ * {{cite web |url=http://www.xbitlabs.com/articles/other/display/lcd-parameters.html |accessdate=2008-05-17 |title=Contemporary LCD Monitor Parameters: Objective and Subjective Analysis |publisher=X-bit labs |date=2007-01-23 |author=Oleg Artamonov |archive-date=2008-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516153719/http://www.xbitlabs.com/articles/other/display/lcd-parameters.html |url-status=dead }} * [http://www.presentationtek.com/2006/09/21/3lcd-microdisplay-technology/ 3ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಮಗ್ರ ನೋಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061113234540/http://www.presentationtek.com/2006/09/21/3lcd-microdisplay-technology/ |date=2006-11-13 }}, ಪ್ರೆಸೆಂಟೆಷನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ * [http://www.diamondhmi.co.uk/pages.cfm?ID=4&amp;Sub=44 ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಆ‍ಯ್0ಡ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್ ನೋಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926220405/http://www.diamondhmi.co.uk/pages.cfm?ID=4&Sub=44 |date=2009-09-26 }}, ಡೈಮಂಡ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ * [http://www.techmind.org/lcd/phasexplan.html ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಫೇಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲಾಕ್ ಅಡ್ಜಸ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್], ಎಲ್‌ಸಿಡಿಸ್ "ಆಟೊ-ಟ್ಯೂನ್" ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಿಂತ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಚಿತ್ರದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಫ್ರೀ ಟೆಸ್ಟ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ ಅನ್ನು ಟೆಕ್‌ಮೈಂಡ್ ನೀಡುತ್ತದೆ. * [http://pcsupport.about.com/od/maintenance/ht/cleanflatscreen.htm ಹೌ ಟು ಕ್ಲೀನ್ ಯುವರ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125071704/http://pcsupport.about.com/od/maintenance/ht/cleanflatscreen.htm |date=2009-01-25 }} About.com: ಪಿಸಿ ಸಪೊರ್ಟ್ * [http://www.tftcentral.co.uk ಟಿಎಫ್‌ಟಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್‌] ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮಾನಿಟರ್ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆ, ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿಗಳು * [http://www.flatpanelshd.com ಫ್ಲಾಟ್‌ಪ್ಯಾನಲ್ಸ್‌ಹೆಚ್‌ಡಿ - ಫ್ಲಾಟ್ ಪ್ಯಾನಲ್ ಮಾನಿಟರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಟಿವಿಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ]- ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಮಾನಿಟರ್ ಮತ್ತು ಎಲ್‌ಸಿಡಿ-ಟಿವಿ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು, ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿಗಳು * [http://www.dnatechindia.com/index.php/Tutorials/8051-Tutorial/Interfacing-LCD.html ಮೈಕ್ರೊಕಂಟ್ರೋಲರ್‌ಗೆ ಅಂತರ್‌ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನ ಆಲ್ಫಾನ್ಯುಮರಿಕ್ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815080457/http://www.dnatechindia.com/index.php/Tutorials/8051-Tutorial/Interfacing-LCD.html |date=2009-08-15 }} * [http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/Vikuiti1/BrandProducts/secondary/optics101/ ಆ‍ಯ್‌ನಿಮೇಷನ್ಸ್‌ ವಿವರಿಸುವ ಎಲ್‌ಸಿಡಿ ಪ್ಯಾನಲ್‌ಗಳ ಕಾರ್ಯ ] {{Display Technology}} {{DEFAULTSORT:Liquid Crystal Display}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೇ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] [[ವರ್ಗ:ದ್ರವ ರೂಪದ ಸ್ಫಟಿಕ]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕಯಂತ್ರ]] f9da17l1d3eixyhqusdlnoqjy9c6wbw 0 22777 1373350 1363329 2026-05-14T09:31:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373350 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | name = ವಾಲ್ಟ್ ಈ. ಡಿಸ್ನಿ | image = Walt disney portrait.jpg | imagesize = 220px | birth_name = ವಾಲ್ಟರ್ ಎಲಿಯಾಸ್ ಡಿಸ್ನಿ | birth_date = {{birth date|mf=yes|1901|12|5}}<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.imdb.com/name/nm0000370/|title=Walt Disney|publisher=[[IMDB]]}}</ref> | birth_place =[[ಚಿಕಾಗೋ]], [[ಅಮೇರಿಕ ದೇಶ|ಅಮೇರಿಕ]] | death_date = {{death date and age|mf=yes|1966|12|15|1901|12|5}} | death_place = [[Burbank, California]], [[ಅಮೇರಿಕ ದೇಶ|ಅಮೇರಿಕ]] | occupation = [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ]],<br /> Co-founder of [[The Walt Disney Company]], formerly known as [[The Walt Disney Company#The Eisner era (1984–2005)|Walt Disney Productions]] | yearsactive = 1920–1966 | spouse = [[Lillian Disney|Lillian Bounds]] (1925-1966) | signature = Walt Disney 1942 signature.svg }} '''ವಾಲ್ಟರ್‌ ಎಲಿಯಾಸ್‌''' "'''ವಾಲ್ಟ್‌''' " '''ಡಿಸ್ನಿ''' ; (೫ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೦೧ – ೧೯ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೬೬) ಇವರು ಅಮೆರಿಕಾದ [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ]], [[ನಿರ್ದೇಶಕ]], [[ಚಿತ್ರಕಥಾ ಲೇಖಕ]], [[ಕಂಠದಾನ ನಟ-ಕಲಾವಿದ]] , [[ಆನಿಮೇಟರ್‌]], [[ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ]], [[ಮನೋರಂಜನೆಗಾರ]] , ವಿದೂಷಕ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿಯ [[ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ]] ಹಾಗೂ [[ಲೋಕೋಪಕಾರಿ]] ಯಾಗಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಹೆಸರು ಮಾಡಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರ [[ರಾಯ್‌ ಒ. ಡಿಸ್ನಿ]]ರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌]] ಮೂಲಕ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ [[ಚಲನಚಿತ್ರ]] ನಿರ್ಮಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದರು. ಇವರು ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ-ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[ನಿಗಮ]]ವು ಇಂದು ದಿ [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕಂಪನಿ]] ಎಂದು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಈಗ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಂದಾಜು $ ೩೫ ಬಿಲಿಯನ್‌ ಆದಾಯ ಗಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಹೆಸರಾಂತ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಜನಪ್ರಿಯ ಮನೋರಂಜನೆಗಾರ, ವಿದೂಷಕ, [[ಅನಿಮೇಷನ್‌ ಚಿತ್ರ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ ತಂದುದಲ್ಲದೇ [[ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌]] ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, [[ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌]]ನಂತಹ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಹಲವು ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. [[ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌]] ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮೂಲತಃ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರೇ ಮೂಲಧ್ವನಿ ನೀಡಿ ಕಂಠದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತು [[ಅಕ್ಯಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌]] ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಆಸ್ಕರ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕು ಆಸ್ಕರ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref name="academyaward">{{cite web|title=Walt Disney Academy awards | url=http://awardsdatabase.oscars.org/index.jsp | publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=2008-05-21 }}</ref> ಗಳಿಸಿದ್ದು ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಾಗಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರದು. ಅವರು ಏಳು [[ಎಮ್ಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌]]ಗಳನ್ನು ಸಹ ಗಳಿಸಿದರು. [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]], [[ಜಪಾನ್‌]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೀನಾ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್‌]] ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌,ವಿಹಾರ ತಾಣಗಳಿಗೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಹೆಸರು ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ. [[ಫ್ಲಾರಿಡಾ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ ಆರಂಭವಾಗುವ ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳ ಮುನ್ನ, [[ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌]] ನಿಂದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ೧೫ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೬೬ರಂದು ವಿಧಿವಶರಾದರು. == 1901–1937: ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == === ಬಾಲ್ಯ === ವಾಲ್ಟರ್‌ ಎಲಿಯಾಸ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ೫ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೦೧ರಂದು [[ಶಿಕಾಗೊ]] ನಗರದ [[ಹರ್ಮೊಸಾ]] [[ಸಮುದಾಯ ವಲಯ]]ದ ೨೧೫೬ ಎನ್‌ ಟ್ರಿಪ್‌ ಅವೆನ್ಯೂದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.suntimes.com/news/metro/1789742,CST-NWS-disney25.article |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-09 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208084208/http://www.suntimes.com/news/metro/1789742,CST-NWS-disney25.article |url-status=dead }}</ref><ref name="disneybio">{{cite web|title=Walt Disney biography|url=http://www.justdisney.com/WaltDisney100/biography01.html|publisher=Just Disney|accessdate=2008-05-21|archivedate=2008-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605151444/http://www.justdisney.com/WaltDisney100/biography01.html}}</ref> ಇವರ ತಂದೆ [[ಎಲಿಯಾಸ್ ಡಿಸ್ನಿ]] [[ಐರಿಷ್‌-ಕೆನಡಿಯನ್‌]] ಸಂಜಾತರಾಗಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ, ತಾಯಿ [[ಫ್ಲೊರಾ ಕ್ಯಾಲ್‌ ಡಿಸ್ನಿ]] [[ಜರ್ಮನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌]] ಸಂಜಾತೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಕೌಂಟಿ ಕಿಲ್ಕೆನಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ [[ಗೋರಾನ್‌]]ನಿಂದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯ ಪೂರ್ವಜರು ಅಮೆರಿಕಾಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಮುತ್ತಜ್ಜ ಅರಂಡೇಲ್‌ ಎಲಿಯಾಸ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ೧೮೦೧ರಲ್ಲಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕಿಲ್ಕೆನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದರು. [[ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]] ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದ ಹ್ಯೂಸ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಡಿ'[[ಇಸಿಗ್ನಿ]]ಯ ವಂಶದವರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ [[1066]]ರಲ್ಲಿ [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ದಿ ಕಾಂಕ್ವರರ್‌]] ಜೊತೆ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite book|title=Disneyland Paris|publisher=[[Michelin]]|date=2002-08-07|isbn=2060480027|page=38}}</ref> . ಡಿ-ಇಸಿಗ್ನಿ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಹೆಸರು [[ಆಂಗ್ಲೀಕೃತವಾಗಿ]] ''ಡಿಸ್ನಿ'' ಎಂದಾಯಿತು. ಈ ಕುಟುಂಬವು [[ಲಿಂಕನ್‌ಷೈರ್‌]] ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿನ [[ಲಿಂಕನ್‌]] ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ [[ನಾರ್ಟನ್‌ ಡಿಸ್ನಿ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹೂಡಿತು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ತಂದೆ [[ಎಲಿಯಾಸ್‌ ಡಿಸ್ನಿ]] ತಮ್ಮ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ನೆಲೆ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು, ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಕೆನಡಾ ದೇಶದ [[ಓಂಟಾರಿಯೊದ ಹ್ಯೂರಾನ್‌ ಕೌಂಟಿ]]ಯಿಂದ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ಗೆ ವಲಸೆಹೋದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೆತ್ತವರೊಂದಿಗೆ ೧೮೮೪ರ ವರೆಗೆ [[ಕನ್ಸಸ್‌ನ ಎಲ್ಲಿಸ್‌]] ಬಳಿ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. [[ಯೂನಿಯನ್‌ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ರೇಲ್ರೋಡ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ೧ ಜನವರಿ ೧೮೮೮ರಂದು [[ಫ್ಲಾರಿಡಾದ ಆಕ್ರಾನ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಫ್ಲೋರಾ ಕ್ಯಾಲ್‌]]ರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. 1890ರಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬವು [[ಇಲಿನಾಯ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಶಿಕಾಗೊ]] ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು.<ref name="gabler7">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 7.</ref> ಇಲ್ಲಿ ಎಲಿಯಾಸ್‌ರ ಸಹೋದರ ರಾಬರ್ಟ್‌ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="gabler7"/> ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ರಾಬರ್ಟ್‌ ಅವರು ಎಲಿಯಾಸ್‌ರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="gabler7"/> ೧೯೦೬ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಕುಟುಂಬವು [[ಮಿಸ್ಸೋರಿಯ ಮಾರ್ಸೆಲೀನ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ತೋಟದ ಮನೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು.<ref name="gabler4">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 9-10.</ref> ಅವರ ಸಹೋದರ ರಾಯ್‌ ಆಗ ತಾನೇ ಕೃಷಿ ಜಮೀನನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref name="gabler4"/> ಮಾರ್ಸೆಲೀನ್‌ನಲ್ಲಿರುವಾಗ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯತ್ತ ತಮ್ಮ ಒಲವು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="gabler15">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 15.</ref> ಅವರ ನೆರೆಹೊರೆಯವರಾಗಿದ್ದ 'ಡಾಕ್‌' ಷೆರ್ವುಡ್‌ ಎಂಬ ನಿವೃತ್ತ ವೈದ್ಯರು, 'ರುಪರ್ಟ್‌' ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಕುದುರೆಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ಹಣ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="gabler15"/> (ಷೆರ್ವುಡ್‌ ಅಮೆರಿಕದ ಖ್ಯಾತ ನಾಟಕಕಾರ) ಮಾರ್ಸೆಲೀನ್‌ ಮೂಲಕ [[ಅಟ್ಚಿಸನ್‌, ಟೊಪೆಕಾ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಟಾ ಫೀ ರೇಲ್ವೆ]] ಹಾದುಹೋಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರು ರೈಲುಗಾಡಿಗಳತ್ತ ಸಹ ತಮ್ಮ ಒಲವು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಬರುವ ರೈಲನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವರು ರೈಲು ಹಳಿಯ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಕಿವಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಸದ್ದನ್ನು ಆಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="disneybio"/> ನಂತರ ರೈಲು ಚಾಲಕ, ತಮ್ಮ 'ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ' ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ ಮೈಕಲ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಕಾತುರದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಡಿಸ್ನಿ ಕುಟುಂಬವು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾರ್ಸೆಲೀನ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡ <ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.waltdisneymuseum.org/|title=Walt Disney Hometown Museum|publisher=Walt Disney Museum}}</ref> ನಂತರ ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ [[ಕನ್ಸಾಸ್‌ ಸಿಟಿ]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು.<ref name="gabler19">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 18.</ref> ವಾಲ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರಿ ರೂತ್‌ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಟನ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಮರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ; ವಾಲ್ಟರ್‌ ಫೀಫರ್‌ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಫೀಫರ್‌ ಕುಟುಂಬವು ರಂಗಮಂದಿರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕುಟುಂಬವು ಗೀತ-ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಅದಾದ ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ತಮ್ಮ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯವನ್ನು ಮನೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಫೀಫರ್ ಕುಟುಂಬದೊಡನೆಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{harvnb|Thomas|1994|pp=33–41}}</ref> ಈ ಸಮಯ, ಬಾಲಕ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ [[ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ಆರ್ಟ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರದ ಕಲಾಭ್ಯಾಸದ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದನು.<ref>{{Cite web |url=http://kchistory.org/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/Biographies&CISOPTR=31&CISOBOX=1&REC=2 |title=ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ - kchistory.org - 14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2009ರಂದು ಪುನರ್ಪಡೆದದ್ದು |access-date=2024-05-07 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026170758/http://kchistory.org/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/Biographies&CISOPTR=31&CISOBOX=1&REC=2 |url-status=dead }}</ref> === ಹದಿಹರೆಯದ ವರ್ಷಗಳು === left|thumb|ಮೊದಲನೆಯ ವಿಶ್ವಸಮರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್‌ ಚಾಲಕರಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ. 1917ರಲ್ಲಿ, ಎಲಿಯಾಸ್‌ ಶಿಕಾಗೊದಲ್ಲಿರುವ ಒ-ಝೆಲ್‌ ಜೆಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಉದ್ಯಮ ಷೇರ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಕುಟುಂಬವು [[ಶಿಕಾಗೊ]]ಗೆ ಮರಳಿತು.<ref name="gabler30">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 30.</ref> ಅಂತಹ ಕುಸಿತದ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು [[ಮೆಕಿನ್ಲೇ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿ, [[ಶಿಕಾಗೊ ಆರ್ಟ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]]ನ ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಯ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾದರು.<ref>{{harvnb|Thomas|1994|pp= 42–43}}</ref> ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ, ಶಾಲೆಯ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಗೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರಾದರು. ಅವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು ದೇಶಭಕ್ತಿ ಸ್ಪುರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದು, [[ಮೊದಲನೆಯ ವಿಶ್ವಸಮರ]]ದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ತಮ್ಮ ಹದಿನಾರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಭೂಸೇನೆ]]ಗೆ ಸೇರಲು ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವ್ಯಾಸಂಗ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ವಯೋಮಿತಿಗಿಂತಲೂ ಅವರದ್ದು ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಭೂಸೇನೆಯು ವಾಲ್ಟ್‌ರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು.<ref name="gabler36">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 36.</ref> ಭೂಸೇನೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತಗೊಂಡ ನಂತರ ವಾಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರರಲ್ಲೊಬ್ಬರೊಡಗೂಡಿ [[ರೆಡ್‌ ಕ್ರಾಸ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="gabler37">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 37.</ref> ಅವರು ರೆಡ್‌ ಕ್ರಾಸ್‌ ಸೇರಿದ ಕೂಡಲೇ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. 11 ನವೆಂಬರ್‌ 1918ರಂದು ಕದನ ವಿರಾಮಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ನಂತರ ವಾಲ್ಟ್‌ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್‌ ಚಾಲಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="gabler380">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 38.</ref> ಶಿಕಾಗೊ ಒ-ಝೆಲ್‌ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಹೊರಗೆ ನೌಕರಿಯನ್ನು ಅರಸಿ ಹೊರಟ ವಾಲ್ಟ್‌,<ref name="gabler42">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 42.</ref> 1919ರಲ್ಲಿ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಕಲಾ ವೃತ್ತಿ ಆರಂಭಿಸಲು ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾದರು.<ref name="gabler44">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 44.</ref> ಮೊದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ ನಟ ಅಥವಾ ಪತ್ರಿಕಾ ಕಲಾವಿದನಾಗಬಯಸಿದ ವಾಲ್ಟ್‌, ಪತ್ರಿಕಾರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ವಿಡಂಬನಾಚಿತ್ರಗಳು (ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು) ಮತ್ತು ಸರಣಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಯಾರೂ ಸಹ ವಾಲ್ಟ್‌ರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಅಥವಾ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್‌ ಚಾಲಕರಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ಬಡಾವಣೆಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ನೌಕರನಾಗಿದ್ದ ಸಹೋದರ [[ರಾಯ್]]‌, ತಮ್ಮ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬರ ಮೂಲಕ ವಾಲ್ಟ್‌ರಿಗೆ ಪೆಸ್ಮೆನ್‌-ರೂಬಿನ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಸ್ಟೂಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನೌಕರಿ ಕೊಡಿಸಿದರು.<ref name="gabler44"/> ಪೆಸ್ಮೆನ್‌-ರೂಬಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಗಾಗಿ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು.<ref name="gabler45">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 45.</ref> ಇಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಯುಬಿ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌]] ಎಂಬೊಬ್ಬ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು.<ref name="gabler46">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 46.</ref> ಪೆಸ್ಮೆನ್‌-ರುಬಿನ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾಲಾವಧಿ ಮುಗಿಸಿ ಹೊರಬಂದಾಗ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನೌಕರಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶದ ಸಂಸ್ಥೆ ಆರಂಭಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="gabler48">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 48.</ref> ಜನವರಿ 1920ರಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಯುಬಿ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಸೇರಿ 'ಐವರ್ಕ್ಸ್‌-ಡಿಸ್ನಿ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ಸ್‌' ಎಂಬ ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆದರೂ, ಆರಂಭಿಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿಗೆ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಆಡ್‌ ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ನೌಕರಿ ಮಾಡಿ ಹಣ ಸಂಪಾದಿಸತೊಡಗಿದರು. ಉದ್ದಿಮೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬರೇ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಆ ಕೂಡಲೇ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯಾದರು.<ref name="gabler51">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 51.</ref> ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಆಡ್‌ ಕಂಪನಿಯ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ [[ಕಟೌಟ್ ಆನಿಮೇಷನ್‌]] ಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಆಧಾರಿತ ಜಾಹೀರಾತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಅನಿಮೇಷನ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿ, ತಾವೂ ಒಬ್ಬ ಆನಿಮೇಟರ್‌ ಆಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="gabler62">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 52.</ref> ವಾಲ್ಟ್‌ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ, ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾಲೀಕ ಎ. ವಿ. ಕಾಗರ್‌, ತಮ್ಮ ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಗೆ ಎರವಲು ನೀಡಿದರು. 'ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಕಾರ್ಟೂನ್ಸ್‌: ಹೌ ದೇ ಆರ್‌ ಮೇಡ್‌, ದೇರ್‌ ಆರಿಜಿನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್‌' ಎಂಬ ಎಡ್ವಿನ್‌ ಲುಟ್ಜ್‌ರ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಿದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಗೆ, ತಾವು ಕಾಗರ್‌ಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಟೌಟ್‌ ಆನಿಮೇಷನ್‌ನ ಬದಲಿಗೆ ಸೆಲ್‌ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಬಹಳ ಭರವಸೆ ಮೂಡಿಸುವಂಥದ್ದು ಎಂಬುದು ಅರಿವಾಯಿತು. ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಉದ್ದಿಮೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ವಾಲ್ಟ್‌,<ref name="gabler56">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 56.</ref> ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ಫಿಲ್ಮ್‌ ಆಡ್‌ ಕಂಪೆನಿಯ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ [[ಫ್ರೆಡ್‌ ಹಾರ್ಮನ್‌]]ರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ನೌಕರರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="gabler56"/> ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ವಲಯದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ 'ಷೋಮ್ಯಾನ್‌' ಆಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಚಿತ್ರಮಂದಿರದ ಮಾಲೀಕ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್‌ ನ್ಯೂಮನ್‌ರೊಂದಿಗೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.<ref name="gabler57">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 57.</ref> ಇದರಂತೆ, 'ಲಾಫ್‌-ಒ-ಗ್ರ್ಯಾಮ್ಸ್‌' ಎಂಬ ತಮ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಚಿತ್ರಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="gabler57"/> === ಲಾಫ್‌-ಒ-ಗ್ರ್ಯಾಮ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊ === [[File:Newman Laugh-O-Gram (1921).webm|thumb|thumbtime=2|upright=1.5|''Newman Laugh-O-Gram'' (1921)]] 'ನ್ಯೂಮನ್‌ ಲಾಫ್‌-ಒ-ಗ್ರ್ಯಾಮ್ಸ್‌' ಎಂದು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದ <ref name="gabler57"/> ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದವು.<ref name="gabler58">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 58.</ref> ಈ ಯಶಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ '[[ಲಾಫ್‌-ಒ-ಗ್ರ್ಯಾಮ್‌]]' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥರಾದರು.<ref name="gabler64">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 64.</ref> ಫ್ರೆಡ್‌ ಹಾರ್ಮನ್‌ರ ಸಹೋದರ [[ಹಗ್‌ ಹಾರ್ಮನ್]]‌, [[ರುಡಾಲ್ಫ್‌ ಐಸಿಂಗ್‌]] ಮತ್ತು ವಾಲ್ಟ್‌ರ ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತ [[ಯುಬಿ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="gabler6471">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 64-71.</ref> ದುರಾದೃಷ್ಟವೆಂದರೆ, ತಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದ ವೇತನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದಾಗಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಲಾಭದ ಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಗೇನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹಣಕಾಸು ನಿರ್ವಹಣೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ದುಸ್ತರದ ಕೆಲಸವಾಯಿತು.<ref name="gabler68">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 68.</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಿವಾಳಿ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪಿ, ಮುಚ್ಚಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="gabler72"/> ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ, ಚಲನಚಿತ್ರದ ರಾಜಧಾನಿಯೆನ್ನಲಾದ ಹಾಲಿವುಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕನಸು ಕಂಡರು.<ref name="gabler76">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 75.</ref> === ಹಾಲಿವುಡ್‌ === ಹಾಲಿವುಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರರು ಹಣ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿದರು.<ref name="gabler78">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 78.</ref> ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಆರಂಭಗೊಳಿಸಿದ ಅವರ ಹೊಸ ಚಲನಚಿತ್ರ [[ಆಲೀಸ್‌ ಕಾಮೆಡೀಸ್‌]]ಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ವಿತರಕರ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು.<ref name="gabler72">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 72.</ref> ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ವಿತರಕರು ಲಭಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ ವಿತರಕಿ [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ವಿಂಕ್ಲರ್‌]]ರಿಗೆ ಅಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಕೂಡಲೇ ವಾಲ್ಟ್‌ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು. ''ಆಲೀಸ್‌ ವಂಡರ್ಲೆಂಡ್‌'' ಆಧಾರಿತ ಸಾಹಸ-ಪ್ರಧಾನ/ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳ ವಿತರಣೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡೋಣವೆಂದು ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref name="gabler80">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 80.</ref> ==== ಆಲೀಸ್‌ ಕಾಮೆಡೀಸ್‌ ==== ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ''ಆಲೀಸ್‌ ವಂಡರ್ಲೆಂಡ್‌'' ನ 'ಲೈವ್‌ ಆಕ್ಷನ್‌ ಸ್ಟಾರ್‌' [[ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಡೇವಿಸ್‌]], ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಹಾಗೂ ಅವರವರ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿಯಿಂದ [[ಹಾಲಿವುಡ್‌]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು [[ಡಿಸ್ನಿ ಬ್ರದರ್ಸ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊ]]ದ (ಕಲಾಭವನದ)ಆರಂಭದ ಹಂತವಾಗಿತ್ತು. ಇದು [[ಸಿಲ್ವರ್‌ ಲೇಕ್‌ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಹೈಪರಿಯನ್‌ ಅವೆನ್ಯೂ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 1939 ತನಕ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು. (ರಜತ ಪರದೆ)ಸೆಲ್ಯುಲಾಯ್ಡ್‌ ಮೇಲೆ ಶಾಯಿ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಲಿಲ್ಲಿಯನ್‌ ಬೌಂಡ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಯುವತಿಯನ್ನು 1925ರಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ವಿಹರಿಸಿದ ನಂತರ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಅದೇ ವರ್ಷ ವಿವಾಹವಾದರು. ''[[ಆಲೀಸ್‌ ಕಾಮೆಡೀಸ್‌]]'' ಹೊಸ ಸರಣಿಯು ಪರವಾಗಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಡಾನ್‌ ಒ'ಡೇ]] ಮತ್ತು ಮ್ಯಾರ್ಗೀ ಗೇ ಇಬ್ಬರೂ ಆಲೀಸ್‌ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಲೊಯಿಸ್‌ ಹಾರ್ಡ್ವಿಕ್‌ ಸಹ ಕೆಲದಿನ ಆಲೀಸ್‌ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಸರಣಿಯು 1927ರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಾಗ, ಆನಿಮೇಟ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಲೈವ್‌-ಆಕ್ಷನ್‌ ಆಲೀಸ್‌ ಬದಲಿಗೆ, ಜೂಲಿಯಸ್‌ ಎಂಬ ಒಂದು ಮಾರ್ಜಾಲದ ಮೇಲೆಕಣ್ಣು ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಇದು [[ಫೆಲಿಕ್ಸ್‌ ದಿ ಕ್ಯಾಟ್‌]] ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿತ್ತು. ==== ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ದಿ ಲಕಿ ರ‌್ಯಾಬಿಟ್‌ ==== 1927ರಲ್ಲಿ, [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಬಿ. ಮಿಂಟ್ಜ್‌]] ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ,ವಿಂಕ್ಲರ್‌ರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಅವರ ಉದ್ದಿಮೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. [[ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್‌]] ಮೂಲಕ ವಿತರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಸರಣಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿದರು. ''[[ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ದಿ ಲಕಿ ರ‌್ಯಾಬಿಟ್‌]]'' ಎಂಬ ಈ ಹೊಸ ಸರಣಿಯು ಬಹಳ ಬೇಗ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಚಿತ್ರ ಬರೆದು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ಮೊಲದ ಪಾತ್ರವು ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಹಾರ್ಮನ್‌, [[ರುಡಾಲ್ಫ್‌ ಐಸಿಂಗ್]]‌, [[ಕಾರ್ಮನ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌]]‌ ಮತ್ತು [[ಫ್ರಿಜ್‌ ಫ್ರೆಲೆಂಗ್‌]] ಇವರನ್ನು ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿಯಿಂದ ಪುನಃ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಫೆಬ್ರವರಿ 1928ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಸರಣಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಮಿಂಟ್ಜ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌]]ಗೆ ಹೋದರು. ಆದರೆ ವಾಲ್ಟ್‌ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ ಕಾದಿತ್ತು. ಮಿಂಟ್ಜ್‌ ತಾವು ಪ್ರತಿ ಸರಣಿಗೂ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಗೆ ನೀಡಬೇಕಾದ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವರೆಂದರು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಹಾರ್ಮನ್‌, ಐಸಿಂಗ್‌, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಲೆಂಗ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳು ಕರಾರಿನಡಿಯಿದ್ದರೆಂದರು. (ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು). ಒಂದು ವೇಳೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಅಗ್ಗದ ಬಜೆಟ್‌ ನಿರ್ಮಾಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಿಂಟ್ಜ್‌ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ಟ್ರೇಡ್‌ಮಾರ್ಕ್‌ ಡಿಸ್ನಿದಲ್ಲ, ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌ದಾಗಿತ್ತಂತೆ. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಮಿಂಟ್ಜ್‌ ಹೇಳಿದರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮಿಂಟ್ಜ್‌ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು; ತಮ್ಮ ಬಹುತೇಕ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಂದಿ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪುನಃ ಏಕಾಂಗಿಯಾದರು.<ref name="gabler109">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 109.</ref> ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 78 ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾದವು. ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದಲೂ ABC ಕ್ರೀಡಾ ವೀಕ್ಷಕವಿವರಣೆಗಾರ [[ಆಲ್‌ ಮೈಕಲ್ಸ್‌]]ರಿಗಾಗಿ ವಹಿವಾಟೊಂದರ ಮೂಲಕ, 2006ರಲ್ಲಿ [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯು [[NBC ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌]]ನಿಂದ ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ದಿ ಲಕಿ ರ‌್ಯಾಬಿಟ್‌ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯಿತು.<ref>[http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=2324417 ಸ್ಟೇ 'ಟೂನ್ಡ್‌: ಆಲ್‌ ಮೈಕಲ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 'ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌' ಪ್ರಾಪ್ತಿ], ESPN ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ, 4 ಜನವರಿ 2010ರಂದು ಪುನರ್ಪಡೆದದ್ದು.</ref> ==== ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ==== {{Main|ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್}} ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ಅದರ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಪಾತ್ರದ ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು. ಕನ್ಸಸ್‌ ಸಿಟಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರು ದತ್ತು ಪಡೆದು ಸಾಕಿದ್ದ ಒಂದು ಮೂಷಕವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಆ ಪಾತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು.<ref name="DisneyMuseum">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousegoldenage/index.html|title=The Golden Age of Mickey Mouse|publisher=[[Disney]]|author=Solomon, Charles}}</ref> ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ರಚಿಸಿದ ಕರಡು ಚಿತ್ರವು ಆನಿಮೇಟ್‌ ಮಾಡಲು ಸುಲಭವಾಗುವಂತೆ ಯುಬಿ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಪುನಃ ರಚಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಮಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಂಠಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ನೀಡಿದವರು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಉದ್ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, 'ಯುಬಿ ಮಿಕ್ಕಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೆ, ವಾಲ್ಟ್‌ , ಮಿಕ್ಕಿಗೆ ತಮ್ಮ [[ಅಂತರಾತ್ಮ]] ವನ್ನು ನೀಡಿದರು.' <ref name="DisneyMuseum"/> ಆಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ ಮತ್ತು ಮಿಕ್ಕಿಯಲ್ಲದೆ, ತದ್ರೂಪಿ ಮೂಷಕ ಪಾತ್ರವೊಂದು ''ಆಲೀಸ್‌ ಕಾಮೆಡೀಸ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಇಕಿ ದಿ ಮೌಸ್‌ ಎಂಬ ಪಾತ್ರ. ಫಿಡ್ಲ್‌ಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಮೊದಲ [[ಫ್ಲಿಪ್‌ ದಿ ಫ್ರಾಗ್‌]] ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ತದ್ರೂಪಿ ಪಾತ್ರವು ಪಿಟೀಲು ನುಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಆನಿಮೇಟ್‌ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಲನಚಿತ್ರ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಪರಿಚಯ ಪಟ್ಟಿಯ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಮೂಷಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮೂಲತಃ 'ಮೊರ್ಟಿಮರ್‌' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಮೊರ್ಟಿಮರ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸರಿಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಲಿಲಿಯನ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟ ನಂತರ 'ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೊರ್ಟಿಮರ್‌ ಪಾತ್ರವು ಆನಂತರ ಮಿನ್ನಿ ಮೌಸ್‌ಳ ಹೃದಯ ಗೆಲ್ಲುವ ಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿಯ ಎದುರಾಳಿಯಾಯಿತು. ಮೊರ್ಟಿಮರ್‌ ತನ್ನ ಜನಪ್ರಿಯ ಎದುರಾಳಿಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್‌ ಉಚ್ಚಾರಣಾ ಶೈಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಹೊಂದಿರುವ ಮೊದಲ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಕಿರುಚಿತ್ರ ''[[ಪ್ಲೇನ್‌ ಕ್ರೇಜಿ]]'' . ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಂಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳಂತೆಯೇ ಇದೂ ಸಹ ಒಂದು [[ನಿಶ್ಯಬ್ದ,ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರ]]ವಾಗಿತ್ತು. ''ಪ್ಲೇನ್‌ ಕ್ರೇಜಿ'' ಮತ್ತು ಆನಂತರ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ''[[ದಿ ಗ್ಯಾಲಪಿನ್‌ ಗಾಚೊ]]'' ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿತರಕರನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ವಿಫಲವಾದ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು [[ಸಂಭಾಷಣೆಸಹಿತ]] ಮಿಕ್ಕಿ ಚಲನಚಿತ್ರ '''[[ಸ್ಟೀಮ್‌ಬೋಟ್‌ ವಿಲ್ಲೀ]]'' 'ಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿತು. [[ಪ್ಯಾಟ್‌ ಪಾವರ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಉದ್ಯಮಿ ವಿತರಣಾ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಧ್ವನಿ [[ಏಕಕಾಲಿಕಗೊಳಿಸುವ]] [[ಸಿನೆಫೋನ್‌]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಒದಗಿಸಿದರು. ''ಸ್ಟೀಮ್‌ಬೋಟ್‌ ವಿಲ್ಲೀ'' ದಿಢೀರ್ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ''ಪ್ಲೇನ್‌ ಕ್ರೇಜಿ'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಗ್ಯಾಲಪಿಂಗ್‌ ಗಾಚೊ'' ಧ್ವನಿ ಸಹಿತ ಪುನಃ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಮುಂದೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಎಲ್ಲಾ ಮಿಕ್ಕಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಸರಣಿಗಳೂ ಧ್ವನಿಪಥ ಅಥವಾ ಕಂಠಸಿರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕಂಠಧ್ವನಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, 1946ರ ತನಕ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ಗಾಗಿ [[ಕಂಠ]] ದಾನ ಮಾಡಿದರು. ''ಸ್ಟೀಮ್‌ಬೋಟ್‌ ವಿಲ್ಲೀ'' ಬಿಡುಗಡೆ ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ಮುಂಬರುವ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗ್ರಹಣವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಡಿಸ್ನಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಿನೆಫೋನ್‌ ಹೊಸ ವಿತರಕರಾದರು.<ref name="gabler129">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 129.</ref> ಫೆಲಿಕ್ಸ್‌ ದಿ ಕ್ಯಾಟ್‌ನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ, ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref name="DisneyMuseum"/> 1930ರಲ್ಲಿ, ಧ್ವನಿ-ಸಹಿತಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ವಿಫಲವಾದ ಕಾರಣ, ಈ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದ 'ಫೆಲಿಕ್ಸ್‌' ಪರದೆಯಿಂದ ಮಾಸಿಹೋಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434|title=Felix the Cat|publisher=St. James Encyclopedia of Pop Culture|author=Gordon, Ian|archiveurl=https://archive.today/20120714143538/http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434/|archivedate=2012-07-14|url-status=live}}</ref> ದಶಕ 1930ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತ್ತು.<ref name="DisneyMuseum"/> ==== ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್ ==== ''ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಸರಣಿ'' ಯ ನಂತರ, ''[[ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್‌]]'' ಎಂಬ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಧಾನ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳು 1929ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾದ ''[[ದಿ ಸ್ಕೆಲೆಟನ್‌ ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌]]'' - ಇಡೀ ಕಿರುಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಚಿತ್ರರಚನೆ ಮತ್ತು ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಮಾಡಿದರು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, 1928 ಮತ್ತು 1929ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಬಹುಪಾಲು ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ಚಿತ್ರರಚಿಸಿದ್ದರು. ಎರಡೂ ಸರಣಿಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೂ, ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗೆ ತಾನು ಪ್ಯಾಟ್‌ ಪಾವರ್ಸ್‌ರಿಂದ ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಲಾಭದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪಾಲು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ.<ref name="gabler142">ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, "ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ:ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌" (2006), ಪು. 142.</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, 1930ರಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ವಿತರಣಾ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿನ ನಾವೀನ್ಯತೆ ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರದ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ಲ್‌ ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್‌ ಮೊದಲ ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref name="DisneyMuseum2">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/sillysymphonies/index.html|title=THE BIRTH OF THE SILLY SYMPHONIES |publisher=[[Disney]]|author=Merritt, Russell}}</ref> ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿಯೇ, ಪ್ಯಾಟ್‌ ಪಾವರ್ಸ್‌ ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆರಂಭಿಸಿ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಕರಾರನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಮಿಷವೊಡ್ಡಿದರು. ನಂತರ, ಕಾರ್ಲ್‌ ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್‌ ಸಹ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ತೊರೆದು ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಹೊಸ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದರು.<ref name="Islandnet-Chronology">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1930.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> ದ್ವಿಪಥೀಯ ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ಧ್ವನಿಸಹಿತ ಮೊದಲ(ಕಾರ್ಟೂನ್ ) ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರ 'ಫಿಡ್ಲ್‌ಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌' ಮೂಲಕ, ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ''[[ಫ್ಲಿಪ್‌ ದಿ ಫ್ರಾಗ್‌]]'' ಸರಣಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ''[[ವಿಲ್ಲೀ ವೊಪ್ಪರ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕೊಮಿಕಲರ್‌]]'' ಎಂಬ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರ ಸರಣಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆನಿಮೇಷನ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಲು, ಐವರ್ಕ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ [[ಸ್ಟುಡಿಯೊ]]ವನ್ನು 1936ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದರು. 1940ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗೆ ಮರಳಿ, ಅದರ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (ರಿಸರ್ಚ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್‌) ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಲವಾರು ನವೀನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಹರಿಕಾರರಾದರು. 1932ರಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ, ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್ '' ಅಷ್ಟೇನೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ವರ್ಷ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯಾಯಿತು. [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಫ್ಲೇಷರ್‌]]ರ ಫ್ಲ್ಯಾಪರ್‌ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಪಾತ್ರವಾದ [[ಬೆಟ್ಟಿ ಬೂಪ್‌]] ಚಿತ್ರ ವೀಕ್ಷಕರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite journal|accessdate=2008-05-21|url=http://www.awn.com/mag/issue2.4/AWNMag2.4.pdf|author= Langer, Mark|title=Popeye From Strip To Screen|publisher=[[Animation Magazine]]|date=July 1997|volume=2|issue=4|pp=17–19|format=[[PDF]]}}</ref> ಕಳೆದ 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಫ್ಲೇಷರ್‌ ಅವರು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.britannica.com/eb/article-9106382/Fleischer-brothers|title=Fleischer brothers|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ಅವರೇ ಮುಂದೆ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸಹಯೋಗ ನೀಡಿ, 1954ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[20,000 ಲೀಗ್ಸ್‌ ಅಂಡರ್‌ ದಿ ಸೀ]]'' ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಫ್ಲೇಷರ್‌]]ರ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ (ಕಾರ್ಟೂನ್ )ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ವಿತರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1932.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> ಸುಮಾರು 1932ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, [[ಹರ್ಬರ್ಟ್‌ ಕಾಲ್ಮಸ್‌]] ಎಂಬವರು ಮೊದಲ ತ್ರಿಪಥೀಯ ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಬಳಸಿ ಆಗಷ್ಟೇ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.widescreenmuseum.com/oldcolor/technicolor4.htm|title=System 4|publisher=Widescreen Museum}}</ref> ಇವರು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೂಲತಃ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪು ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ''[[ಫ್ಲಾವರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟ್ರೀಸ್‌]]'' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ತ್ರಿಪಥೀಯ [[ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌]]ಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ ಪುನಃ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.<ref name="Tech">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.widescreenmuseum.com/oldcolor/technicolor5.htm|title=System 4|publisher=Widescreen Museum}}</ref> ''ಫ್ಲಾವರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಟ್ರೀಸ್‌'' ಮುಂದೆ ಅದ್ಭುತ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡು, 1932ನೆಯ ವರ್ಷದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ: [[ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಕ್ಯಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌]] ಗಳಿಸಿತು. ''ಫ್ಲಾವರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟ್ರೀಸ್‌'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫ'' ನಿ (ಕಾರ್ಟೂನ್)ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಚಿತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ತ್ರಿಪಥೀಯ ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌ <ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.mbam.qc.ca/disney/index_en.html|title=Walt Disney at the Museum?|publisher=[[Montreal Museum of Fine Arts]]|archive-date=2008-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080218072744/http://www.mbam.qc.ca/disney/index_en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.fpsmagazine.com/review/070312onceupon.php|title=Once Upon a Time: Walt Disney: The Sources of Inspiration for the Disney Studios|publisher=[[fps magazine]]|archive-date=2017-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714101057/http://www.fpsmagazine.com/review/070312onceupon.php|url-status=dead}}</ref> ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಲು ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="DisneyMuseum2"/> ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್‌'' ಮೂಲಕ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ 1933ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅತಿ ಯಶಸ್ವೀ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ದಿ ತ್ರೀ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಪಿಗ್ಸ್‌]]'' ನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.sensesofcinema.com/2003/cteq/3_little_pigs/|title=Huffing and Puffing about Three Little Pigs|publisher=Senses of Cinema|author=Danks, Adrian}}</ref> ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರವು ಹಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು. ಗ್ರೇಟ್‌ ಡಿಪ್ರೆಷನ್‌ನ ಗೀತೆಯಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ ಗೀತೆ 'ಹೂ ಇಸ್‌ ಅಫ್ರೇಯ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಬಿಗ್‌ ಬ್ಯಾಡ್‌ ವುಲ್ಫ್‌' ,ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/vault/archives/movies/pigs/pigs.html|title=Three Little Pigs|publisher=[[Disney]]}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Elias.JPG|right|thumb|ಹಾಲಿವುಡ್‌ ವಾಕ್‌ ಆಫ್‌ ಫೇಮ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿಯ ಸ್ಟಾರ್‌.]] === ಮೊದಲ ಅಕ್ಯಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌ === 1932ರಲ್ಲಿ, ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ 'ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌' ಪಾತ್ರದ ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅಕ್ಯಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌ ಲಭಿಸಿತು. ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಸರಣಿಯನ್ನು 1935ರಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ [[ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌]], [[ಗೂಫಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ಲೂಟೊ]]ದಂತಹ ಸಹಪಾತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ [[ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕ]] ಸರಣಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. 1937ರಲ್ಲಿ ಪ್ಲುಟೊ ಮತ್ತು ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ತಮ್ಮದೇ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1937.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> 1939ರಲ್ಲಿ ಗೂಫಿಗಾಗಿಯೂ ಸಹ ಸೊಲೊ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://members.tripod.com/~kariv/bio.html|title=GOOFY BIOGRAPHY|publisher=[[Tripod.com]]}}</ref> ಮಿಕ್ಕಿಯ ಪಾಲುದಾರರಲ್ಲಿ ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌ ,ಡಿಸ್ನಿಯ ಎರಡನೆಯ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯ(ಕಾರ್ಟೂನ್ ) ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. 1934ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ''[[ಆರ್ಫನ್ಸ್‌ ಬೆನಿಫಿಟ್‌]]'' ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಮಿಕ್ಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.britannica.com/eb/article-9096160/Donald-Duck|title=Donald Duck|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> === ಮಕ್ಕಳು === ಡಿಸ್ನಿ ದಂಪತಿ [[ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ]] ಮೊದಲ ಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಲಿಲಿಯನ್‌ರಿಗೆ [[ಗರ್ಭಪಾತ]] ದ ಆಘಾತ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಲಿಲಿಯನ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪುನಃ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾದಾಗ, [[ಡಯನೆ ಮೇರೀ ಡಿಸ್ನಿ]] ಎಂಬ ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಿಗೆ 18 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1933ರಂದು ಜನ್ಮವಿತ್ತರು. ಡಿಸ್ನಿ ದಂಪತಿಗಳು [[ಷಾರೊನ್‌ ಮೇ ಡಿಸ್ನಿ]] 31 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1936 - 16 ಫೆಬ್ರವರಿ 1993) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹೆಣ್ಣುಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.<ref>[http://ssdi.rootsweb.ancestry.com ಸೋಷಿಯಲ್‌ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಡೆತ್‌ ಇಂಡೆಕ್ಸ್‌]</ref> == 1937-1941: ಆನಿಮೇಷನ್‌ನ ಸ್ವರ್ಣಯುಗ == === "ಡಿಸ್ಸ್ನೀಸ್‌ ಫಾಲಿ": ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವಾರ್ಫ್ಸ್'' === [[ಚಿತ್ರ:Walt Disney Snow white 1937 trailer screenshot (13).jpg|left|thumb|1937ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೂಲತಃ ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಟ್ರೇಲರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವೊಫ್ಸ್‌ನ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿರುವುದು.]] ಎರಡು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ (ಕಾರ್ಟೂನ್ )ಸರಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ನಂತರ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು 1934ರಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. 1935ರಲ್ಲಿ, ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ಫ್ಲೇಷರ್‌ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ''[[ಪಾಪೈ ದಿ ಸೇಲರ್‌]]'' ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಸರಣಿಯು ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907|title=Popeye's Popularity - Article from 1935|publisher=Golden Age Cartoons|archive-date=2011-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711104313/http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907|url-status=dead}}</ref> ಆದರೂ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ್ನು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಜೊತೆಗೆ, ಮಿಕ್ಕಿಯ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಆ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ನವೀನ ಬಣ್ಣ,ಜೀವ ತುಂಬಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮರುವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="DisneyMuseum"/> ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌]]'' ನ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಆವೃತ್ತಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಾದಾಗ, ಈ ಯತ್ನವನ್ನು '''ಡಿಸ್ನಿಸ್‌ ಫೊಲಿ'' ' (ಡಿಸ್ನಿಯ ಮೂರ್ಖತನ) ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿತು. ಈ ಯತ್ನದಿಂದಾಗಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ದಿವಾಳಿಯಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ ಎನ್ನತೊಡಗಿತು. ಪತ್ನಿ ಲಿಲಿಯನ್‌ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣ ರಾಯ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹ ಈ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಾಡುವುದು ಬೇಡ ಎಂದು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಷಿ ನೀಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ರೂಪುರೇಖೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲೆಂದು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಚೂಯಿನಾರ್ಡ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]] ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಡಾನ್‌ ಗ್ರಹಾಮ್‌ರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸಹಜವೆನಿಸುವ ಮಾನವ ಆನಿಮೇಷನ್‌, ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರದ ಆನಿಮೇಷನ್‌, ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವಗಳು (ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಇಫೆಕ್ಟ್ಸ್‌) ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗಾಗಿ, ಹಾಗೂ, ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೇನ್‌ ಕ್ಯಾಮೆರಾದಂತಹ ವಿಶೇಷ ಉಪಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್‌'' ನ್ನು ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು 1937ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್‌'' ನ ಒಂದು ಕಿರು-ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರ ದಿ ''[[ಓಲ್ಡ್‌ ಮಿಲ್‌]]'' ತನ್ನ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಈ ತಂತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.justdisney.com/walt_disney/biography/long_bio.html|title=Walt Disney, Biography|publisher=Just Disney|archive-date=2007-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070710012642/http://www.justdisney.com/walt_disney/biography/long_bio.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಈ ವಿನ್ಯಾಸ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಈ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಬಹುದೆಂಬ ಅಶಯವೂ ಇತ್ತು. 1934ರಿಂದ 1937ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಕೊರತೆಯುಂಟಾಗುವ ವರೆಗೂ, ''[[ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವಾರ್ಫ್ಸ್]]'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿತ್ತು. ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌'' ಚಲನಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಹಣ ಪಡೆಯಲು, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಈ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕರಡು ಭಾಗವನ್ನು [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದ ಸಾಲದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಚಲನಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ,ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಅಗತ್ಯ ಹಣದ ಸಾಲ ನೀಡಿತು. ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಪ್ರಥಮಪ್ರದರ್ಶನ 21 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1937ರಂದು ಕಾರ್ಥೆ ಸರ್ಕಲ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಚಲನಚಿತ್ರವು ಮುಗಿದ ಕೂಡಲೆ, ವೀಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ನಿಂತು ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವಾರ್ಫ್ಸ್'' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಕರತಾಡನ ಮಾಡಿದರು. ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಹಾಗೂ ಟೆಕ್ನಿಕಲರ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌'' ಫೆಬ್ರವರಿ 1938ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ 1936ರಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ವಿತರಕರಾಗಿದ್ದ [[RKO ರೇಡಿಯೊ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್]] ವಿತರಣಾ ಉದ್ಯಮದತ್ತ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲು ತನ್ನ ವ್ಯಾನ್‌ ಬ್ಯೂರನ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್‌‌ನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. RKO ರೇಡಿಯೊ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಹೊಸ ಒಪ್ಪಂದದಂತೆ ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.imagesjournal.com/issue08/reviews/vanbeuren/|title=Cartoons that Time Forgot|publisher=Images Journal}}</ref> ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು 1938ರ ಅತಿ ಯಶಸ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು; ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಇದು $8 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯ ಗಳಿಸಿತು. === ಆನಿಮೇಷನ್‌ನ ಸ್ವರ್ಣಯುಗ === ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌'' ನ ಯಶಸ್ಸು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ಒಂದು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ, ಏಳು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಆಸ್ಕರ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, [[ಬರ್ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್‌]]ಗಾಗಿ ಹೊಸ ಆವರಣ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ 24 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1939ರಂದು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌'' ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ಶಿಖರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆನಿಮೇಷನ್‌ನ ಸ್ವರ್ಣಯುಗಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.animationusa.com/resources/aboutdisney.html|title=Walt Disney Studio Biography|publisher=Animation USA|archive-date=2010-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531022524/http://www.animationusa.com/resources/aboutdisney.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/goldenage/index.html|title=The Golden Age of Animation |publisher=[[Disney]]}}</ref> ಆಗತಾನೆ ''[[ಪಿನೊಚಿಯೊ]]'' ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ''[[ಫ್ಯಾಂಟೆಸಿಯಾ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಬಾಂಬಿ]]'' ನಿಮಿತ್ತ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರೆಸಿದರಲ್ಲದೆ, ''[[ಆಲೀಸ್‌ ಇನ್‌ ವಂಡರ್ಲೆಂಡ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪೀಟರ್‌ ಪ್ಯಾನ್‌]]'' ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಕ್ರಿಯರಾದರು. ಕಿರು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ''ಸಿಲ್ಲಿ ಸಿಂಫನೀಸ್‌'' ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ''ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌'' , ''ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌'' , ''ಗೂಫಿ'' ಮತ್ತು ''ಪ್ಲೂಟೊ'' ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಸರಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಕಳೆದ 1930ರ ದಶಕದ ಅಪರಾರ್ಧಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಮಂದಿರದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಆನಿಮೇಟರ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌ ಮೂರ್‌ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ್ನು ಪುನರ್ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r|title=Fantasia Review|publisher=The Big Cartoon Database|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://archive.today/20120529015403/http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r|url-status=dead}}</ref> 1940ರಲ್ಲಿ ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವಾರ್ಫ್ಸ್'' ನಂತರ ''ಪಿನೊಚಿಯೊ'' ಮತ್ತು ''ಫ್ಯಾಂಟಸಿಯಾ'' ಚಲನಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳ ಹಾದಿ ಹಿಡಿದವು. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ವ್ಯವಹಾರಿಕವಾಗಿ ವಿಫಲವಾದವು. ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚಲೆಂದು, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ''[[ಡಂಬೊ]]'' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸಿಬ್ಬಂದಿ [[ಮುಷ್ಕರ ಹೂಡಿದರು]]. ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಕಲಾವಿದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಡುವೆ ಭಾರೀ ಮನಸ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. == 1941-1945: ಎರಡನೆಯ ವಿಶ್ವಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ == U.S. ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ 'ಗುಡ್‌ ನೇಬರ್‌ ಪಾಲಿಸಿಯಂತೆ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳ ತಂಡವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಮುಂಬರುವ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಸ್ಯಾಲುಡೊಸ್‌ ಅಮಿಗೊಸ್‌]]'' ಗಾಗಿ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವಿನ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿತು.<ref>[http://www.waltandelgrupo.com/ ವಾಲ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಎಲ್‌ ಗ್ರೂಪೊ] (ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ, 2008).</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 1941ರಲ್ಲಿ ''ಡಂಬೊ'' ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ [[ಎರಡನೆಯ ವಿಶ್ವಸಮರ]] ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. [[U.S. ಭೂಸೇನೆ]]ಯು ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ತರಬೇತಿ ನೀಡುವಂತಹ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿತು. ಹುಮ್ಮಸ್ಸು ನೀಡುವಂತಹ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳಾದ ''[[ಡರ್‌ ಫುಹ್ರರ್‌'ಸ್‌ ಫೇಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ವಿಕ್ಟರಿ ಥ್ರೂ ಏಯರ್‌ ಪಾವರ್‌]]'' ನ್ನು 1943ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೂ, ಸೇನಾ-ಪ್ರಧಾನ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಆದಾಯ ಗಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಏಪ್ರಿಲ್‌ 1942ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ಬಾಂಬಿ]]'' ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ''ಸ್ನೋ-ವೈಟ್‌'' ನ್ನು 1944ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಪುನಃ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಂಪ್ರಯದಾಯವನ್ನು ಅನುಷ್ಟಾನಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. 1945ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ದಿ ತ್ರೀ ಕೆಬಲೆರೊಸ್‌]]'' ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಕೊನೆಯ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. 1944ರಲ್ಲಿ, ''[[ಎನ್ಸೈಕ್ಲೊಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ]]'' ದ [[ಪ್ರಕಾಶಕ]] [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಬೆಂಟನ್‌]] ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆರರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕುರಿತು ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಫಲ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ್ದರು. US [[ಕೊ-ಆರ್ಡಿನೇಟರ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಟರ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಫೇರ್ಸ್‌]] ಆಫಿಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಟರ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಫೇರ್ಸ್‌ (OIAA) ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಂದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ [[ಅಮೇಜಾನ್‌ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ]]ದ ಕುರಿತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, 1944ರಲ್ಲಿ, '''ದಿ ಅಮೇಜಾನ್‌ ಅವೇಕೆನ್ಸ್‌'' ' ಎಂಬ ಒಂದು ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಕಿರುಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.<ref>ಗೇಬ್ಲರ್‌, 2006, ಪು.444</ref><ref>ಕ್ರ್ಯಾಮರ್‌, ಗಿಸೆಲಾ; ಪ್ರಷ್‌, ಉರ್ಸುಲಾ, [http://hahr.dukejournals.org/cgi/content/citation/86/4/785 "ನೆಲ್ಸನ್‌ ಎ. ರಾಕ್ಫೆಲರ್‌'ಸ್‌ ಆಫೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಟರ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಫೇರ್ಸ್‌ (1940-1946) ಅಂಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌ 229"], ''ಹಿಸ್ಪಾನಿಕ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ರೆವ್ಯೂ'' 2006 86(4):785-806; DOI:10.1215/00182168-2006-050. Cf. ಪು.795 ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪಣಿ 28.</ref><ref>ಬೆಂಡರ್‌, ಪೆನ್ನೀ. "ಹಾಲಿವುಡ್‌ ಮೀಟ್ಸ್‌ ಸೌತ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸ್ಟೇಜೆಸ್‌ ಎ ಷೋ" ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸ್ಟಡೀಸ್‌ ಅಸೊಷಿಯೇಷನ್‌ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾದ ಪತ್ರಿಕೆ. 2009-05-24 <http://www.allacademic.com/meta/p114070_index.html></ref><ref>ನಿಬ್ಲೊ, ಸ್ಟೀಫೆನ್‌ ಆರ್‌., [https://books.google.com/books?id=WKs-UoFtbTYC&printsec=frontcover "ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ಇನ್‌ ದಿ 1940ಸ್‌: ಮಾಡರ್ನಿಟಿ, ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಕರಪ್ಷನ್‌"], ವಿಲಿಮಿಂಗ್ಟನ್‌, ಡೆಲ್‌. : ಸ್ಕಾಲರ್ಲಿ ರೆಸೊರ್ಸೆಸ್‌, 1999. ISBN 0-7910-6772-6 ಸಿಎಫ್‌. "ನೆಲ್ಸನ್‌ ರಾಕ್‌ಫೆಲರ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಆಫೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಟರ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಫೇರ್ಸ್‌", ಪು.333</ref><ref>ಲಯೊನಾರ್ಡ್‌, ಥಾಮಸ್‌ ಎಂ.; ಬ್ರಾಟ್ಜೆಲ್‌, ಜಾನ್‌ ಎಫ್‌., [https://books.google.com/books?id=YA6-HTSJv5MC&printsec=frontcover ''ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಅಮೆರಿಕಾ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವಾರ್‌ II'' ], ರೋಮನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲಿಟ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್‌, ಇಂಕ್‌., 2007. ISBN 978-0-7513-2886-8 ಸಿಎಫ್. ಪು.47.</ref> == 1945–1955: ಯುದ್ಧ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ == ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಅಗ್ಗಬೆಲೆಯ ಸೂತ್ರದ ಪ್ಯಾಕೇಜ್‌ ಆಧಾರದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ-ಕಿರುಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಕಲನಗಳಿದ್ದವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಚಲನಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ''[[ಮೇಕ್‌ ಮೈನ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]]'' (1946), ''[[ಮೆಲೊಡಿ ಟೈಮ್‌]]'' (1948), ''[[ಫನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಫ್ಯಾನ್ಸಿ ಫ್ರೀ]]'' (1947) ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಕಾಬಾಡ್‌ ಅಂಡ್‌ ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಟೋಡ್‌]]'' (1949) ಸೇರಿವೆ. ಕೇವಲ ಎರಡೇ ವಿಭಾಗಗಳಿದ್ದವು: ಮೊದಲನೆಯದು [[ಕೆನೆತ್‌ ಗ್ರಹಾಮೆ ‌]]ರ ''[[ದಿ ವಿಂಡ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ವಿಲ್ಲೊಸ್‌]]'' , ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯದು [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ ಇರ್ವಿಂಗ್‌]]ರ ''[[ದಿ ಲೆಜೆಂಡ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಸ್ಲೀಪಿ ಹೋಲೊ]]'' ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ''[[ಸಾಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಸೌತ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಸೊ ಡಿಯರ್‌ ಟು ಮೈ ಹಾರ್ಟ್‌]]'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ನಾಟಕ-ಪ್ರಧಾನ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು. ಇದು ನೈಜ ಚಿತ್ರಣ ಮತ್ತು ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ದೃಶ್ಯಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಯುದ್ಧ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡ ನಂತರ ಮಿಕ್ಕಿಯ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಸಹ ಮಾಸಿಹೋಗುವಂತಿತ್ತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousepostwar/index.html|title=Mickey in the Post-War Era|publisher=[[Disney]]|author=Solomon, Charles}}</ref> ಇಸವಿ 1940ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ''[[ಆಲೀಸ್‌ ಇನ್‌ ವಂಡರ್ಲೆಂಡ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪೀಟರ್‌ ಪ್ಯಾನ್‌]]'' ನಂತಹ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂದುವರೆಸಿತು. ಇವರೆಡನ್ನೂ ಯುದ್ಧ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ, ''[[ಸಿಂಡೆರೆಲಾ]]'' ಎಂಬ ಹೊಸ ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ''ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವೊಫ್ಸ್‌'' ನಂತರ ಸಿಂಡೆರೆಲಾ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ 1948ರಲ್ಲಿ ''ಟ್ರೂ-ಲೈಫ್‌ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪ್ರಧಾನ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಆರಂಭಗೊಳಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ''ಆನ್‌ ಸೀಲ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌'' . ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಭಾರೀ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದರೂ, ಅದರ ವ್ಯಂಗ್ಯ-ಕಿರುಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಿಂದಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಚಲನಚಿತ್ರ ವೀಕ್ಷಕರು ವಾರ್ನರ್‌ ಬ್ರದರ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ತಾರೆ [[ಬಗ್ಸ್‌ ಬನ್ನಿ]]ಯತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡಿದರು. 1942ರಲ್ಲಿ, ವಾರ್ನರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ [[ಲಿಯೊನ್‌ ಷ್ಲೆಸಿಂಗರ್‌ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌]] ದೇಶದ ಜನಪ್ರಿಯ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html|title=Warner Bros. Studio Biography|publisher=Animation USA|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524120920/http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html|url-status=dead}}</ref> ಆದರೂ, ಬಗ್ಸ್ ಬನ್ನಿ(ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಮೊಲದ ಕಿವಿ ಹಾಕಿಕೊಂಡ ಪಾತ್ರ)ಯ ಜನಪ್ರಿಯತೆ 1940ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.sandcastlevi.com/movies/disneyh5.htm|title=Disney's Animated Classics|publisher=Sandcastle VI}}</ref> 1949ರಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಡಕ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ತಾನು ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://petcaretips.net/donald-duck.html|title=Donald Duck|publisher=Pet Care Tips}}</ref> 1950ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು [[ನಾಸಾ]] ರಾಕೆಟ್‌ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ [[ವರ್ನರ್‌ ವಾನ್‌ ಬ್ರಾನ್‌]]ರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಹಲವು [[ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು: 1955ರಲ್ಲಿ ''ಮ್ಯಾನ್‌ ಇನ್‌ ಸ್ಪೇಸ್‌'' ಮತ್ತು ''ಮ್ಯಾನ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಮೂನ್‌'' in 1955, and 1957ರಲ್ಲಿ ''ಮಾರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಬೆಯಾಂಡ್‌'' . [[ಚಿತ್ರ:Walt Disney and Dr. Wernher von Braun - GPN-2000-000060.jpg|thumb|left|1954ರಲ್ಲಿ ವರ್ನರ್‌ ವೊನ್‌ ಬ್ರಾನ್‌ರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ.]] === ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ === ಡಿಸ್ನಿ ವಾಮಪಂಥ ವಿರೋಧಿ [[ಮೋಷನ್‌ ಪಿಕ್ಚರ್‌ ಅಲಯೆನ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ ಪ್ರಿಸರ್ವೇಷನ್‌‌ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಐಡಿಯಲ್ಸ್‌]] ಸಂಘಟನೆಯ ಸ್ಥಾಪಕ-ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. {{cite}} [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ - ಅಂದರೆ 1947ರಲ್ಲಿ,<ref name="CNN">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/06/documents/huac/disney.html|title=Testimony of Walter E. Disney before HUAC|publisher=[[CNN]]|date=1947-10-24}}</ref> [[ಹೌಸ್‌ ಅನ್‌-ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಅಕ್ಟಿವಿಟಿಸ್‌ ಕಮಿಟಿ]] ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮಾಜಿ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾರ್ಮಿಕ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದ ಸಂಘಟನಾಕಾರರಾದ [[ಹರ್ಬರ್ಟ್‌ ಸೊರೆಲ್‌]], [[ಡೇವಿಡ್‌ ಹಿಲ್ಬರ್ಮನ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಪೊಮೆರಾನ್ಸ್‌]]ರನ್ನು [[ವಾಮಪಂಥೀಯ]] ಚಳವಳಿಗಾರರೆಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. ಮೂವರೂ ಸಹ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಆರೋಪವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು. ರಷ್ಯಾ ಸರ್ಕಾರ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದ [[ಆರ್ಕೈವ್ಸ್‌]] ಆಫ್‌ ದಿ [[ಸೊವಿಯತ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌]] ಪತ್ರಿಕೆಯ ಆ ಸಮಯದ ಲೇಖಕ ಪೀಟರ್ ಷ್ವೇಜರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಹರ್ಬರ್ಟ್‌ ಸೊರೆಲ್‌ ಒಬ್ಬ ವಾಮಪಂಥೀಯ [[ಗೂಢಚಾರ]] ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಷ್ವೇಜರ್‌, ಪೀಟರ್‌ (2002) ರೀಗನ್‌'ಸ್‌ ವಾರ್‌: ದಿ ಎಪಿಕ್‌ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್‌ ಹಿಸ್‌ ಫಾರ್ಟಿ-ಇಯರ್‌ ಸ್ಟ್ರಗಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಫೈನಲ್‌ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಒವರ್‌ ಕಮ್ಯೂನಿಸಮ್‌ ಡಬಲ್‌ಡೇ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌, ISBN 0-385-50471-3 </ref> HUAC ಮುಂದೆ ಹರ್ಬರ್ಟ್‌ ಸೊರೆಲ್‌ 1946ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ವಾಮಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>ಕೊಗ್ಲೇ, ಜಾನ್‌ (1956) ರಿಪೊರ್ಟ್‌ ಆನ್‌ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ಲಿಸ್ಟಿಂಗ್‌, ವಾಲ್ಯೂಮ್‌ I, ಮೂವೀಸ್‌ ಫಂಡ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌, ಪಿ. 34 OCLC 3794664; reprinted in ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ ಅರ್ನೊ ಪ್ರೆಸ್‌ನಿಂದ 1972ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಮುದ್ರಿತವಾದದ್ದು ISBN 0-405-03915-8</ref><ref>"ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್‌ ಬ್ರೊಷರ್‌" ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ ಆಕ್ಟರ್ಸ್‌ ಗಿಲ್ಡ್‌; 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು.</ref> ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ ಆಕ್ಟರ್ಸ್‌ ಗಿಲ್ಡ್‌]]ನ್ನು ವಾಮಪಂಥೀಯ ಕಮ್ಯುನಿಷ್ಟರ ಗುಂಪು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು. 1941ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮುಷ್ಕರವು ಹಾಲಿವುಡ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ವಾಮಪಕ್ಷ ನಡೆಸಿದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಯತ್ನಗಳಲ್ಲೊಂದು.<ref name="CNN"/> == 1955-1966: ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಗೆ == === ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ಯೋಜನೆ === [[ಚಿತ್ರ:6308-AnaheimDisneyLand-NW to SE View.jpg|thumb|left|ಆಗಸ್ಟ್‌ 1963ರಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲಾದ ಉದ್ಯಾನದ ವಾಯುವ್ಯದಿಂದ ಅಗ್ನೇಯದ ವರೆಗಿನ ಪಕ್ಷಿನೋಟ. ನ್ಯೂ ಮೆಲೊಡಿಲೆಂಡ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.ಸ್ಯಾಂಟಾ ಆನಾ ಫ್ರೀವೇ (I-5) ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಎಡ ಮೂಲೆ. ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌]] 1940ರ ದಶಕದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಿಕಾಗೊ ಕಡೆಗೆ ಒಂದು ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಾನ]]ವೊಂದಕ್ಕೆ ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಚಿಲ್ಡ್ರೆನ್ಸ್‌ ಫೇಯ್ರಿಲೆಂಡ್‌]]ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ ಬಗೆಗಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಹೊಳೆದದ್ದು. ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಎದುರಿಗೆ, ರಸ್ತೆ ದಾಟಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಜಮೀನಿಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೂಲತಃ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆಲೋಚನಾ ಲಹರಿ, ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ [[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌]] ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಆಗುವುದಿತ್ತು. ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಉದ್ಯಾನದ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಒಂದು ಆಧೀನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ [[WED ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಸಸ್‌]]ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್‌ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಗುಂಪು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಅಭಿಯಂತರ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಾರರಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದರು. ಇವರನ್ನು [[ಇಮ್ಯಾಜಿನಿಯರ್‌]]ಗಳು ಎಂದುಕರೆಯಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು [[ಹರ್ಬ್‌ ರೈಮನ್‌]]ರಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದರು. (ಹರ್ಬ್‌ ರೈಮನ್‌ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ಮೊದಲ ಪಕ್ಷಿನೋಟದ ನೀಲಿನಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ರಚಿಸಿದರು. [[ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಲ ಕೋರಲು ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಾಗ, ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು). 'ಹರ್ಬೀ, ಇದು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲೂ ಕಾಣದಂತಹ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿರಬೇಕು"ಎಂದು ಅವರು ಅಪೇಕ್ಷೆಪಟ್ಟರು. ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ ರೈಲುಮಾರ್ಗವಿರಬೇಕು' ಎಂದು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disneyspace.tripod.com/id1.html|title=Walt Disney Quotes|publisher=[[Tripod.com]]}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಿತ್ರವೃಂದದವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸದ ಸ್ವಂತ ಜಾಗೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸಿ, ತಮ್ಮ [[ಕ್ಯಾರೊಲ್‌ವುಡ್‌ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ರೈಲ್ರೋಡ್‌]] ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಸವಾರಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೈಲುಮಾರ್ಗ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ದೊರಕಿತು. === ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ಅದ್ದೂರಿ ಉದ್ಘಾಟನೆ === [[ಚಿತ್ರ:Waltopening.jpg‎|thumb|right|300px|17 ಜುಲೈ 1955ರಂದು ಉದ್ಘಾಟನಾ ಭಾಷಣ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ.]]ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ 17 ಜುಲೈ 1955ರಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು. ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಪೈಕಿ [[ರೊನಾಲ್ಡ್‌ ರೀಗನ್‌]], [[ಬಾಬ್‌ ಕಮ್ಮಿಂಗ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆರ್ಟ್‌ ಲಿಂಕ್‌ಲೆಟರ್‌]], ಇವರು ಸಮಾರಂಭದ ಸಹಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು; ಜೊತೆಗೆ ಅನಾಹೇಮ್‌ನ ಮಹಾಪೌರರೂ ಸಹ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಭಾಷಣದ ಪಠ್ಯ ಕೆಳಕಂಡಂತಿದೆ: {{cquote|To all who come to this happy place; welcome. Disneyland is your land. Here age relives fond memories of the past ... and here youth may savor the challenge and promise of the future. Disneyland is dedicated to the ideals, the dreams and the hard facts that have created America ... with the hope that it will be a source of joy and inspiration to all the world.}} === ಕ್ಯಾರೊಲ್‌ವುಡ್‌ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ರೇಲ್ರೋಡ್‌ === [[ಚಿತ್ರ:LillybelleDland.jpg|thumb|1993ರಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಮುಖ್ಯ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾದ ದಿ ಲಿಲ್ಲಿ ಬೆಲ್‌.ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರೇ ಹಡಗಿನ ಪಾಕಶಾಲೆಯ ಮರಗೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು.]] 1949ರಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ದ [[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜೆಲೆಸ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಹೋಮ್ಬಿ ಹಿಲ್ಸ್‌]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ನವನಿರ್ಮಿತ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ತಮ್ಮದೇ ಆದ [[ಸ್ವಂತ ರೈಲುಹಳಿ (ಬ್ಯಾಕ್ಯಾರ್ಡ್‌ ರೇಲ್ರೋಡ್‌)]] ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಾಗೂ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಸ್ನೇಹಿತರಾದ [[ವಾರ್ಡ್‌ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಿ ಕಿಂಬಾಲ್‌]] ಸಹಾಯ ಪಡೆದು, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ನೀಲಿನಕ್ಷೆ ರಚಿಸಿ, ಕೂಡಲೇ ತಮ್ಮ ಮನೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಕಿರುಪ್ರಮಾಣದ [[ನೈಜ ಉಗಿಬಂಡಿ]] ರೇಲ್ರೋಡ್‌ ರಚಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾದರು. ಕ್ಯಾರೊಲ್‌ವುಡ್‌ ಡ್ರೈವ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ವಿಳಾಸವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಈ ರೇಲ್ರೊಡ್‌ಗೆ [[ಕ್ಯಾರೊಲ್‌ವುಡ್‌ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ರೇಲ್ರೋಡ್‌]] ಎನ್ನಲಾಯಿತು. ಅರ್ಧ-ಮೈಲು ಉದ್ದದ ವಿನ್ಯಾಸರಚನೆಯಲ್ಲಿ {{convert|46|ft|m|sing=on}}-ಉದ್ದದ ರೈಲುಹಳಿಗಳು, ವಕ್ರರೇಖೆ-ಆಕಾರದ ತಿರುವುಗಳು, ಮೇಲುಹಾದಿಗಳು, ಮಟ್ಟಸದ ಹಾದಿಗಳು, ಎತ್ತರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕಿರು ಹುಲ್ಲು ಹಾಸಿನ ದಾರಿ ಮತ್ತು {{convert|90|ft|m|sing=on}} ಶ್ರೀಮತಿ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಹೂಪಾತಿಯ ಕೆಳಗೆ ಹಾದುಹೋಗುವ ಒಂದು ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗ ಸೇರಿದ್ದವು. [[ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ]]ದ [[ರೊಜರ್‌ ಇ. ಬ್ರೊಗೀ]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಿರುಗಾತ್ರದ ರೈಲು ಇಂಜಿನ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ''ಲಿಲ್ಲಿ ಬೆಲ್‌'' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ಉದ್ಯಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಈ ರೇಲ್ರೋಡ್‌ಗೆ ಖಾಯಂ, ಕಾನೂನಬದ್ಧ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆಯಲು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ವಕೀಲರ ಮೂಲಕ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಆಯಿತು. ಆದರೆ, ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಸ್ವತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. === ಹೊಸ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳತ್ತ ವಿಸ್ತರಣೆ === ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅದು ತನ್ನ ಇತರೆ ಮನರಂಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. 1950ರಲ್ಲಿ, ''[[ಟ್ರೆಷರ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌]]'' ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದಾದ ನಂತರ ''[[20,000 ಲೀಗ್ಸ್‌ ಅಂಡರ್‌ ದಿ ಸೀ]]'' ([[ಸಿನೆಮಾಸ್ಕೋಪ್‌]]ನಲ್ಲಿ, 1954), ''[[ಓಲ್ಡ್‌ ಯೆಲ್ಲರ್‌]]'' (1957), ''[[ದಿ ಷ್ಯಾಗಿ ಡಾಗ್‌]]'' (1959), ''[[ಪಾಲಿಯಾನಾ]]'' (1960), ''[[ಸ್ವಿಸ್‌ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ರಾಬಿನ್ಸನ್‌]]'' (1960), ''[[ದಿ ಆಬ್ಸೆಂಡ್‌-ಮೈಂಡೆಡ್‌ ಪ್ರೊಫೆಸರ್‌]]'' (1961) ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಪೆರೆಂಟ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫ್‌]]'' (1961) ತೆರೆಕಂಡವು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ 1950ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ''[[ಒನ್‌ ಹಾರ್‌ ಇನ್‌ ವಂಡರ್ಲೆಂಡ್‌]]'' ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಿಸಿತು. [[ABC]] ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಉದ್ಯಾನದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ''[[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌]]'' ಎಂಬ [[ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಸರಣಿ]]ಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಂದಿನ ಡಿಸ್ನಿ ನಿರ್ಮಿತ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ತುಣುಕುಗಳು, ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಇಣುಕುನೋಟ ಹಾಗೂ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ದ [[ಆನಾಹೇಂ]]ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಡೇವಿ ಕ್ರೊಕೆಟ್‌ ಕಿರುಸರಣಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಯುವಕರಲ್ಲಿ 'ಡೇವಿ ಕ್ರೊಕೆಟ್‌ ಕ್ರೇಜ್‌' ಎಂದೇ ಭಾರಿ ಸಂಚಲನ ಮೂಡಿಸಿತು. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ದಶಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಕೂನ್‌ಸ್ಕಿನ್‌ ಟೋಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕ್ರೊಕೆಟ್‌ ನೆನಪಿನ ಗುರುತುಗಳು ಲಾಂಛನಗಳು ಮಾರಾಟವಾದವು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/tvworldsofdisney/index.html|title=The Television Worlds of Disney - PART II|publisher=[[Disney]]|author=Cotter, Bill}}</ref> 1955ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಮೊದಲ ದೈನಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಕ್ಲಬ್‌]]'' ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ವಿವಿಧ ಅವತಾರ-ಅವತರಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿತ್ತು. ಸ್ಟುಡಿಯೊ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಇತರೆ ಮಾಧ್ಯಮಗಳತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದಾಗ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ವಿಭಾಗದತ್ತ ಗಮನ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು '[[ನೈನ್‌ ಓಲ್ಡ್‌ ಮೆನ್‌]]' ಎಂದು ತಾವು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ, ಆನಿಮೇಷನ್‌ ವಿಭಾಗವು, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ''[[ಲೇಡಿ ಅಂಡ್ ದಿ ಟ್ರ್ಯಾಂಪ್‌]]'' (1955, [[ಸಿನೆಮಾಸ್ಕೋಪ್]]‌), ''[[ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್‌ ಬ್ಯೂಟಿ]]'' ([[ಸೂಪರ್‌ ಟೆಕ್ನಿರಾಮಾ]] [[70ಮಿಮೀ]], 1959), ''[[ಒನ್‌ ಹಂಡ್ರೆಡ್‌ ಅಂಡ್ ಒನ್‌ ಡಾಲ್ಮೇಟಿಯನ್ಸ್‌]]'' (1961) ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಸ್ವೋರ್ಡ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಸ್ಟೋನ್‌]]'' (1963) ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಕಿರುಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು 1956ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚುವ ತನಕ, ವ್ಯಂಗ್ಯ ಕಿರುಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ಮುಂದೆ, ಅನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಅಂದರೂ ಆಗಾಗ ವಿಶೇಷ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಈ ನಿರ್ಮಾಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಡಿಸ್ನಿಯ ಹೊಸ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ [[ಬ್ಯೂನಾ ವಿಸ್ಟಾ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯುಷನ್‌]] ಮೂಲಕ ವಿತರಣೆಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು 1955ರಲ್ಲಿ [[RKO]]ದಿಂದ ಡಿಸ್ನಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ವಿತರಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ [[ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌]] ಅಂತಿಮವಾಗಿ 14 ಜುಲೈ 1955ರಂದು ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಕೂಡಲೆ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿತು. ವಿಶ್ವದ ಹಲವೆಡೆಯಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಡಿಸ್ನಿಯ ಯಶಸ್ವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಆಧರಿಸಿದ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿತ್ತು. 1955ರ ನಂತರ, ''ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌'' ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ''ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್ಸ್‌'' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣವಾಯಿತು. 1961ರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪಿನಿಂದ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ, '''ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಸ್‌ ವಂಡರ್ಫುಲ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ಕಲರ್‌'' ' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣವಾಯಿತು; ಜೊತೆಗೆ, ABCಯಿಂದ NBC <ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1961.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> ವಾಹಿನಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ''[[ದಿ ವಂಡರ್ಫುಲ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಆಫ್ ಡಿಸ್ನಿ]]'' ಎಂಬ ಪ್ರಸಕ್ತ ರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿತು. 1981ರಲ್ಲಿ CBS ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪ್ರಸಾರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ NBCಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1981.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಸಾರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಒಪ್ಪಂದಗಳಡಿ ABC, NBC, ಹಾಲ್ಮಾರ್ಕ್‌ ಚಾನೆಲ್‌ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಟೂನ್‌ ನೆಟ್ವರ್ಕ್‌ ವಾಹಿನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಡಿಸ್ನಿ ಸರಣಿಯು ಕೆಲವು ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, [[ರೊಜರ್‌ ಮಾಬ್ಲೆ]] ಒಬ್ಬ ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಗಾರ ಹಾಗೂ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಡೇವಿಸ್‌]] ಲೇಖನವನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಪತ್ತೇದಾರ 'ಗ್ಯಾಲೆಘರ್‌‌' ಪಾತ್ರಗಳ ವಹಿಸಿದ. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಆಗಲೇ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾಶನ ವಿಭಾಗವನ್ನು 1949ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು. 1956ರಲ್ಲಿ, [[ದಿ ಬ್ಯಾಲಡ್‌ ಆಫ್‌ ಡೇವಿ ಕ್ರೊಕೆಟ್‌]] ದೂರದರ್ಶನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಗೀತೆಯ ಭಾರೀ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಾಗಶಃ ಪ್ರೇರೇಪಿತ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ಘಟಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. === 1960ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿನ ಯಶಸ್ಸುಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Shermans042.jpg|thumb|left|"ದೇರ್‌'ಸ್‌ ಎ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬಿಗ್‌ ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್ ಟುಮೊರೊ" ಹಾಡುತ್ತಿರುವ (ಎಡದಿಂದ ಬಲ) ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬಿ. ಷೆರ್ಮನ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌ ಎಂ. ಷೆರ್ಮನ್‌ ಮತ್ತು ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ (1964)]] 1960ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಮೂಹ ಭಾರೀ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿತ್ತು. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮನರಂಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು. [[1960 ಶೀತಕಾಲೀನ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವೈಭವದ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮಾಟಗಾತಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ ದಾದಿಯೊಬ್ಬಳ ಬಗ್ಗೆ [[ಪಿ. ಎಲ್‌. ಟ್ರ್ಯಾವರ್ಸ್‌]] ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 1964ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ಮೇರಿ ಪಾಪಿನ್ಸ್‌]]'' , 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದ ಡಿಸ್ನಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನೆಚ್ಚಿನ ಗೀತರಚನೆಕಾರ [[ಷೆರ್ಮನ್‌ ಬ್ರದರ್ಸ್‌]] ರಚಿಸಿದ, ಬಹುಕಾಲ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುಳಿದಿರುವ ಹಾಡು ಈ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ವರ್ಷ, [[1964 ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್‌ ಫೇರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪ್ರದರ್ಶನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಆಡಿಯೊ]]-[[ಅನಿಮಾಟ್ರೊನಿಕ್‌]] ರೂಪಗಳಿದ್ದವು. ನಂತರ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅಮೆರಿಕಾದ [[ಪೂರ್ವ ತೀರ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿದ್ದ ಹೊಸ ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ ಯೋಜನೆಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ [[ಹ್ಯಾನಾ-ಬಾರ್ಬರಾ]]ದೊಂದಿಗೆ ಮಹಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಇಳಿಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ, ಶನಿವಾರ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾದ, ಹ್ಯಾನಾ-ಬಾರ್ಬರಾ ನಿರ್ಮಾಣದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಸರಣಿಯಂತೆ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಿಳಿಯುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು. ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಹಾಗೂ ಸತತ ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದಾಗಿ, ಬಜೆಟ್‌ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದೆಂದು ಡಿಸ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಮಿತಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಮೈಕಲ್‌ ಏಸ್ನರ್‌ ನಿಗಮದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಟುಡಿಯೊ 1985ರ ತನಕ ಯಾವುದೇ ಶನಿವಾರ-ಬೆಳಗ್ಗೆಗೆ ಮೀಸಲಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. {{Citation needed|date=November 2009}} === ಡಿಸ್ನಿವರ್ಲ್ಡ್‌ ಮತ್ತು EPCOTಗಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಳು === ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಎಂಬುದು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆವೃತ್ತಿ 'ಮ್ಯಾಜಿಕ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌'ನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ಗಾಲ್ಫ್‌ ಮೈದಾನಗಳು ಮತ್ತು ರೆಸಾರ್ಟ್‌ ಹೊಟೆಲ್‌ಗಳುಂಟು. ಎಕ್ಸ್‌ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್‌ ಪ್ರೊಟೊಟೈಪ್‌ ಸಿಟಿ (ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ) ಆಫ್‌ ಟುಮೊರೊ, ಅಥವಾ ಸಮೂದಾಯದ ಮನೆ [[EPCOT]] ಎಂಬುದು ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ನ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗುವುದಿತ್ತು. === ಮಿನೆರಲ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಸ್ಕೀ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ === ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮಿನೆರಲ್‌ ಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ '[[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಕೀ ರೆಸಾರ್ಟ್]]‌' ಎಂಬ ಒಂದು [[ಸ್ಕೀ ರೆಸಾರ್ಟ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹಾಕಿದ್ದರು. ಇದರ ನಿಮಿತ್ತ, 1960ರ ದಶಕದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಖ್ಯಾತ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಸ್ಕೀ ತರಬೇತುದಾರ ಮತ್ತು ಸ್ಕೀ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ ವಿಲಿ ಷೇಫ್ಲರ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ ತಜ್ಞರನ್ನು ಕರೆಸಿದರು. ಕಣಿವೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಅಂಡಾಕಾರದ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸಂದರ್ಶಕರ ತಂಗುದಾಣ (ವಿಸಿಟರ್ಸ್‌ ವಿಲೇಜ್‌), ಸ್ಕೀ ರನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಕೀ ಲಿಫ್ಟ್‌ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ತಜ್ಞರು ನೆರವಾದರು. 1960ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಕಾರ್ಯಗತವಾದವು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುವ ಮುಂಚೆಯೇ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವಿಧಿವಶರಾದರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ನಿಧನ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಣಾವಾದಿಗಳಿಂದ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. === ಮರಣ === ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹಾಲಿವುಡ್‌ನ ರಿವೆರಿಯಾ ಕ್ಲಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೊಲೊ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.mouseplanet.com/articles.php?art=ww070711ws|title=Horsing Around With Walt and Polo|publisher=Mouse Planet|archive-date=2020-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401025935/https://www.mouseplanet.com/8203/Horsing_Around_With_Walt_and_Polo|url-status=dead}}</ref> ಪೊಲೊ ಆಟದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಗಾಯಕ್ಕೆ 1966ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕುತ್ತಿಗೆ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Wadisea">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/waltspassing/index.html|title=The Day Walt Died |publisher=[[Disney]]}}</ref> 2 ನವೆಂಬರ್‌ 1966ರಂದು, ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಎದುರಿಗಿರುವ [[ಪ್ರೊವಿಡೆನ್ಸ್‌ ಸೇಂಟ್‌ ಜೋಸೆಫ್‌‌ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌]] ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮುಂಚಿನ ಕ್ಷ-ಕಿರಣ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ [[ಎಡ ಶ್ವಾಸಕೋಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಗೆಡ್ಡೆ]]ಯಾದದ್ದು ಕಂಡುಬಂತು.<ref name="Wa tumor">{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1966.htm|title=Chronology of the Walt Disney Company|publisher=Island Net}}</ref> ಐದು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಆದರೆ, ಗೆಡ್ಡೆಯು ಬಹಳ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ಕಾರಣ, ವೈದ್ಯರು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಎಡ ಶ್ವಾಸ ಕೋಶವನ್ನೇ ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Wa tumor"/> 'ನೀವು ಕೇವಲ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಬದುಕಬಹುದು' ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ವೈದ್ಯರು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.<ref name="Wa tumor"/> ಹಲವು [[ರಾಸಾಯನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ]]ಯ ರೋಗನಿದಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ನಂತರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸ್ವಗೃಹಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಮುನ್ನ, [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ಪಾಮ್‌ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು.<ref name="Wadisea"/> 30 ನವೆಂಬರ್‌ 1966ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದರು. ಕೂಡಲೇ [[ಸಹಾಯಕ ವೈದ್ಯ]]ರು ಇವರಿಗೆ ತತ್ ಕ್ಷಣದ ಆರೈಕೆ ನೀಡಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅವರ 65ನೆಯ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಅಂದರೆ 15 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1966ರಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 9.30 ಗಂಟೆಗೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಸಾವು <ref name="Wadisea"/> ಸಂಭವಿಸಿತು. 17 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1966ರಂದು ಅವರ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಿತು. ಅವರ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ದ [[ಗ್ಲೆಂಡೇಲ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಫಾರೆಸ್ಟ್‌ ಲಾನ್‌ ಮೆಮೊರಿಯಲ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌]]ನಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ವಾಲ್ಟ್‌ರ ಅಣ್ಣ [[ರಾಯ್‌ ಒ. ಡಿಸ್ನಿ]] ಫ್ಲಾರಿಡಾದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅವರು ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ತಮ್ಮನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌]] ಎಂದು ನಾಮಕರಣಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಮಾಣಗಳೆಂದರೆ ''[[ದಿ ಜಂಗಲ್‌ ಬುಕ್‌]]'' ಎಂಬ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ-ಹಾಗು-ಹಾಸ್ಯ-ಪ್ರಧಾನ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ದಿ ಹ್ಯಾಪಿಯೆಸ್ಟ್‌ ಮಿಲಿಯನೆಯರ್‌]]'' . ಇವೆರಡೂ ಸಹ 1967ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಗೀತರಚನೆಕಾರ [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬಿ. ಷೆರ್ಮನ್‌]] ತಾವು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರನ್ನು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: {{cquote|He was up in the third floor of the animation building after a run-through of ''The Happiest Millionaire''. He usually held court in the hallway afterward for the people involved with the picture. And he started talking to them, telling them what he liked and what they should change, and then, when they were through, he turned to us and with a big smile, he said, 'Keep up the good work, boys.' And he walked to his office. It was the last we ever saw of him.<ref>{{cite book | first = K&R | last = Greene | title = Inside The Dream: The Personal Story Of Walt Disney | year = 2001 | page = 180 | isbn = 0786853506| publisher = Disney Editions}}</ref>}} ಬಹಳ ಕಾಲ ಉಳಿದುಕೊಂಡ ಆದರೆ ಮಿಥ್ಯವೆನ್ನಲಾದ [[ಅರ್ಬನ್‌ ಲೆಜೆಂಡ್‌]] ಪ್ರಕಾರ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು [[ಅತಿಶೈತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ]] ಸೆಡೆಸಿ, ಅವರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಪೈರೇಟ್ಸ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಕೆರಿಬಿಯನ್‌]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Snopes">{{cite web|title= Suspended Animation | publisher = [[Snopes.com]] |url= http://www.snopes.com/disney/waltdisn/frozen.asp|accessdate=2008-05-21 | date = 2007-08-24 | last = Mikkelson | first = B & DP}}</ref> [[ಸರ್ವರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರದ ಅತಿಶೈತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿಸುವಿಕೆಯು ಅಥವಾ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ]] ಕಾಯ್ದಿಡುವುದು.ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ಅಂದರೆ, ಜನವರಿ 1967ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.<ref name="Snopes"/> == 1967ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ: ಪರಂಪರೆ == === ಕನಸು ಸಾಕಾರದ ಮುಂದುವರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Disneyland plaque.jpg|right|thumb|ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿನ ಫಲಕ ಸೂಚಿಸುವ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಮಾತುಗಳು: ವಾಸ್ತವವನ್ನು ತೊರೆ, ಕಲ್ಪನಾಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು.]] ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ನಿಧನದ ನಂತರ ರಾಯ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ,ಡಿಸ್ನಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಇಡಿ ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಸೆಸ್‌ ಉದ್ದಿಮೆಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತಮ್ಮ ನಿವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲು ವಾಲ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ರಾಯ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮ್ಯಾಜಿಕ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಸಿಂಡೆರೆಲಾ ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌]] ಮುಂದೆ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಾದವು. ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ಗಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟ ರಾಯ್‌, ತಮ್ಮ ಸಹಯೋಗಿಯಾಗುವಂತೆ ಲಿಲ್ಲಿಯನ್‌ರನ್ನು ಕೋರಿದರು. ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿಯು '[[ವೆನ್‌ ಯು ವಿಷ್‌ ಅಪಾನ್‌ ಅ ಸ್ಟಾರ್‌]]' ಹಾಡು ನುಡಿಸಿದಾಗ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್‌ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ವೇದಿಕೆಗೆ ಹತ್ತಿದರು. ರಾಯ್‌ ಹೇಳಿದ್ದು, 'ಲಿಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ರ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿದೆಯಲ್ಲ, ಇದರ (ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌) ಬಗ್ಗೆ ಆತ ಏನೆಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ?' "ವಾಲ್ಟ್‌ ಇದನ್ನು ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುವೆ," ಎಂದು ಲಿಲ್ಲಿಯನ್‌ ಉತ್ತರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|author=Griffiths, Bill|title=Grand opening of Walt Disney world|url=http://www.startedbyamouse.com/archives/GrandOpeningWDW01.shtml|accessdate=2008-05-21|archive-date=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723225440/http://www.startedbyamouse.com/archives/GrandOpeningWDW01.shtml|url-status=dead}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 20ರ 1971ರಂದು ರಾಯ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಮೆದುಳಿನ ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದರು. ಅದೇ ದಿನ ಅವರು ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್‌ ಪೆರೇಡ್‌ನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸುವರಿದ್ದರು. [[ಚಿತ್ರ:Disney1968.jpg|left|thumb|ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥ 1968 US ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ]] 'ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌' ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್ನಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು EPCOTನ್ನು [[EPCOT ಸೆಂಟರ್‌]] ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದರು. ಇದು 1982ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಸದ್ಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ, EPCOT ಒಂದು ಜೀವಂತ [[ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್‌ ಫೇರ್‌]] ಆಗಿದೆ. ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ನಗರಿಗಿಂತಲೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. 1992ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಇಮ್ಯಾಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಾಲ್ಟ್‌ರ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುವ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿತು. [[ಫ್ಲಾರಿಡಾ]]ದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ [[ಸೆಲೆಬ್ರೇಷನ್‌]] ಎಂಬ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು EPCOTನ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಡಲಾಯಿತು. EPCOT ಮೂಲತಃ ಯಾವುದೇ ಡಿಸ್ನಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳದಿರಲು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. === ಡಿಸ್ನಿ ಮನರಂಜನಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ === ಇಂದು, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಆನಿಮೇಷನ್‌/ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗಳು ಮತ್ತು ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಹು-ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ ಮೌಲ್ಯದ ದೂರದರ್ಶನ, ಚಲನಚಿತ್ರ, ರಜಾದಿನದ ಸಂದರ್ಶನಾಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ನಿಗಮಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂದು [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕಂಪೆನಿ]] ಇತರೆ ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ರಜಾಕಾಲದ ರೆಸಾರ್ಟ್‌, ಹನ್ನೊಂದು ಥೀಮ್‌ ಪಾರ್ಕ್, ಎರಡು ನೀರಿನ ಉದ್ಯಾನ, ಮುವ್ವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಹೊಟೆಲ್‌, ಎಂಟು ಚಲನಚಿತ್ರ ಸ್ಟುಡಿಯೊ, ಆರು ರೆಕಾರ್ಡ್‌ ಲೇಬೆಲ್‌, ಹನ್ನೊಂದು ಕೇಬಲ್‌ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಟೆಲೆವಿಸನ್ ಜಾಲದ(ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್‌) ವಾಹಿನಿಯೂ ಸೇರಿವೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಾರ್ಷಿಕ U.S. $35 ಶತಕೋಟಿ ಆದಾಯ ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web|title= Walt Disney corporate website|url= http://corporate.disney.go.com/investors/index.html|accessdate=2008-05-21|publisher=[[Disney]]}}</ref> === ಇಂದಿನ ಡಿಸ್ನಿ ಆನಿಮೇಷನ್‌ === ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಬಳಸಿದ [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೈಯಿಂದ-ಬಿಡಿಸಿದ ಅನಿಮೇಷನ್‌]]ನ್ನು ಕೆಲಕಾಲ [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೊ]]ದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ರಚಿಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಳೆದ 2000ದ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಆನಿಮೇಟ್‌ ಆದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ವಿಫಲವಾದ ಕಾರಣ [[ಪ್ಯಾರಿಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆರ್ಲೆಂಡೊ]]ದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಉಪ-ಸ್ಟುಡಿಯೊಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. [[ಬರ್ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ನಿರ್ಮಾಣ ಘಟಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ಕಳೆದ 2004ರಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆ ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ 'ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌' ಎನ್ನಲಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಹೋಮ್‌ ಆನ್‌ ದಿ ರೇಂಜ್‌]]'' ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿತು. ಆದರೆ, 2006ರಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು [[ಪಿಕ್ಸಾರ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, [[ಜಾನ್‌ ಲ್ಯಾಸೆಟರ್‌]] ಚೀಫ್‌ ಕ್ರಿಯೇಟಿವ್‌ ಆಫಿಸರ್‌ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದ ಫಲವಾಗಿ, ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಬದಲಿಸಿದೆ. 2009ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''[[ದಿ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಫ್ರಾಗ್‌]]'' ಚಲನಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಡಿಸ್ನಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಸ್ತ-ರಚನೆಯ ಆನಿಮೇಷನ್‌ನತ್ತ ಮರಳಿತು. === ಕ್ಯಾಲ್‌ಆರ್ಟ್ಸ್‌ === ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಉತಾರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್‌]]ಗೆ (ಕ್ಯಾಲ್‌ಆರ್ಟ್ಸ್‌) ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಮಯ ಮೀಸಲಿಟ್ಟರು. 1961ರಲ್ಲಿ [[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜೆಲೀಸ್‌ ಕನ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೂಯಿನಾರ್ಡ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]] ವಿಲೀನವಾಗಿ ಕ್ಯಾಲ್‌ಆರ್ಟ್‌ ಆಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. (1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಚೂಯಿನಾರ್ಡ್‌ ಆನಿಮೇಷನ್‌ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯವರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಿತ್ತು). ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ನಿಧನರಾದಾಗ ಅವರ ಎಸ್ಟೇಟ್ ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ಕ್ಯಾಲ್‌ಆರ್ಟ್ಸ್‌ಗೆ ಹೋಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಲು ನೆರವಾಯಿತು. ಅವರ [[ಉಯಿಲಿ]]ನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಹಲವಾರು ದಾನಶೀಲ ದತ್ತಿಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನಾಂದಿಯಾದರು. ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಡಿಸ್ನಿ ಫೌಂಡೇಷನ್‌ಗಾಗಿ ದತ್ತಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾದವು.<ref>{{cite web|title= Walt Disney's will|url= http://www.doyourownwill.com/disney.asp|accessdate=2008-01-03|publisher=Do Your Own Will}}</ref> [[ವ್ಯಾಲೆಂಷಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿರುವ ಗೋಲ್ಡೆನ್‌ ಓಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಲ್ಲಿನ ಜಮೀನನ್ನು {{convert|38|acre|km2|3|abbr=on}} ಶಾಲೆಗಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರು. 1972ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲ್‌ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಲೆಂಷಿಯಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಆರಂಭಿಕ ಹೇಳಿಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದು ಹೀಗೆ: {{cquote|A hundred years ago, [[Richard Wagner|Wagner]] conceived of a perfect and all-embracing art, combining music, drama, painting, and the dance, but in his wildest imagination he had no hint what infinite possibilities were to become commonplace through the invention of recording, radio, cinema and television. There already have been geniuses combining the arts in the mass-communications media, and they have already given us powerful new art forms. The future holds bright promise for those who imaginations are trained to play on the vast orchestra of the art-in-combination. Such supermen will appear most certainly in those environments which provide contact with all the arts, but even those who devote themselves to a single phase of art will benefit from broadened horizons.<ref>{{cite book|title=Sunshine Muse: Art on the West Coast, 1945-1970|author=Plagens, Peter|page=159|year=2000|publisher=[[University of California Press]]|isbn=0520223926}}</ref>}} == ಅಕ್ಯಾಡಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಕಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್‌ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು (ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತು) ಮತ್ತು ಆಸ್ಕರ್‌‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ (ಇಪ್ಪತ್ತಾರು) ದಾಖಲೆಗಳು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಸ್ಕರ್‌ಗಳು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅವರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಮರಣಾನಂತರ ಲಭಿಸಿತು. * '''1932''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: [[ಫ್ಲಾವರ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟ್ರೀಸ್‌]] (1932) * '''1932''' : ಗೌರವಾರ್ಥ ಪ್ರಶಸ್ತಿ: [[ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌]] ಪಾತ್ರದ ರಚನೆ. * '''1934''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: [[ತೀ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಪಿಗ್ಸ್‌]] (1933) * '''1935''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: [[ದಿ ಟಾರ್ಟಾಯ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಹೇರ್‌]] (1934) * '''1936''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ತ್ರೀ ಆರ್ಫನ್‌ ಕಿಟೆನ್ಸ್‌ (1935) * '''1937''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ದಿ ಕಂಟ್ರಿ ಕಸಿನ್‌ (1936) * '''1938''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ದಿ ಓಲ್ಡ್‌ ಮಿಲ್‌ (1937) * '''1939''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ಫರ್ಡಿನಂಡ್‌ ದಿ ಬುಲ್‌ (1938) * ಇಸವಿ '''1939''' : ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ''[[ಸ್ನೋವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ್‌ ಡ್ವೊಫ್ಸ್‌]]'' (1937) ನಲ್ಲಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ಹೀಗಿತ್ತು: ''"ಇದು ದಶಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮನಮುಟ್ಟಿ ಹೊಸರೀತಿಯ ಮನರಂಜನೆಯ ಹರಿಕಾರರ ಗಮನಾರ್ಹ ಚಿತ್ರಕಥಾ ನವೀನತೆ ಹೊಂದಿದ [[ಸ್ನೋ ವೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಸೆವೆನ ಡ್ವೊಫ್ಸ್‌]]ಗಾಗಿ '' (ಒಂದು ಕಿರುವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಏಳು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಣ್ಣವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು)<ref name="academyaward"/> * '''1940''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ಅಗ್ಲಿ ಡಕ್ಲಿಂಗ್‌ (1939) * '''1941''' : ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ: [[ಫ್ಯಾಂಟಸಿಯಾ]] (1940); ವಿಲಿಯಮ್‌ ಇ. ಗ್ಯಾರಿಟಿ ಮತ್ತು ಜೆ.ಎನ್‌.ಎ. ಹಾಕಿನ್ಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡದ್ದು. 'ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್‌ ಆಫ್‌ ಮೆರಿಟ್‌'ನ ಉಲ್ಲೇಖ ಹೀಗಿತ್ತು: ''"'' ಫ್ಯಾಂಟಸಿಯಾ'' ಮೂಲಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿನ ಆಧುನೀಕರಣದ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ"'' <ref name="academyaward"/> * '''1942''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ಲೆಂಡ್‌ ಎ ಪಾವ್‌ (1941) * '''1943''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ಡರ್‌ ಫುಹ್ರರ್'ಸ್‌ ಫೇಸ್‌ (1942) * '''1949''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಎರಡು-ರೀಲ್‌ಗಳ ಅವಧಿ): ಸೀಲ್‌ ಐಲೆಂಡ್‌ (1948) * '''1949''' : [[ಇರ್ವಿಂಗ್‌ ಜಿ. ಥಾಲ್ಬರ್ಗ್‌ ಮೆಮೊರಿಯಲ್‌ ಅವಾರ್ಡ್‌]] * '''1951''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಎರಡು ರೀಲ್‌ ಅವಧಿಯ): ಬೀವರ್‌ ವ್ಯಾಲಿ (1950) * '''1952''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಎರಡು ರೀಲ್‌ ಅವಧಿಯ): ನೇಚರ್‌'ಸ್‌ ಹಾಫ್‌ ಎಕರೆ (1951) * '''1953''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಎರಡು ರೀಲ್‌ ಅವಧಿಯ): ವಾಟರ್‌ ಬರ್ಡ್ಸ್‌ (1952) * '''1954''' : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ, (ಚಲನಚಿತ್ರ ರೀತಿಯ): ದಿ ಲಿವಿಂಗ್‌ ಡೆಸರ್ಟ್‌ (1953) * '''1954''' : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ, (ಕಿರುಚಿತ್ರ): ದಿ ಅಲಾಸ್ಕನ್‌ ಎಸ್ಕಿಮೊ (1953) * '''1954''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ಟೂಟ್‌ ವಿಷ್ಲ್‌ ಪ್ಲಂಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ಬೂಮ್‌ (1953) * '''1954''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಎರಡು ರೀಲ್‌ ಅವಧಿಯ): ಬೆಯರ್‌ ಕಂಟ್ರಿ (1953) * '''1955''' : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ, (ಚಲನಚಿತ್ರ): ದಿ ವ್ಯಾನಿಷಿಂಗ್‌ ಪ್ರೈರೀ (1954) * '''1956''' : ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ, (ಕಿರುಚಿತ್ರ): ಮೆನ್‌ ಎಗೇನ್ಸ್ಟ್‌ ದಿ ಆರ್ಕ್‌ಟಿಕ್‌ * '''1959''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುಚಿತ್ರ ಕಥೆ, (ಲೈವ್‌ ಆಕ್ಷನ್‌ ವಿಷಯಗಳು): ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಕೆನ್ಯಾನ್‌ * '''1969''' : ಆತ್ಯುತ್ತಮ ಕಿರುವಿಷಯದ ಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು: ವಿನ್ನೀ ದಿ ಪೂಹ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಬ್ಲಸ್ಟರಿ ಡೇ == ಇತರೆ ಗೌರವಗಳು == [[ಅನಾಹೇಂ ವಾಕ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಟಾರ್ಸ್‌]]ನ ಮೊದಲ 'ಸ್ಟಾರ್‌'ನ್ನು ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ಅನಾಹೇಂ]] ನಗರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅದ್ಭುತ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಈ 'ಸ್ಟಾರ್‌'ನ್ನು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವರು ಅನಾಹೇಂನಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು, ಅದೀಗ [[ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್‌]] ಆಗಿದೆ. ಹಾರ್ಬರ್‌ ಬೂಲ್ವಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಡಿಸ್ನಿಲೆಂಡ್‌ ರೆಸಾರ್ಟ್‌ನ ಪಾದಚಾರಿ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಈ 'ಸ್ಟಾರ್‌' ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. [[ಹಾಲಿವುಡ್‌ ವಾಕ್‌ ಆಫ್‌ ಫೇಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಎರಡು 'ಸ್ಟಾರ್‌' ಪುರಸ್ಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆ - ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಿರುತೆರೆಗಾಗಿ (ದೂರದರ್ಶನ). 24 ಮೇ 1968ರಂದು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ [[ಕಾಂಗ್ರೆಸನಲ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ ಮೆಡಲ್‌]] ಮರಣಾನಂತರ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಯಿತು. (P.L. 90-316, 82 Stat. 130-131). 1935ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಲೆಜ್ಯಾನ್‌ ಡಿ'ಆನರ್‌]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.bedetheque.com/auteur-6857-BD-Disney-Walt.html|title=Disney, Walt|publisher=Bedetheque|language=French}}</ref> ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಪಾತ್ರದ ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ 1935ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರಿಗೆ [[ಲೀಗ್‌ ಆಫ್‌ ನೇಷನ್ಸ್‌]]ನಿಂದ ವಿಶೇಷ ಪದಕ ಲಭಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯೆಂದೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://hometown.aol.com/seramary/myhomepage/movies.html|title=Minnie's Cheat Sheet to my Website|publisher=[[AOL]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031206205652/http://hometown.aol.com/seramary/myhomepage/movies.html|archivedate=2003-12-06}}</ref> 15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 1964ರಂದು ಅವರು [[ಪ್ರೆಸಿಡೆಂಷಿಯಲ್‌ ಮೆಡಲ್‌ ಆಫ್‌ ಫ್ರೀಡಮ್‌]] ಪದಕ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು.<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://www.medaloffreedom.com/WaltDisney.htm|title=Medal of Freedom |publisher=[[Presidential Medal of Freedom]]}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 6 2006ರಂದು ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ರಾಜ್ಯಪಾಲ [[ಅರ್ನೊಲ್ಡ್‌ ಷ್ವಾರ್ಜ್‌ನೆಗರ್‌]] ಮತ್ತು ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆ [[ಮಾರಿಯಾ ಷ್ರೈವರ್‌]], [[ದಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಮ್ಯುಸಿಯಮ್‌ ಫಾರ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ, ವಿಮೆನ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿರುವ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಹಾಲ್‌ ಆಫ್‌ ಫೇಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸೇರ್ಪಡಿಸಿ ಮರಣಾನಂತರದ ಗೌರವ ನೀಡಿದರು. [[ಸೋವಿಯತ್‌]] ಖಗೋಳತಜ್ಞೆ [[ಲ್ಯುಡ್ಮಿಲಾ ಜ್ಯಾರ್ಜಿಯೆವ್ನಾ ಕರಾಚ್ಕಿನಾ]] ಒಂದು [[ಕಿರುಗ್ರಹ]]ವನ್ನು 1980ರಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದರು. ಈ ಕಿರುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ [[4017 ಡಿಸ್ನಿಯಾ]] ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite book | last = Schmadel | first = Lutz D.|title = Dictionary of Minor Planet Names | page = 342 | year = 2003 | publisher = [[Springer Science+Business Media]] | location = [[New York]] | url = https://books.google.com/books?q=4017+Disneya | isbn=3540002383}}</ref> ಕಳೆದ 2003ರಲ್ಲಿ [[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಒಂದು ಸಂಗೀತಕಛೇರಿ ಭವನವನ್ನು [[ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕಾನ್ಸರ್ಟ್‌ ಹಾಲ್‌]] ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. 1993ರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, [[HBO]] ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಯು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ [[ಬಯೊಪಿಕ್‌]] ನಿರ್ಮಾಣ ಕೈಗೊಂಡಿತು. [[ಲಾರೆನ್ಸ್‌ ಟರ್ಮನ್‌]] ಇದರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಮತ್ತು [[ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್‌ ಪಿಯರ್ಸನ್‌]] ಇದರ ನಿರ್ದೇಶಕರು. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಸಾಕಾರವಾಗದೆ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news | author = David Rooney | url = http://www.variety.com/article/VR119623 | title = Disney wins Houston and Washington teaming ... | work = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = 1994-03-03 | accessdate = 2009-03-31}}</ref> [[ಎಲ್‌. ನೀಲ್‌ ಸ್ಮಿತ್‌]] ರಚಿಸಿರುವ [[ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌]] ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ಪರ್ಯಾಯ ಇತಿಹಾಸ]] ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ ಮೈತ್ರಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಫೆಡೆರೆಸಿ (ಸಂಘ)]] ತರಹ ಇದೂ ಸಹ ಒಂದು ಸರ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. {{Start box}} {{Succession box | before = None | title = [[ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌|Voice of Mickey Mouse]] | years= 1928-1947 | after= [[Jimmy MacDonald (sound effects artist)|Jimmy MacDonald]]}} {{end box}} == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಡಿಸ್ನಿ ಕುಟುಂಬ]] * [[ದಿ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್ ಕ್ಲಬ್]] == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{reflist|2}} == ಆಕರಗಳು == * {{Cite book|first=Bob|last=Thomas|title=Walt Disney: An American Original|publisher=[[Hyperion (publisher)|Hyperion]]|year=1994|location=[[New York]]|isbn=0-7868-6027-8}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ == * ಬ್ಯಾರಿಯರ್, ಮೈಕೇಲ್ (1999). ಹಾಲಿವುಡ್ ಕಾರ್ಟೂನ್ಸ್‌: ಅಮೆರಿಕನ್ ಅನಿಮೇಷನ್ ಇನ್ ಇಟ್ಸ್ ಗೋಲ್ಡನ್ ಏಜ್. ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌: ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್. ISBN 0-19-516729-5. * [[ಬ್ರೊಗ್ಗೀ, ಮೈಕಲ್‌]] (1997, 1998, 2005). ''ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ'ಸ್‌ ರೇಲ್ರೋಡ್‌ ಸ್ಟೊರಿ'' . ವರ್ಜಿನಿಯಾ ಬೀಚ್‌, ವರ್ಜಿನಿಯಾ. ಡಾನ್ನಿಂಗ್‌ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್‌. ISBN 1-56342-009-0 * ಎಲಿಯಾಟ್‌, ಮಾರ್ಕ್‌ (1993). ''[[Walt Disney: Hollywood's Dark Prince]]'' . ಕ್ಯಾರೊಲ್‌. ISBN 1-55972-174-X * [[ಮೊಸ್ಲೇ, ಲಿಯೊನಾರ್ಡ್‌]]. ''ಡಿಸ್ನಿ'ಸ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌:ಎ ಬಯಾಗ್ರಫಿ'' (1985, 2002). ಚೆಲ್ಸೀ, MI: ಸ್ಕಾರ್ಬ್ರೊ ಹೌಸ್‌. ISBN 0-8128-8514-7. * [[ಗೇಬ್ಲರ್‌, ನೀಲ್‌]]. ''ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ: ದಿ ಟ್ರಯಂಫ್‌ ಆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಇಮ್ಯಾಜಿನೇಷನ್‌'' (2006). ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌, NY. ರ‌್ಯಾಂಡಮ್‌ ಹೌಸ್‌. ISBN 0-679-43822-X * [[ಷಿಕೆಲ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌]], ಮತ್ತು [[ಡೀ, ಐವಾನ್ ಆರ್‌.]] (1967, 1985, 1997). ''ದಿ ಡಿಸ್ನಿ ವರ್ಷನ್‌: ದಿ ಲೈಫ್‌, ಟೈಮ್ಸ್‌, ಆರ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಕಾಮರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ'' . ಶಿಕಾಗೊ: ಐವಾನ್‌ ಆರ್‌. ಡೀ, ಪ್ರಕಾಶಕ. ISBN 1-56663-158-0. * [[ಷರ್ಮನ್‌, ರಾಬರ್ಟ್‌ ಬಿ.]] ಮತ್ತು [[ಷರ್ಮನ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌ ಎಮ್‌.]] (1998) "ವಾಲ್ಟ್'ಸ್‌ ಟೈಮ್‌: ಫ್ರಮ್‌ ಬಿಫೋರ್‌ ಟು ಬೆಯಾಂಡ್‌" ISBN 0-9646059-3-7. * [[ಥಾಮಸ್‌, ಬಾಬ್‌]] (1991). ''ಡಿಸ್ನಿ'ಸ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಆನಿಮೇಷನ್‌: ಫ್ರಂ ಮಿಕ್ಕಿ ಮೌಸ್‌ ಟು ಬ್ಯೂಟಿ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಬೀಸ್ಟ್‌'' . ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: ಹೈಪೀರಿಯನ್‌. ISBN 1-56282-899-1 * ವ್ಯಾಟ್ಸ್‌, ಸ್ಟೀವೆನ್‌, ''[[The Magic Kingdom: Walt Disney and the American Way of Life]]'' , ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮಿಸ್ಸೂರಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 2001, ISBN 0-8262-1379-0 == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{wikiquote|ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ}} * {{imdb name|id=0000370|name=Walt Disney}} * {{cite journal | first = | last = | authorlink = | coauthors = | year =1997 | month =May 12 | title =The Hollywood Blacklist | journal =Talk of the Nation | volume = | issue = | pages = | id = | url =http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1010644 }} ಟ್ರೇಡ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಾಮಪಂಥದ ಬಗ್ಗೆ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. * [http://disney.go.com/disneyatoz/waltdisney/ ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ ಕುಟುಂಬ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ] * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6405745 ನೀಲ್‌ ಗೇಬ್ಲರ್‌, ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ ಅಂತರಂಗ] * {{cite web |url=http://www.anaheimwalkofstars.com/index.php |title= Anaheim Walk of Stars |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070402224417/http://www.anaheimwalkofstars.com/index.php |archivedate=2007-04-02}} * [http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/familyfriends/robertstack/index.html ಪೊಲೊ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ರಾಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಕ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಸಂದರ್ಶನ] * [https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=284 ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ಥಳ] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,35518,00.html ಡಿಸ್ನಿಯವರ ಅಧ್ಭುತ ಪಯಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917050355/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,35518,00.html |date=2011-09-17 }} {{Persondata |NAME =Disney, Walter Elias |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION=Producer, director and animator |DATE OF BIRTH=December 5, 1901 |PLACE OF BIRTH=[[Chicago]], [[Illinois]], United States |DATE OF DEATH=December 15, 1966 |PLACE OF DEATH=[[Los Angeles, California]], United States }} {{DEFAULTSORT:Disney, Walt}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೦೧ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೬೬ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಆಮೆರಿಕನ್‌ ವಾಮಪಂಥ-ವಿರೋಧಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಉದ್ಯಮಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್‌ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಚಿತ್ರಕಥಾ ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌-ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ]] h2fjacrp9upfvjsf4edzmhesiosisw4 0 23478 1373334 1373047 2026-05-14T00:14:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373334 wikitext text/x-wiki {{three other uses|the City of Manchester in England|the wider metropolitan county|Greater Manchester|the larger conurbation|Greater Manchester Urban Area|other uses|Manchester (disambiguation)}} {{Coord|53|28|N|2|14|W|display=title}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> |official_name = City of Manchester |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "[[Cottonopolis]]", "Warehouse City", "Rainy City", "[[Capital Of The North]]",[[Madchester]] |settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] & [[Metropolitan borough]]<!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = "Concilio Et Labore" <small>''"By wisdom and effort"''</small> <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Manchester main.png |imagesize = 280px |image_caption = A series of images of Manchester. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_link = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = 150px |blank_emblem_link = Manchester City Council |image_map = EnglandManchester.png |mapsize = 200 * 247 |map_caption = Manchester shown within England |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = United Kingdom |subdivision_type1 = [[Constituent country]] |subdivision_name1 = England |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[North West England]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[Greater Manchester]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Manchester city centre]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = [[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]] |leader_title = Governing&nbsp;body |leader_name = [[Manchester City Council]] |leader_title1 = [[List of Lord Mayors of Manchester|Lord Mayor]] |leader_name1 = Mavis Smitheman |leader_title2 = [[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]]: |leader_name2 = [[Paul Goggins]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[Gerald Kaufman|Sir Gerald Kaufman]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[John Leech (politician)|John Leech]] [[Liberal Democrats|(Lib Dem)]]<br />[[Tony Lloyd]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]]<br />[[Graham Stringer]] [[Labour Party (UK)|(Lab)]] |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = Founded |established_date = 1st century |established_title2 = Town charter |established_date2 = 1301 |established_title3 = City status |established_date3 = 1853 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 115.65<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{English statistics year}} |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00BN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS = 00BN}}]]) |population_density_km2 = 3815 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 2240230 <br /><small>([[Greater Manchester Urban Area]])</small> |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[Greater Manchester|County]] |population_blank1 = 2547700 |population_density_blank1_title = Density |population_density_blank1_km2 = 1997 |population_density_blank1_sq_mi = 5172.2 |population_blank2_title = [[Larger Urban Zones|LUZ]] |population_blank2 = 2539100 |population_density_blank2_km2 = 1984 |population_density_blank2_sq_mi = |population_demonym = Mancunian <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd = 53 |latm = 28 |lats = |latNS = N |longd = 2 |longm = 14 |longs = |longEW = W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 38 |elevation_ft = 125 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code = [[M postcode area|M]] |area_code = 0161 |blank_name = Ethnicity<br /><small>([[United Kingdom Census 2001|2007 Estimates]]<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&o=280&m=0&r=1&s=1256074943875&enc=1&dsFamilyId=1812 |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Manchester (local authority) Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |accessdate=2009-10-20 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919115033/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&o=280&m=0&r=1&s=1256074943875&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>)</small> |blank_info = '''75.8% [[White people|White]]'''<br />69.1% [[White British]]<br />2.6% [[Irish Briton|White Irish]]<br />4.0% [[White Other (United Kingdom Census)|Other White]]<br />'''3.3% [[British Mixed|Mixed]]'''<br />1.2% [[British Mixed|White & Black Caribbean]]<br />0.6% [[British Mixed|White & Black African]]<br />0.7% [[British Mixed|White & South Asian]]<br />0.7% [[British Mixed|White & Other]]<br />'''11.1% [[British Asian|South Asian]]'''<br />2.7% [[Indian British|Indian]]<br />6.1% [[Pakistani British|Pakistani]]<br />1.0% [[British Asian|Bangladeshi]]<br />1.3% [[British Asian|Other South Asian]]<br />'''5.5% [[Black British|Black]]'''<br />1.9% [[British African-Caribbean community|Black Caribbean]]<br />3.1% [[African British|Black African]]<br />0.5% [[Black British|Other Black]]<br />'''4.3% [[Oriental British|East Asian]] [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|and Other]]'''<br />2.7% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.6% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] |blank1_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] |blank1_info = GB-MAN |blank2_name = [[ONS coding system|ONS code]] |blank2_info = 00BN |blank3_name = [[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank3_info = {{gbmappingsmall|SJ838980}} |blank4_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank4_info = UKD31 |blank5_name = [[Demonym]] |blank5_info = [[Mancunian]] |website = [http://www.manchester.gov.uk/ www.manchester.gov.uk] |footnotes = }} '''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌''' ({{pron-en|ˈmæntʃɛstə|en-uk-Manchester.ogg}}) [[ಇಂಗ್ಲೆಂ‌ಡ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂ‌ಡ್‌ನ]] [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ]] [[ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ]]. ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೪೬೪,೨೦೦ <ref name="Manchester population">{{English district population citation}}</ref> ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ [[ಏಳನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ]] ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ UKದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದರಲ್ಲಿದೆ]]. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರದ ಕೌಂಟಿಯ ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨,೫೬೨,೦೦೦. [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೨,೨೪೦,೨೩೦ <ref name="Urban population">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/corrections_ks_urban.asp|title=Key Statistics for urban areas in England and Wales|accessdate=2007-06-29|publisher=statistics.gov.uk|year=2001|author=[[United Kingdom Census 2001]]|archive-date=2013-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705230544/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}</ref> ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸುತ್ತ ಇರುವ [[ಲಾರ್ಜರ್‌ ಅರ್ಬನ್‌ ಜೋನ್]]‌ UKಯ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ೨೦೦೪ [[ಅರ್ಬನ್‌ ಆಡಿಟ್‌]] ಪ್ರಕಾರ ೨,೫೩೯,೧೦೦ ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="urbanaudit" /> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಡೆಮೊನಿಂ]](ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳದ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕರೆಯುವುದು)ನ್ನು ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪೆನೀನ್ಸ್‌]] ಇವೆ. [[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]‌ [[ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ|ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ನಾಗರಿಕ ''[[ವೈಕಸ್‌]]'' ನೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿತ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇತಿಹಾಸ]] ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು [[ಮೆಡ್ಲಾಕ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಇರ್ವೆಲ್‌]] ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಬಳಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ]], ನಗರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು [[ಲಂಕಾಷೈರ್]]‌ಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಆದರೂ, [[ಮರ್ಸೀ ನದಿ|ಮರ್ಸೀ ನದಿಯ]] ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು [[ಚೆಷೈರ್‌|ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದವು]]. [[ಮಧ್ಯಯುಗ|ಮಧ್ಯಯುಗವಿಡೀ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಂದು [[ಜಹಗೀರಿ|ಜಹಗೀರಿನ]] [[ಪಟ್ಟಣ|ಪಟ್ಟಣವಾಗಿತ್ತು]]. ಆದರೆ, ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿತು.[[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ]] ಚೇತರಿಕೆಯಿಂದ ಯೋಜನೆರಹಿತ [[ನಗರೀಕರಣ|ನಗರೀಕರಣದ]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಭಾಗವಾಗಿ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref name="Cotton">{{cite book|title=The Cotton Industry|last=Aspin|first=Chris|publisher=Shire Publications Ltd|year=1981|isbn=0-85263-545-1|page=3}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರೀಕರಣವು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ವಿಕ್ಟೊರಿಯನ್‌ ಯುಗ|ವಿಕ್ಟೊರಿಯನ್‌ ಯುಗದ]] ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ]] ನಗರವಾಯಿತು.<ref name="Industrial city">{{cite book|title=Manchester: A History| last=Kidd|first=Alan|year=2006|publisher=Carnegie Publishing| location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}<br />• {{cite book|title=Tradition in Action. The historical evolution of the Greater Manchester County|last=Frangopulo|first=Nicholas|year=1977|publisher=EP Publishing|location=Wakefield|isbn=0-7158-1203-3}}<br />• {{Cite web|url=http://www.eurofundingnw.org.uk/current_affairs.asp?section=affairs&id=34|title=Manchester United in Celebration of City|accessdate=2006-12-18|publisher=European Structural Funding|year=2002|archive-date=2006-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207114505/http://www.eurofundingnw.org.uk/current_affairs.asp?section=affairs&id=34|url-status=dead}}</ref> ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ [[ಗಿರಣಿ ಪಟ್ಟಣ]], [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ‌|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ‌ವಾಗಿ]] ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ ಗೌರವಸೂಚಕ '[[ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ]]' ಗಳಿಸಿತು. [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌ನ]] ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಗರವು ಇಂದು ಕಲೆ, ಮಾಧ್ಯಮ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅಂಶಗಳು ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನಗರ]] ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು.<ref name="Second city">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|title=Manchester 'England's second city'|accessdate=2007-05-02|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೨}} <br />• {{Cite web | url= http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/poll.aspx?oItemId=1038 | title= Manchester 'England's Second City' | accessdate= 2009-08-15 | publisher= Ipsos MORI | year= 2002 }} <br />• {{Cite web|url=http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|title=Can Birmingham halt its decline?|accessdate=2007-08-01|publisher=[[The Times]]|year=೨೦೦೫|author=Riley, Catherine|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811091707/http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|url-status=dead}} <br />• {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4293814.stm|title=Manchester 'close to second city'|accessdate=2006-05-02|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೫}} <br />• {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|title=Manchester tops second city poll|accessdate=2007-06-18|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೭}} <br />• {{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|title=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|accessdate=2007-06-18|publisher=[[BBC]]|year=೨೦೦೭}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ಉದ್ದಿಮೆಯೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Best for business">{{Cite web|url=http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|title=Britain's Best Cities 2005–2006 Executive Summary|accessdate=2007-09-08|publisher=OMIS Research|year=2006|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071126231935/http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|archivedate=2007-11-26}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿತ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಾರ್ಟ್‌ನರ್‌ಶಿಪ್ ನಿರೂಪಿಸಿದ‌ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ "ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ" ಎಂದು ತೋರಿಸಿತು.<ref name="Fastest Growing City">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|title=Manchester – The State of the City|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester City Council|year=2007|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112214407/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|url-status=dead}}</ref> GaWC ಜಾಗತಿಕ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಗಾಮಾ ನಗರ]](ಜಾಗತಿಕ ನಗರ) ಎಂದು ಶ್ರೇಯಾಂಕಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url= http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title= GaWC - The World According to GaWC 2008<!-- Bot generated title -->|access-date= 2010-05-28|archive-date= 2016-08-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|url-status= dead}}</ref> ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪಾಲಿಗೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿ ನಗರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ [[ಲಂಡನ್‌]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲೇ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online - International Visits |accessdate=2009-07-19 |publisher=ONS}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ]] ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು. ಅದರ ಇತರೆ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಬಂಧಗಳೆಂದರೆ ಅದರ ಎರಡು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]] ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ತಂಡಗಳಾದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ]].<ref>ಗಮನಿಸಿ: ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ನ ಮೈದಾನವು ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ನಗರ ಸರಹದ್ದಿ|ನಗರ ಸರಹದ್ದಿನಾಚೆಗಿದೆ]]; ಇದು [[ಟ್ರಾಫೋರ್ಡ್‌]] ನಗರವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.</ref> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Manchester}} === ಶಬ್ದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ === ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರು [[ಪುರಾತನ ರೋಮನ್]]‌ ಹೆಸರಾದ ''[[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]'' ‌ನಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ. ಮಾಮುಸಿಯಮ್‌ ಎಂಬುದು ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ವಸಾಹತಿನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂಲ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌]] ಹೆಸರಿನ (''ಮ್ಯಾಮ್‌-'' (ಸ್ತನ) ಬಹುಶಃ ಅರ್ಥ: ಸ್ತನದಂತಹ ಬೆಟ್ಟ) ಲ್ಯಾಟಿನೀಕರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, [[ಲ್ಯಾಟಿನ್‌]] ''[[ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ರಾ]]'' (ಶಿಬಿರ (ಕ್ಯಾಂಪ್‌))ದಿಂದ ಜನ್ಯವಾದ [[ಪ್ರಾಚೀನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]‌ ಭಾಷೆಯ ''ಸೀಸ್ಟರ್'' ‌= (ಪಟ್ಟಣ).<ref name="Place names">{{cite book|title=A Dictionary of British Place-Names|url=http://www.oxfordreference.com/pages/Subjects_and_Titles__2B_05|last=Mills|first=A.D.|year=2003|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-852758-6}}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ,ಇದರ ಮೂಲವು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೆಲ್ಟಿಕ್]]‌ನ '''ಮಮ್ಮಾ'' = "ತಾಯಿ" ಪದದಿಂದ ಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ 'ತಾಯಿ'ಯು, ಕೋಟೆಯ ಕೆಳಗೆ ಹರಿಯುವ [[ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ ನದಿ|ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ ನದಿಯ]] ನದಿದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ''ಮ್ಯಾಮ್'' ‌ ಎಂದರೆ, [[ಐರಿಷ್‌ ಗೇಯಿಲಿಕ್]]‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ [[ಸ್ತನ]] ಹಾಗೂ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ತಾಯಿ' ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ದಿ ಆಂಟಿಕ್ವಾರೀಸ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ (ISSN ೦೦೦೩-೫೮೧೫) ೨೦೦೪, ಸಂಪುಟ. ೮೪, ಪಿಪಿ. ೩೫೩–೩೫೭</ref> === ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ === [[ಬ್ರಿಗ್ಯಾಂಟಸ್‌]] ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ [[ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ|ಸೆಲ್ಟಿಕ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು]] ಇಂದಿನ [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌|ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿ|ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿಯ]] ದಡದ ಎದುರು, ಇಂದು ನಿಂತಿರುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಥಿಡ್ರಲ್‌]] ಬಳಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಶಿಲಾಸ್ತರವುಳ್ಳ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮೆರೆದಿದ್ದರು.<ref name="Cooper">{{cite book |first=Glynis |last=Cooper |title=Salford: An Illustrated History |publisher=The Breedon Books Publishing Company |year=2005 |isbn=1-85983-455-8|page=19}}</ref> ಇವರ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಇಂದಿನ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್]]‌‌ನ ಫಲವತ್ತಾದ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮೇಲೆ ರೋಮನ್‌ರ ವಿಜಯ|ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮೇಲೆ ರೋಮನ್‌ರ ವಿಜಯದ]] ನಂತರ, ೭೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಜನರಲ್‌ ಅಗ್ರಿಕೋಲಾ]] [[ಡಿವಾ ವಿಕ್ಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] ([[ಚೆಸ್ಟರ್‌]]) ಮತ್ತು [[ಇಬೊರಾಕಮ್‌]] ([[ಯಾರ್ಕ್‌]]) ಒಂದಿಗೆ ರೋಮನ್‌ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಗ್ಯಾಂಟಸ್‌‌ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದು, [[ಮಾಮುಸಿಯಮ್]]‌ ಎಂಬ [[ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆ|ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದ.<ref name="Cooper"/> ಈ ಸಮಯದಿಂದಲೂ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಾಯಂ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.<ref name="Roman">{{cite book| title=Halloween: from Pagan Ritual to Party Night| url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195168969| last=Rogers| first=Nicholas| year=2003| page=18| publisher=[[Oxford University Press]]| isbn=೦-೧೯-೫೧೬೮೯೬-೮}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಪಾಯಗಳ ಸ್ಥಿರ ಅವಶೇಷವು [[ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌|ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೩ ಶತಮಾನದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ವಸಾಹತು ಬಹುಶಃ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ''[[ವೈಕಸ್]]'' ‌ ಅಥವಾ ನಾಗರಿಕ ವಸಾಹತು ೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊರೆದಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಆದರೂ, ಕೋಟೆಯು ೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ ಅಥವಾ ೪ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೆ ಸಣ್ಣ ದಂಡಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |last=Gregory |first=Richard (ed) |title=Roman Manchester: The University of Manchester's Excavations within the Vicus 2001–5 |page=190 |publisher=Oxbow Books |year=2007 |location=Oxford |isbn=978-1-84217-271-1}}</ref> ಇಸವಿ ೧೦೬೬ರಲ್ಲಿ [[ನಾರ್ಮನ್‌ ವಿಜಯ|ನಾರ್ಮನ್‌ ವಿಜಯದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಸಾಹತಿನ ಗಮನವು ಇರ್ವೆಲ್ ಮತ್ತು [[ಇರ್ಕ್]]‌ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದತ್ತ ತಿರುಗಿತ್ತು.<ref name="Kidd">{{cite book|title=Manchester: A History| last=Kidd|first=Alan|year=2006|pages= 12, 15–24, 224|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> ಆನಂತರದ [[ಹ್ಯಾರಿಯಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ನಾರ್ತ್‌]](ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳ ಸರಣಿ)ನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ವಲಯವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡವಲಾಯಿತು.<ref name="Hylton">{{cite book|title=A History of Manchester|last=Hylton|first=Stuart|year=2003|pages=1–10, 22, 25, 42, 63–67, 69|publisher=Phillimore & Co|isbn=1-86077-240-4}}</ref><ref name="Arrowsmith">{{cite book|title=Stockport: a History|last=Arrowsmith|first=Peter|year=1997|page=30|publisher=Stockport Metropolitan Borough Council|isbn=0-905164-99-7}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Map of manchester circa 1650.jpg|thumb|left|ಸುಮಾರು 1650 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಕ್ಷೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Map of Manchester 1801.PNG|thumb|left|ಇಸವಿ 1801ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ ನಕ್ಷೆ.]] ಜಹಗೀರಿನ ಒಡೆಯ ಥಾಮಸ್‌ ಡಿ ಲಾ ವಾರ್‌ [[ಪಾದ್ರಿ ಹೋಬಳಿ|ಪಾದ್ರಿ ಹೋಬಳಿಗಾಗಿ]] ಒಂದು ಕೊಲೇಜಿಯೇಟ್ ಚರ್ಚ್‌ನ್ನು ೧೪೨೧ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಈ ಚರ್ಚ್ ಇಂದು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ಯಾಥಿಡ್ರಲ್]]‌ ಆಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಆವರಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಲೈಬ್ರರಿ]] ಇವೆ.<ref name="Kidd"/><ref name="Hartwell">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|pages= 11–17, 155, 256, 267–268|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}</ref> ಇಸವಿ ೧೬೫೩ಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆದಿದೆ. ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ]] ಅತಿ ಹಳೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಚಿತ ಆಕರ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Nicholls2004P20">{{cite book |first=Robert |last=Nicholls |title=Curiosities of Greater Manchester |publisher=Sutton Publishing |year=2004 |isbn=0-750-93661-4}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೨೮೨ರಲ್ಲಿಯೇ [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ|ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು]] ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book | title = Gazetteer of Markets and Fairs in England and Wales to 1516 | url = http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=40422&strquery=lancashire | last = Letters | first = Samantha | year = 2005 | page = 19 | publisher = British History Online | accessdate = 2009-05-05 | archive-date = 2012-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120314084039/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=40422&strquery=lancashire | url-status = dead }}</ref> ಸುಮಾರು ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, [[ಫ್ಲೆಮಿಷ್]]‌ ನೇಕಾರರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಈ ಗುಂಪಿನವರು ವಲಯದ ಜವಳಿ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ಎಂದು ಕೆಲವುಬಾರಿ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Flemish">{{cite book | title=Lancashire, The Industrial and Commercial South| last=Pevsner| first=Nikolaus| year=1969| page=265| publisher=Penguin Books| location=London| isbn=0-14-071036-1}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಉಣ್ಣೆ|ಉಣ್ಣೆಯ]] ಮತ್ತು [[ನಾರಿನ]] ಬಟ್ಟೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ೧೫೪೦ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, [[ಜಾನ್‌ ಲೇಯ್ಲೆಂಡ್]] ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ, ಈ ನಗರವು ಇಡೀ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ "ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತ, ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ನಗರವಾಯಿತು".<ref name="Kidd"/> ಲೇಯ್ಲೆಂಡ್‌ ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಕೇವಲ ಕಥಿಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Hylton"/> [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಂಸತ್ತಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿತು. ಈ ಹಕ್ಕು ಅಲ್ಪಾವಧಿಯದಾಗಿದ್ದರೂ, ತನ್ನದೇ MPಯನ್ನು ಚುನಾಯಿಸಲು [[ಕ್ರೊಮ್ವೆಲ್]]‌ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ. ನಗರವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ವೊರ್ಸ್ಲೆ]], ಆನಂತರ [[ರೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಮೇಜರ್‌ ಜನರಲ್ಸ್‌]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್, ಚೆಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿಗಳ ಮೇಜರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಒಬ್ಬ ದಕ್ಷ [[ಪ್ಯೂರಿಟನ್]]; ಏಲ್‌ ಮದ್ಯದ ಸಂತೋಷಕೂಟದ ಮನೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಸಿ, [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್]]‌ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿದ್ದರು. ಇಸವಿ ೧೬೫೬ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು. ಸುಮಾರು ೧೬೦೦ ಇಸವಿಯ ನಂತರ, [[ಹತ್ತಿ|ಹತ್ತಿಯನ್ನು]] ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲಿಗೆ ನಾರಿನ/ಹತ್ತಿಯ [[ದಪ್ಪ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ|ದಪ್ಪ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಸುಮಾರು ೧೭೫೦ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧ ಹತ್ತಿಯ ಜವಳಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು ಮ್ತತು ಹತ್ತಿಯು ಉಣ್ಣೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref name="Kidd"/> ಸುಮಾರು ೧೭೩೬ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇರ್ವೆಲ್‌ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ನದಿಗಳನ್ನು ನೌಕಾ ಸಂಚಾರಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ಮರ್ಸಿಯ ಸಮುದ್ರಧಕ್ಕೆಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಜಲಮಾರ್ಗವಾದ [[ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆ|ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು]] ೧೭೬೧ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. [[ವೊರ್ಸ್ಲಿ|ವೊರ್ಸ್ಲಿಯ]] ಗಣಿಗಳಿಂದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಮಧ್ಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಈ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೭೭೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ರನ್ಕಾರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮರ್ಸಿ ನದಿಯ ತನಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಪೈಪೋಟಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ದಕ್ಷತೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಿಲಿನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಧಮಟ್ಟಕ್ಕಿಳಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಕಚ್ಚಾ ಹತ್ತಿಯ ಸಾರಿಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಹ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/><ref name="Hartwell"/> ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ಜವಳಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸ್ಥಳವಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಇಸವಿ ೧೭೨೯ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾದ [[ಸರಕು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]] <ref name="Hylton"/> ಹಾಗೂ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಗೋದಾಮುಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ನೆರವಾದವು. ಇಸವಿ ೧೭೮೦ರಲ್ಲಿ, [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಆರ್ಕ್ರೈಟ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಮೊದಲ ಹತ್ತಿಯ ಗಿರಣಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭಿಸಿದ.<ref name="Hylton"/><ref name="Hartwell"/> === ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ === [[ಚಿತ್ರ:McConnel & Company mills, about 1820.jpg|thumb|right|ಸುಮಾರು 1820 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಆನ್ಕೋಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳು.]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester from Kersal Moor William Wylde (1857).jpg|thumb|right|ಇಸವಿ 1857ರಲ್ಲಿ ಕರ್ಸಾಲ್‌ ಮೂರ್‌ನಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌, ವಿಲಿಯಮ್‌ ವೈಲ್ಡ್‌ರಿಂದ ರಚನೆ.ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿದ್ದ ಕಾರಣ, 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಾಟನ್‌ಪೊಲಿಸ್‌ ಎಂಬ ಉಪನಾಮ ಗಳಿಸಿತ್ತು.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇತಿಹಾಸದ ಬಹುಪಾಲು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಹತ್ತಿ ನೂಲುವಿಕೆ]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು [[ದಕ್ಷಿಣ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಚೆಷೈರ್‌|ದಕ್ಷಿಣ ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೆಲ ಕಾಲ ಬಹುತೇಕ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="GM Arch">{{cite book|author=McNeil, Robina|coauthors=Michael Nevell|title=A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester|publisher=Association for Industrial Archaeology|year=2000|isbn=0-9528930-3-7}}</ref> ಆನಂತರ ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/><ref name="Hall">{{cite book | last = Hall | first = Peter | title = Cities in Civilization | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | year = 1998 | isbn = 0-297-84219-6 | chapter = The first industrial city: Manchester 1760-1830}}</ref> [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗ|ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ್ನು [[ಕಾಟನೊಪೊಲಿಸ್‌ (ಹತ್ತಿ ನಗರಿ)]] ಹಾಗೂ 'ವೇರ್ಹೌಸ್‌ ಸಿಟಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="GM Arch"/> [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌]] ಹಾಗೂ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಬಳಕೆಯ ನಾರುಬಟ್ಟೆಗಳಾದ ಹಾಸಿಗೆ-ಹೊದಿಕೆಗಳು, ದಿಂಬುಗಳು, ಟವೆಲ್‌ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite encyclopedia | title=Manchester, n. | encyclopedia=Oxford English Dictionary | year=2009 | month=March | url = http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00300853?query_type=word&queryword=manchester+goods&first=1&max_to_show=10&single=1&sort_type=alpha | accessdate=2009-05-04 | location=Oxford | publisher=Oxford University Press}}</ref> [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು]] ತಂದ ಯೋಜನಾರಹಿತ[[ನಗರೀಕರಣ]]<ref>{{cite web | url = http://www.timelines.tv/urban_slums.html | title = Timelines.tv Urban Slums | publisher = Timelines.tv | access-date = 2010-05-28 | archive-date = 2010-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100522054335/http://timelines.tv/urban_slums.html | url-status = dead }}</ref> ದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಕಾರಣ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ "ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುವ ವೇಗ"ದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="autogenerated1">{{cite book|title=The Cotton Industry|last=Aspin|first=Chris|publisher=Shire Publications|location=Aylesbury|year=1981|isbn=0-85263-545-1|page=3}}</ref> ಇದರಿಂದ ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ,೧೮೩೫ರಷ್ಟರಲ್ಲಿ 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯಾವುದೇ ಪೈಪೋಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಯಿತು.' <ref name="Hall" /> ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ಹತ್ತಿ ವಹಿವಾಟಿಗಾಗಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದವು, ಆದರೆ ಆನಂತರ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳತ್ತ ವೈವಿಧ್ಯದ ಹಾದಿ ಹಿಡಿದವು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಳಿದಾಗಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಣದ್ರವ್ಯಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. ಆದರೆ, ಆನಂತರ ಇತರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳತ್ತ ವಿಸ್ತರಿಸಿದವು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಹಾಗೂ ವಿಮೆಯಂತಹ ಹಣಕಾಸು ಸೇವಾ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು. ವಹಿವಾಟು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಸಸೌಲಭ್ಯದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಜಲಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಅಂತರ-ನಗರ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವೆನಿಸಿದ '[[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌-ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆ|ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌-ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆಯ]] ಒಂದು ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಾರಿಗೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿಗಳ ಕಾರಣ, ಸಾರಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಸಿದವು.<ref name="Kidd" /> ಇಸವಿ ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಟೆಲಿಕಾಮ್]]‌ನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ[[GPO]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಒಂದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದಿಮೆಗೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ದೂರವಾಣಿ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.<ref name="GPO">{{Cite web|url=http://www.btplc.com/Thegroup/BTsHistory/1851to1880/1878.htm|title=Events in Telecommunications History|accessdate=2009-05-05|publisher=BT Archives|year=1878|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715073729/http://www.btplc.com/Thegroup/BTsHistory/1851to1880/1878.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌|ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಿಂದ]] ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಮರ್ಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈಸ್ಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಲಾಕ್ಸ್‌ನತ್ತ ಹರಿಯುವ‌ {{convert|58|km|mi|0}} <ref>{{cite web|url= http://www.aina.org.uk/aina_members/Directory-MSC.htm|title= Directory - MSC<!-- Bot generated title -->}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇರ್ವೆಲ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ,ಕೆಲವು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಷಿಪ್‌ ಕೆನಾಲ್]]‌ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಹಡಗುಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂದರಿನೊಳಗೆ ಬರಲು ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪಆಚೆ ಕಾಲುವೆಯ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌ನಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಘಟಕಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ,ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಹತ್ತಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ವಿಶ್ವದ ಹಲವೆಡೆಗೆ ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಚಿತ್ರ:Peterloo Massacre.png|thumb|left|ಇಸವಿ 1819ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಪೀಟರ್ಲೂ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ 15 ಸಾವುಗಳು ಹಾಗೂ ನೂರಾರು ಗಾಯಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು.]] ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ‌ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಗಲಭೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು ಹಾಗೂ ನಗರದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಹೆಸರು-ರಹಿತ ವರ್ಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮಾನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಕರೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ಒಂದು ಗಲಭೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ೧೬ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೧೮೧೯ರಂದು [[ಪೀಟರ್ಲೂ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ]] ಸಂಭವಿಸಿತು. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ]] ಆರ್ಥಿಕ ಶಾಲೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೩೮ರಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಕಾರ್ನ್‌ ಲಾ ವಿರೋಧಿ ಲೀಗ್]]‌ನ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. [[ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ]] ಮತ್ತು ವಾಮಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸಿದೆ. [[ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್‌ ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌|ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್‌ ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ರ]] ಕೃತಿಯ ವಿಷಯ''[[ದಿ ಕಂಡಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ವರ್ಕಿಂಗ್‌ ಕ್ಲ್ಯಾಸ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಇನ್ 1844]]'' ಆಗಿತ್ತು. ಎಂಜಲ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿದ್ದರು. [[ಕಾರ್ಲ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಆ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಗೂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಎಂಜೆಲ್ಸ್‌ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಿಟಕಿ ಬಳಿಯ ಆಸನವನ್ನೂ ಸಹ ಕಾಣಬಹುದು.<ref name="Nicholls2004P20"/> ಮೊದಲ [[ಟ್ರೇಡ್ಸ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]‌ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಡೇವಿಡ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೨ರಿಂದ ೬ ಜೂನ್‌ ೧೮೬೮ರ ವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಲೇಬರ್‌ ಪಾರ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಸಫ್ರಾಗೆಟ್‌]] ಆಂದೋಳನದ ಪ್ರಮುಖ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book|title=Manchester: A history|last=Kidd|first=Alan|year=2006|chapter=Chapter 9 England Arise! The Politics of Labour and Women's Suffrage|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎಂತಹ ಘಟನೆಯೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ನೂತನ ಚಿಂತನ ರೀತಿಗಳು ([[ಮುಕ್ತ ವಹಿವಾಟು]] ಮತ್ತು ''[[ತಾಟಸ್ಥ್ಯ ನೀತಿ]]'' ಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಶಾಲೆ]]), ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳು, ಹೊಸ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಯ ಹೊಸ ರೂಪಗಳು. ಇದು ಬ್ರಿಟನ್‌ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯಿತು. ನಾವೀನ್ಯದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ,'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇಂದೇನು ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಇಡೀ ವಿಶ್ವವು ನಾಳೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.' <ref name="manchester innovation">{{cite book|editor=Speake, Jennifer|title=The Oxford Dictionary of Proverbs|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t90.e1326|accessdate=2007-07-06|year=2003|edition=4th|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-860524-2|quote=What Manchester says today, the rest of England says tomorrow}}<br />•{{cite web |url = http://www.conservatives.com/News/Speeches/2007/03/Osborne_Our_vision_to_make_Manchester_the_creative_capital_of_Europe.aspx |title = Osborne: Our vision to make Manchester the creative capital of Europe |accessdate = 2009-05-04 |last = Osborne |first = George |authorlink = George Osborne |date = March 7, 2007 |work = Conservative Party Website |publisher = Conservative Party |quote = The saying goes that what Manchester does today the rest of the world does tomorrow. |archive-date = 2009-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090628122546/http://www.conservatives.com/News/Speeches/2007/03/Osborne_Our_vision_to_make_Manchester_the_creative_capital_of_Europe.aspx |url-status = dead }}<br />•{{Cite web|url=http://www.mmu.ac.uk/studyatmmu/manchesterlife/|title=Manchester Life|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Manchester Metropolitan University]]|year=೨೦೦೭|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411200443/http://www.mmu.ac.uk/studyatmmu/manchesterlife/|archivedate=2008-04-11|quote=What Manchester does today, the world does tomorrow|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸ್ವರ್ಣಯುಗವು ಬಹುಶಃ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಕಾಲುಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಪುರಭವನ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದ ಹಲವು ಪ್ರಧಾನ‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭವನಗಳು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವು. ನಗರದ ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ ವಾತಾವರಣವು, [[ಹ್ಯಾಲೆ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಚೈತನ್ಯಶೀಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿ ಸಭೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದಾಗ, ಪೌರಸಭೆಯ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗವು [[ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ|ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿ]], ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಹೊಂದಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯು ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪತ್ತು ನೀಡಿದರೂ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲಿಗೆ ಬಡತನ ಮತ್ತು ಕೊಳಕುತನವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಭಯಾನಕ ಪರಮಾವಧಿಗಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ತೀರಾ ಕೆಟ್ಟಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ನಗರ; ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ತರಹದ ನಗರ, ಅದರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹೊರವಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹೊಗೆ-ಕೊಳವೆಗಳು ಹೊಗೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬರಮಾಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ' ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ[[ಸೈಮನ್‌ ಸ್ಕಾಮಾ]] ಗಮನಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇಂತಹ ಕಪ್ಪುಚುಕ್ಕೆಗಳ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಪ್ರವಾಸಿಯಬ್ಬರು ಅಲ್ಲಿ 'ದರಿದ್ರವಾದ, ವಂಚಿತ, ದಮನಿತ, ಜರ್ಜರಿತ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಮಲಗಿದ ಮತ್ತು ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ತುಣುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದಾಗಿ'ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite episode |title=Victoria and Her Sisters |series= A History of Britain |serieslink= A History of Britain (TV series) |credits= [[Simon Schama]] (presenter) |network= [[BBC One]] |airdate= ೨೦೦೨-೦೬-೦೪ |number=೧೩}}</ref> ಇಸವಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಂದರಲ್ಲೇ [[ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿ|ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳ]] ಸಂಖ್ಯೆ ೧೦೮ರ ಶೃಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿತು.<ref name="GM Arch"/> ಆನಂತರ,ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕುಸಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ೧೮೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಬೊಲ್ಟನ್]]‌ ಹಾಗೂ ೧೮೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಮೀರಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರಗಳಾದವು.<ref name="GM Arch"/> ಆದರೆ, ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿತದ ಅವಧಿಯು ನಗರವು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು.<ref name="GM Arch"/> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಉದ್ದಿಮೆಯು ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೧೩ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೬೫%ರಷ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Kidd"/> [[ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಯುದ್ಧ|ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಯುದ್ಧದಿಂದ]] ರಫ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆಯಾಯಿತು. ವಿಶ್ವದ ಇತರೆಡೆ ಹತ್ತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು; ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಮಹಾ ಹಿಂಜರಿತ/೦}ದಿಂದ ತೀವ್ರ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬುವ ರಚನಾತ್ಮಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ನಡೆದವು. === ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನದಾಳಿ === UKಯ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಂತೆ, [[ಮಹಾಯುದ್ಧ II|ಮಹಾಯುದ್ಧ IIದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವ್ಯಾಪಕ ಸನ್ನದ್ಧತೆ ಹೊಂದಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,[[ಬೇಯರ್‌‌, ಪೀಕಾಕ್‌|ಬೇಯರ್‌‌, ಪೀಕಾಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರ ತಜ್ಞತೆ,[[ಗೋರ್ಟನ್‌|ಗೋರ್ಟನ್‌ನ]] ಕಂಪನಿಯ ಹತ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರಗಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಾಂಬ್ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು.[[ಚಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಆನ್‌-ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌|ಚಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಆನ್‌-ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಡನ್ಲಪ್]]‌ ರಬ್ಬರ್ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ಬ್ಯಾರೆಜ್‌ ಬಲೂನ್]]‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ನಗರದಾಚೆ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಮೆಟ್ರೊಪೊಲಿಟನ್‌-ವಿಕರ್ಸ್]]‌ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ಆವ್ರೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆವ್ರೊ ಲ್ಯಾಂಕ್ಯಾಸ್ಟರ್]]‌ ಬಾಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಈ ಬಾಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲು [[ಫೊರ್ಡ್]]‌ ಉದ್ದಿಮೆಯು [[ರೊಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಮರ್ಲಿನ್]]‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಲಫ್ಟ್‌ವಾಫ್]] ನಿಂದ ಬಾಂಬ್‌ ದಾಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೪೦ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿಯೇತರ ಗುರಿಗಳ ಮೇಲೆ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. [[ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್‌ ಬ್ಲಿಟ್ಜ್]]‌ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿ ೨೨/೨೩ ಮತ್ತು ೨೩/೨೪ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೧೯೪೦ರ ಇರುಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಂದಾಜು ೪೬೭ [[ಟನ್‌]] (೪೭೫ ಟನ್ನ್‌ಗಳು) ಭಾರೀ ಸ್ಫೋಟಕವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ೩೭,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಕಿಜನ್ಯ ಬಾಂಬ್‌ಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ಉದುರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ೧೬೫ ಗೋದಾಮುಗಳು, ೨೦೦ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ೧೫೦ ಕಚೇರಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಬಹುಭಾಗ ನಾಶವಾಯಿತು. ೩೭೬ ಜನರು ಮೃತಪಟ್ಟು ೩೦,೦೦೦ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯುಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite book | last= Hardy | first= Clive | title= Manchester at War | edition= 2nd | year= 2005 | location= Altrincham| isbn= 1-84547-096-6 | pages=75–99 | chapter= The blitz | publisher= First Edition Limited }}</ref> ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹಾನಿಯಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಥಿಡ್ರಲ್]]‌ ಸಹ ಸೇರಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿ ಮರುಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲು ೨೦ ವರ್ಷಗಳು ಬೇಕಾದವು.<ref name="WWII">{{Cite web | url= http://www.manchestercathedral.org/content/blogcategory/33/158/8/40/ | title= Timeline | accessdate= 2009-05-05 | publisher= Manchester Cathedral Online | year= 2008 | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206171002/http://www.manchestercathedral.org/content/blogcategory/33/158/8/40/ | url-status= dead }}</ref> === ಮಹಾಯುದ್ಧ II ನಂತರ === ಹತ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುಸಿತಗೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ಇಸವಿ ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಂದರು UKಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂದರೆನಿಸಿತು.<ref name="UK's 3rd largest">{{cite book|title=Manchester: an Architectural History|url=http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|last=Parkinson-Bailey|first=John J|year=2000|page=127|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=0-7190-5606-3|access-date=2010-05-28|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227201545/http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|url-status=dead}}<br />• {{cite book|title=Lancashire, The Industrial and Commercial South|last=Pevsner| first=Nikolaus|year=1969|page=267|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071036-1}}</ref> ೩,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನೌಕರರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದರ ಕಾಲುವೆಯು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ [[ಕಂಟೇನರ್‌]] ಸರಕು ಹಡಗುಗಳ ಸಂಚಾರವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಯಿತು. ಸಂಚಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಬಂದರನ್ನು ೧೯೮೨ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref name="ship close">{{Cite web | url= http://www.salford.gov.uk/milestones_v2.pdf | format= PDF | title= Salford Quays milestones: the story of Salford Quays | accessdate= 2009-05-05 | publisher= Salford City Council | year= 2005 | archive-date= 2009-03-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090327122642/http://www.salford.gov.uk/milestones_v2.pdf | url-status= dead }}</ref> ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖ ಕಂಡವು. ಇಸವಿ ೧೯೭೯ರ ನಂತರ, [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಥ್ಯಾಚರ್‌]] ಸರ್ಕಾರ ಅನುಸರಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳಿಂದ ತೀವ್ರ ಕುಸಿತಕ್ಕೊಳಗಾಯಿತು. ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಸವಿ ೧೯೬೧ರಿಂದ ೧೯೮೩ರ ವರೆಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ೧೫೦,೦೦೦ ನೌಕರಿಗಳ ನಷ್ಟವಾಯಿತು.<ref name="Kidd"/> ೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಕಾಣಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್‌, ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಕನ್ಸರ್ಟ್‌ ಹಾಲ್‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಅರೆನಾ ಹಾಗೂ (ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ) ಬಂದರನ್ನು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮುಂತಾದ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಗರದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ [[ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಗಳಿಗೆ]] ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ಬಿಡ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Regeneration"/> ಐರಿಷ್‌ ಗಣತಂತ್ರವಾದಿಗಳು ಎನ್ನಲಾದ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಗಳು ನಡೆದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ೧೮೬೭ರಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹುತಾತ್ಮ]]‌ರ ದಾಳಿ, ೧೯೨೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಷ, ೧೯೩೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸರಣಿ ಸ್ಫೋಟಗಳು ಹಾಗೂ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಶನಿವಾರ, ೧೫ ಜೂನ್‌ ೧೯೯೬ರಂದು [[ಪ್ರಾವಿಷನಲ್‌ ಐರಿಷ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್‌ ಆರ್ಮಿ]] (IRA) [[1996 ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟ]] ನಡೆಸಿತು. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಸರಕಿನ ಮಳಿಗೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಬಾಂಬ್‌ನ್ನು ಸಿಡಿಸಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬಾಂಬ್‌ ಅದಾಗಿತ್ತು. ಇದು ೨೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯೊಡ್ಡಿ, ಅರ್ಧ ಮೈಲು ದೂರದ ಕಟ್ಟಡದ ಕಿಟಕಿ ಗಾಜುಗಳನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿತ್ತು. ಹಾನಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ £೫೦ ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಇದನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="1996 IRA costs">{{cite book | title= A History of Manchester| first= Stuart | last=Hylton| year= 2003| pages=227–230 | publisher= Phillimore & Co | location= Chichester | isbn= 1-86077-240-4}}</ref> ಅಂತಿಮ ವಿಮಾ ಪಾವತಿಯ ಮೊತ್ತ £೪೦೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಹಾನಿಗೀಡಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ವಹಿವಾಟಿನ ನಷ್ಟದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ.<ref name="IRA business">{{Cite web | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/panorama/3704943.stm | title= Panorama – The cost of terrorism | accessdate= 2009-05-05 | publisher=[[BBC]] | date= ೧೫ May ೨೦೦೪}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Manchester big screen.jpg|thumb|right|ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ BBC ಬಿಗ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿರುವ FIFA ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌‌ನ ಒಂದು ಪಂದ್ಯ.]] ಇಸವಿ ೧೯೯೬ರ ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿದ ಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ [[XVII ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|XVII ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ]] ನೆರವು ಪಡೆದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಗರ ಕೇಂದ್ರವು ವ್ಯಾಪಕ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು.<ref name="Regeneration">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}<br />• {{cite book|title=Manchester: an Architectural History|url=http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|last=Parkinson-Bailey|first=John J|year=2000|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=0-7190-5606-3|access-date=2010-05-28|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227201545/http://www.manchesteruniversitypress.co.uk/catalogue/book.asp?id=1423|url-status=dead}}<br />• {{cite book|title=Lancashire: Manchester and the South-East|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=9780300105834|last=Hartwell|first=Clare|coauthors=Matthew Hyde, Nikolaus Pevsner|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven & London|isbn=0-300-10583-5}}</ref> [[ದಿ ಪ್ರಿಂಟ್ವರ್ಕ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು ಟ್ರಯಾಂಗಲ್‌ನಂತಹ ಹೊಸದಾದ ಮತ್ತು ನವೀಕೃತ ಮಳಿಗೆಗಳು ಇಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅರ್ನ್‌ಡೇಲ್]]‌ UKನಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Arndale">{{Cite web | url= http://www.prupim.com/about/properties/showProperty?contentId=3709 | title= Manchester Arndale | accessdate= 2008-10-09 | publisher= Prudential plc | year= 2007}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನೆಲಸಮಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮರುಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಗಾಜು ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆಧುನೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಗಿರಣಿಗಳನ್ನು ಆಧುನಿಕ ವಸತಿಸಂಕೀರ್ಣಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. [[ಹುಲ್ಮ್‌]] ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ದಶಲಕ್ಷ-ಪೌಂಡ್‌ ಮೌಲ್ಯದ ಲಾಫ್ಟ್‌ಹೌಸ್‌ ವಸತಿನಿಲಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ೧೬೯-ಮೀಟರ್‌ ಎತ್ತರದ, ೪೭-ಅಂತಸ್ತಿನ [[ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಟವರ್ಸ್‌]] ಲಂಡನ್‌ನಾಚೆಗಿರುವ UKದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ವಾಸಸ್ಥಳದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಭಾಗದ ೨೩ ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಲ್ಟನ್‌ ಹೋಟೆಲ್‌ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು,ಇದರ ೨೩ನೆಯ ಅಂತಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಕೈಬಾರ್‌ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ೨೪ ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿನಿಲಯಗಳಿವೆ.<ref name="Beetham Tower">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4944590.stm | title=City building reaches full height | accessdate=2008-10-09 | publisher=[[BBC]] | date= ೨೬ April ೨೦೦೬}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಈಸ್ಟ್‌ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ UKಯ ಏಕೈಕ [[ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ|ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊವನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸಲು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಮಂಡಳಿಯಾದ ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="Supercasino">{{Cite press | url= http://www.culture.gov.uk/cap/pressnotices/press_finalpanelreport300107.htm | title= Casino Advisory Panel Recommends to Secretary of State Where 17 New Casinos Should Be Located | accessdate= 2008-10-09 | publisher= Department for Culture, Media and Sport | date= 13 October 2006 | archive-date= 2008-10-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081014190823/http://www.culture.gov.uk/Cap/pressnotices/press_finalpanelreport300107.htm | url-status= dead }}<br />• {{Cite news | url= http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2007/01/30/dome_feature.shtml | title= Greenwich loses Casino Bet | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೫ February ೨೦೦೭ }}</ref> ಆದರೆ, ಅದೇ ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌]] ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮೂರು ಮತಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮುಂಚಿನ [[ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌|ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್ಸ್‌ಅಂಗೀಕಾರವು]] ಅರ್ಥಹೀನವೆನಿಸಿತು. ಇದು ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಮತ್ತು ೧೪ ಇತರೆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ರಿಯಾಯತಿಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರದ ತನಕ ಸಂಸದೀಯ ತ್ರಿಶಂಕು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಿತು.<ref name="Supercasino rejected">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6500859.stm | title= Lords scupper super-casino plan | accessdate= 2008-10-09 | publisher=[[BBC]] | date= ೨೮ March ೨೦೦೭}}</ref> ದಿನಾಂಕ ೧೧ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ರಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿಕಟವಾದ ಮೂಲವು ಇಡೀ ಸೂಪರ್ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಯೋಜನೆಯು "ಯಾವುದೇ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="Supercasino dead">{{Cite news | url= http://uk.reuters.com/article/businessNews/idUKL1156722520070711 | title= Brown cools on supercasino plan | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[Reuters]] | date= ೧೧ July ೨೦೦೭ | archive-date= 2013-01-05 | archive-url= https://archive.today/20130105035525/http://uk.reuters.com/article/businessNews/idUKL1156722520070711 | url-status= dead }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರೊಬ್ಬರು ಅಚ್ಚರಿ ಮತ್ತು ಆಘಾತದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಿ, ಈ ಕುರಿತು ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಹಣ ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದರು.<ref name="Supercasino anger">{{Cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/6292630.stm | title= Anger at super-casino plan review | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೧ July ೨೦೦೭}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯು ೨೪ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ರಂದು ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕರಣೆ ನೀಡಿ, 'ಕೆಲವು ವರದಿಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ,ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕ್ಯಾಸಿನೊಗೆ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.<ref name="Supercasino not dead">{{Cite web | url= http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2812 | title= Manchester reaffirms casino commitment | accessdate= 2008-10-09 | publisher= [[Manchester City Council]] | date= ೨೭ July ೨೦೦೭ }}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಸೂಪರ್‌ಕ್ಯಾಸಿನೊ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಇದರ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 'ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಪರಿಹಾರ ಯೋಜನೆ, ಲೊಳಲೊಟ್ಟೆ ಎಂಬಂತಹ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಳ ಕಂತೆ' ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದವು.<ref name="SupercasinoDead">{{Cite news | url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1038288_empty_promises_and_spin | title=Empty promises and spin | accessdate=2008-10-09 | publisher= M.E.N. media | work= [[Manchester Evening News]] | date= ೨೬ February ೨೦೦೮ |author= Ottewell, David}}</ref> ೨೧ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮ,<ref>{{cite web|url=http://www.calendarlive.com/music/cl-et-manchester3jul03,0,6491516.story?coll=cl-music-features|title=With Manchester Festival, England's second city bids for cultural spotlight|accessdate=2009-05-05|publisher=LA Times|date=3 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011140307/http://www.calendarlive.com/music/cl-et-manchester3jul03,0,6491516.story?coll=cl-music-features|archivedate=2007-10-11}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು,<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/content/manchester-englands-second-city.ashx|title=Manchester poll 'England's second city'|accessdate=2009-05-05|publisher=Ipsos MORI North|year=2002|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103170255/https://www.ipsos-mori.com/content/manchester-englands-second-city.ashx|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರದ ಸಚಿವರು<ref name="Prescott">{{cite news|title= Prescott ranks Manchester as second city|url= http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/144/144945_prescott_ranks_manchester_as_second_city.html|work=[[Manchester Evening News]]|publisher=M.E.N media|date=೩ February ೨೦೦೫|accessdate=೨೦೦೯-೦೫-೦೫|quote=We have had fantastic co-operation here in Manchester—our second city, I am prepared to concede.}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ನಗರ|ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ನಗರವೆಂದು]] ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[BBC]] ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಎರಡನೇ ನಗರ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್‌ ಮತ್ತು [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್]]‌ ನಗರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂದಿರಿಸಿದ್ದು,''ಮೂರನೆಯ'' ನಗರ ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮುಂದಿರಿಸಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ವರ್ಗಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅಂಗೀಕಾರ ಪಡೆದಿಲ್ಲ.ಜೊತೆಗೆ ಎರಡನೆಯ ನಗರ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಮಾನದಂಡಗಳು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ|ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ]] ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ''ಅತಿ ದೊಡ್ಡ'' ನಗರವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು [[ಐತಿಹಾಸಿಕ]] ಮಾನದಂಡಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="BBC2005">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4293814.stm|title=Manchester 'close to second city' |accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೨೯ September ೨೦೦೫}}</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪುನರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ UKಯ ಎರಡನೆಯ ನಗರ ಎಂಬ ವಾದಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಠಿ ನೀಡಿವೆ ಎಂದು BBC ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="2nd city">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|title=Manchester 'England's second city'|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೧೨ September ೨೦೦೨}}<br />•{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|title=Manchester tops second city poll|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೧೦ February ೨೦೦೭}}<br />•{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|title=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|accessdate=2009-05-05|publisher=[[BBC]]|date=೯ February ೨೦೦೭}}</ref> ಆದರೂ, UKದಲ್ಲಿ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿರುವ ಈ ಬಿರುದನ್ನು [[ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್]]‌ ೨೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದೆ.<ref name="2nd city contested">{{Cite web|url=http://travel.guardian.co.uk/article/2003/sep/06/unitedkingdom.birmingham.guardiansaturdaytravelsection|title=Second coming|author=Jeffries, Stuart|accessdate=2009-05-05|publisher=[[The Guardian]]|date=೬ September ೨೦೦೩|archive-date=2007-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503073603/http://travel.guardian.co.uk/article/2003/sep/06/unitedkingdom.birmingham.guardiansaturdaytravelsection|url-status=dead}}</ref> == ಆಡಳಿತ == [[ಚಿತ್ರ:Manchester town hall 2009 wide angle.jpg|thumb|ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಟೌನ್‌ ಹಾಲ್‌. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳ. ಈ ಕಟ್ಟಡವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದ ಗೋಥಿಕ್‌ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಮಂಡಳಿ]]("ಸ್ಥಳೀಯ") UK ಸಂಸತ್‌("ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ") ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಸಂಸತ್‌("ಯರೋಪ್") [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಕೌಂಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]]‌ ಆಡಳಿತವನ್ನು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು; ಅಂದಿನಿಂದ [[ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]] ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ[[ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ|ಏಕೀಕೃತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ]]. ಇಸವಿ ೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕೋರ್‌ ಸಿಟೀಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್]]‌ನ <ref name="Core city">{{Cite web|url=http://www.corecities.com/dev07/Introduction/about.html|title=About the Core Cities Group|accessdate=2007-07-09|publisher=[[English Core Cities Group]]|year=೨೦೦೪|archive-date=2007-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919035621/http://www.corecities.com/dev07/Introduction/about.html|url-status=dead}}</ref> ಸದಸ್ಯ. ಇದು, ಇತರೆ ವಿಚಾರಗಳ ನಡುವೆ, ನಗರದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೧೩೦೧ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಥಾಮಸ್‌ ಗ್ರೆಲ್ಲೆಯವರಿಂದ ಸನ್ನದು ದೊರೆಯಿತು. ಆದರೆ ೧೩೫೯ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಗರವು [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟವನ್ನು]] ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ತನಕ, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಜಹಗೀರಿನ ಕೋರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇದರ ಕೊನೆಯ ಸಭೆಯು ೧೮೪೬ರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer">{{cite web|url=http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|date=2003-07-31|title=A select gazetteer of local government areas, Greater Manchester County|publisher=[[Greater Manchester County Record Office]]|accessdate=೨೦೦೭-೦೭-೦೯|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928175017/http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|url-status=dead}}</ref> [[ಬಹಳ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ|ಬಹಳ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದಿಂದಲೂ]], [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಟ್ಟಣವು]] [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್]]‌ನ [[ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿ ಗಡಿ|ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿ ಗಡಿಗಳೊಳಗೇ]] ಇತ್ತು.<ref name="GM Gazetteer"/> 'ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ [[ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್]]‌ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕೃತವಾಗದಿರುವುದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಸಹಜತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ' ಎಂದು [[ಪೆವ್ಸ್‌ನರ್]]‌ ಬರೆದಿದ್ದರು.<ref name="Flemish"/> [[ನಾರ್ಮನ್‌]] [[ಬ್ಯಾರನ್‌|ಬ್ಯಾರನ್‌ನ]] ಲೇಖನಿಯ ಪ್ರಯತ್ನವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ನಮ್ರ [[ಧಣಿ|ಧಣಿಗಳ]] ವಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್,‌ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="GM Evolution">{{cite book|title=Tradition in Action. The historical evolution of the Greater Manchester County|last=Frangopulo|first=Nicholas|year=1977|publisher=EP Publishing|location=Wakefield|isbn=0-7158-1203-3}}</ref> ಈ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌|ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ಷೈರ್‌ನ]] ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸ್ಥಾನವಾಯಿತು.[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪುರಾತನ ಪಾದ್ರಿ-ಹೋಬಳಿ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪುರಾತನ ಪಾದ್ರಿ-ಹೋಬಳಿಯೂ]] ಇದರಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆನಂತರ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನದೇ ಆದ [[ಪೂರ್‌ ಲಾ ಯುನಿಯನ್‌]] ರಚನೆಯಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೭೯೨ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೋಲಿಸ್‌ ಆಯುಕ್ತರೆಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೮೩೮ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬೆಸ್ವಿಕ್]]‌, [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಹಿಲ್]]‌, [[ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌ ಅಪಾನ್‌ ಮೆಡ್ಲಾಕ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ಹುಲ್ಮ್‌]] ಪಟ್ಟಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೪೬ರರೊಳಗೆ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ಮಂಡಳಿಯು ಪೊಲೀಸ್‌ ಆಯುಕ್ತರುಗಳ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಇಸವಿ ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ಗೆ‌ [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ಲ್ಲಿ ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ]] ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೮೫ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫರ್ಡ್‌]], [[ಹಾರ್ಪರ್ಹೆ]], [[ರಷ್ಹೋಮ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌]] ಪಟ್ಟಣಗಳ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಗರದ ಭಾಗಗಳಾದವು‌. ಇಸವಿ ೧೮೮೯ರಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನ [[ಆಡಳಿತ ಕೌಂಟಿ|ಆಡಳಿತ ಕೌಂಟಿಯಿಂದ]] ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡು, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ|ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗವಾಯಿತು]]; ಹಾಗಾಗಿ, ನಗರವು [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಮಂಡಳಿ|ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಮಂಡಳಿಯ]] ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="GM Gazetteer"/> ಇಸವಿ ೧೮೯೦ರಿಂದ ೧೯೩೩ರ ವರೆಗೆ, [[ಬರ್ನೇಜ್‌]], [[ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌-ಕಮ್‌-ಹಾರ್ಡಿ]], [[ಡಿಡ್ಸ್‌ಬ್ಯೂರಿ]], [[ಫಾಲೊಫೀಲ್ಡ್‌]], [[ಲೀವೆನ್ಸ್‌ಹುಲ್ಮ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌|ವಿತಿಂಗ್ಟನ್‌ನಂತಹ]] ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ನಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ, [[ಬ್ಯಾಗ್ಲೆ]], [[ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌|ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌ನ]] [[ಚೆಷೈರ್]]‌ [[ನಾಗರಿಕ ಹೋಬಳಿ|ನಾಗರಿಕ ಹೋಬಳಿಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು [[ಮರ್ಸಿ ನದಿ|ಮರ್ಸಿ ನದಿಯ]] ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ [[ಉತ್ತರ ಎಚೆಲ್ಸ್‌|ಉತ್ತರ ಎಚೆಲ್ಸ್‌ನ್ನು]] ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref name="GM Gazetteer" /> ಇಸವಿ ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ, [[1972ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯಿದೆ|1972ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯಿದೆಯಡಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು, [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೌಂಟಿ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೌಂಟಿಯ]] [[ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಯಿತು]].<ref name="GM Gazetteer" /> ಅದೇ ವರ್ಷ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ[[ರಿಂಗ್ವೇ]] ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. == ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿವರಣೆ == {{climate chart |Manchester |1|6|69 |1|7|50 |3|9|61 |4|12|51 |7|15|61 |10|18|67 |12|20|65 |12|20|79 |10|17|74 |8|14|77 |4|9|78 |2|7|78 |source=[http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03334.html Climate-Charts.com] |float=right }} [[ಲಂಡನ್]]‌ನ {{Coord|53|28|0|N|2|14|0|W|type:city}}, {{convert|160|mi|km|0}} ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌, ಬೋಗುಣಿಯಾಕಾರದ ನೆಲದಲ್ಲಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನುದ್ದಕ್ಕೂ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿ[[ಪೆನೀನ್‌ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ [[ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶ|ಚೆಷೈರ್‌ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ]]. [[ನಗರ ಕೇಂದ್ರ|ನಗರ ಕೇಂದ್ರವು]] [[ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿ|ಇರ್ವೆಲ್‌ ನದಿಯ]] ಪೂರ್ವ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಈ ನದಿಯ[[ಮೆಡ್ಲಾಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಇರ್ಕ್]]‌ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ|ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ]] ಸುಮಾರು ೧೧೫ರಿಂದ ೧೩೮ ಅಡಿಗಳಷ್ಟು (೩೫ರಿಂದ ೪೨ ಮೀಟರ್‌ಗಳು) ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಇದು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="Topography">{{cite book|title=Manchester: A History|last=Kidd|first=Alan|year=2006|page=11|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}</ref> [[ಮರ್ಸಿ ನದಿ|ಮರ್ಸಿ ನದಿಯು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಒಳಭಾಗದ ಬಹಳಷ್ಟು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ,ಬೆಟ್ಟದತಪ್ಪಲಿನ ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಜಿನ ಟೊಪ್ಪಿಗೆ ಧರಿಸುವ ಪೆನ್ನೈನ್ಸ್‌ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಗರದ ಹಲವು ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮೇಲಿನಿಂದ ನಗರದ ವಿಶಾಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ ನಗರವಾಗಲು ನಗರದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಹವಾಗುಣ, [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಬಂದರಿ|ಬಂದರಿಗೆ]] ನಗರದ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆ, ತನ್ನ ನದಿಗಳಿಂದ ಲಭ್ಯ ಜಲಶಕ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Coalfields">{{Cite web|url=http://www.msim.org.uk/media/159631/the%20manchester%20coalfields.pdf|title=The Manchester Coalfields|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Museum of Science and Industry in Manchester]]|year=೨೦೦೧|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926041049/http://www.msim.org.uk/media/159631/the%20manchester%20coalfields.pdf|archivedate=2007-09-26}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Map of Manchester.png|thumb|left|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ.ಜಮೀನು ಬಳಕೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಗರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.]] ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಹೆಸರು ಕೇವಲ ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇತರೆ ವಿಶಾಲ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಹ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ನಗರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ. 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯ', '[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಂಚೆ ಪಟ್ಟಣ]]' ಮತ್ತು '[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಂಜೆಷನ್‌ ಚಾರ್ಜ್‌]]' ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಗೃಹ-ವಸತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ವಾಣಿಕ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ-ಕೊಂಡಿಗಳು, ದಿನದ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣದ ಮಾದರಿಗಳು, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ವಲಯದ]] ಆರ್ಥಿಕ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Northern Way">{{Cite web|url=http://www.thenorthernway.co.uk/page.asp?id=54|title=Manchester – Accelerating the growth of the North|accessdate=2009-05-05|publisher=The Northern Way|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514021345/http://www.thenorthernway.co.uk/page.asp?id=54|archivedate=2007-05-14}}</ref> [[ದಿ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ವೇ]] ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಯೋಗವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ, ನಗರ ವಲಯ ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ [[ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ವಲಯ|ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ವಲಯದ]] ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌]] ನಗರಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗಗಳಾದ [[ಸ್ಟಾಕ್ಪೋರ್ಟ್‌]], [[ಟೇಂಸೈಡ್‌]], [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌]], [[ಬೊಲ್ಟನ್‌]], [[ಬರಿ]], [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]], [[ರಾಕ್ಡೇಲ್‌]] ಹಾಗೂ [[ವಿಗ್ಯಾನ್‌]], ಜೊತೆಗೆ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ಆಚೆಯಿರುವ [[ಹೈ ಪೀಕ್‌]], [[ಚೆಷೈರ್‌ ಪೂರ್ವ]], [[ಚೆಷೈರ್‌ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಚೆಸ್ಟರ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ವಾರಿಂಗ್ಟನ್]]‌ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="City Zone">{{Cite web|url=http://www.thenorthernway.co.uk/downloaddoc.asp?id=276|title=The Manchester City Region Development Programme|page=&nbsp;5|accessdate=2009-05-05|publisher=[[The Northern Way]]|year=೨೦೦೬|format=PDF|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206024033/http://www.thenorthernway.co.uk/downloaddoc.asp?id=276|url-status=dead}}</ref> [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಕಚೇರಿ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ಕಚೇರಿಯ]] ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನಗರಕೂಟವಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆಯ ನಗರ ವಲಯ ಮತ್ತು ಹೊರವಲಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು {{convert|260|ha|acre|0}},<ref>{{cite web|url= http://m2002.thecgf.com/venues/HPK/|title= Heaton Park|accessdate= 2009-07-20|publisher= thecgf.com|archive-date= 2007-08-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20070831032941/http://m2002.thecgf.com/venues/HPK/|url-status= dead}}</ref> ಲ್ಲಿರುವ [[ಹೀಟನ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]‌, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. [[ಚೆಷೈರ್]]‌ನೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ವಸಾಹತುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. [[M60]] ಹಾಗೂ [[M56 ಹೆದ್ದಾರಿ|M56 ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ನಾರ್ತೆಂಡೆನ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿತೆನ್ಷಾ]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಭಾರೀ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣವು]] ಪ್ರಮುಖ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ]] ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಂತೆಯೇ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ]] [[ಕಡಲ ಹವಾಗುಣ|ಕಡಲ ಹವಾಗುಣವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಂಪಾದ ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಚಳಿಗಾಲವಿರುತ್ತದೆ. ವರ್ಷದುದ್ದಕ್ಕೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಗುರ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. UK ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ {{convert|1125.0|mm|in|2}},<ref name="UK weather">{{Cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|title=UK 1971–2000 averages|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Met Office]]|year=೨೦೦೧|archive-date=2009-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090705140124/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|url-status=dead}}</ref> ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು {{convert|806.6|mm|in|2}}<ref name="Manchester weather">{{Cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/manchester_airport.html|title=Manchester Airport 1971–2000 weather averages|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Met Office]]|year=೨೦೦೧|archive-date=2003-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20030820190304/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|url-status=dead}}</ref> ಆಗಿದೆ. UK ಸರಾಸರಿ ೧೫೪.೪ <ref name="UK weather"/> ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ೧೪೦.೪ ದಿನಗಳು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಆರ್ದ್ರತೆಯು ಇತರೆಡೆಗಿಂತಲು ತುಸು ಹೆಚ್ಚೇ ಇದೆ. ಇದು, ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮಗೊಳಿಸಿದೆ(ನೂಲಿನ ಕಡಿಮೆ ಹರಿಯುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ) [[ನಗರವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ವಾತಾವರಣ|ನಗರವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ವಾತಾವರಣದ]] ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ, ಹಿಮಪಾತಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೂ, ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ [[ಪೆನೀನ್]]‌ ಮತ್ತು [[ರೊಸೆನ್ಡೇಲ್‌ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌]] ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಮಪಾತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಗರದಿಂದಾಚೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಹಿಮದ ಕಾರಣ ಮುಚ್ಚಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Snow">{{Cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/147/147321_roads_chaos_as_snow_sweeps_in.html|title=Roads chaos as snow sweeps in Manchester|accessdate=2009-05-05|publisher=[[Manchester Evening News]]|date=೨೪ February ೨೦೦೫}}</ref> [[ಓಲ್ಡ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡೆಡ್ಜ್‌]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ [[A62 ಹೆದ್ದಾರಿ]], [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌|ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ನತ್ತ]] ಹಾದುಹೋಗುವ [[A57]] ([[ಸ್ನೇಕ್ ಪಾಸ್‌]]),<ref name="Peaks">{{Cite web|url=http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|title=Peak District sightseer's guide – Snake Pass|accessdate=2009-05-05|publisher=High Peak|year=2002|archive-date=2011-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112081929/http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|url-status=dead}}</ref> ಹಾಗೂ [[ಸ್ಯಾಡ್ಲ್‌ವರ್ತ್‌ ಮೂರ್‌]] ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ [[M62]] ದಾರಿಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವಾಗಿವೆ. {{Manchester weatherbox}} == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == {{See also|Demography of Greater Manchester}} {| class="wikitable" border="1" id="toc" style="float:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:85%" cellspacing="3" ! colspan="4"|'''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ (ಹೋಲಿಕೆ)''' <ref>{{cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/planning/studies/census/keyfacts/|title=2001 Census; Key facts sheets|publisher=manchester.gov.uk|author=United Kingdom Census 2001|date=2007-01-17|accessdate=2007-07-10|archive-date=2006-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721151251/http://www.manchester.gov.uk/planning/studies/census/keyfacts/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadAreaSearch.do?a=7&i=1001&m=0&enc=1&areaSearchText=manchester&areaSearchType=13&extendedList=false|title=Manchester (Local Authority)|publisher=neighbourhood.statistics.gov.uk|author=United Kingdom Census 2001|year=2001|accessdate=2007-07-10}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''[[UK ಜನಗಣತಿ 2001]]''' | '''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌''' | '''[[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]''' | '''ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್''' |- | ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ | ೪೪೧,೨೦೦ | ೨,೫೪೭,೭೦೦ | ೪೯,೧೩೮,೮೩೧ |- | ವಿದೇಶೀ ಸಂಜಾತರು | ೧೫.೦% | ೭.೨% | ೯.೨% |- | ಬಿಳಿಯರು | ೮೧.೦% | ೯೧.೦% | ೯೧.೦% |- | ಏಷ್ಯನ್ನರು | ೯.೧% | ೫.೭% | ೪.೬% |- | ಕರಿಯರು | ೪.೫% | ೧.೨% | ೨-೩% |- | ೭೫ ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿದವರು | ೬.೪% | ೭.೦% | ೭.೫% |- | [[ಕ್ರೈಸ್ತ]] | ೬೨.೪% | ೭೪% | ೭೨% |- | [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] | ೯.೧% | ೫.೦% | ೩.೧% |} [[ಚಿತ್ರ:Greater Manchester Demography.png|thumb|right|ಇಸವಿ 1801ರಿಂದ 2001ರ ವರೆಗೆ, ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೌಂಟಿಯ ನಗರವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಾಹಿತಿ.]] The [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ ಜನಗಣತಿ 2001]] ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೩೯೨,೮೧೯ ಇತ್ತು. ಇಸವಿ ೧೯೯೧ ಜನಗಣತಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ೯.೨%ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="2001 census">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00BN-A.asp|title=Manchester profile of 2001 census|accessdate=2006-10-25|publisher=Office for National Statistics|year=2003|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811110429/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00BN-A.asp|url-status=dead}}</ref> ಸುಮಾರು ೮೩,೦೦೦ ಜನರು ೧೬ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು, ೨೮೫,೦೦೦ ಜನರು ೧೬-೭೪ರ ವಯಸ್ಸಿನ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು, ಹಾಗೂ ೨೫,೦೦೦ ಜನರು ೭೫ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="2001 census" /> ೨೦೦೧ UK ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೈಕಿ ೭೫.೯%ರಷ್ಟು ತಾವು UKದಲ್ಲಿಯೇ ಜನಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ''ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ಸ್'' ‌ (ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮ್ಯಾನ್ಕ್ಸ್‌) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣ UKನಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅಧಿಕ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಅಂಕಿಅಂಶಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿರುವುದು.<ref name="2001 census" /> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, '೬೦%ರಷ್ಟು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಿವಾಸಿಗಳು UKಯ ಅತಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ'.<ref name="Fastest Growing City" /> ಇಸವಿ ೨೦೦೬ದ ಅರ್ಧವಾರ್ಷಿಕ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೪೫೨,೦೦೦ ಅಗಿದ್ದು, [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="2006 Mid-year estimates">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Expodata/Spreadsheets/D9664.xls|title=Mid-year estimates for 2006|accessdate=2007-09-13|publisher=Office of National Statistics|year=2007|format=XLS|archive-date=2011-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817102206/http://www.statistics.gov.uk/statbase/Expodata/Spreadsheets/D9664.xls|url-status=dead}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೇವಲ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿ, ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ತುತ್ತತುದಿಗೆ ೭೬೬,೩೧೧ ಏರಿತು. ತುತ್ತತುದಿ ತಲುಪಿದ ಬಳಿಕ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳು [[ಕೊಳೆಗೇರಿ ತೆರವು]] ಹಾಗೂ [[WWII (ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ)|WWII (ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ)ನಂತರ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಸಭೆಯಿಂದ [[ಹ್ಯಾಟರ್ಸ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೆ]] ಮುಂತಾದ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೃಹ]][[ಓವರ್‌ಸ್ಪಿಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌|ಓವರ್‌ಸ್ಪಿಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳ]] ನಿರ್ಮಾಣದ ಹೆಚ್ಚಳ.<ref name="Slums">{{cite journal | last = Shapely | first = Peter | year = 2002–3 | title = The press and the system built developments of inner-city Manchester | journal = Manchester Region History Review | volume = 16 | pages = 30–39 | publisher = Manchester Centre for Regional History | location = Manchester | issn = 0952-4320 | url = http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221173022/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf|archivedate=2007-02-21}}</ref> ಇತರೆ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಂತೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಾಸಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. UKಯಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ನಂತರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದ್ಯ|ಯಹೂದ್ಯರ]] ಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಸಹ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮುಸ್ಲಿಮ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Jewish Population">{{Cite web|url=http://www.somethingjewish.co.uk/regional_jews/manchester/index.htm|title="Second largest"|accessdate=2007-09-14|publisher=Something Jewish|archive-date=2007-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830204112/http://www.somethingjewish.co.uk/regional_jews/manchester/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯಾದ ೦.೨೦%ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದವರು ೦.೪೪% ಇತ್ತು.<ref name="GayPopulation">{{Cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=16&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1195748081500&enc=1&dsFamilyId=201|title=Manchester Neighbourhood Statistics – Same-Sex couples|accessdate=2007-11-22|publisher=Office of National Statistics|year=2001|archive-date=2012-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120912184935/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=manchester&d=13&e=16&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1195748081500&enc=1&dsFamilyId=201|url-status=dead}}</ref> [[ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯ|ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ೩೪ನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೫ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ೭೭.೬% ಜನರು '[[ಬಿಳಿಯರು]]' (೭೧.೦% ನಿವಾಸಿಗಳು[[ಬಿಳಿಯ ಬ್ರಿಟಿಷರು]], ೩.೦% [[ಬಿಳಿಯ ಐರಿಷ್]]‌ರು, ೩.೬% [[ಇತರೆ ಬಿಳಿಯರು]]- ಮಿಶ್ರಿತ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೂರ್ವಿಕರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಸುಮಾರು ೨೫,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ [[ಇಟಾಲಿಯನ್]]‌ ಮೂಲದ ಮ್ಯಾನ್ಕುನಿಯನ್ನರಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇವರದು ೫.೫%ರಷ್ಟು ಪಾಲಿದೆ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3223776.stm BBC NEWS | ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ | ಇಟಾಲಿಯನ್ಸ್ ರಿವೋಲ್ಟ್ ಓವರ್ ಚರ್ಚ್ ಕ್ಲೋಸರ್]</ref>). ೩.೨% [[ಮಿಶ್ರಿತ ಜನಾಂಗೀಯತೆ]] (೧.೩% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ಕೆರಿಬಿಯನ್ನರು, ೦.೬% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕರಿಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರು, ೦.೭% ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯನ್‌, ೦.೭% ಇತರೆ ಮಿಶ್ರಿತ ಜನಾಂಗೀಯತೆ). ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೧೦.೩%ರಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯನ್‌ ಮೂಲದವರಿದ್ದಾರೆ (೨.೩% [[ಭಾರತೀಯ]], ೫.೮% [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ]], ೧.೦% [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಿ]], ೧.೨% [[ಇತರೆ ದಕ್ಷಿಣ]]). ೫.೨% [[ಕರಿಯರು]] (೨.೦% [[ಕರಿಯ ಕೆರಬ್ಬಿಯನ್ನರು]], ೨.೭% [[ಕರಿಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರು]] ಹಾಗೂ ೦.೫% [[ಇತರ ಕರಿಯರು]]). ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೨.೩% [[ಚೀನೀ ಮೂಲದವರು]] ಹಾಗೂ ೧.೪% [[ಇತರೆ ಜನಾಂಗ|ಇತರೆ ಜನಾಂಗದವರಿದ್ದಾರೆ]].<ref name="Ethnic groups">{{Cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=Manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1198673035015&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Manchester ethnic grouping percentages|accessdate=2007-12-26|publisher=Office of National Statistics|year=2005|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206062805/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276778&c=Manchester&d=13&e=13&g=351271&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1198673035015&enc=1&dsFamilyId=1812|url-status=dead}}</ref> [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]], [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಹಿಲ್‌]], [[ರಷ್ಹೋಮ್‌]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಎಂದು ಕಿಡ್‌ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Kidd" /> [[ಸೇಂಟ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಡೇ]] ಮೆರವಣಿಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಐರಿಷ್‌ ಉತ್ಸವವು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="Irish festival">{{Cite web|url=http://www.manchesteririshfestival.co.uk|title=The Manchester Irish Festival: the largest in the UK|accessdate=2007-06-28|publisher=Manchester Irish Festival Website|year=2007}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ,ಓರಿಯಂಟಲ್ ಉಪಾಹಾರಮಂದಿರಗಳು ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಪ್ರಧಾನಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಸ್ಥಾಪಿತ [[ಚೈನಾಟೌನ್]]‌ ಸಹ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಗೆ ಸೇರುವ ಚೀನೀ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Chinatown">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/manchester/chinatown/2004/01/history.shtml|title=History of Manchester's Chinatown|accessdate=2007-11-22|publisher=[[bbc.co.uk]]|year=೨೦೦೪|work=[[BBC]]}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೫ಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ತೀವ್ರವಾದ [[ನಗರೀಕರಣ|ನಗರೀಕರಣದ]] ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಗರದ [[ಮಾಸ್‌ ಸೈಡ್]]‌ ಮತ್ತು [[ವೈಥೆನ್ಷಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿ ೧,೦೦೦ ಜನರಲ್ಲಿ, ವಾಹನ-ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪರಾಧಗಳು ಹಾಗೂ ವಾಹನ ಕಳುವಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೭.೬ ಮತ್ತು ೨.೯ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ೨೫.೫ ಮತ್ತು ೮.೯ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs">{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Manchester.html|title=Local Area Crime Figures for Manchester|accessdate=2007-11-22|publisher=UpMyStreet,co.uk|year=2006/7|archive-date=2007-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071125172649/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Manchester.html|url-status=dead}}</ref> ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ ಸರಾಸರಿ ೦.೯ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ೧.೯ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs"/> ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂಸಾಪರಾಧದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ೧೬.೭ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಸರಾಸರಿ ೩೨.೭ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="CrimeFigs"/> ಅಪರಾಧದ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ೨೦೦೬-೦೭ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="CrimeFigsAbout">{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/learn-more/l/Manchester.html|title=Local Area Crime Figures for Manchester – Learn More section|accessdate=2007-11-22|publisher=UpMyStreet,co.uk|year=2006/7|archive-date=2007-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028143906/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/learn-more/l/Manchester.html|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರೀ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲಾದ ಕಾರ್ಯಶೀಲ ನಗರ ವಲಯದ [[ಯುರೋಸ್ಟ್ಯಾಟ್]]‌ ಮಾನದಂಡವಾದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಿಶಾಲ ನಗರ ವಲಯ|ವಿಶಾಲ ನಗರ ವಲಯದಲ್ಲಿ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ೨,೫೩೯,೧೦೦ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="urbanaudit">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=UK008C&CountryCode=UK|title=Urban Audit - City Profiles: Manchester|publisher=Urban Audit|accessdate=2008-10-05|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112222759/http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=UK008C&CountryCode=UK|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಜೊತೆಗೆ, LUZ [[ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಕೌಂಟಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಸಹ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=29|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=2008-10-05|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217143002/http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|url-status=dead}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌‌ನಲ್ಲಿ [[ಲಂಡನ್]]‌ ನಂತರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ LUZ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಲಯವಾಗಿದೆ. == ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಧೆ == {{Main|Economy of Manchester}} {{See also|List of companies based in Greater Manchester}} thumb|right|ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರದಿಂದ ಕಂಡಂತೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಇರುಳಿನ ದೃಶ್ಯ. [[ಚಿತ್ರ:Chinatown arch manchester.jpg|right|thumb|ಚೀನಾಟೌನ್‌ನ ಕಮಾನಿನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ.]] ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಂದು ಸೇವಾ-ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಒಳಬರುವ ಹೂಡಿಕೆಯು ರಾಜಧಾನಿಯ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿತ್ತು.<ref name="SoTC"/> ''ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್‌ ದಿ ಸಿಟಿ ರಿಪೋರ್ಟ್‌'' ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸೇವೆಗಳು, ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ಸೃಜನಾತ್ಮಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="SoTC">{{cite web | url = http://www.manchesterpartnership.org.uk/includes/uploads/File/State%20of%20the%20City%2017%20OCT%20FINAL.pdf | title = Manchester’s State of the City Report 2006/2007 | accessdate = 2007-10-21 | author = Manchester Partnership | coauthors = Manchester City Council; KPMG | year = 2007 | month = September | format = PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028165252/http://www.manchesterpartnership.org.uk/includes/uploads/File/State%20of%20the%20City%2017%20OCT%20FINAL.pdf|archivedate=2007-10-28}}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೭ ಮತ್ತು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಗರವು,UKಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಎರಡನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c19200007p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |title = London, Manchester and Birmingham lead UK survey of business friendly cities |accessdate = 2008-09-24 |date = 24 September 2008 |publisher = [[Cushman & Wakefield]] |work = Cushman & Wakefield web pages |archive-date = 2008-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081127031929/http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c19200007p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |url-status = dead }}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ UKಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರ ಎನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url = http://www.cushwake.com/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repId=c27300017p&LanId=EN&LocId=GLOBAL |title=European Cities Monitor: Warsaw named as favoured city for expansion; London leads again|accessdate = 2009-10-07|date = 6 October 2008 |publisher=[[Cushman & Wakefield]]}}</ref> ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, UKಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಚೇರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ UK [[GVA|GVAದ]] £೪೨ ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದಷ್ಟು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ [[ವೇಲ್ಸ್‌]] ಅಥವಾ [[ಈಶಾನ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="RegionalGVA">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|title=Regional GVA December 2007 (Page 7)|accessdate=2008-03-29|publisher=[[Office for National Statistics]]|year=೨೦೦೭|format=PDF|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080108083547/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|archivedate=2008-01-08}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ, ವಲಯವಾರು ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸಿನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೧೫,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌, ಹಣಕಾಸು ಹಾಗೂ ೬೦ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Manc CGF"/> ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ-ಸ್ವಾಮ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯವಹಿವಾಟು [[ದಿ ಕೊ-ಆಪರೇಟಿವ್‌ ಗ್ರೂಪ್]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿದ್ದು,ನಗರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕಾನೂನು ಕ್ಷೇತ್ರ, ಲೆಕ್ಕನಿರ್ವಹಣೆ, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಲಹೆ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ವೃತ್ತಿಪರ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸೇವೆಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref name="Manc CGF"/> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗ]] ಹಾಗೂ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾಸ್ಲೆ ಬೀದಿ, ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌, ಕಿಂಗ್ಸ್‌ ಬೀದಿ ಮತ್ತು ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿದೆ. [[ಸ್ಪಿನಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌]] ಎಂಬುದು £೧.೫&nbsp;ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಬಹು-ಉಪಯೋಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಊಟೋಪಚಾರ ಸೇವೆ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಲವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆಗಿವೆ; ಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು [[ನಾಗರಿಕ ನ್ಯಾಯ ಕೇಂದ್ರ|ನಾಗರಿಕ ನ್ಯಾಯ ಕೇಂದ್ರವೂ]] ಸಹ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಿಂದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news | first = Tom | last = Calverley | title = Landmark court opens | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1021575_landmark_court_opens | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೫ October ೨೦೦೭ | accessdate = ೨೦೦೭-೧೧-೦೧ }}<br />• {{cite news | first = Chris | last = Barry | title = City's 5-star rebirth | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1019502_citys_5star_rebirth | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೧೨ October ೨೦೦೭ | accessdate = ೨೦೦೭-೧೧-೦೧ }}<br />• {{cite web | url = http://www.spinningfields-manchester.com/ | title = Spinningfields | accessdate = 2007-11-01 | year = 2005 | publisher = Allied London | archive-date = 2007-11-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071112041259/http://www.spinningfields-manchester.com/ | url-status = dead }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ಗಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.<ref name="Manc CGF">{{cite web|url=http://m2002.thecgf.com/Manchester/|format=http|title=Manchester host city; All about Manchester|author=Anon|publisher=m2002.thecgf.com|year=2002|accessdate=2007-11-08|archive-date=2007-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106101646/http://m2002.thecgf.com/Manchester/|url-status=dead}}</ref> ಮಾರಾಟ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಇದು UKದಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರನೆಯ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರಾಟದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/manchester/lifeinmanchester/shopping.shtml | title = Life in Manchester - Shopping | accessdate = 2007-10-12 | date = 15 December 2004 | work = bbc.co.uk | publisher = BBC }}<br />•{{cite news | first = Beverley | last = Fearis | title = Shopping: Spend, spend, spend <!-- and a lot more ... --> | work = Guardian Magazine Supplement | publisher = The Guardian | date = 29 September 2007 | accessdate = 2007-10-12 | quote = When it comes to shopping for fashion, Manchester is hard to beat. Rub shoulders with the Wags in the designer stores of Exchange Square and New Cathedral Street ...}}<br />•{{cite web | url = http://www.caci.co.uk/188.aspx | title = Credit crunch resistant retail centres unveiled | accessdate = 2009-05-04 | work = CACI web pages | publisher = CACI Limited | year = 2008 | month = April | archive-date = 2009-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106175807/http://www.caci.co.uk/188.aspx | url-status = dead }}<br />•{{cite press release | title = Experian publishes the definitive 2007 retail ranking | publisher = Experian | date = 28 September 2007 | url = http://press.experian.com/documents/showdoc.cfm?doc=2822 | accessdate = 2007-10-12 | archive-date = 2007-11-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071111034324/http://press.experian.com/documents/showdoc.cfm?doc=2822 | url-status = dead }}</ref> ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರಪಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ನಾಜೂಕು ವಸ್ತುಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳ ವರೆಗೂ ವಿವಿಧ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿವಿಯೆನ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ವುಡ್]]‌‌, [[ಎಂಪೊರಿಯೊ ಅರ್ಮಾನಿ]], [[DKNY]], [[ಹಾರ್ವೆ ನಿಕೊಲ್ಸ್‌]], [[ಚಾನೆಲ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಹರ್ಮೆಸ್‌]] ಅಂಗಡಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. UKಯ ನಗರವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅರ್ನ್‌ಡೇಲ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಹಲವು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಳಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="Arndale"/> == ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು == {{Main|Architecture of Manchester}} {{See also|List of tallest buildings and structures in Manchester|List of streets in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Beetham Tower Northern.jpg|thumb|right|ಡೀನ್ಸ್‌ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಇದು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ವಾಸಗೃಹಗಳಿರುವ ಗೋಪುರವಾಗಿದೆ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕಟ್ಟಡಗಳು [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌]] ಶೈಲಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು [[ಸಮಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ|ಸಮಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ]] ವರೆಗೂ, ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ನಗರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಪು ಇಟ್ಟಿಗೆ|ಕೆಂಪು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು]] ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವು ಅದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಜಾಗತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ದಿನಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಗೊಡುತ್ತವೆ.<ref name="Hartwell" /> ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಾಚೆ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ [[ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿ|ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳು]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರವೂ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿವೆ; ಇನ್ನು ಹಲವನ್ನು ವಸತಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮರುಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿವೆ. [[ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌|ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪುರ ಭವನ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪುರ ಭವನವನ್ನು]] [[ಗೋಥಿಕ್‌ ರಿವೈವಲ್]]‌ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>ರಾಬಿನ್ಸನ್‌ (೧೯೮೬), ''ದಿ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ ಆಫ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌'' , ಪಿ.&nbsp;೧೫೩</ref> [[ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿಂಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆ|ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿಂಸ್ಟರ್‌ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡದಿರುವ ಕಾರಣ, ಬದಲೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ, ಈ ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ನಡೆಸುವುದುಂಟು.<ref>{{cite web|url = http://www.manchester.gov.uk/townhall/documents/filmcharter.pdf|title = Film Location Charter|accessdate = 2007-11-12|date = 8 September 2003|format = PDF|publisher = [[Manchester City Council]]|archive-date = 2006-12-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20061210094514/http://www.manchester.gov.uk/townhall/documents/filmcharter.pdf|url-status = bot: unknown}}<br />•{{cite web|url = http://www.manchester.gov.uk/townhall/venues/filming.htm|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070424185615/http://www.manchester.gov.uk/townhall/venues/filming.htm|archivedate = 2007-04-24|title = Filming at Manchester Town Hall|accessdate = 2007-11-12|date = 17 October 2006|work = Manchester City Council web pages|publisher = Manchester City Council}}</ref> ೧೯೬೦ರ ಹಾಗೂ ೧೯೭೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಲವು [[ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಬಳಿಯಿರುವ [[CIS ಗೋಪುರವು]] ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ [[ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರ|ಬೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಗೋಪುರನಿರ್ಮಾಣ]] ಮುಗಿಸುವ ತನಕ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, [[ಹಿಲ್ಟನ್‌ ಹೋಟೆಲ್]]‌ ಎಂಬ ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ಹಾಗೂ ವಸತಿಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಭರಾಟೆಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಲಂಡನ್‌ನ ಹೊರಗೆ, UKಯಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯೆತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು.ಆದರೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ, ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗೋಪುರ|ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗೋಪುರದ]] ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು (ಯೋಜನೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ).<ref name="Inacity">{{Cite web|url=http://www.manchesterconfidential.co.uk/property/index.asp?Sessionx=IpqiNw86JwfkNwB6IaqiNwA&realname=Too_hot_to_handle&frombounce=yes|title=Inacity step out as Ballymore stride in with plans for Eastgate Tower|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester Confidential|year=2007|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206030740/http://www.manchesterconfidential.co.uk/property/index.asp?Sessionx=IpqiNw86JwfkNwB6IaqiNwA&realname=Too_hot_to_handle&frombounce=yes|url-status=dead}}</ref> [[ಅಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರೋಡ್‌ ನಿಲ್ದಾಣ|ಅಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರೋಡ್‌ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಎದುರಿಗಿರುವ [[ಹಸಿರು ಭವನ|ಹಸಿರು ಭವನವು]] ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪರಿಸರ-ಸ್ನೇಹಿ ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು UKಯ ಕೆಲವೇ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ನಗರ ವಿಭಾಗದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ [[ಹೀಟನ್‌ ಪಾರ್ಕ್]] ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪುರಸಭಾ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಉದ್ಯಾನಪ್ರದೇಶದ {{convert|610|acre|ha}} ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="HeatonPark">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=200073heaton/&documentID=1422|title=About Heaton Park|accessdate=2007-11-23|publisher=[[Manchester City Council]]|year=೨೦೦೫|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315081308/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=200073heaton%2F&documentID=1422|url-status=dead}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೩೫ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ.<ref name="Parks">{{Cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents.php?categoryID=200073|title=Manchester's parks and open spaces|accessdate=2007-11-23|publisher=[[Manchester City Council]]|year=೨೦೦೫}}</ref> ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಚೌಕಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌]], [[ಬಿಷಪ್‌ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌]], [[ಆಲಿವರ್‌ ಹೇವುಡ್‌]], [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಇವರ್ಟ್‌ ಗ್ಲ್ಯಾಡ್‌ಸ್ಟೋನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌|ಜಾನ್‌ ಬ್ರೈಟ್‌ರ]] ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಚೌಕದಲ್ಲಿದೆ. [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಣಿ]], [[ರಾಬರ್ಟ್ ಪೀಲ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಡ್ಯೂಕ್‌ ಆಫ್‌ ವೆಲಿಂಗ್ಟನ್|ಡ್ಯೂಕ್‌ ಆಫ್‌ ವೆಲಿಂಗ್ಟನ್‌ರ]] ಸ್ಮಾರಕಗಳು [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್‌|ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿವೆ]]. ಸೇಂಟ್‌ ಪೀಟರ್ಸ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಎಡ್ವಿನ್‌ ಲುಟ್ಯೆನ್ಸ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಾಧಿಯು, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಯುದ್ಧ ವೀರರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಾಧಿ. [[ಸ್ಯಾಕ್ವಿಲ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌|ಸ್ಯಾಕ್ವಿಲ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಅಲಾನ್‌ ಟುರಿಂಗ್‌ ಸ್ಮಾರಕ|ಅಲಾನ್‌ ಟುರಿಂಗ್‌ ಸ್ಮಾರಕವು]] ಆಧುನಿಕ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ನ ಜನಕರಾಗಿ ಇವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾರ್ಜ್‌ ಗ್ರೇ ಬರ್ನಾರ್ಡ್‌ ರಚಿಸಿದ [[ಅಬ್ರಾಹಂ ಲಿಂಕನ್]] ಪ್ರತಿಮೆಯು ನಾಮಸೂಚಕ ಲಿಂಕನ್ ಚೌಕದಲ್ಲಿದೆ(ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಗರದ [[ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌|ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿತ್ತು]]).ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಹಾಯೊ ರಾಜ್ಯದ ಸಿಂಸಿನ್ನಟಿ ನಗರದ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಫೆಲ್ಪ್ಸ್‌ ಟ್ಯಾಫ್ಟ್‌ ದಂಪತಿಗಳು ನಗರಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದರು. [[ಹತ್ತಿ ಕ್ಷಾಮ]] ಹಾಗೂ ೧೮೬೧–೧೮೬೫ <ref name="PSGM">{{cite book |last1=Cocks |first1=Harry |last2=Wyke |first2=Terry |title=Public Sculpture of Greater Manchester |series=Public Sculpture of Britain |publisher=Liverpool University Press |location=Liverpool |year=2004 |pages=11–27, 88–92, 111–121, 123–5, 130–2 |isbn=0-85323-567-8}}</ref> ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ|ಅಮೆರಿಕನ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ [[ಕಾಂಕಾರ್ಡ್]] ವಿಮಾನವೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ. &nbsp;{{clear}} == ಸಾರಿಗೆ == {{imagestack|float=right| [[ಚಿತ್ರ:Manchester Piccadilly station approach - April 11 2005.jpg|thumb|[[Manchester Piccadilly Station]], the principal railway and [[Manchester Metrolink|Metrolink]] station in Manchester.]] [[ಚಿತ್ರ:No 3001 Manchester Metrolink tram.jpg|thumb|A [[Manchester Metrolink|Metrolink tram]].]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester free zone bus.jpg|thumb|One of the zero-fare [[bus]]es.]] }} {{Main|Transport in Manchester}} {{See also|Manchester Airport|List of railway stations in Greater Manchester|Manchester Congestion Charge|Greater Manchester Transport Innovation Fund (TiF)}} ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗೂ ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ವಲಯದ ವಾಸಿಗಳಿಗೆ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು]] ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಚಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ೨೧.೦೬ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಯುರೋಪ್‌, ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ, ಕೆರಿಬಿಯನ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು, ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ವಲಯ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ವಿಮಾನ ಯಾನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆ ([[ಲಂಡನ್ ಹೀಥ್ರೋ|ಲಂಡನ್ ಹೀಥ್ರೋಗಿಂತ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.).<ref>{{cite news | first = James | last = Wilson | title = A busy hub of connectivity | work = [[Financial Times]] – FT report – doing business in Manchester and the NorthWest | publisher = The Financial Times Limited | date = ೨೬ April ೨೦೦೭}}</ref> ಎರಡನೆಯ ರನ್ವೆಯನ್ನು ಇಸವಿ ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೫ರಿಂದಲೂ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುಶಃ ಅಷ್ಟೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕ ರೈಲು ಜಾಲವಿದೆ. ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ]] ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Citeweb|title=Passenger Numbers 2005-06|url=http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls|accessdate=2007-10-01|archive-date=2013-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122100934/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ರೈಲು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ [[ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ರೇಲ್]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಉತ್ತರ ಭಾಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ರೈಲು ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೈಲು ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ವರ್ಜಿನ್‌ ಟ್ರೇನ್ಸ್‌]] ಸಹ ಸೇರಿದೆ. [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲುಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿಯಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರೈಲು ಜಾಲ ಮತ್ತು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಡಜನ್‌‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರೈಲು ಆಧಾರಿತ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ರೈಡ್ ತಾಣಗಳಿವೆ.<ref name="Park & Ride">{{Cite web|url=http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=3365350|title=GMPTE Park & Ride – Stations and Stops|accessdate=2007-09-11|publisher=[[GMPTE]]|year=೨೦೦೭|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009125451/http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=3365350|url-status=dead}}</ref> ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ್ನು [[ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]‌ನ ರೈಲುಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಲೆಂದು ಸರ್ಕಾರವು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು.<ref name="Rail hub">{{Cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1018628_plans_for_rail_capital_of_north|title=Plans for rail capital of north|accessdate=2007-10-05|publisher=MEN Media|date=5 October 2007|work=[[Manchester Evening News]]}}</ref> ಇಸವಿ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್]]‌ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ,ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಆಧುನಿಕ [[ಲಘು ರೈಲು]] [[ಟ್ರ್ಯಾಮ್]]‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದ UKಯಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ನಗರವಾಯಿತು. ಸದ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಲಘು ರೈಲಿಗಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸಿ, ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾದ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾದುಹೋಗಿ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="metrolink-history">{{cite web|url=http://www.metrolink.co.uk/pdf/past_present_future.pdf|title=Metrolink History|date=2004-03-09|publisher=Manchester Metrolink|accessdate=2009-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040428044638/http://www.metrolink.co.uk/pdf/past_present_future.pdf|archivedate=2004-04-28}}</ref> {{convert|23|mi|km|abbr=on}}-ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದು,೩೭ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ(ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಐದು ಬೀದಿ ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ ನಿಲುಗಡೆಗಳು ಸೇರಿ) ವಿಸ್ತರಣಾ ಯೋಜನೆಯೊಂದು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gmpte.com/upload/library/met_brochure_0303.pdf | title = Metrolink: a network for the twenty-first century | accessdate = 2007-09-19 | year = 2002 | format = PDF | publisher = GMPTE|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031206031659/http://www.gmpte.com/upload/library/met_brochure_0303.pdf|archivedate=2003-12-06}}</ref> ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬಸ್‌ ಸೇವಾ ಜಾಲವಿದೆ. ನಗರದಿಂದ ಹರಡಿ, [[ಗ್ರೇಟರ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ವಲಯದಲ್ಲಿ ೫೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಬಸ್‌ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಸವಿ ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ [[ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ]] ಮುಂಚೆ, SELNEC ಹಾಗೂ ಆನಂತರ GMPTE ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಬಸ್‌ಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದವು.<ref name="SELNEC buses">{{Cite web|url=http://www.gmbuses.co.uk/library/history/history.html|title=History of GM Buses and SELNEC PTE|accessdate=2007-09-20|publisher=Greater Manchester Buses Group|year=2000|archive-date=2012-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053958/http://www.gmbuses.co.uk/library/history/history.html|url-status=dead}}</ref> ಆನಂತರ, [[GM ಬಸಸ್‌]] ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಖಾಸಗೀಕರಣದ ನಂತರ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ GM ಬಸಸ್‌ ನಾರ್ತ್‌ ಮತ್ತು GM ಬಸಸ್‌ ಸೌತ್‌ ಎಂಬ ಉಪ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದವು. ಆನಂತರ, ಇವೆರಡು ಉಪಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ಫಸ್ಟ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೇಜ್‌ಕೋಚ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]‌ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು.<ref>{{cite web | url = http://www.gmpte.com/upload/library/t&s01_02.pdf | title = GMPTE Trends and Statistics 2001/2002 | accessdate = 2007-09-19 | year = 2002 | format = PDF | publisher = GMPTE | pages = 28–9 | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327122708/http://www.gmpte.com/upload/library/t%26s01_02.pdf | url-status = dead }}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ,ಫಸ್ಟ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌,ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಸುತ್ತ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಒಯ್ಯುವ [[ಉಚಿತ]] [[ಮೆಟ್ರೊಷಟ್ಲ್‌]] ಬಸ್‌ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | first = Clarissa | last = Satchell | title = Free buses on another city route | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/175/175041_free_buses_on_another_city_route.html | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೨ September ೨೦೦೫ | accessdate = ೨೦೦೭-೦೯-೧೮}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದ ಅವಶೇಷವಾಗಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಾಲುವೆ ಜಾಲವು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಿನ ಸಮಯದ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಡಗು ಕಾಲುವೆ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಡಗು ಕಾಲುವೆಯು]] ಈಗಲೂ ತೆರೆದಿದ್ದರೂ, ಮೇಲ್ತುದಿಯತ್ತ ಸಂಚಾರದ ದಟ್ಟಣೆ ಅಷ್ಟಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web | url = http://www.waterscape.com/North_West_Cities | title = North West Cities | accessdate = 2007-09-19 | year = 2007 | work = Waterscape | publisher = British Waterways | archive-date = 2008-10-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081024224144/http://www.waterscape.com/North_West_Cities | url-status = dead }}<br />•{{cite news | first = Nigel | last = Pivaro | title = Ship canal cruising is all the rage | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/226/226106_ship_canal_cruising_is_all_the_rage.html | work = [[Manchester Evening News]] | publisher = M.E.N media | date = ೨೦ October ೨೦೦೬ | accessdate = ೨೦೦೭-೦೯-೧೯ }}</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Main|Culture of Manchester}} {{See also|List of people from Manchester}} === ಸಂಗೀತ === {{Main|Music of Manchester|List of bands from Manchester|Madchester}} [[ಚಿತ್ರ:Bridgewater Hall in 2008.jpg|thumb|ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಹಾಲ್‌]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester V. Cancer.jpg|thumb|MEN ಅರೆನಾ]] [[ಚಿತ್ರ:SmithsPromoPhoto TQID 1985.jpg‎|thumb|ದಿ ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯತಂಡ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಂಗೀತ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತ ಪಡೆದ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಲ್ಲಿ [[ದಿ ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌]], [[ಬಝ್‌ಕಾಕ್ಸ್‌]], [[ದಿ ಫಾಲ್‌]], [[ಜಾಯ್‌ ಡಿವಿಜನ್‌]] ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ವಾದ್ಯತಂಡ [[ನ್ಯೂ ಆರ್ಡರ್‌]], [[ಒಯೆಸಿಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಡವ್ಸ್‌]] ಸೇರಿದೆ. ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಇಂಡೀ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಿಗೆ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯ ಸೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಹ್ಯಾಪಿ ಮಂಡೇಸ್‌]], [[ಇಂಸ್ಪಿರಲ್‌ ಕಾರ್ಪೆಟ್ಸ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ದಿ ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್‌]] ಸೇರಿವೆ. ಈ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳು '[[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್]]'‌ ಸೀನ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದವು. ಇವು ಫ್ಯಾಕ್‌ ೫೧ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ ([[ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ]] ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದೆ) ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. [[ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್]]‌ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ [[ಟೊನಿ ವಿಲ್ಸನ್]]‌ ಇದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಮೂಲದ್ದಾದರೂ ಸಹ, [[ದಿ ಕೆಮಿಕಲ್‌ ಬ್ರದರ್ಸ್]]‌ ವಾದ್ಯತಂಡವು ತರುವಾಯ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಯಿತು.<ref name="ChemBros">{{Cite web|url=http://www.manchester.ac.uk/undergraduate/ourreputation/distinguishedalumni/thechemicalbrothers/|title=The Chemical Brothers – Alumni|accessdate=2007-11-12|publisher=[[University of Manchester]]|year=೨೦೦೫}}</ref> ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್ ವಾದ್ಯತಂಡದ ಮಾಜಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದ [[ಇಯಾನ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] ಮತ್ತು ಸ್ಮಿತ್ಸ್‌ ವಾದ್ಯತಂಡದ ಮಾಜಿ ಕಲಾವಿದ [[ಮೊರಿಸ್ಸೆ]] ಇಂದಿಗೂ ಸೊಲೊ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದು ಸಾಫಲ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಇತರೆ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಟೇಕ್‌ ದಟ್]]‌ ಮತ್ತು [[ಸಿಂಪ್ಲಿ ರೆಡ್]]‌ ಸಹ ಸೇರಿದೆ. ಗ್ರೇಟರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮೂಲದ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳಲ್ಲಿ [[ಎ ಗಯ್ ಕಾಲ್ಡ್‌ ಜೆರಾಲ್ಡ್‌]], [[ದಿ ವರ್ವ್‌]] ತಂಡದ [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಆಷ್‌ಕ್ರಾಪ್ಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಜಮೀರೊಕ್ವೆ]] ತಂಡದ [[ಜೇ ಕೇ]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌‌ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ [[ದಿ ಹಾಲೀಸ್‌]], [[ಹರ್ಮನ್ಸ್‌ ಹರ್ಮಿಟ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದ,ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ [[ಬೀ ಜೀಸ್‌]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="BeeGees">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3705559.stm|title=Bee Gees go back to their roots|accessdate=2007-11-12|publisher=[[BBC Online]]|date=೧೨ May ೨೦೦೪|work=[[BBC]]}}</ref> [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣ|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ನಿಲ್ದಾಣದ]] ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಇವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಅರೆನಾ]], ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಪಾಪ್‌ ಸಂಗೀತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂಕಣವಾಗಿದ್ದು, ೨೧,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವಿದೆ. ಇದು ''ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ವೆನ್ಯೂ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್'' ‌ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="MEN">{{Cite web|url=http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|title=Pollstar Concert Industry Awards Winners Archives|accessdate=2007-06-24|publisher=Pollstar Online|year=2001|archive-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112222758/http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|url-status=dead}}<br />•{{cite news|first=Rachel|last=Brown|title=M.E.N Arena's world's top venue|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927192629/http://www.manchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|archivedate=2007-09-27|work=[[Manchester Evening News]]|publisher=M.E.N Media|accessdate=೨೦೦೭-೦೮-೧೨|quote=The M.E.N. Arena is the top-selling venue in the world.|date=೧೦ August ೨೦೦೭}}</ref> ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗುವವರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ,ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತೀ ಜನನಿಬಿಡ ಅಂಕಣಗಳಾಗಿರುವ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮೆಡಿಸನ್‌ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ ಗಾರ್ಡನ್]]‌ ಹಾಗೂ [[ಲಂಡನ್‌|ಲಂಡನ್‌ನ]] [[O2 ಅರೆನಾ|O2 ಅರೆನಾವನ್ನೂ]] ಮೀರಿ ಇದು ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ಒಳಾಂಗಣ ಅಂಕಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Citeweb|title=M.E.N Named Most Popular Entertainment Venue on Planet|url=http://www.men-arena.com/about/?page_id=1412/|accessdate=2008-05-08|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206040846/http://www.men-arena.com/about/?page_id=1412%2F|url-status=dead}}</ref> ಇತರೆ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಪೊಲೊ]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಸಹ ಸೇರಿವೆ. [[ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಆನ್‌ ದಿ ವಾಲ್‌]] ರೋಡ್ಹೌಸ್‌, ನೈಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡೇ ಕೆಫೆ, ರೂಬಿ ಲೌಂಜ್ ಮತ್ತು ದಿ ಡೆಫ್‌ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಕಣಗಳಾಗಿವೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ಸ್ವರಮೇಳ ವಾದ್ಯವೃಂದ|ಸ್ವರಮೇಳ ವಾದ್ಯವೃಂದಗಳಿವೆ]]: [[ಹ್ಯಾಲೆ]] ಮತ್ತು [[BBC ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೊನಿಕ್‌]]. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ಯಾಮೆರಾಟಾ ಎಂಬ ಒಂದು [[ಚೇಂಬರ್ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿ]] ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ‌[[ಹ್ಯಾರಿಸನ್‌ ಬರ್ಟ್‌ವಿಷ್ಲ್‌]], [[ಪೀಟರ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ವೆಲ್‌ ಡೇವೀಸ್‌]], ಡೇವಿಡ್‌ ಎಲ್ಲಿಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ ಗೊಹ್ರ್‌]] ಈ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಸಂಗೀತ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last = Redhead | first = Brian | title = Manchester: a Celebration | authorlink = Brian Redhead | publisher = Andre Deutsch | location = London | year = 1993 | pages = 60–61 | isbn = 0-233-98816-5}}</ref> ಪೀಟರ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ರೀ ಟ್ರೇಡ್‌ ಹಾಲ್]] ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ, ೨,೫೦೦ ಜನರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡಬಲ್ಲ [[ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ವಾಟರ್‌ ಹಾಲ್]]‌ ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{cite news | title = Good Venue Guide; 28 – Bridgewater Hall, Manchester. | work = [[Independent on Sunday]] | date = ೧೨ April ೧೯೯೮}}</ref> ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆನಿಸಿದ [[ಬ್ರಾಸ್ ವಾದ್ಯ]] ಸಂಗೀತವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.<ref name="mif-deller">{{cite web|url=http://www.mif.co.uk/events/procession-2/|title=Procession - Jeremy Deller|date=July 2009|publisher=Manchester International Festival|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803064500/http://www.mif.co.uk/events/procession-2/|url-status=dead}}</ref> [[CWS]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಹಾಗೂ [[ಫೇಯ್ರಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ UKದ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯತಂಡಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳ ಮೂಲಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. [[ವ್ಹಿಟ್‌ ಫ್ರೈಡೆ]] ಬ್ರಾಸ್ ವಾದ್ಯ ಗೋಷ್ಠಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ [[ಸ್ಯಾಡ್ಲ್‌ವರ್ತ್‌]] ಮತ್ತು [[ಟೇಂಸೈಡ್]]‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, [[PRS ಫಾರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಪ್ರಕಾರ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ UKದ ಏಳನೆಯ 'ಅತಿ ಸಂಗೀತಮಯ' ನಗರ ಎನ್ನಲಾಗಿತ್ತು <ref name="mirror.co.uk">http://www.mirror.co.uk/celebs/news/೨೦೧೦/೦೩/೧೩/bristol-named-britain-s-most-musical-city-೧೧೫೮೭೫-೨೨೧೦೭೬೫೦/{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="mirror.co.uk"/>. === ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲೆಗಳು === [[File:Manchester Opera House 3.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಂಗಮಂದಿರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ 'ದಿ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್' ]]ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಂಗಮಂದಿರ, ಗೀತನಾಟಕ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಇದು ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರವಾಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್]] ಮತ್ತು [[ವೆಸ್ಟ್‌ಎಂಡ್]] ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಸೇರಿವೆ. [[ಪ್ಯಾಲೆಸ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌]]; ಅಂದಿನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹತ್ತಿ ವಿನಿಮಯ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ [[ರಾಯಲ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌ ಥಿಯೆಟರ್‌]]; ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಲೌರಿ ಸೆಂಟರ್]] ಪ್ರವಾಸಿ ನಾಟಕ ತಂಡಗಳಿಗಾಗಿ ನೆಚ್ಚಿನ ರಂಗಮಂದಿರವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ [[ಒಪೆರಾ ನಾರ್ತ್]]‌ ತಂಡವು ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಲೈಬ್ರರಿ ಥಿಯೆಟರ್‌]] ರಂಗಮಂದಿರ, ಗ್ರೀನ್‌ ರೂಮ್‌; [[ಕಾಂಟಾಕ್ಟ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌]] ಮತ್ತು ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸ್ಥಳಗಳು. [[ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌ಹೌಸ್]]‌ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.thedancehouse.co.uk/about_us/the_dancehouse_theatre.asp |title=The Dancehouse Theatre |accessdate=2009-02-07 |publisher=thedancehouse.co.uk |archive-date=2015-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816204324/http://www.thedancehouse.co.uk/about_us/the_dancehouse_theatre.asp |url-status=dead }}</ref> === ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Manchester Art Gallery, Mosley Street.jpg|thumb|ಸಿಟಿ ಆರ್ಟ್‌ ಗ್ಯಾಲರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Shackleton AEW.JPG|thumb|Museum of Science & Industry|ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ]]ಮಮಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳಿವೆ.<ref name="culture24">{{cite web|url=http://www.culture24.org.uk/places+to+go/north+west/manchester|title=Manchester|year=2009|publisher=Culture24|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607101416/http://www.culture24.org.uk/places+to+go/north+west/manchester|url-status=dead}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಇತಿಹಾಸ, ಸಮೃದ್ಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ]] ಅದರ ಪಾತ್ರ, [[ಜವಳಿ ಉದ್ದಿಮೆ]], [[ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘ]] ಚಳವಳಿ, [[ಮಹಿಳೆಯರ ಅಭಿಮತ]] ಮತ್ತು [[ಫುಟ್ಬಾಲ್]]‌ ಕುರಿತ ಪ್ರಮುಖ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯಗಳು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. [[ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಮುಸಿಯಮ್‌ನ ರೋಮನ್‌ ಕೋಟೆಯ ಮರುನಿರ್ಮಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂದಿನ [[ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ರಸ್ತೆ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ ರಸ್ತೆ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ|ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಸೈಯನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ]] [[ಹಬೆಯ ಲೊಕೊಮೊಟಿವ್]]‌ಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು [[ವಿಮಾನ|ವಿಮಾನಗಳ]] ವಿಶಾಲ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ.<ref name="mosi">{{cite web|url=http://www.mosi.org.uk/explore-mosi|title=Explore MOSI|year=2009|publisher=Museum of Science and Industry|accessdate=2009-07-24}}</ref> [[ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ಆಫ್‌ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಸ್‌ ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಮ್‌ಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="gmts">{{cite web|url=http://www.gmts.co.uk/collections/vehicles.html|title=Vehicle Collection|year=2007|publisher=Greater Manchester Museum of Transport|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606224147/http://www.gmts.co.uk/collections/vehicles.html|url-status=dead}}</ref> ಪಕ್ಕದ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಭಾಗದ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ತುಸು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ ವಾರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ ನಾರ್ತ್]]‌ನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="iwm">{{cite web|url=http://north.iwm.org.uk/|title=Imperial War Museum North website|publisher=Imperial War Museum|accessdate=2009-07-24|archive-date=2005-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20050131172550/http://north.iwm.org.uk/|url-status=dead}}</ref> ೧೮೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಗಮನಾರ್ಹವಾದ [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸ]] ಸಂಗ್ರಹಗಳಿವೆ.<ref name="museum">{{cite web|url=http://www.museum.manchester.ac.uk/aboutus/history/|title=The History of The Manchester Museum|publisher=University of Manchester|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627082857/http://www.museum.manchester.ac.uk/aboutus/history/|url-status=dead}}</ref> ಮಾಸ್ಲೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರಸಭೆ ಸ್ವಾಮ್ಯದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳ ಕಾಯಂ ಸಂಗ್ರಹ, ಬ್ರಿಟನ್‌ನ [[ಪ್ರಿರಫೆಲೈಟ್‌]] ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅತಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿವೆ.<ref name="preraph1">{{cite web|url=http://www.24hourmuseum.org.uk/manchester/local/TRA18176.html?ixsid=0fgOeKoWN6b|title=The Pre-Raphaelite Collections|last=Moss|first=Richard|date=2003-10-17|publisher=24-Hour Museum|accessdate=2009-07-24|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927122044/http://www.24hourmuseum.org.uk/manchester/local/TRA18176.html?ixsid=0fgOeKoWN6b|url-status=dead}}</ref><ref name="preraph2">{{cite book|last=Morris|first=Edward |title=Public art collections in north-west England|publisher=Liverpool University Press|year=2001|pages=118|isbn=0853235279|accessdate=2009-07-24}}</ref> ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, [[ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ|ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಆಧುನಿಕ ಕಲೆ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ.<ref name="whitworth">{{cite web|url=http://www.whitworth.manchester.ac.uk/collection/|title=Collection|publisher=Whitworth Gallery|accessdate=2009-07-24}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇತರೆ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಅವು [[ಕಾರ್ನರ್‌ಹೌಸ್‌]], [[ಉರ್ಬಿಸ್‌]] ಕೇಂದ್ರ, [[ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌|ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವೇಷಭೂಷಣ ಗ್ಯಾಲರಿ, [[ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌]], [[ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿರುವ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯಹೂದ್ಯರ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ]].<ref name="virtualmanc">{{cite web|url=http://www.manchestereventsguide.co.uk/section/museums.html|title=Manchester Museums Guide|year=2009|publisher=Virtual Manchester|accessdate=2009-07-24|archive-date=2009-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530143656/http://www.manchestereventsguide.co.uk/section/museums.html|url-status=dead}}</ref> ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ನ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಗೆ ಖ್ಯಾತ ಸ್ಟ್ರೆಟ್ಫರ್ಡ್‌-ಸಂಜಾತ ಚಿತ್ರಕಲಾವಿದ {{nowrap|[[L. S. Lowry|L.S. Lowry]]}} ನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಗರ ಹಾಗು ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಕ್ಕದ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಗರ ಹಾಗು ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಕ್ಕದ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ನಗರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ದಿ ಲೌರಿ]] ಕಲಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಈತನ ಕಲಾಕೃತಿಯ ಖಾಯಂ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುಡಿಪಾಗಿದೆ.<ref name="lowry">{{cite web|url=http://www.thelowry.com/lslowry/lslowrycollection.html|title=The Lowry Collection|year=2009|publisher=The Lowry|accessdate=2009-07-24}}</ref> === ಸಾಹಿತ್ಯ === ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದಿಂದ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಮನಸೆಳೆದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, [[ಎಲಿಜಬೆತ್‌ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌|ಎಲಿಜಬೆತ್‌ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌ರ]] ಕಾದಂಬರಿ ''[[ಮೇರಿ ಬಾರ್ಟನ್‌]]: ಎ ಟೇಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಲೈಫ್‌'' (೧೮೪೮),<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/gaskell_elizabeth.shtml|title=Elizabeth Gaskell (1810 - 1865)|publisher=BBC|accessdate=2007-11-02}}</ref> ಹಾಗೂ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ನೌಕರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ [[ಫ್ರಿಡ್ರಿಕ್‌ ಏಂಜಲ್ಸ್‌]] ಬರೆದ ''[[ದಿ ಕಂಡಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ವರ್ಕಿಂಗ್‌ ಕ್ಲ್ಯಾಸ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಇನ್‌ 1844]]'' ಸಹ ಸೇರಿವೆ. [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್‌]] ತಮ್ಮ ಕಾದಂಬರಿ ''[[ಹಾರ್ಡ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌]]'' ನ್ನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಿಧ್ಧಪಡಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ [[ಪ್ರೆಸ್ಟನ್‌]]‌ ನಗರವನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಇದು ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಶ್ರೀಮತಿ ಗ್ಯಾಸ್ಕೆಲ್‌ರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. === ಧರ್ಮ === ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯದವರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದು, ಇಸ್ಲಾಮ್‌ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. [[ಚೀಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ ಹಿಲ್‌]] ನಲ್ಲಿ ಯಹೂದ್ಯರು ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ [[ಅನ್ಕೋಟ್ಸ್‌|ಅನ್ಕೋಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಐರಿಷ್‌ ಕ್ಯಾತೊಲಿಕ್‌ ಸಮುದಾಯದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದುದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹಲವು ಇಗರ್ಜಿಗಳು (ಚರ್ಚ್‌ಗಳು), ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು, ಯಹೂದ್ಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಇಗರ್ಜಿಗಳಿವೆ. === ರಾತ್ರಿಜೀವನ === [[ಚಿತ್ರ:Canal street manchester.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಅತಿ ಲವಲವಿಕೆಯುಳ್ಳ ರಾತ್ರಿವಿಹಾರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕೆನಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌; ನಗರದ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಗ್ರಾಮದ ಭಾಗ.]] ಇಸವಿ ೧೯೯೩ರಿಂದಲೂ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಕ್ರಿಯ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ, ಬಿಯರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯ ಉದ್ದಿಮೆಗಳಿಂದ ಬಾರ್‌ಗಳು,ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ರಾತ್ರಿ-ವೇಳೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.<ref name="Park"/> ಇಲ್ಲಿರುವ ೫೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪರವಾನಗಿ ಹೊಂದಿದ ರಾತ್ರಿ-ಮನರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು {{Formatnum:250000}} ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಹಿಡಿಸಬಹುದು,<ref>{{cite web | url = http://www.esrc.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/research_publications/seven_sins/gluttony/nighttime.aspx?ComponentId=10894&SourcePageId=11003 | title = The Night-time Economy | publisher = Economic and Social Research Council | work = esrc society today | accessdate = 2007-11-12 | archive-date = 2008-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080807013339/http://www.esrc.ac.uk/ESRCInfoCentre/about/CI/CP/research_publications/seven_sins/gluttony/nighttime.aspx?ComponentId=10894&SourcePageId=11003 | url-status = dead }}</ref> ಹಾಗೂ ವಾರಾಂತ್ಯದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೧೦-{{Formatnum:130000}} ಜನರು ಬಂದು ಸೇರಬಹುದು.<ref name="Hobbs"/> ರಾತ್ರಿ-ವೇಳೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಸುಮಾರು <ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/sport3/commonwealthgames2002/hi/features/newsid_1993000/1993489.stm | title = Guide to Manchester | work = BBC Sport | publisher = BBC | accessdate = 2007-11-12 | year = 2002}}</ref>{{nowrap|£100 million pa}} ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು {{Formatnum:12000}} ನೌಕರಿಗಳಿಗೆ ಆಧಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="Hobbs">{{cite journal | last = Hobbs |coauthors = Simon Winlow, Philip Hadfield, Stuart Lister | first = Dick | year = 2005 | title = Violent Hypocrisy: Governance and the Night-time Economy | journal = European Journal of Criminology | volume = 2 | pages = 161 | doi = 10.1177/1477370805050864}}</ref> [[ದಿ ಸ್ಟೋನ್‌ ರೋಸಸ್‌]], [[ಹ್ಯಾಪಿ ಮಂಡೇಸ್‌]], [[ಇಂಸ್ಪಿರಲ್‌ ಕಾರ್ಪೆಟ್ಸ್‌]], [[808 ಸ್ಟೇಟ್‌]], [[ಜೇಮ್ಸ್‌]] ಹಾಗೂ [[ದಿ ಷಾರ್ಲಟನ್ಸ್‌|ದಿ ಷಾರ್ಲಟನ್ಸ್‌ನಂತಹ]] ತಂಡಗಳ ಉದ್ಭವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿನ [[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌|ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌ದೃಶ್ಯವು]], [[ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ|ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾದಂತಹ]] ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.<ref name="Hasl">{{cite book | last = Haslam | first = Dave | title = Manchester, England | publisher = Fourth Estate | location = New York | year = 2000 | isbn = 1-84115-146-7}}</ref> ಈ ಕಾಲವು ''[[24 ಹಾವರ್‌ ಪಾರ್ಟಿ ಪೀಪಲ್]]'' ‌ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕಥಾವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಸಂಘಟಿತ ಅಪರಾಧಗಳಿಂದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೀಡಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು(ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು), ಜೊತೆಗೆ ಮಾದಕವಸ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು - ಎಂದು ಹ್ಯಾಸ್ಲಾಮ್ ಒಂದು ಕ್ಲಬ್ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Hasl"/> ಮಾದಕಮದ್ದು-ಸಂಬಂಧಿತ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಘಟನೆಗಳ ಸರಪಳಿ ನಡೆದ ಕಾರಣ, ದಿ ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾವನ್ನು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Park"/> === ಸಲಿಂಗಕಾಮಿಗಳ ಗ್ರಾಮ) === [[ಕೆನಾಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ರಾತ್ರಿ-ಮನರಂಜನಾ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸುಮಾರು ೧೯೪೦ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ <ref name="Park"/> ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಗ್ರಾಹಕರು ಇದ್ದದ್ದು ಉಂಟು. ಈಗ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಸಮುದಾಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಗರ ಸಭೆಯು ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ನಂತರ, UKಯ ಮೊದಲ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಪ್ರಧಾನಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ನೂತನ ಬಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ೨೦,೦೦೦ ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇಸವಿ ೧೯೯೧ರಿಂದಲೂ, ಪ್ರತಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳಂದು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರೈಡ್‌]] ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news | title=Europe's biggest gay festival to be held in UK |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/51/51498_europes_biggest_gay_festival_to_be_held_in_uk.html |work=[[Manchester Evening News]] |publisher=M.E.N media |date=೧೧ February ೨೦೦೩ |accessdate=೨೦೦೭-೦೫-೨೦}}</ref> ''[[ಕ್ವೀಯರ್‌ ಆಸ್‌ ಫೋಲ್ಕ್‌]]'' TV ಸರಣಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಯಿತು. == ಶಿಕ್ಷಣ == {{See also|List of schools in Greater Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Whitworthhall.jpg|thumb|right|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಭಾಗವಾದ ವ್ಹಿಟ್ವರ್ತ್ ಹಾಲ್‌ನ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ.]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿವೆ]]. [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು]] ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ‌ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ, ಕಾಲೇಜೇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಗಿದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ [[ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಮತ್ತು [[UMIST]] ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Man Uni">{{Cite web| url=http://www.manchester.ac.uk/aboutus/news/archive/list/item/?id=2462&year=2007&month=01| title=Manchester still top of the popularity league|accessdate=2008-10-06|publisher=[[University of Manchester]]|date=೧೮ January ೨೦೦೭}}</ref> UKಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ MBA ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಸವಿ ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾಲೇಜ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌‌ ಎಂದು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇಸವಿ ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಇದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಚೆಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೂ ಅಂಡ್‌ ಅಲ್ಸಗೆರ್‌ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಾ ಕಾಲೇಜ್‌ನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite book | last = Fowler | first = Alan | title = Many Arts, Many Skills: Origins of Manchester Metropolitan University | year = 1994 | publisher = Manchester Metropolitan University | location = Manchester | isbn = 1-870355-05-9 | pages = 115–20, 226–8}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮಹಾನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು [[ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ - ಈ ಮೂರೂ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರಸ್ತೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಗುಂಪಾಗಿವೆ. ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತಿ ವಿಶಾಲ ನಗರವಲಯದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಆವರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Higher edu">{{cite book|title=Pevsner Architectural Guides: Manchester|last=Hartwell|first=Clare|year=2001|page=105|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-071131-7}}</ref> ಎಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, [[ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ|ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ]] ೭೩,೧೬೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0607.xls|title=Table 0a - All students by institution, mode of study, level of study, gender and domicile 2006/07|accessdate=2008-03-21|year=2008|format=XLS|work=Students and Qualifiers Data Tables|publisher=[[Higher Education Statistics Agency]]}}</ref> ಆದರೂ, ಇವರಲ್ಲಿ ೬,೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ [[ಚೆಷೈರ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಕ್ರೂ]] ಮತ್ತು [[ಅಲ್ಸಗೆರ್‌]] ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.cheshire.mmu.ac.uk/home/aboutus/history/mmucheshire.php|title=History - About Us|accessdate=2008-10-06|year=2008|work=MMU Cheshire|publisher=Manchester Metropolitan University|archive-date=2007-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503071954/http://www.cheshire.mmu.ac.uk/home/aboutus/history/mmucheshire.php|url-status=dead}}</ref> [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಮರ್‌ ಸ್ಕೂಲ್]]‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಕತಿಡ್ರಲ್ ಎನ್ನಲಾದ ಭವನದ‌ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ೧೫೧೫ರಲ್ಲಿ <ref name="Man GS">{{cite book|title=Manchester: A History|last=Kidd|first=Alan|year=2006|page=206|publisher=Carnegie Publishing|location=Lancaster|isbn=1-85936-128-5}}<br />•{{cite book|title=A History of Manchester|last=Hylton|first=Stuart|year=2003|page=25|publisher=Phillimore & Co|isbn=1-86077-240-4}}</ref> ಒಂದು ಉಚಿತ [[ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ|ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆಯಾಗಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ನೀಡಲೆಂದು, ಇಸವಿ ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಫ್ಯಾಲೊಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಓಲ್ಡ್‌ ಹಾಲ್‌ ಲೇನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಯುದ್ಧ-ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದು [[ನೇರ ಅನುದಾನಿತ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ|ನೇರ ಅನುದಾನಿತ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು]]. ಅರ್ಥಾತ್‌ ಈ ಶಾಲೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಆಂಶಿಕ ಅನುದಾನ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ನೇರ-ಅನುದಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪುನಃ ಮೊದಲಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು.<ref name="MGS">{{cite book|title=Dare to be wise: a history of the Manchester Grammar School|last=Bentley|first=James|year=1990|pages=108, 114, 119–121|publisher=James & James|location=London|isbn=0-907383-04-1}}</ref> ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ [[ಚೆಟ್‌ಹ್ಯಾಮ್ಸ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]]‌ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಮೂರು ಶಾಲೆಗಳಾದ [[ವಿಲಿಯಮ್‌ ಹುಲ್ಮ್‌ ಗ್ರಾಮರ್ ಶಾಲೆ]], [[ವಿಥಿಂಗ್ಟನ್‌ ಬಾಲಿಕೆಯರ ಶಾಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಬಾಲಿಕೆಯರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]] ಸನಿಹದಲ್ಲಿವೆ. == ಕ್ರೀಡೆ == {{Main|Sports in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:City of Manchester Stadium 2.jpg|right|thumb|ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ; 2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು.]] ಕ್ರೀಡೆಯ ನಗರವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್ಷಿಪ್‌]] [[ಫುಟ್ಬಾಲ್‌]] ಸಂಘಟನೆಗಳಿವೆ - [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿಯ ಆಟದ ಮೈದಾನ [[ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿದೆ]] (೪೮,೦೦೦ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ). ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ನ [[ಓಲ್ಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌]] ಮೈದಾನವು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಲಬ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೈದಾನವು ೭೬,೦೦೦ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹಿಡಿಸಬಲ್ಲದು.ಸ್ವಲ್ಪ ನಗರದ ಆಚೆ [[ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್]]‌ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಇಸವಿ [[2003|2003ರಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ [[UEFA ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಲಿಗ್‌]] ಫೈನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಏಕೈಕ ಕ್ಲಬ್‌ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೈದಾನವು [[ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌|ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್‌ನ]] [[ಸೂಪರ್‌ ಲೀಗ್‌ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಫೈನಲ್]]‌ಗೆ ಕೂಡ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಕ್ಲಬ್‌|ಲ್ಯಾಂಕಾಷೈರ್‌ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಕ್ಲಬ್‌ನ]] ಮೈದಾನವೂ ಸಹ ಟ್ರ್ಯಾಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಪಕ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಅಭಿಮಾನಿ ಬಳಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಶ್ರೀಮಂತ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಎನಿಸಿದೆ. ಅದರ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಲೀಕರು ಇದಕ್ಕೆ ಅಭನಂದನೀಯರು.<ref>{{cite news | author= Qureshi, Yakub | url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchester_city/s/1065021_the_new_football_powerhouse | title=The new football powerhouse | date= 2 September 2008 | accessdate= 2008-10-06 | work= Manchester Evening News | publisher = M.E.N. media}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರದ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ೨೦೦೨ ಕಾಮೆನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಉತ್ತರ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ನ್ನು ತೆಗೆದು, ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಉಳಿದ ಭಾಗದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಕಾಯಂ ರಚನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನೆಲ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಮಾರು ೧೦ ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ತಗ್ಗಿಸಿ,ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೆವೆಲ್‌ ಒನ್‌ ಆಸನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಕ್ಷಮತೆ ಸುಮಾರು ೩೮,೦೦೦ ಆಗಿತ್ತು. ಇಸವಿ ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿಯ ಅಗಮನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಆಸನಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ೪೭,೭೨೬ಎಂದು ದಾಖಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester - A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}}, pp೩೮೮-೩೯೧&amp; p೪೨೫</ref> [[2008 UEFA ಕಪ್‌ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯ|2008 UEFA ಕಪ್‌ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು]] ಈ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ತಂಡದ ಮುಂಚಿನ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ[[ಮೇಯ್ನ್‌ ರೋಡ್‌|ಮೇಯ್ನ್‌ ರೋಡ್‌ನ್ನು]] ಇಂದು ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ, ಹಲವು ಗಮನಾರ್ಹ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಲುಗಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಅರ್ಹತಾ ಪಂದ್ಯ (೧೯೪೯); ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ V ಆರ್ಸೆನಲ್ ಪಂದ್ಯ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ದಾಖಲೆಯ ಲೀಗ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು (೮೩,೨೬೦); ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಜರು (೮೪,೫೬೯ , ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ V ಸ್ಟೋಕ್‌ ಸಿಟಿ, FA ಕಪ್‌, ೧೯೩೪) <ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester - A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}}, pp೩೮೧-೩೮೫</ref> [[2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2002 ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ]] ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, [[ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸ್ಕ್ವಾಷ್‌ ಕೇಂದ್ರ]]‌ ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕೇಂದ್ರ]]‌ ಸಹ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34 |title = Sporting Legacy |accessdate = 2008-10-06 |year = 2003 |work = Commonwealth Games Legacy Manchester 2002 |publisher = Commonwealth Games Legacy |archive-date = 2007-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071111071627/http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34 |url-status = bot: unknown }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಿತ್ತು. ಆದರೆ, ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ [[ಅಟ್ಲಾಂಟಾ]] ಹಾಗೂ ೨೦೦೦ದ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಿಡ್ನಿ|ಸಿಡ್ನಿಇದನ್ನು]] ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿ, ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾದವು. ಇಸವಿ ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಲು ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವೆಲೊಡ್ರೊಮ್]]‌ನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Park">{{cite book | last = Parkinson-Bailey | first = John J | title = Manchester: an Architectural History | year = 2000 | publisher = Manchester University Press | location = Manchester | isbn = 0-7190-5606-3 | pages = 249–250, 284–6}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[UCI ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್‌ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್]]‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ಮೂರನೆಯ ಬಾರಿ, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತು. ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ[[2012ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|2012ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ]] ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸುವ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು, ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಹಲವು ಕ್ರೀಡಾ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ತರಬೇತಿ ಸಲುವಾಗಿ ಬಳಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ [[MEN ಅರೆನಾ]] [[FINA]] ವಿಶ್ವ ಈಜು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು.<ref name="FINA">{{Cite web | url= http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=380 | title= 9th Fina World Swimming Championships (25m) | accessdate= 2008-10-06 | publisher= Fina.org | year= 2008 | archive-date= 2015-09-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20150904003207/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=380 | url-status= dead }}</ref> ಇಸವಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ವಿಶ್ವ ಸ್ಕ್ವಾಷ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ಸ್]]‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldsquash2008.com/|title=Hi-Tec World Squash Championships - Manchester 2008|publisher=Hi-Tec World Squash Championships Manchester 2008|year=2008|accessdate=2009-05-05|archive-date=2008-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080715100407/http://www.worldsquash2008.com/|url-status=dead}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ [[2010 ವಿಶ್ವ ಲಾಕ್ರೊಸ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್‌]] ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೂ ವಹಿಸಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.2010worldlacrosse.com/|title=World Lacrosse Championships - Manchester 2010|publisher=World Lacrosse Championships 2010|year=2010|accessdate=2010-03-29}}</ref> == ಸಮ‌ೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ == {{Main|Media in Manchester}} {{See also|List of television shows set in Manchester|Films set in Manchester}} {{See also|List of national radio programmes made in Manchester}} [[ಚಿತ್ರ:Granada TV.jpg|thumb|ಗ್ರೆನಡಾ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:MEN Media Building.JPG|thumb|ಸ್ಪಿನಿಂಗ್‌ಫೀಲ್ಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Manchester eye.jpg|right|thumb|ದಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಐಯ್‌]] [[ITV]] ಫ್ರಾಂಚಿಸಿ [[ಗ್ರನಡಾ ಟೆಲೆವಿಷನ್]], ನಗರದ ಕ್ಯಾಸ್ಲ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕ್ವೇಯ್‌ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ‌ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Skillset">{{cite web | url= http://www.skillset.org/uk/northwest/article_4334_1.asp | title= The creative media industries and workforce in North West England | publisher= skillset.org | year= 2008 | accessdate= 2008-10-06 | archive-date= 2007-11-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071128065702/http://www.skillset.org/uk/northwest/article_4334_1.asp | url-status= dead }}</ref> ಗ್ರನಡಾ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿತ ಕಿರುತೆರೆಯ ದೈನಿಕ ಧಾರಾವಾಹಿ ''[[ಕಾರೊನೆಷನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]]'' ‌ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಇದು [[ITV1]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ಐದು ಬಾರಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಲಿದೆ. ವಾಯುವ್ಯ ವಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾರ್ತೆಗಳು ಮತ್ತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು [[ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್|ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್‌ಜತೆಗೆ]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ [[BBC|BBCಮೂರು]] ಮುಖ್ಯ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ‌ ''[[ಎ ಕ್ವೆಶ್ಚನ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]'' , ''[[ಮಾಸ್ಟರ್ಮೈಂಡ್‌]]'' ,<ref name="BBC programs">{{Cite press | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/speeches/stories/bennett_manch.shtml | title=Championing sustainable TV production in the nations and regions | accessdate= 2008-10-06 | publisher= [[BBC]] | date= ೨೩ November ೨೦೦೫}}</ref> ಹಾಗೂ ''[[ರಿಯಲ್‌ ಸ್ಟೋರಿ]]'' ,<ref name="BBC real story">{{Cite press | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/11_november/15/real.shtml | title= BBC One's Real Story with Fiona Bruce series comes to end in 2007 | accessdate= 2008-10-06 | publisher= [[BBC]] | date= ೧೫ November ೨೦೦೬}}</ref> ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯೂ ಬ್ರಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಂಗ್‌ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಸರಣಿ ''ಕಟಿಂಗ್‌ ಇಟ್‌'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಗರದ ಉತ್ತರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಐದು ಸರಣಿಗಳಾಗಿ [[BBC1|BBC1ರಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ''[[ಲೈಫ್‌ ಆನ್‌ ಮಾರ್ಸ್‌]]'' ಸರಣಿಯ ಕಥಾವಿಷಯವನ್ನು ೧೯೭೩ ಕಾಲದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಯಿತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ [[BAFTA]] ಹಾಗೂ [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಮ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ವಿಜೇತ ಸರಣಿ ''[[ದಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್]]'' ‌ನ ಕಥಾವಿಷಯವನ್ನೂ ಸಹ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web | title= International Emmys Awards to honor Al Gore |url= http://www.usatoday.com/life/people/2007-11-18-al-gore_N.htm | date= 19 November 2007 | accessdate= 2008-10-06}}</ref> ''[[ಟಾಪ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಪಾಪ್ಸ್‌]]'' ನ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ೧೯೬೪ರ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ದಿನದಂದು [[ರಷ್ಹೋಮ್]]‌ನ ಸ್ಟುಡಿಯೊವೊಂದರಿಂದ(ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾದ ಚರ್ಚ್) ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="TOTP">{{Cite news | url= http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,1818023,00.html | title= 'Top of the Pops' shows | accessdate= 2008-10-06 | work= Observer Music Monthly | publisher = Guardian News and Media Limited | date= July 16, 2006}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[BBC ಒನ್‌|BBC ಒನ್‌ನ]] ವಾಯುವ್ಯ ವಲಯದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನೆಲೆ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ''ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಟುನೈಟ್'' ‌ನಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="NWT">{{Cite web|url=http://www.manchester2002-uk.com/media/tv-and-radio.html|title=Television & Radio Stations in Manchester|accessdate=2007-09-11|publisher=Manchester 2002 UK|year=2002|archive-date=2016-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201064652/http://www.manchester2002-uk.com/media/tv-and-radio.html|url-status=dead}}</ref> BBC ತನ್ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಂದಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ [[ಸ್ಯಾಲ್ಫರ್ಡ್‌ ಕ್ವೇಯ್ಸ್]]‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮೀಡಿಯಾ ಸಿಟಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದೆ. ಮಕ್ಕಳ ವಿಭಾಗ ([[CBBC]]), ಹಾಸ್ಯ, ಕ್ರೀಡಾ ([[BBC ಸ್ಪೋರ್ಟ್‌]]) ಹಾಗೂ ನ್ಯೂ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ೨೦೧೦ರ ಮುಂಚೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Media city">{{Cite web | url=http://www.dtg.org.uk/news/news.php?id=2464 | title=BBC R&D to relocate to Salford Quays | accessdate=2008-10-06 | publisher=Digital TV Group | date=1 June 2007 | archive-date=2008-12-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081206144955/http://www.dtg.org.uk/news/news.php?id=2464 | url-status=dead }}<br />• {{Cite press | url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/05_may/31/salford.shtml | title=BBC move to Salford gets green light | accessdate=2008-10-06 | publisher=[[BBC]] | date=೩೧ May ೨೦೦೭ }}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ [[ಚಾನೆಲ್‌ M]] ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಆದ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌ ಮೀಡಿಯನ್‌ ಗ್ರೂಪ್]]‌ ಇದರ ಮಾಲೀಕತ್ವ ವಹಿಸಿದೆ. ಇದು ೨೦೦೦ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಗೊಂಡಿತು.<ref name="Skillset" /> ಈ ವಾಹಿನಿಯು, ಸ್ಥಳೀಯ ವಾರ್ತೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು [[BSkyB]] ದೂರದರ್ಶನ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ''[[ಫ್ರೇಸಿಯರ್‌]]'' ನ [[ಡಾಫ್ನ್‌ ಮೂನ್‌]]([[ಜೇನ್‌ ಲೀವ್ಸ್‌]] ಪಾತ್ರ) , ''[[ಲಾಸ್ಟ್‌]]'' ನ [[ಚಾರ್ಲೀ ಪೇಸ್‌]]([[ಡಾಮಿನಿಕ್‌ ಮೊನಾನ್‌]] ಪಾತ್ರ), [[ನಾವೊಮಿ ಡೊರಿಟ್‌]] (ಲಾಸ್ಟ್‌) ಮತ್ತು [[ನೆಸ್ಸಾ ಹೊಲ್ಟ್‌]] (''[[ಲಾಸ್‌ ವೆಗಾಸ್‌]]'' ) -ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸ್ಥಳೀಯ ನಟಿ [[ಮಾರ್ಷಾ ಥಾಮ್ಸನ್‌]] ನಟನೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಹಲವು ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.[[BBC ರೇಡಿಯೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]], [[ಕೀ 103]], [[ಗೆಲೆಕ್ಸಿ]], [[ಪಿಕ್ಯಾಡಿಲಿ ಮ್ಯಾಜಿಕ್‌ 1152]], [[105.4 ಸೆಂಚುರಿ FM]], [[100.4 ಸ್ಮೂತ್‌ FM]], [[ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ 1458]], ೯೬.೨ [[ದಿ ರೆವೊಲ್ಯೂಷನ್‌]], NMFM (ನಾರ್ತ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ FM) ಹಾಗೂ [[Xfm|Xfmಇವುಗಳಲ್ಲಿ]] ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.northwestradio.info/fm.asp|publisher=northwestradio.info|author=Anon|format=http|year=2005|accessdate=2007-11-08|title=A Guide to Radio Stations in and Around North West England}}</ref><ref name="ofcomradio"/> ರೇಡಿಯೊ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ BBC GMR ಆದ ನಂತರ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಂಚಿನ ಹೆಸರಿಗೆ ಮರಳಿತು.<ref>{{cite press | title= Radio Manchester goes back to its roots | publisher = [[BBC]] | date=೧೭ March ೨೦೦೬ | url= http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/೨೦೦೬/೦೩_march/೧೭/manchester.shtml | accessdate = ೨೦೦೮-೧೦-೦೬}}</ref> ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ಯೂಸ್‌ FM]] ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಪ್ರಧಾನನಗರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[MMU ರೇಡಿಯೊ]] ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ರೇಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.fusefm.co.uk/ | title= FUSE FM - Manchester Student Radio | accessdate= 2008-10-06 | work= fusefm.co.uk }}<br />•{{cite web | url= http://www.mmunion.co.uk/group/group.aspx?id=22869 | title= MMU radio | accessdate= 2008-10-06 | work= www.mmunion.co.uk | publisher= MMUnion | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206142527/http://www.mmunion.co.uk/group/group.aspx?id=22869 | url-status= dead }}</ref> ರೇಡಿಯೊ ರಿಜೆನ್‌ ಈ [[ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೊ]] ಜಾಲವೊಂದರ ಸಂಘಟನೆ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಮುದಾಯಗಳಾದ[[ಆರ್ಡ್ವಿಕ್‌]], [[ಲಾಂಗ್‌ಸೈಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಲೆವೆನ್ಸ್‌ಹುಲ್ಮ್‌]] ([[All FM]] ೯೬.೯) ಮತ್ತು [[ವಿತೆನ್ಷಾ]] (ವಿತೆನ್ಷಾ FM ೯೭.೨) ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="ofcomradio">[[ಆಫ್ಕಾಮ್‌]] ಅಂತರಜಾಲ ಮತ್ತು ಉಪಪುಟಗಳಲ್ಲಿ [http://www.ofcom.org.uk/radio/ ರೇಡಿಯೊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710144436/http://www.ofcom.org.uk/radio/ |date=2009-07-10 }} ನೋಡಿ; ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [http://www.ofcom.org.uk/static/radiolicensing/amfm/analogue-main.htm ಡೈರೆಕ್ಟರಿ ಆಫ್ ಅನಾಲಜ್ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೇಷನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721102657/http://www.ofcom.org.uk/static/radiolicensing/amfm/analogue-main.htm |date=2011-07-21 }}, [https://web.archive.org/web/20071126231947/http://www.ofcom.org.uk/radio/ifi/rbl/formats/acrm_styles.pdf ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟೈಲ್ಸ್‌] ನ ನಕ್ಷೆ (PDF ಕಡತ) ಹಾಗೂ [https://web.archive.org/web/20070204140525/http://www.ofcom.org.uk/radio/ifi/rbl/formats/crmmap.pdf ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ರೇಡಿಯೊ ಇನ್‌ ದಿ UK] ಯ ನಕ್ಷೆ (PDF ಕಡತ) ನೋಡಿ. ದಿನಾಂಕ ೬ ನವೆಂಬರ್‌ ೨೦೦೭ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು.</ref> ಪ್ರಸಾರ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿರುವ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸನ್ಸೆಟ್‌, ಇದು ಕಿಸ್‌ ೧೦೨ ಆಯಿತು(ಈಗ [[ಗೆಲೆಕ್ಸಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]) ಹಾಗೂ KFM ಇದು ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಚೆಷೈರ್‌ ಆಗಿ, ಆನಂತರ [[ಇಮ್ಯಾಜಿನ್‌ FM]] ಆಯಿತು) ಸೇರಿವೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲದೆ, [[ಅನಧಿಕೃತ ರೇಡಿಯೊ|ಅನಧಿಕೃತ ರೇಡಿಯೊಪ್ರಸಾರ]] ಕೇಂದ್ರ ಸಹ ನಗರದ [[ಹೌಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತ್ತು. ಇದು [[ಮ್ಯಾಡ್ಚೆಸ್ಟರ್‌]] ಸೀನ್‌ ಎಂದು ಕೂಡ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾ|ಹ್ಯಾಸಿಯೆಂಡಾಮುಂತಾದ]] ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಕಿಸ್‌ ೧೦೨ ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ''ಮೈ ಸನ್‌, ಮೈ ಸನ್‌!'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು [[ಹಾಲಿವುಡ್‌]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು. (೧೯೪೦)ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ 'ಮೈ ಸನ್‌, ಮೈ ಸನ್!' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ವಿಡೊರ್]]‌ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಯಾನ್‌ ಅಹರ್ನ್]]‌‌ ಮತ್ತು [[ಲುಯಿಸ್‌ ಹೇಯ್ವಾರ್ಡ್]]‌ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು.‌ ಇದಲ್ಲದೆ ''[[ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಹೋಟೆಲ್‌]]'' (೧೯೩೨) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವ್ಯಾಲೇಸ್‌ ಬೀರಿ]] ಆಗಾಗ್ಗೆ 'ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌!' ಎಂದು ಕೂಗುವರು. ಇತರೆ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪೈಕಿ, [[ಇವಾನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರೆಗೊರ್‌]] ಅಭಿನಯಿಸಿದ ''[[ವೆಲ್ವೆಟ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ಮೈನ್‌]]'' ಹಾಗೂ [[ಸರ್ ಅಲೆಕ್ ಗಿನ್ನೆಸ್‌|ಸರ್ ಅಲೆಕ್ ಗಿನ್ನೆಸ್‌ರ]] ''[[ದಿ ಮ್ಯಾನ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ವೈಟ್‌ ಸೂಟ್‌]]'' ಸಹ ಸೇರಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[28 ಡೇಸ್‌ ಲೇಟರ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿದ ಬೆಂಕಿ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇಸವಿ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಜಪಾನೀ ಭಾಷೆಯ ಆನಿಮೇಟೆಡ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಸ್ಟೀಮ್‌ಬಾಯ್‌]]'' ಸಹ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಗರವು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ತಾಣವಾಗಿದೆ,<ref>{{cite web | url= http://www.miff.co.uk/ | publisher= miff.co.uk | title= Manchester International Film Festival Home Page | accessdate= 2008-10-06 | archive-date= 2008-10-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081002225450/http://www.miff.co.uk/ | url-status= dead }}</ref> ಹಾಗೂ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೂ ಸಹ ವಹಿಸಿದೆ. ''[[ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌]]'' ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ೧೮೨೧ರಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ''ದಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಈಗಲೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Kidd"/> ಇದರ ಸಹೋದರಿ ಪ್ರಕಟಣೆಯಾದ ''[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಈವಿನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್]]'' ‌ UK ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸರಣ ಹೊಂದಿದ ಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉಪನಗರದಲ್ಲಿ ಹಣ ಪಾವತಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶಿರೋನಾಮೆ ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತ್ರಿಕೆಯು ಇಡೀ ದಿನವೂ ಲಭ್ಯ.<ref>{{cite news | url= https://www.theguardian.com/media/2007/aug/30/pressandpublishing.abcs1 | title= Paid-for sales of MEN slump | accessdate= 2008-10-06 | last= Sweney | first= Mark | date= 30 August 2007 | work= Guardian Unlimited | publisher= Guardian News and Media Limited}} </ref> [[ಮೆಟ್ರೊ]] ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯು [[ಮೆಟ್ರೊಲಿಂಕ್]]‌ ನಿಲುಗಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ರೇಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯ. MEN ಗ್ರೂಪ್‌ ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಉಚಿತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.merrymedia.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=2881&Itemid=175 | title= M.E.N. Makes Changes To Metro Distribution | accessdate= 2008-10-06 | date= 9 March 2007 | work= Merry Media News | archive-date= 2007-10-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071022154944/http://www.merrymedia.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=2881&Itemid=175 | url-status= dead }}<br />• {{cite web | url= http://www.manchesteronline.co.uk/newspapers/ | title= manchester local press | accessdate= 2007-11-06 | year= 2007 | work= ManchesterOnline | publisher= GMG Regional Digital }}</ref> ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರ್ಯಾಫ್‌]]'' , ''[[ಡೇಯ್ಲಿ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌]]'' , ''[[ಡೇಯ್ಲಿ ಮೇಯ್ಲ್‌]]'' , ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಮಿರರ್‌]]'' , ''[[ದಿ ಸನ್‌]]'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇಂದು ''[[ದಿ ಡೇಯ್ಲಿ ಸ್ಪೋರ್ಟ್]]'' ‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ {{Formatnum:1500}} ಪತ್ರಕರ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ, ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾರಂಭಿಸಿ, ಇಂದು 'ಸೆಕೆಂಡ್ ಫ್ಲೀಟ್‌‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್'‌ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last= Waterhouse | first= Robert | title= The Other Fleet Street | publisher= First Edition Limited | year= 2004 | isbn= 1-84547-083-4}}</ref> ಇತರೆ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪತ್ರಕರ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡು ''ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಉತ್ತರದ ದೈನಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ೧೯೮೮ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು.<ref name="newpapers" /> [[ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್|ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್‌ಗಾಗಿ]] ''[[ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್‌]]'' ಅಥವಾ [[ಈಶಾನ್ಯ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ''[[ದಿ ನಾರ್ದರ್ನ್‌ ಇಕೊ]]'' ಧಾಟಿಯಲ್ಲೇ [[ವಾಯವ್ಯ]] ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗಾಗಿ ಅಪ್ಪಟ "ಸ್ಥಳೀಯ" ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ''[[ನಾರ್ತ್‌ ವೆಸ್ಟ್‌ ಇನ್‌ಕ್ವೈರರ್‌]]'' ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು.<ref name="newpapers">{{cite news | url= http://news.independent.co.uk/media/article341851.ece | title= New quality weekly for Manchester is a good idea on paper | accessdate= 2008-10-06 | last= Herbert | first= Ian | date= 30 January 2006 | work= The Independent | publisher= Independent News and Media Limited | archive-date= 2008-08-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080830052407/http://news.independent.co.uk/media/article341851.ece | url-status= dead }}<br />• {{cite web | url= http://www.nw-enquirer.co.uk/the_enquirer_suspends_publication_.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070226214918/http://www.nw-enquirer.co.uk/the_enquirer_suspends_publication_.html | title= The Enquirer suspends publication | accessdate= 2008-10-06 | archivedate= 2007-02-26 | last= Waterhouse | first= Robert | date= 20 September 2006 | work= The North West Enquirer | publisher= The North West Enquirer | url-status= dead }}</ref> ''YQ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'' ಹಾಗೂ ''ಮೂವಿಂಗ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌'' ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜೀವನಶೈಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web | url= http://www.how-do.co.uk/north-west-media-features/special-features/what's-(not)-on?-20070322146 | title= What's (not) on? | accessdate= 2007-11-06 | last= Barnett | first= Mike | date= 22 March 2007 | work= How-Do | publisher= How-Do | archive-date= 2008-12-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081206022037/http://www.how-do.co.uk/north-west-media-features/special-features/what's-(not)-on?-20070322146 | url-status= dead }}</ref> == ಅವಳಿ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ದೂತಾವಾಸಗಳು == ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ '[[ಅವಳೀಕರಣ]]' ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹ ಒಪ್ಪಂದಗಳು) ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_democracy_and_elections/2754/deputy_leader_of_the_council_councillor_val_stevens/4 ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್: ''ಕ್ವಶ್ಚನ್ಸ್ ಟು ದಿ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಲೀಡರ್ ಇನ್ 2007'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926113021/http://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_democracy_and_elections/2754/deputy_leader_of_the_council_councillor_val_stevens/4 |date=2011-09-26 }} ದಿನಾಂಕ ೮ ಜನವರಿ ೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು.</ref><ref>ಅವಳೀಕರಣ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಮಯ, ನಗರವು [[ಜರ್ಮನ್‌ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌|ಜರ್ಮನ್‌ ಡೆಮೊಕ್ರಾಟಿಕ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದು]], ಕಾರ್ಲ್‌-ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌-ಸ್ಟಾಡ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. </ref><ref name="Manchester">{{cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/1128076_twinning_link_with_la|title=Twinning link with LA|publisher=Manchester Evening News|accessdate=2009-07-28}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಭೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಭೆಯು]] ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಗರ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.britishcouncil.org/annual-report/index.htm|title=British Council Annual Report 2007–2008|accessdate=2009-05-01|publisher=[[British Council]]date = ೨೦೦೮-೦೫-೩೧|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430022853/http://www.britishcouncil.org/annual-report/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅವಳಿ ನಗರವಾಗದಿದ್ದರೂ, [[ಫಿನ್ಲೆಂಡ್]]‌ ದೇಶದ [[ಟ್ಯಾಂಪಿಯರ್]] ನಗರವು ''"ಫಿನ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್"'' ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ '''ಮ್ಯಾನ್ಸ್‌ (Manse)'' ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತ ದೇಶದ ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್ ನಗರವು ಸಹ ಭರಾಟೆಯ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್‌ಗೆ]]‌ '''ಪೂರ್ವದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌'' ' ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite book|last=Engineer|first=Ashgar Ali|title=The Gujarat Carnage|publisher=Orient Longman|year=2003|page=196|isbn=81-250-2496-4}}</ref><ref name="jnnurm">{{cite web |url=http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf|format=PDF|title=Profile of the City Ahmedabad |coauthors=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission |year=2006 |work=Ahmedabad Municipal Corporation Ahmedabad, Urban Development Authority and CEPT University, Ahmedabad |publisher=Ahmedabad Municipal Corporation |accessdate=2008-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219032557/http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf|archivedate=2007-02-19}}</ref> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" height="17" width="120" | ದೇಶ ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! width="100" | ಸ್ಥಳ ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | ಕೌಂಟಿ / ಜಿಲ್ಲೆ / ವಲಯ / ರಾಜ್ಯ ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | ಮೂಲತಃ ಅವಳಿಯಾದದ್ದು ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="40" | ದಿನಾಂಕ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Nicaragua}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ನಿಕಾರಾಗುವಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಬಿಲ್ವಿ]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಅಟ್ಲ್ಯಾಂಟಿಕೊ ನಾರ್ಟ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Germany}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಜರ್ಮನಿ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Coat of arms of Chemnitz.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಚೆಮ್ನಿಟ್ಜ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of Saxony.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಸ್ಯಾಚ್ಸೆನ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೮೩ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Spain}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಸ್ಪೇನ್‌ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:COA Córdoba, Spain.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಕಾರ್ಡೊಬಾ]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Bandera de Andalucia.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಆಂಡಾಲೂಸಿಯಾ]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Israel}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಇಸ್ರೇಲ್‌ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Rehovot COA.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ರೆಹೊವೊತ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಹಾಮೆರ್ಕಾಜ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Russia}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ರಷ್ಯಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | ಸೇಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಸ್ಯಾಂಕ್ಟ್‌-ಪೀಟರ್ಬರ್ಗ್‌]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಕೌಂಟಿ ವಿಭಾಗ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೬೨ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|China}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಚೀನಾ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ವೂಹಾನ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[ಹೂಬೇ]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೮೬ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|Pakistan}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! ! | ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[ಪೈಸಲಾಬಾದ್‌]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಪಂಜಾಬ್‌ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೧೯೯೭ |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{flagicon|USA}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Seal of Los Angeles, California.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್ ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ಚಿತ್ರ:Flag of California.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರ |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ೨೦೦೯ |} ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ|ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರ]] ಗುಂಪಿಗೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಹಿವಾಟು ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ೧೮೨೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದಲೂ, ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಿಂದ, ಸುಮಾರು ೮೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎರಡು ಶತಕಗಳಿಂದಲೂ(ಕನಿಷ್ಠ ಕಾನ್ಸಲ್‌ನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ), UKಯ ಎರಡನೆಯ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾನ್ಸಲರ್‌ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಹಿವಾಟಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕಾಗದಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕೆಲಸದ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸರಿದೂಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ನಗರವು UKಯಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹಲವರು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite book |author= Fox, David |title= Manchester Consuls |year= 2007 |publisher=Carnegie Publishing |location= Lancaster |isbn= 978-1-85936-155-9 |pages=vii–ix}}<br />•{{cite web |title=Manchester Consular Association |url=http://www.mca.group.shef.ac.uk/ |publisher=Manchester Consular Association |accessdate=2007-09-15 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011181617/http://mca.group.shef.ac.uk/ |url-status=dead }}<br />•{{cite web|url=http://mca.group.shef.ac.uk/page2.html|title=List of Consulates, Consulate Generals and High Commissioners|publisher=MCA (subsidiary of Sheffield University)|accessdate=2007-01-05|archive-date=2007-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921024635/http://www.mca.group.shef.ac.uk/page2.html|url-status=dead}}</ref> {| |- | vaನlign="top" | * {{flagicon|Belgium}} ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ ದೂತಾವಾಸ <ref>{{cite web |title=British Foreign & Commonwealth Office|publisher=UK FCO |url= http://www.fco.gov.uk/resources/en/protocol/consular-offices-outside-london |accessdate=2010-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813134347/http://www.fco.gov.uk/resources/en/protocol/consular-offices-outside-london|archivedate=2009-08-13}}</ref> * {{flagicon|Brazil}} ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Chile}} ಚಿಲಿ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|China}} ಚೀನಾ ಪ್ರಜಾ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Cyprus}} ಸೈಪ್ರಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Czech Republic}} ಜೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯದ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Denmark}} ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ ವಹಿವಾಟು ಆಯೋಗ * {{flagicon|Finland}} ಫಿನ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|France}} ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Iceland}} ಐಸ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Italy}} ಇಟಲಿ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Japan}} ಜಪಾನ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Latvia}} ಲಾಟ್ವಿಯಾ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Monaco}} ಮೊನಾಕೊ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Netherlands}} ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Norway}} ರಾಯಲ್‌ ನಾರ್ವೆಜಿಯನ್‌ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|India}} ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Pakistan}} ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Poland}} ಪೊಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Portugal}} ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Spain}} ಸ್ಪೇನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Sweden}} ಸ್ವೀಡನ್‌ ಪ್ರಧಾನ ದೂತಾವಾಸ * {{flagicon|Switzerland}} ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ ದೂತಾವಾಸ |} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == {| | valign = "top" style="font-size:90%" | * ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ** {{cite book | last = Hands| first = David | coauthors = Parker, Sarah | title = Manchester: A Guide to Recent Architecture | publisher = Ellipsis Arts | location = London | year= 2000 | isbn = 1-899858-77-6}} ** {{cite book | last = Hartwell | first = Clare | title = Manchester | series = Pevsner Architectural Guides | year= 2001 | publisher = Penguin Books | location = London | isbn = 0-14-071131-7}} ** {{cite book | last = Hartwell | first = Clare | coauthors = Hyde, Matthew, [[Nikolaus Pevsner|Pevsner, Nikolaus]] | series = The Buildings of England | title = Lancashire: Manchester and the South-East | year = ೨೦೦೪ | publisher = Yale University Press | location = New Haven & London | isbn = ೦-೩೦೦-೧೦೫೮೩-೫}} ** ** {{cite book | last = Parkinson-Bailey | first = John J. | title = Manchester: an Architectural History | year = 2000 | publisher = Manchester University Press | location = Manchester | isbn = 0-7190-5606-3}} ** {{cite book | last = Robinson | first = John Martin | title = The Architecture of Northern England | year = 1986 | publisher = Macmillan | location = London | isbn = 0-333-37396-0}} * ಸಾಮಾನ್ಯ ** {{cite book | last = Beesley | first = Ian | title = Victorian Manchester and Salford | publisher = Ryburn | location = Keele | year = 1988 | isbn = 1-85331-006-9}} ** {{cite book | last = Hylton | first = Stuart | title = A History of Manchester | publisher = Phillimore & Company | location = Chichester | year= 2003 | isbn = 1-86077-240-4}} ** {{cite book | last = Kidd | first = Alan J. | title = Manchester | series = Town and City Histories | publisher = Ryburn | location = Keele | year = 1993 | isbn = 1-85331-016-6}} ** {{cite book | title = The Mancunian Way | publisher = Clinamen Press | location = Manchester | year = 2002 | isbn = 1-903083-81-8 | author = <!-- not right --> Price, Jane; Stebbing, Ben (eds.)}} ** {{cite book | last = Redhead | first = Brian | title = Manchester: a Celebration | authorlink = Brian Redhead | publisher = André Deutsch | location = London | year = 1993 | isbn = 0-233-98816-5}} ** {{cite book | last = Schofield | first = Jonathan | title = The City Life Guide to Manchester | year = 2005 | publisher = City Life | location = Manchester | isbn = 0-9549042-2-2}} | valign = "top" style="font-size:೯೦%" | * ಸಂಸ್ಕೃತಿ ** {{cite book | last = Champion | first = Sarah | title = And God Created Manchester | year = 1990 | publisher = Wordsmith | location = Manchester | isbn = 1-873205-01-5}} ** {{cite book | last = Gatenby | first = Phill | title = Morrissey's Manchester: The Essential "Smiths" Tour | year = 2002 | location = Manchester | publisher = Empire Publications | isbn = 1-901746-28-3}} ** {{cite book | last = Haslam | first = Dave | title = Manchester, England | publisher = Fourth Estate | location = New York | year = 2000 | isbn = 1-84115-146-7}} ** {{cite book | last = Lee | first = C. P. | title = Shake, Rattle and Rain: popular music making in Manchester 1955–1995 | year = 2002 | publisher = Hardinge Simpole | location = Ottery St Mary | isbn = 1-84382-049-8}} ** {{cite book | last = Lee | first = C. P. | title = Like the Night (Revisited): Bob Dylan and the Road to the Manchester Free Trade Hall | publisher = Helter Skelter Publishing | location = London | year = 2004 | isbn = 1-900924-33-1}} ** {{cite book | title = The Haçienda Must Be Built | year = 1992 | publisher = [[International Music Publications]] | location = Woodford Green | isbn = ೦-೮೬೩೫೯-೮೫೭-೯ | author = <!-- not right --> Savage, John (editor)}} * ಕ್ರೀಡೆ ** * ಕ್ರೀಡೆ ** {{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester: a football history |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} ** {{cite book |last=Inglis |first=Simon |title=Played In Manchester |publisher=Played In Britain |year=2004 |isbn=978-1-8735927-8-6}} |} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Spoken Wikipedia-2|2008-02-03|Manchester (Part 1).ogg|Manchester (Part 2).ogg}} {{sisterlinks|Manchester}} * [http://www.manchester.gov.uk/ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303042405/http://www.manchester.gov.uk/ |date=2011-03-03 }} * {{wikivoyage|Manchester}} * [http://www.visitmanchester.com/ ಅಫಿಸಿಯಲ್ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಸೈಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್] * [http://www.gos.gov.uk/facts/factgonw/manchester/?a=42496 ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ ಫೈಲ್: ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809064450/http://www.gos.gov.uk/facts/factgonw/manchester/?a=42496 |date=2009-08-09 }} * [http://manchesterhistory.net/manchester/ManMenu.html ಆವರ್‌ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌] {{Clear}} == ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿ == {{UK cities}} {{LargestUKCities}} {{Commonwealth Games Host Cities}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಮೊದಲ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ವಸಾಹತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:79 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ಅವಳಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಯವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನಗರಗಳು‌]] [[ವರ್ಗ:ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಲೇಖನಗಳು (UK ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌)]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರದ ನಗರವಿಭಾಗಗಳು]] bmk1bhbhs8xnh3ljhuaie7reyxgkrs8 0 23654 1373333 1360265 2026-05-13T23:33:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373333 wikitext text/x-wiki {{Infobox web browser | logo = [[ಚಿತ್ರ:Firefox logo, 2019.svg|100px|Mozilla Firefox Icon]] | screenshot = <!--Do not change this image to a non-free version (this includes Windows Vista screenshots). It will be deleted or reverted. -->[[ಚಿತ್ರ:Firefox Screenshot Linux.PNG|300px]] | caption = Firefox 57 on [[Windows]]. | author = [[Mozilla Corporation]] | developer = Mozilla Corporation<br />[[Mozilla Foundation]] | released = {{initial-release|November 9, 2004}} | frequently updated = Yes (Every 4 to 5 weeks, unless a patch for a vulnerability)<ref>{{cite web|url=https://wiki.mozilla.org/Releases/Priority_Ranking |title=Releases/Priority Ranking |publisher=MozillaWiki |date= |accessdate=2009-09-21}}</ref> | programming language = [[C++]], [[JavaScript]],<ref>{{cite web|url=http://www.rietta.com/firefox/Tutorial/backend.html |title=Firefox's addons are written in JavaScript |publisher=Rietta.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> [[Cascading Style Sheets|CSS]],<ref>{{cite web|url=http://davidwalsh.name/firefox-internal-rendering-css |title=Firefox uses an "html.css" stylesheet for default rendering styles |publisher=Davidwalsh.name |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://userstyles.org/styles;app |title=The Firefox addon, Stylish takes advantage of Firefox's CSS rendering to change the appearance of Firefox |publisher=Userstyles.org |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> [[XUL]], [[XBL]] | operating system = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[Mac OS X]]<br />[[Linux]]<br />[[Berkeley Software Distribution|BSD]]<br />[[Solaris (operating system)|Solaris]]<br />[[OpenSolaris]]<br />[[GNU]] | engine = [[Gecko (layout engine)|Gecko]] | language = [https://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html 97 languages] | status = Active | genre = [[Web browser]]<br />[[File Transfer Protocol|FTP client]]<br />[[Gopher (protocol)|Gopher client]] | license = [[Mozilla Public License|MPL]]/[[GNU General Public License|GNU GPL]]/[[GNU Lesser General Public License|GNU LGPL]]/[https://www.mozilla.com/en-US/legal/privacy/notices-firefox/ Additional Notices] | website = [https://www.mozilla.com/firefox/ www.mozilla.com/firefox] }} '''ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್''' ಒಂದು [[ಉಚಿತ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಮುಕ್ತ]] [[ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸರ್]] ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಸೂಟ್]] ದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್]] ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು [[ನೆಟ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್]] [[ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ]] ಪ್ರಕಾರ [[ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ]] 24.59% ಅನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದು{{as of|2010|04|lc=on}}, ಅದು ಜಾಗತೀಕ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಬ್ರೌಸರ್ ಆಗಿದ್ದು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌]] ನ ನಂತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="hitslink">{{cite web | title = Browser Market Share for April, 2010 | publisher = Net Applications | url = http://marketshare.hitslink.com/browser-market-share.aspx?qprid=0&qptimeframe=M&qpsp=135&qpnp=1 | date = 2010-05-01 | accessdate = 2010-05-01 | archive-date = 2012-12-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121209143340/http://marketshare.hitslink.com/browser-market-share.aspx?qprid=0&qptimeframe=M&qpsp=135&qpnp=1 | url-status = dead }}</ref> ಇತರ ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಬಳಕೆ ಹಂಚಿಕೆಯು 20% ಮತ್ತು 32% ರ ನಡುವೆ ಇದೆ.<ref>{{cite web |title= Web Browser Market Share |url= http://statowl.com/web_browser_market_share.php |publisher= StatOwl |date= 2010-02-01 |accessdate= 2010-03-01 |archive-date= 2012-05-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120501074058/http://www.statowl.com/web_browser_market_share.php |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= StatCounter Global Stats |url= http://gs.statcounter.com/ |publisher= StatCounter|date= 2010-03-01 |accessdate= 2010-03-01}}</ref><ref>{{cite web |title= Global Web Stats |url= http://w3counter.com/globalstats.php |publisher= W3Counter |date= 2010-02-01 |accessdate= 2010-03-01}}</ref> ವೆಬ್ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ [[ಗೆಕ್ಕೊ]] [[ವಿನ್ಯಾಸ ಎಂಜಿನ್‌]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸಲಾದ ಅನೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಇತ್ತೀಚಿನ [[ವೆಬ್ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು]] ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | year = 2009 | url = http://download-firefox.org/spread-firefox/gecko-layout-engine-and-mozilla-firefox/ | title = Gecko Layout Engine | accessdate = 2009-02-16 | archive-date = 2010-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615131607/http://download-firefox.org/spread-firefox/gecko-layout-engine-and-mozilla-firefox/ | url-status = dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲಿ<ref name="Latest Firefox’s Feature-Pack">{{cite web |url=http://www.techpluto.com/latest-features-of-firefox/|title=Latest Firefox’s Feature-Pack}}</ref> [[ಟ್ಯಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್]], [[ಪದ ಪರೀಕ್ಷಕ]], [[ಇನ್‌ಕ್ರಿಮೆಂಟಲ್ ಫೈಂಡ್]], [[ಲೈವ್ ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕಿಂಗ್]], ಒಂದು [[ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ನಿರ್ವಾಹಕ]], [[ಖಾಸಗಿ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್]], ಪ್ರದೇಶ-ಅರಿವಿನ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್ ("[[ಜಿಯೋಲೊಕೇಶನ್]]" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಒಂದು [[ಗೂಗಲ್]] ಸೇವೆ<ref name="mozgeo">{{cite web | title = Location-Aware Browsing | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/geolocation/ | accessdate = 2009-07-05 | publisher = Mozilla Corp}} (ವಿಭಾಗ "''ವಾಟ್ ಇನ್‌ಫಾರ್ಮೆಷನ್ ಈಸ್ ಬಿಯಿಂಗ್ ಸೆಂಟ್, ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಟು ಹೂಮ್? '' ''(...)'' ")</ref> ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಅಂತರ್ಗತ ಹುಡುಕಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು [[ಮೂರನೇ-ಪಕ್ಷದ ಅಭಿವರ್ಧಕರು]],<ref name="mozilla1">[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/browse/type:1/cat:all addons.mozilla.org ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಪುಟಗಳನ್ನು ಬ್ರೌಸ್ ಮಾಡಿ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರಚಿಸಿದ [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌]]ಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇರಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳದೇ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಯ್ಕೆಯಿದೆ. ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೆಳೆದಿದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಜಿಎನ್‌ಯು/ಲಿನಕ್ಸ್‌, ಮ್ಯಾಕ್ ಒಎಸ್ ಎಕ್ಸ್, ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ವಿಂಡೋಸ್‌ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ [[ಯುನಿಕ್ಸ್‌-ನಂತಹ]] [[ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌]]ಗಳ ವಿವಿಧ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸ್ಥಿರ ಬಿಡುಗಡೆಯೆಂದರೆ 3.6.3 ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು {{as of|2010|04|01|alt=April 1, 2010}} ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="release notes">{{cite web | title = Mozilla Firefox 3.6.3 Release Notes | publisher = Mozilla | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.6.3/releasenotes/ | accessdate = 2010-04-01 }}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ [[ಮೂಲ ಕೋಡ್]] ಒಂದು [[ಉಚಿತ ಸಾಫ್ಟ್‌ ವೇರ್‌ವಾಗಿದ್ದು]], ಅದನ್ನು ಒಂದು [[ಟ್ರೈ-ಲೈಸೆನ್ಸ್]] [[GNU GPL]]/[[GNU LGPL]]/[[MPL]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="mozilla_code_licensing">{{cite web | url=http://www.mozilla.org/MPL/ | title=Mozilla Code Licensing | accessdate=2007-09-17 | author=Mozilla Foundation }}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Mozilla Firefox}} {{Firefox TOC}} ಈ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ [[ಡೇವ್ ಹ್ಯಾಟ್]], [[ಜೋ ಹೆವಿಟ್]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಲೇಕ್ ರೋಸ್‌]]ರಿಂದ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್‌ನ ಪ್ರಯೋಗ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. [[ನೆಟ್‌ಸ್ಕೇಪ್‌]]ನ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿವರ್ಧಕ-ರೂಪಿತ [[ಫೀಚರ್ ಕ್ರೀಪ್]] ಇವೆರಡೂ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಬ್ರೌಸರ್‌‌ನ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿತು ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದರು.<ref>{{cite web | url= http://weblogs.mozillazine.org/ben/archives/009698.html | title= Where Did Firefox Come From? | accessdate= 2009-08-02 | last= Goodger | first= Ben | authorlink= Ben Goodger | date= 2006-02-06 | publisher= Inside Firefox | archive-date= 2011-06-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110623034401/http://weblogs.mozillazine.org/ben/archives/009698.html | url-status= dead }}</ref> ತಾವು ಕಂಡುಕೊಂಡ [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸೂಟ್‌ನ]] [[ಸಾಫ್ಟ್‌ ವೇರ್‌ ಗರ್ವ]]ದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು, ಅವರು ಒಂದು ಸ್ವಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸೂಟ್‌ ಅನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಏಪ್ರಿಲ್ 3, 2003 ರಂದು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು]] ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸೂಟ್‌ ನಿಂದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಥಂಡರ್‌ಬರ್ಡ್‌]] ಗೆ ತಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web | url = http://www-archive.mozilla.org/roadmap/roadmap-02-Apr-2003.html | title = mozilla development roadmap | accessdate = 2009-08-02 | last = Eich | first = Brendan | authorlink = Brendan Eich | coauthors = [[Dave Hyatt|David Hyatt]] |date=2003-04-02 | publisher = [[Mozilla]]}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ''ಫೀನಿಕ್ಸ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ [[ಫೀನಿಕ್ಸ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌]] ನೊಂದಿಗಿನ [[ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆ]] ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ಹೆಸರು, ''ಫೈರ್‌ಬರ್ಡ್‌'' ಎಂದು ಇಟ್ಟಾಗ [[ಫೈರ್‌ಬರ್ಡ್‌]] ಉಚಿತ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್‌ನಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.ibphoenix.com/main.nfs?a=ibphoenix&page=ibp_Mozilla0 | title = Mozilla browser becomes Firebird | accessdate = 2007-01-30 | publisher = IBPhoenix.com | archive-date = 2007-09-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070914035447/http://www.ibphoenix.com/main.nfs?a=ibphoenix&page=ibp_Mozilla0 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.linuxworld.com.au/index.php?id=1031068403 | title = Mozilla 'dirty deed' brings out a Firey response | accessdate = 2007-01-30 | date = 2003-04-17 | last = Dahdah | first = Howard | publisher = LinuxWorld.com.au | quote = "This must be one of the dirtiest deeds I've seen in open source so far," said Helen Borrie, a Firebird project administrator and documenter. | archive-date = 2007-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070101224926/http://www.linuxworld.com.au/index.php?id=1031068403 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://news.cnet.com/2100-1032_3-1000146.html | title = Mozilla's Firebird gets wings clipped | accessdate = 2007-01-30 |date=2003-05-06 | last = Festa | first = Paul | publisher = [[CNET Networks|CNET.com]]}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಈ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಯಾವತ್ತೂ ''ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಬರ್ಡ್‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಅದು ಆ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಹೆಸರಿನ ಜೊತೆಗಿನ ಗೊಂದಲವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತು. ಈ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಸರ್ವರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮೂಹದ ನಿರಂತರವಾದ ಒತ್ತಡವು ಇನ್ನೊಂದು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದಿತು; ಫೆಬ್ರುವರಿ 9, 2004 ರಂದು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಬರ್ಡ್‌ ''ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್'' ಎಂದು ಬದಲಾಯಿತು,<ref>{{cite web | url = http://news.cnet.com/2100-7344-5156101.html | title = Mozilla holds 'fire' in naming fight | accessdate = 2007-01-24 | last = Festa | first = Paul |date=February 9, 2004 | publisher = CNET News.com}}</ref> ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌'' ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ''FF'' ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೀಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಇದನ್ನು ''Fx'' ಅಥವಾ ''fx,'' ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷೀಪ್ತ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಕರೆಯುವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/releases/1.5.html#FAQ | title = Firefox 1.5 Release Notes | accessdate = 2008-01-03 | publisher = mozilla.com}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 9, 2004 ರಂದು 1.0 ಆವೃತ್ತಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಅನೇಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಸರಣಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ತನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣವಾದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿ 1.5 ಯನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 29, 2005 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 1.5.0.12 [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 95]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. === ಆವೃತ್ತಿ 2.0 === {{Main|Mozilla Firefox 2}} ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24, 2006, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ [[ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2]] ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು [[ಟಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌]] ಪರಿಸರ; ವಿಸ್ತರಣೆ ನಿರ್ವಾಹಕ; [[GUI (ಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಯೂಸರ್ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್)]]; ಮತ್ತು ಫೈಂಡ್, ಸರ್ಚ್ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ನವೀಕರಣ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು; ಒಂದು ಹೊಸ ಸೆಶನ್ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ; ಆಂತರಿಕ ಪದ ಪರೀಕ್ಷಕ; ಮತ್ತು [[ಗೂಗಲ್‌]] ಒಂದು ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ ಸೇರಿಸಿದ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ<ref>{{cite web| url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/2.0/releasenotes/ |title=Mozilla Firefox 2 Release Notes | publisher=Mozilla Corporation |accessdate=2006-12-19}}</ref> ಒಂದು [[ಕಳ್ಳತನ]]-ನಿರೋಧಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ<ref>{{cite web | url = http://www.google.com/tools/firefox/safebrowsing | title = Google Safe Browsing for Firefox | accessdate = 2007-02-05 | publisher = Google.com}}</ref><ref>{{cite web | url = https://wiki.mozilla.org/index.php?title=Phishing_Protection:_Design_Documentation&oldid=46996#Background | title = Phishing Protection Design Documentation - Background | accessdate = 2007-01-24 | author = Mozilla.org wiki contributors | publisher = Mozilla.org wiki}}</ref> ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007 ರಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೈವ್ ಚಾಟ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು. ಇದು [[ಜೀವ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್]] ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ [[ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ]] ಮುಖಾಂತರ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತರಿಗೆ ಬಳಕೆದಾರರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಆ ನಂತರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 2.0.0.20 [[ವಿಂಡೋಸ್‌ NT 4.0]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 98]], ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ME]] ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://blog.mozilla.com/sumo/2007/12/28/firefox-live-chat-launching-today/ |title=Firefox Support Blog » Blog Archive » Firefox Live Chat launching today |publisher=Blog.mozilla.com |date=2007-12-28 |accessdate=2009-12-19}}</ref> === ಆವೃತ್ತಿ 3.0 === {{Main|Mozilla Firefox 3}} ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3 ಅನ್ನು ಜೂನ್ 17, 2008,<ref>{{cite web | url = https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2008/06/17/firefox-3-available-today-at-1700-utc-10am-pdt/ | title = Firefox 3 available today at 17:00 UTC (10am PDT)| accessdate = 2008-02-17 |date=2008-06-17 | publisher = Mozilla Developer Center}}</ref> ರಂದು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 ಯು ವೆಬ್ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ [[ಗೆಕ್ಕೊ]] ವಿನ್ಯಾಸ ಎಂಜಿನ್‌ನ ಆವೃತ್ತಿ 1.9 ಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಮಾಣಿತ ಅನುವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೊಸ ವೆಬ್ [[API]]ಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="mdc_fx3_developers">{{cite web | url = https://developer.mozilla.org/en/Firefox_3_for_developers | title = Firefox 3 for developers | accessdate = 2007-07-17 | date = 2007-07-17 | publisher = Mozilla Developer Center | archive-date = 2008-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081113072436/https://developer.mozilla.org/en/Firefox_3_for_developers | url-status = dead }}</ref> ಇತರ ಹೊಸ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಒಂದು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಡೌನ್ಲೋಡ್ ನಿರ್ವಾಹಕ, ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಹೊಸ "ಪ್ಲೇಸಸ್" ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ [[ಥೀಮ್‌ಗಳು]]. 3.0 ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಇತ್ತೀಚಿನ ಆವೃತ್ತಿಯೆಂದರೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.0.19. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅದು ಮೊದಲ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 [[ಬೀಟಾ]] (ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ 'ಗ್ರಾನ್ ಪಾರಾಡಿಸೊ'<ref>{{cite web | url=http://groups.google.com/group/mozilla.dev.planning/browse_thread/thread/c73f6a1c25e8e7b0/b714ca46975f0109#b714ca46975f0109 | title = Gecko 1.9/Firefox 3 ("Gran Paradiso") Planning Meeting, Wednesday Jun 7, 11:00 am | accessdate=2006-09-17 |date=June 2, 2006 | last = Vukicevic | first = Vladimir | publisher = Google Groups: mozilla.dev.planning}}</ref> ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ) ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳ ಮೊದಲೇ 19 ನವೆಂಬರ್ 2007 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು,<ref>{{cite web |url=https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2007/11/19/firefox-3-beta-1-now-available-for-download/ |author=Mike Beltzner |publisher=Mozilla Developer News |title=Firefox 3 Beta 1 now available for download}}</ref> ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬೀಟಾ ಬಿಡುಗಡೆಗಳು 2008 ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆದವು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದರ ಬಿಡುಗಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite web |accessdate=2007-12-20 |url=https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2007/12/18/firefox-3-beta-2-now-available-for-download/ |author=Mike Beltzner |publisher=Mozilla Developer News |title=Firefox 3 Beta 2 now available for download}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 ಯು ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಯ ದಿನವೇ 8 ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು [[ಗಿನ್ನಿಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆ]] ಮಾಡಿತು.<ref>[14] ^ [12]\ ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ[13]</ref> === ಆವೃತ್ತಿ 3.5 === {{Main|Mozilla Firefox 3.5}} ಶಿರೆಟೊಕೊ ಎಂಬ ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ ಇರುವ ಆವೃತ್ತಿ 3.5<ref>{{cite web | url=https://wiki.mozilla.org/Firefox3.1 | title=Firefox 3.1 "Shiretoko" | date=2008-06-12 | accessdate=2008-06-12}}</ref> ಯು ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಹೊಸ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭಿಕವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.1 ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವರ್ಧಕರು ನೀಡಿದ್ದರೂ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು 3.5 ಗೆ ಬದಲಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯೋಜನೆಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite newsgroup|title=Shiretoko (Firefox 3.1) being renamed to Firefox 3.5|date=March 6th, 2009|author=Mike Shaver |newsgroup=mozilla.dev.planning |server=news.mozilla.org |id=mailman.34.1236360325.4415.dev-planning@lists.mozilla.org}}</ref> ಅಂತಿಮ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಜೂನ್ 30, 2009 ರಂದು ಮಾಡಲಾಯಿತು. [[ಟ್ರೇಸ್‌ಮಂಕಿ]] ಎಂಬ [[ಸ್ಪೈಡರ್‌ಮಂಕಿ]] [[ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌]] ಎಂಜಿನ್‌ಗೆ ನವೀಕರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ವೇಗದ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದವು,<ref name="betanews">{{cite web|url=http://www.betanews.com/article/The-final-score-Firefox-35-performs-at-251-the-speed-of-30/1246470925|title=The final score: Firefox 3.5 performs at 251% the speed of 3.0|date=2009-07-01|author=Scott M. Fulton, III|publisher=Betanews|accessdate=2010-05-04}}</ref> ಮತ್ತು [[HTML 5]] ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ <code><video></code> ಮತ್ತು <code><audio></code> ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು, ಅನೇಕ ವೀಡಿಯೋ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿರುವ [[ಸ್ವಾಮ್ಯದ]] ಸಮಸ್ಯೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಒಂದು [[ವೀಡಿಯೋ]] ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ.<ref name="Warne APC">{{cite web|url=http://apcmag.com/firefox_to_go_headtohead_with_flash_and_silverlight.htm|title=Firefox to go head-to-head with Flash and Silverlight|accessdate= 2008-01-18|author= Dan Warne|date=2007-05-07|work=APC Magazine|publisher=ACP Magazines Ltd}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಶ್‌ಅಪ್‌]]ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಕ್ರಾಸ್-ಸೈಟ್ [[XMLHttpRequest]] ಗಳನ್ನು (XHR)ಸಹಾ 3.5. ದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು<ref>{{cite web |url=https://developer.mozilla.org/En/HTTP_Access_Control |title=HTTP Access Control |date=2009-06-29 |accessdate=2009-07-01 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527153021/https://developer.mozilla.org/En/HTTP_access_control |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ಹೊಸ ಜಾಗತೀಕ [[JSON]] ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಅವು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸುರಕ್ಷವಾಗಿ JSON ಆಬ್ಜೆ‌ಕ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು [[ECMAScript]] 3.1 ಡ್ರಾಫ್ಟ್<ref>{{cite web|url=http://wiki.ecmascript.org/doku.php?id=es3.1:json_support|title=es3.1:json_support|publisher=ECMA}}</ref> ನಿರ್ಧಿಷ್ಟಪಡಿಸಿದಂತೆ [[ಸರಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸರಣೀಕರಣ]] ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ [http://www.w3.org/TR/css3-selectors/#selectors ಸಿಎಸ್‌ಎಸ್ 3 ಸೆಲೆಕ್ಟರ್] ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.5 ಗೆಕ್ಕೊ 1.9.1 ಎಂಜಿನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದು 3.0 ಬಿಡುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗದಿದ್ದ ಕೆಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಝೂಮ್ ಮಾಡಲು ಹಿಸುಕುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸುವುದನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ [[ಗೆಸ್ಚರ್ ಸಪೋರ್ಟ್]] ನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಆ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ [[ಮಲ್ಟಿ-ಟಚ್]] ಬೆಂಬಲವನ್ನೂ ಸಹಾ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2008/12/10/latest-firefox-3-1-beta-adds-multi-touch-support/|title=Latest Firefox 3.1 Beta Adds Multi-Touch Support|last=Kim|first=Arnold |date=2008-12-10|publisher=Macrumors.com|accessdate=2009-01-17}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.5 ಒಂದು ನವೀಕೃತ ಲೋಗೋವನ್ನು ಸಹಾ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web | url=http://blog.mozilla.com/faaborg/2009/05/15/creative-brief-for-the-new-firefox-icon/ | title=Creative Brief for the New Firefox Icon | author=Alex Faaborg | date=2009-05-15 | accessdate=2009-05-30 | archive-date=2012-04-17 | archive-url=https://www.webcitation.org/66ynI0x8A?url=http://blog.mozilla.org/faaborg/2009/05/15/creative-brief-for-the-new-firefox-icon/ | url-status=dead }}</ref> === ಆವೃತ್ತಿ 3.6 === {{Main|Mozilla Firefox 3.6}} ಆವೃತ್ತಿ 3.6 ಬಿಡುಗಡೆಯು [[ನಮೊರೊಕಾ]] ಎಂಬ ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=https://wiki.mozilla.org/Firefox/Namoroka#Namoroka |title=Namoroka|date=August 8th, 2009 |publisher=Mozilla |accessdate=2009-08-14}}</ref> ಈ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಡಿಸೆಂಬರ್ 1, 2008 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು,<ref>{{citation |url= http://forums.mozillazine.org/viewtopic.php?f=18&t=975065&p=5127635 |title=First step to Firefox 3.2: Alpha 1 is here |accessdate=2008-12-01 |date=2008-12-01 |author=Alfred Kayser |publisher=Mozilla Links}}</ref> ಮತ್ತು ಜನವರಿ 21, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿತು.<ref name="release notes"/> ಈ ಬಿಡುಗಡೆಯು ಹೊಸ ಗೆಕ್ಕೊ 1.9.2 [[ರೆಂಡರಿಂಗ್ ಎಂಜಿನ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ನ ಹೊಸ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು include ಪೆರ್ಸೊನಾಸ್‌ಗೆ (ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌ ಸ್ಕಿನ್‌ಗಳು) ಆಂತರಿಕ ಬೆಂಬಲ, ಕಾಲಮೀರಿದ ಪ್ಲಗ್‌ಇನ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಸೂಚನೆ,<ref>, ಆದರೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸೈಟ್ ಆದಾಗ್ಯೂ ಚೆಕ್ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ಸ್ ವಿಂಡೋದೊಳಗಡೆ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ.</ref>[[ಥಿಯೋರಾ]] ವೀಡಿಯೋದ ಪೂರ್ಣ ಪರದೆ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್, [[WOFF]] ತೆರೆದ ವೆಬ್‌ಫಾಂಟ್ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ,<ref>{{cite web |last=Blizzard |first=Christopher |url=http://hacks.mozilla.org/2009/10/woff/ |title=Web Open Font Format for Firefox 3.6 |publisher=Hacks.mozilla.org |date=2009-10-20 |accessdate=2009-12-19}}</ref> ಒಂದು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಭದ್ರ ಪ್ಲಗ್‌ಇನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="release notes"/> ನಂತರ ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಕಾರ್ಯಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ನಂತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ನವೀಕರಣವನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಅದನ್ನು [[ಲಾರೆಂನ್ಜ್]] ಎಂಬ ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ ಇದೆ. ಈ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯ-ನಿರ್ವಹಿಸದ ಪ್ಲಗ್-ಇನ್‌ಗಳು (OOPP). ಇದು ಅಡೋಬ್ ಪ್ಲ್ಹ್ಯಾಶ್ ಅಥವಾ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ನ ಕ್ವಿಕ್‌‍ಟೈಮ್‌ಗಳಂತಹ ಪ್ಲಗ್-ಇನ್‌ಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯೇ ಆದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಲಾರೆಂನ್ಜ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಈ ಬಿಡುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಳನುಗ್ಗದಂತಹ, ಈ ಮೊದಲು ಸೇರಿಸಿದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಚಿಕ್ಕ ನವೀಕರಣಗಳಾಗಿ ಸೇರಿಸಲು ಸಹಾ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಯೋಜಿಸಿದೆ.<ref name="Lorentz">{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-30685_3-10433844-264.html|title=Firefox 3.6 due this month; next comes 'Lorentz'|publisher=cnet.com|date=2010-01-13|accessdate=2010-01-17|archive-date=2011-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426041949/http://news.cnet.com/8301-30685_3-10433844-264.html|url-status=dead}}</ref> ಈ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯು ಸಹಾ ನವೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೈಕ್ ಬೆಲ್ಟ್ಸ್‌ನರ್‌, ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ನಿರ್ದೇಶಕ‌, ಮತ್ತು [[ಮೈಕ್ ಶೇವರ್‌]], ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Lorentz" /> === ಮೊಬೈಲ್‌ಗಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ === {{Main|Firefox for mobile}} ಮೊಬೈಲ್‌ಗಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌, ಅದರ ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ [[ಫೆನ್ನೆಕ್‌]], ಎಂಬುದು ಒಂದು ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಪಿಸಿ-ಅಲ್ಲದ ಚಿಕ್ಕ ಸಾಧನಗಳಿಗಾಗಿ [[ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌]]ಗಳು ಮತ್ತು [[PDA]]ಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ನೋಕಿಯಾ]] [[ಮೇಮೊ]] ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಗಳಿಗಾಗಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಕಿಯಾ N900 ಮತ್ತು N810 ಗಳಿಗಾಗಿ) ಜನವರಿ 28, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು,<ref>{{cite web |url=http://www.mozilla.com/en-US/mobile/1.0/releasenotes/|title=Firefox for Nokia N900 Release Notes|publisher=Mozilla.com |date=2010-01-28 |accessdate=2010-01-30}}</ref> ಮತ್ತು ಅದನ್ನು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ಮೊಬೈಲ್]] ಮತ್ತು [[ಅಂಡ್ರಾಯಿಡ್‌]] ಗಳಿಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="mobile platforms">{{cite web|url=https://wiki.mozilla.org/Mobile/Platforms|title=wiki.mozilla.org/Mobile/Platforms|accessdate=2010-01-30}}</ref> ಮೊಬೈಲ್‌ಗಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.0 ಆವೃತ್ತಿಯು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ಬಳಸುವಂತಹ ಗೆಕ್ಕೊ ವಿನ್ಯಾಸ ಎಂಜಿನ್‌ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಪರದೆಗಾಗಿ ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಕೇವಲ ವೆಬ್ ಕಂಟೆಂಟ್ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು [[ಟಚ್‌ಸ್ಕ್ರೀನ್]] ಸಂವಹನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಮ್‌ಬಾರ್, ಟಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌, ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ಬೆಂಬಲ, ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ ನಿರ್ವಾಹಕ, ಸ್ಥಳ-ಅರಿವಿನ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌, ಮತ್ತು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ವೀವ್‌]] ಬಳಸಿ ಬಳಕೆದಾರರ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ ‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/mobile/features/|title=Firefox mobile features|accessdate=2010-01-30}}</ref> == ಭವಿಷ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Minefield about.png|150px|thumb|right|ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಿನೆಫೀಲ್ಡ್‌‌ನಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ "ಅಬೌಟ್ ಮಿನಿಫೀಲ್ಡ್‌" ಬಾಕ್ಸ್‌]] ಮುಂಬರುವ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಗಳ [[ಬಿಲ್ಡ್‌]]ಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "[http://www.mozilla.org/projects/minefield/ ಮಿನೆಫೀಲ್ಡ್‌]" ಎಂದು ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ ಮಾಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ [[ಟ್ರಂಕ್]] ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳ ಹೆಸರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಟ್ರಂಕ್ ([http://ftp.mozilla.org/pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-mozilla-central/ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ-ಸೆಂಟ್ರಲ್]) ಮೇಲಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ [[ಆವೃತ್ತಿ 3.7]] ಕಡೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. === ಆವೃತ್ತಿ 3.7 === ಜುಲೈ 17, 2009 ರಂದು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ [[ಮೋಕ್‌ಅಪ್‌]] ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.7 ನ ವಿಂಡೋಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿ‍ಗಾಗಿ ನೀಡಿತು. ಆವೃತ್ತಿ 3.7 ಯ ಮೊದಲ ಆಲ್ಫಾವು ಫೆಬ್ರುವರಿ 10, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿತು, ಎರಡನೆ ಆಲ್ಫಾವು ಫೆಬ್ರುವರಿ 28, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿತು, ಮೂರನೇ ಆಲ್ಫಾವು ಮಾರ್ಚ್ 17, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿತು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಆಲ್ಫಾವು ಏಪ್ರಿಲ್ 12, 2010 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿತು. ಆಲ್ಫಾ 4 ನೊಂದಿಗೆ: ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಪ್ಲಗಿನ್‌ಗಳು, ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಕಾರ್ಯಬಾಹುಳ್ಯ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, HTML5, CSS, DOM, SVG ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಂಬಲ, ವೆಬ್‌GL, ಮತ್ತು Direct2D ಗೆ ಬೆಂಬಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ನೇವಿಗೇಶನ್ ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌ಗೆ ಹೊಸ ಐಕಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನವೀಕರಣಗಳು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ವಿಸ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 7]] ಗಳಲ್ಲಿ [[ಏರೋ ಗ್ಲಾಸ್ ಇಫೆಕ್ಟ್ಸ್‌]] ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಬಗ್‌ನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಿನಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕ್‌ OS X ಗಾಗಿನ ಮೋಕ್‌ಅಪ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://wiki.mozilla.org/Firefox/3.7_Windows_Theme_Mockups | title=3.7 Windows Theme Mockup Draft | date=2009-07-17 | accessdate=2009-07-20}}</ref><ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/3.7_Linux_Theme_Mockups Firefox 3.7 Linux Theme Mockups]</ref><ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/3.7_Mac_Theme_Mockups Firefox 3.7 Mac Theme Mockups]</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.7 ಮೇ-ಜೂನ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳ್ಳಬಹುದು, ಮತ್ತು ಗೆಕ್ಕೊ 1.9.3 ಇಂಜಿನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref>{{cite web|url=https://wiki.mozilla.org/WeeklyUpdates/2009-07-20#Firefox|title=WeeklyUpdates/2009-07-20|date=2009-07-20|accessdate=2009-07-20|publisher=MozillaWiki}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅನಧಿಕೃತವಾದ "[[ನೈಟ್‌ಲಿ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು]]" ಮಾಡಿದ್ದು (ಟ್ರಂಕ್ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮಿನೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ)<ref>{{cite web | title=Index of /pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-trunk | url=http://ftp.mozilla.org/pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-trunk/ | publisher=Mozilla | date=2009-05-12 | accessdate=2009-05-12 | archive-date=2008-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081211195134/http://ftp.mozilla.org/pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-trunk/ | url-status=dead }}</ref> ಅವು ಡೌನ್‌‍ಲೋಡ್‌ಗೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ [[ಎಫ್‌ಟಿಪಿ ಸರ್ವರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.mozilla.org/pub/firefox/nightly/latest-trunk/|title=Mozilla FTP Server|access-date=2010-06-16|archive-date=2015-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911072751/https://ftp.mozilla.org/pub/firefox/nightly/latest-trunk/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.softpedia.com/news/Firefox-3-7-Alpha-1-Download-a-Taste-119316.shtml|title=Firefox 3.7 Alpha 1 Download a Taste: A preview version is up for grabs|first=Marius|last=Oiaga|date=2009-08-14|accessdate=2010-01-26|publisher=Softpedia}}</ref> ಜನವರಿ 15, 2010 ರಂದು ಮೈಕ್ ಬೆಲ್ಟ್ಸ್‌ನರ್‌ ಒಂದು ಬ್ಲಾಗ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ "ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.7 ಅನ್ನು ಬಿಡಲಿದೆ",<ref>[http://www.computerworld.com/s/article/9144820/Mozilla_dumps_Firefox_3.7_from_schedule_changes_dev_process ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಡಂಪ್ಸ್ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.7 ಫ್ರಾಮ್ ಶೆಡ್ಯೂಲ್, ಚೆಂಜಸ್ ದೇವ್ ಪ್ರೊಸೆಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208154934/http://www.computerworld.com/s/article/9144820/Mozilla_dumps_Firefox_3.7_from_schedule_changes_dev_process |date=2010-02-08 }} ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ವರ್ಲ್ಡ್, 2010-01-14</ref> ಎಂಬ ಗಾಳಿಸುದ್ದಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾ, "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.7ನ ಅಂತ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ಗಾಳಿಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ", ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://beltzner.ca/mike/2010/01/15/of-rumours-and-broken-telephones/ ಆಫ್ ರೂಮರ್ಸ್ ಅ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಬ್ರೋಕನ್ ಟೆಲಿಫೋನ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413091957/http://beltzner.ca/mike/2010/01/15/of-rumours-and-broken-telephones/ |date=2010-04-13 }} ಮೈಕ್ ಬೆಲ್ಟ್‌ನರ್, 2010-01-17</ref> === ಆವೃತ್ತಿ 4.0 === ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 4.0 ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಗೆಕ್ಕೊ 1.9.4 ರೆಂಡರಿಂಗ್ ಇಂಜಿನ್‌ ಬಳಸುವಂತೆ ಅನುಸೂಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಆವೃತ್ತಿ 3.7 ಗಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ [[ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌]] ಮೋಕ್‌ಅಪ್‌‌ಗಳ<ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/4.0_Windows_Theme_Mockups Firefox 4.0 Windows Theme Mockups]</ref> ನ್ನು ಅವುಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಾಗಿ ವಿಂಡೋಸ್‌‌, ಮ್ಯಾಕ್‌ OS X,<ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/4.0_Mac_Theme_Mockups Firefox 4.0 Mac Theme Mockups]</ref> ಮತ್ತು ಲಿನಕ್ಸ್‌‌<ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/4.0_Linux_Theme_Mockups Firefox 4.0 Linux Theme Mockups]</ref> ಗಾಗಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 4.0 ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್-ನವೆಂಬರ್ 2010 ರ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಆದರೆ 2011 ರ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news | last=Shankland | first=Stephen | newspaper=CNET | date=December 29, 2009 | title=Mozilla pushes back Firefox deadlines | url=http://www.cnn.com/2009/TECH/12/28/cnet.mozilla.firefox.upgrades/index.html}}</ref> ಈ ಆವೃತ್ತಿಯು ಒಂದು ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ ಮತ್ತು ಬಹು-ಸ್ಪರ್ಷದ ಗೆಶ್ಚರ್ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[https://wiki.mozilla.org/Firefox/Roadmap Firefox/Roadmap]</ref> === ಮೊಜಿಲ್ಲಾ 2.0 === ಅಕ್ಟೋಬರ್ 13, 2006 ರಂದು ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ [[ಮುಖ್ಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಾಧಿಕಾರಿ]] [[ಬ್ರೆಂಡನ್ ಈಚ್]] ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ರನ್ ಆಗುವ ಒಟ್ಟು ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ನ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯನ್ನು (ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ 2 ದ ಯೋಜನೆಗಳ ಕುರಿತು ಬರೆದರು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು [[XPCOM]] APIಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವಿಕೆ, ಪ್ರಮಾಣಿತ [[C++]] ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವಿಕೆ, [[ಜಸ್ಟ್-ಇನ್-ಟೈಮ್ ಕಾಂಪಿಲೇಶನ್]] ವಿತ್ [[ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌‌]] 2 (ಇದನ್ನು [[ಟ್ಯಾಮರಿನ್‌]] ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ), ಮತ್ತು ಟೂಲ್-ಟೈಮ್ ಮತ್ತು ರನ್‌ಟೈಮ್ ಭದ್ರತಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web | url = http://hacks.mozilla.org/2010/03/a-quick-note-on-javascript-engine-components/ | title = a quick note on JavaScript engine components | date = 2010-03-08 | accessdate = 2010-03-19 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2006/10/mozilla_2.html | title=Mozilla 2 | last=Eich | first=Brendan | date=2006-10-13 | accessdate=2006-09-16 | archive-date=2006-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061025122530/http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2006/10/mozilla_2.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2006/11/project_tamarin.html | title=Project Tamarin | last=Eich | first=Brendan | date=2006-11-07 | accessdate=2006-11-14 | archive-date=2007-04-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070427064023/http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2006/11/project_tamarin.html | url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ಸ್ಮರಣೆ-ಸುರಕ್ಷೆ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಫರ್‌ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಈ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಲಹೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದರೂ, ದಾಳಿ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು [[ಗೋಫರ್ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌]]ಗೆ ಇರುವ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಹ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=388195| title=Bug 388195 - Remove gopher protocol support for Firefox | accessdate=2008-08-24}}</ref> === ಭವಿಷ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು === ಇಂಟೆಗ್ರಲ್ ಆಫ್‌ಲೈನ್ ಆಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಬೆಂಬಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ—[[ಗಿಯರ್ಸ್‌]] ಗೆ ಸಮಾನವಾದುದು —ವನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌‌ಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಮಾಜಿ [[ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಣಾಧಿಕಾರಿ]] ಮಿಚ್ಚೆಲ್ ಬೇಕರ್‌ ಪ್ರಕಾರ, ವೆಬ್‌ನಲ್ಲಿನ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ, ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದೆಂದರೆ ಅವು ಆಫ್‌ಲೈನ್ ಇದ್ದಾಗಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಿರಬೇಕು.<ref name="Warne APC"/><ref>{{cite web | url = https://wiki.mozilla.org/Mobile/FennecVision | title = Mobile/FennecVision | date = 2008-07-10 | accessdate = 2008-08-06}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತಂಡ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಬಹುಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ "ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸಿಸ್‌" ಎಂಬ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್ ಒಂದನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದು, ಇದು [[ಗೂಗಲ್ ಕ್ರೋಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 8]] ಗಳಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="electrolysis-ts">{{cite news|url=http://www.techspot.com/news/35383-Multiprocess-support-in-Firefox-gets-closer-to-reality.html|title=Multi-process support in Firefox gets closer to reality|last=Vilches|first=Jose|date=July 8, 2009|publisher=TechSpot.com |accessdate=2009-07-09}}</ref><ref name="electrolysis-mozillawiki">{{cite web|url=https://wiki.mozilla.org/Content_Processes|title=Content Processes|publisher=Mozilla|accessdate=2009-07-09}}</ref> == ಬಿಡುಗಡೆಯ ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Mozilla Firefox}} {| class="ವಿಕಿಟೇಬಲ್‌" |- ! ಬ್ರೌಸರ್‌ ಹೆಸರು ! ಗೆಕ್ಕೊ ಆವೃತ್ತಿ ! ಆವೃತ್ತಿ ಬೆಂಬಲ ಸ್ಥಿತಿ ! ಕೋಡ್‌ನೇಮ್‌ ! ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ದಿನಾಂಕಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳು |- |rowspan=5 valign=top|'''ಫೀನಿಕ್ಸ್‌''' |rowspan=3 | 1.2 | 0.1 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಪೆಸ್ಕಾಡೆರೋ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಪೆಸ್ಕಾಡೆರೋ]]'' |style="white-space: nowrap;"| ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 23, 2002 | ಮೊದಲ ಬಿಡುಗಡೆ; ಗ್ರಾಹಕೀಯಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌, quicksearch, ಟಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌.<ref>{{cite web |url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/releases/0.1.html |title=ಫೀನಿಕ್ಸ್‌ 0.1 (ಪೆಸ್ಕಾಡೆರೋ) ಬಿಡುಗಡೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಫ್‌ಎಕ್ಯೂ |accessದಿನಾಂಕ=2008-07-01 |ಪ್ರಕಾಶಕರು=ಮೊಜಿಲ್ಲಾ}}</ref> |- | 0.2 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಸಾಂತಾ ಕ್ರೂಸ್‌, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಸಾಂತಾ ಕ್ರೂಸ್‌]]'' | ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 1, 2002 | ಸೈಡ್‌ಬಾರ್‌, ವಿಸ್ತರಣೆ ನಿರ್ವಹಣೆ. |- | 0.3 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಲೂಸಿಯಾ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಲೂಸಿಯಾ]]'' | ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 14, 2002 | ಇಮೇಜ್ ಬ್ಲಾಕಿಂಗ್‌, ಪಾಪ್-ಅಪ್‌ ಬ್ಲಾಕಿಂಗ್‌ ವೈಟ್‌ಲಿಸ್ಟ್‌. |- |rowspan="2"|1.3 | 0.4 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಓಶಿಯಾನೋ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಓಶಿಯಾನೋ]]'' | ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 19, 2002 | ಥೀಮ್‌ಗಳು, ಪಾಪ್-ಅಪ್‌ ಬ್ಲಾಕಿಂಗ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌ ಗ್ರಾಹಕೀಕರಣ. |- | 0.5 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ನೇಪಲ್ಸ್‌, ಲಾಂಗ್ ಬೀಚ್, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ನೇಪಲ್ಸ್‌]]'' | ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 7, 2002 | ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೋಮ್‌ಪೇಜ್‌ಗಳು, ಸೈಡ್‌ಬಾರ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಸಾಧ್ಯತೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಇತಿಹಾಸ. |- |rowspan=2 valign=top| '''ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಬರ್ಡ್‌''' |rowspan=2 | 1.5 | 0.6 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} |''[[ಗ್ಲೆನ್‌ಡೇಲ್‌, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಗ್ಲೆನ್‌ಡೇಲ್‌]]'' | ಮೇ 17, 2003 | ಹೊಸ ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಥೀಮ್‌ (ಕ್ಯೂಟ್‌), ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಗೌಪ್ಯತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಸುಲಭ ಸ್ಕ್ರಾಲಿಂಗ್‌, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಚಿತ್ರ ಮರುಗಾತ್ರಗೊಳಿಸುವಿಕೆ. |- | 0.7 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಇಂಡಿಯೋ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ|ಇಂಡಿಯೋ]]'' | ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 15, 2003 | ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಸ್ಕ್ರಾಲಿಂಗ್‌‍, ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ ನಿರ್ವಾಹಕ, ಆಯ್ಕೆಗಳ ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು. |- |rowspan=4 valign=top| '''ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್''' | 1.6 | 0.8 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ರಾಯಲ್ ಓಕ್‌, ನ್ಯೂ‌ಜಿಲೆಂಡ್‌|ರಾಯಲ್ ಓಕ್‌]]'' | ಫೆಬ್ರುವರಿ 9, 2004 | ವಿಂಡೋಸ್‌ ಸ್ಥಾಪಕ, ಆಫ್‌ಲೈನ್ ಕಾರ್ಯ, ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಹೊಸ ಲೋಗೊನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಬ್ರ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮಾಡಿರುವುದು. |- |rowspan=2 | 1.7 | 0.9 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಒನ್ ಥ್ರೀ ಹಿಲ್‌, ನ್ಯೂ‌ಜಿಲೆಂಡ್‌|ಒನ್ ಥ್ರೀ ಹಿಲ್‌]]'' | ಜೂನ್‌ 15, 2004 | ಹೊಸ ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಥೀಮ್‌ (ವಿನ್‌ಸ್ಟ್ರೈಪ್‌), ವಿಸ್ತೃತ ದತ್ತಾಂಶ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಕೆ, ಹೊಸ ವಿಸ್ತರಣೆ/ಥೀಮ್ ನಿರ್ವಾಹಕ, ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಗಾತ್ರ, ಹೊಸ ಸಹಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಲಿನಕ್ಸ್‌ ಸ್ಥಾಪಕ, ಮೇಲ್ ಐಕಾನ್‌ (ವಿಂಡೋಸ್‌ ಮಾತ್ರ). |- | 1.0 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಫೀನಿಕ್ಸ್‌, ಅರಿಜೋನಾ|ಫೀನಿಕ್ಸ್‌]]'' | ನವೆಂಬರ್‌ 9, 2004 | [[RSS]]/[[ಆ‍ಯ್‌‍ಟಮ್‌ (ಪ್ರಮಾಣ)|ಆ‍ಯ್‌‍ಟಮ್‌]] ಫೀಡ್ ಬೆಂಬಲ, ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌, ಪ್ಲಗಿನ್‌ ಫೈಂಡರ್‌ ಗಳಂತಹ ಹೊಸ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ತನ್ನ [[ಎಂಡ್-ಆಫ್-ಲೈಫ್ (product)|ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕೊನೆ]] ಅನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ 13, 2006 ರಂದು ಆವೃತ್ತಿ 1.0.8.<ref>ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ ತಲುಪಿತು {{cite web | url = https://ಅಭಿವರ್ಧಕ.mozilla.org/devnews/index.php/2006/04/13/firefox-108-ಭದ್ರತೆ-ಮತ್ತು-stability-release-ಮತ್ತು-ಎಂಡ್-ಆಫ್-ಲೈಫ್-for-10x/ | title = ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.0.8 ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ಎಂಡ್-ಆಫ್-ಲೈಫ್ 1.0.x ಗಾಗಿ | ದಿನಾಂಕ = ಏಪ್ರಿಲ್‌ 13, 2006 | accessದಿನಾಂಕ = 2007-10-28 | ಕೊನೆ = ಬಿಯರ್ಡ್ | ಮೊದಲ = ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌ | ಪ್ರಕಾಶಕರು = ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರ }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಹಳೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಸ ಪ್ರಮುಖ ಆವೃತ್ತಿ ಲಭ್ಯವಾದ ಆರು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ).<ref>{{cite web | url = https://wiki.mozilla.org/Releaseಮಾರ್ಗಸೂಚಿ | title = ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ | accessದಿನಾಂಕ = 2007-11-17 | ಪ್ರಕಾಶಕರು = ಮೊಜಿಲ್ಲಾ Wiki }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- || 1.8 | 1.5 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} |''[[ಡೀರ್‌ ಪಾರ್ಕ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌|ಡೀರ್‌ ಪಾರ್ಕ್]]'' | ನವೆಂಬರ್‌ 29, 2005 | [[ಸ್ಕೇಲಬಲ್ ವೆಕ್ಟರ್ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌|SVG]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಎಲೆಮೆಂಟ್‌|ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್]] ಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ 1.5 ಮತ್ತು CSS 2/3 ರಲ್ಲಿ UI ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5.0.12 ರ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದ ಮೇ 30, 2007 ರಂದು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 1.5.0.12 ಇದು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 95]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = https://ಅಭಿವರ್ಧಕ.mozilla.org/devnews/index.php/2007/05/30/firefox-2004-ಮತ್ತು-firefox-15012-ಭದ್ರತೆ-ಮತ್ತು-stability-update/ | title = ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2.0.0.4 ಮತ್ತು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5.0.12 ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ನವೀಕರಣ | ದಿನಾಂಕ = ಮೇ 30, 2007 | ಪ್ರವೇಶ ದಿನಾಂಕ = 2007-10-28 | ಕೊನೆಯ = ಹಶೀಮ್‌ | ಮೊದಲ = ಬೇಸಿಲ್‌ | ಪ್ರಕಾಶಕರು = ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರ }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | style="vertical-align:top;"| '''[[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 2]]''' || 1.8.1 | 2.0 | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಬಾನ್ ಎಚೊ ಪ್ರೊವೆನ್ಶಿಯಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌|ಬಾನ್ ಎಚೊ]]'' | ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 24, 2006 | ಬ್ರೌಸರ್‌ ಕ್ರ್ಯಾಶ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸೆಶನ್‌ಗಳ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಗೂಗಲ್ ಮತ್ತು ಯಾಹೂ! ಗಳಿಗೆ ಹುಡುಕಾಟ ಸಲಹೆ, ಹೊಸ ಹುಡುಕಾಟ ಪ್ಲಗಿನ್‌ ನಿರ್ವಾಹಕ ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ನಿರ್ವಾಹಕ, ವೆಬ್ ಫೀಡ್ ಪೂರ್ವವೀಕ್ಷಣೆ, ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕ್ [[ಮೈಕ್ರೋಸಮ್ಮರೀಸ್]] ಮತ್ತು ಗೂಗಲ್‌ನ ಎಂಟಿ-[[ಫಿಷಿಂಗ್]] ರಕ್ಷಣೆ ಮುಂತಾದ ಹೊಸ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="googantiphishfx2">{{cite web | url=http://en-us.www.mozilla.com/en-US/firefox/phishing-protection/firefox2/ | title=Phishing Protection | accessdate=2009-07-05 | publisher=Mozilla Corp | archive-date=2009-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090402135548/http://en-us.www.mozilla.com/en-US/firefox/phishing-protection/firefox2/ | url-status=dead }}</ref> ವಿನ್‌ಸ್ಟ್ರೈಪ್‌ ಥೀಮ್ ರಿಫ್ರೆಶ್. ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ 1.7 ಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 18, 2008 ರಂದು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2.0.0.20 ರ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 2.0.0.20 [[ವಿಂಡೋಸ್‌ NT 4.0]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 98]], ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ME]] ಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2008/07/01/firefox-20015-security-and-stability-update-now-available-for-download/ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವರ್ಧಕ ಸುದ್ದಿ » ಬ್ಲಾಗ್ ಆರ್ಕೈವ್ » ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2.0.0.15 ಈಗ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ನವೀಕರಣ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಲು ಲಭ್ಯವಿದೆ]</ref> |- | '''[[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3]]''' | 1.9 | 3.0<ref name="developer1">{{cite web|url=https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2008/06/11/coming-tuesday-june-17th-firefox-3/|title= Coming Tuesday, June 17: Firefox 3|publisher=Mozilla Developer News}}</ref> | style="text-align:center; background:rgb(255,200,200);" | {{N}} | ''[[ಗ್ರಾನ್ ಪ್ಯಾರಾಡಿಸೊ]]'' ಜೂನ್‌ 17, 2008. | [[ಕೈರೋ]] ಅನ್ನು ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಬ್ಯಾಕ್‌ಎಂಡ್ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಕೊಕೊವಾ ವಿಜೆಟ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು OS X ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. APIಗಳನ್ನು [[WHATWG]] ಸ್ಪೆಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈವೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆ HTML ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್‌ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತುಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ವೆಬ್ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳು. ಹೊಸ SVG ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಫಿಲ್ಟರ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ SVG ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಅನುವರ್ತನೆ. [[ಆ‍ಯ್‌ಸಿಡ್2]] ಪರೀಕ್ಷಾ ದೂರು. ವಿವಿಧ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಡೀಫಾಲ್ಟ್ ಥೀಮ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿ ಹೊಸ ಯುಐ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜರ್. ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಲೊಕೇಶನ್ ಬಾರ್‌ (ಅಂದರೆ ಅಸ್ಸಮ್ ಬಾರ್‌) ನ ಪ್ರಾರಂಭ.<ref>[http://news.cnet.com/8301-17939_109-9944662-2.html ಸಿಎನ್‌ಇಟಿ.ಕಾಮ್]</ref> [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 95]], [[98]], [[ME]], [[ಮ್ಯಾಕ್‌ OS X v10.3.9]]<ref>{{cite web | url = https://wiki.mozilla.org/Firefox3/Firefox_Requirements#System_Requirements | title = Firefox 3 System Requirements | publisher = Mozilla Wiki | accessdate = 2009-06-24}}</ref> ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನವು, ಮತ್ತು [[GTK+]] 1.2 ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನವು<ref>{{Cite web |url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/system-requirements-v3.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522112659/https://www.mozilla.com/en-US/firefox/system-requirements-v3.html |url-status=dead }}</ref> ಬೆಂಬಲ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. addons.mozilla.org ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳ ವಿಂಡೋನಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯ. [[APNG]] ಕಡತಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ. ಗೂಗಲ್‌ನ "ಮಾಲ್ವೇರ್ ರಕ್ಷಣೆ".<ref name="mozcomphishff3"/> ಮಾರ್ಚ್‌ 30, 2010 ರಂದು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.0.19.<ref>https://wiki.mozilla.org/WeeklyUpdates/2010-03-01#Video_for_today.27s_meeting</ref> ರ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. |- | rowspan="2" | '''[[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3.5]]''' | rowspan="2" | 1.9.1 | 3.5<ref>{{cite web | url = http://mozillalinks.org/wp/2008/05/firefox-31-targeted-for-years-end/ | title = Firefox 3.1 targeted for year’s end | publisher = Mozilla Links | accessdate = 2009-06-30 | archive-date = 2008-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080701120740/http://mozillalinks.org/wp/2008/05/firefox-31-targeted-for-years-end/ | url-status = dead }}</ref> | style="text-align:center; background:rgb(200,255,200);" | {{Y}} | ''[[ಶಿರೆಟೊಕೊ]]<ref>{{cite web | url = https://wiki.mozilla.org/Firefox3.5 | title = Firefox3.5 | publisher = Mozilla Wiki | accessdate = 2009-06-30}}</ref>'' ಜೂನ್ 1, 2009 | ಗೆಕ್ಕೊ ವಿನ್ಯಾಸ ಎಂಜಿನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ವೆಬ್‌ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು. <ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ > ಅಂಶಕ್ಕಾಗಿ ಪಠ್ಯ API. ಅಂಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಬೆಂಬಲ. ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ ಪ್ರಶ್ನೆ ಆಯ್ಕೆದಾರರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ. ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಲೊಕೇಶನ್ ಬಾರ್‌ಗೆ ಅನೇಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು.<ref>{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all-beta.html |title=Firefox web browser &#124; Help us test the latest beta |publisher=Mozilla.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್ ಮೋಡ್ ಗೂಗಲ್‌-ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ-ಅರಿವಿನ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌ (ಜಿಯೋಲೊಕೇಶನ್).<ref name="mozgeo"/> |- | 3.5.9 | style="text-align:center; background:rgb(200,255,200);" | {{Y}} | ಮಾರ್ಚ್ 28, 2010 | ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ನವೀಕರಣ. Preದಿನಾಂಕd by 3.5.1 to 3.5.8. |- | rowspan="2" | '''[[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3.6]]''' | rowspan="2"| 1.9.2 | 3.6 | style="text-align:center; background:rgb(200,255,200);" | {{Y}} | ''ನಮೊರೋಕಾ<ref>{{cite web| url=https://wiki.mozilla.org/Firefox/Namoroka |title=Firefox/Namoroka |publisher=Mozilla Wiki |accessdate=2009-06-24}}</ref>'' | ಜನವರಿ 21, 2010<ref name="release notes"/> | ಟ್ರೇಸ್‌ಮಂಕಿ ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯ. -moz-ಹಿನ್ನೆಲೆ-ಗಾತ್ರ CSS ಗುಣಗಳು, CSS ಗ್ರೇಡಿಯೆಂಟ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ. ಹಳೆಯ ಪ್ಲಗಿನ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಸೂಚನೆ. |- | 3.6.3 | style="text-align:center; background:rgb(200,255,200);" | {{Y}} | ಎಪ್ರಿಲ್ 1, 2009 | ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ನವೀಕರಣ. |- | '''[[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3.7]]''' | 1.9.3 | 3.7a4 | style="text-align:center; background:rgb(200,255,200);" | {{Y}} | ''ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ'' <ref group="Note">ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ 3.7 ಇದುವರೆಗೂ ಕೋಡ್‌ನೇಮ್ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಆಲ್ಫಾ ಇನ್ನೂ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ರಚಿಸಿಲ್ಲ "ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಡೆವಲಪರ್ ಪ್ರಿವ್ಯೂ".</ref> | ಏಪ್ರಿಲ್‌ 12, 2010<ref>http://www.mozilla.org/projects/devpreview/releasenotes/ ಬಿಡುಗಡೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಪೂರ್ವವೀಕ್ಷಣೆ (1.9.3 ಆಲ್ಫಾ)</ref> | 3.7 ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ‌. ಬ್ರೌಸರ್‌ಗೆ ಒಂದು ಹೋಮ್‌ ಟ್ಯಾಬ್‌ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳ ನಿರ್ವಾಹಕ ವಿಂಡೋಸ್‌ಗಳನ್ನು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೆಕ್ಕೊ ವಿನ್ಯಾಸ ಎಂಜಿನ್‌ ಹೆಚ್ಚಿನ [[HTML5]] ಮತ್ತು [[CSS3]] ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವಂತೆ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. |} * {{reflist|group=Note}} == ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು == {{Main|Features of Mozilla Firefox}} * ಇತ್ತೀಚಿನ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು<ref name="Latest Firefox’s Feature-Pack"/> [[ಟಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌]], [[ಪದ ಪರೀಕ್ಷಕ]], [[ಇನ್‌ಕ್ರಿಮೆಂಟಲ್ ಫೈಂಡ್‌‍]], [[ಲೈವ್ ಬುಕ್‌ಮಾರ್ಕಿಂಗ್‌]], a [[ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜರ್]], ಖಾಸಗಿ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್, [[ಗೂಗಲ್‌]] ಸೇವೆಯ<ref name="mozgeo"/> ಆಧಾರಿತವಾದ ಸ್ಥಳ-ಅರಿವಿನ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌ (ಅಥವಾ "[[ಜಿಯೋಲೋಕಲೈಸೇಶನ್‌]]") ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾದೇಶೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೂಗಲ್‌ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಅಂತರ್ಗತವಾದ ಹುಡುಕಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದ ಅಭಿವರ್ಧಕರು]]<ref name="mozilla1"/> ರೂಪಿಸಿದ [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳ]] ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅಂತಹವು ಅನೇಕ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಬಹಳಷ್ಟು ಜನ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಸೆಳೆದಿದೆ. * ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವೆಬ್‌ ಅಭಿವರ್ಧಕರುಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ನೆಲೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅವರುಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಎರರ್ ಕನ್ಸೋಲ್ ಅಥವಾ [[DOM ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್]], ಅಥವಾ [[ಫೈರ್‌ಬಗ್‌]] ನಂತಹ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮುಂತಾದ ಆಂತರಿಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. === ಮಾನದಂಡಗಳು === ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಅನೇಕ [[ವೆಬ್‌ ಪ್ರಮಾಣಗಳು]] ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[HTML]], [[XML]], [[XHTML]], [[MathML]], [[SVG]] 1.1 (ಭಾಗಶಃ),<ref>{{cite web |url=https://developer.mozilla.org/en/SVG_in_Firefox |accessdate=2007-09-30 |title=SVG in Firefox |archive-date=2008-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829121506/http://developer.mozilla.org/en/SVG_in_Firefox |url-status=dead }}</ref> [[CSS]] (ವಿಸ್ತರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ<ref>{{Cite web |url=https://developer.mozilla.org/en/CSS_Reference/Mozilla_Extensions |title=CSS Reference:Mozilla Extensions - MDC |access-date=2010-06-16 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824232755/https://developer.mozilla.org/en/CSS_Reference/Mozilla_Extensions |url-status=dead }}</ref>), ECMAScript ([[ಜಾವಾಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌]]), [[DOM]], [[XSLT]], [[XPath]], ಮತ್ತು [[ಆಲ್ಫಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪರೆನ್ಸಿ]] ಇರುವ [[APNG]] (ಎನಿಮೇಟೆಡ್ [[PNG]]) ಚಿತ್ರಗಳು.<ref>{{cite web |url=https://developer.mozilla.org/en/Gecko_FAQ |title=Which open standards is the Gecko development project working to support, and to what extent does it support them? |work=Gecko FAQ |accessdate=2007-01-24 |author=Mozilla Developer Center contributors |date=2007-01-21 |publisher=mozilla developer center |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913104800/http://developer.mozilla.org/en/Gecko_FAQ |url-status=dead }}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ [[WHATWG]] ರಚಿಸಿದ ಕ್ಲೈಂಟ್-ಸೈಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್,<ref>{{cite web |url=http://www.whatwg.org/specs/web-apps/current-work/#storage |title=WHATWG specification - Web Applications 1.0 - Working Draft. Client-side session and persistent storage |accessdate=2007-02-07 |date=2007-02-07 |publisher=WHATWG.org}}</ref><ref>{{cite web |url=https://developer.mozilla.org/en/DOM/Storage |title=DOM:Storage |accessdate=2007-02-07 |author=Mozilla Developer Center contributors |date=2007-09-30 |publisher=Mozilla Developer Center}}</ref> ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಎಲೆಮೆಂಟ್‌]] ಗಳಂತಹ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಪ್ರೊಪೊಸಲ್‌ಗಳನ್ನೂ ಸಹಾ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url =http://www.ibm.com/developerworks/xml/library/x-futhtml1/ |title=The future of HTML, Part 1: WHATWG |accessdate=2007-01-24 |last=Dumbill |first=Edd |date=2005-12-06 |publisher=[[IBM]]}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Fx Acid3.png|300px|thumb|ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ಮೇಲೆ ಅ‍ಯ್‌ಸಿಡ್3 ಪರಿಕ್ಷೆಯ ಪರಿಣಾಮ]] ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿ 3.0.<ref>{{cite web |url=http://www.betanews.com/article/Latest-Firefox-beta-passes-Acid2-test-IE8-claims-to-pass-also/1198178648 |title=Latest Firefox beta passes Acid2 test, IE8 claims to pass also |last=Fulton |first=Scott |date=2007-12-20 |publisher=Betanews.com |accessdate=2007-12-21}}</ref> ಯಿಂದ [[ಆ‍ಯ್‌ಸಿಡ್2]] ಪ್ರಮಾಣಗಳು-ಅನುವರ್ತನೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೇರ್ಗಡೆಹೊಂದಿದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿಗಳು 3.6 ಮತ್ತು 3.7 ಆಲ್ಫಾ‌4 [[ಆ‍ಯ್‌ಸಿಡ್‌3]] ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೇರ್ಗಡೆಹೊಂದಿಲ್ಲ; ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ 94/100<ref>{{cite web | url=http://www.browserscope.org/?category=acid3 | title=Browserscope Acid3 | publisher=Browserscope}}</ref> ಮತ್ತು 97/100<ref>{{cite web | url=http://www.browserscope.org/ | title=Browserscope Acid3 | publisher=Browserscope}}</ref> ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ <ref name="googsb2prot">{{cite web | title = Client specification for the Google Safe Browsing v2.1 protocol | url = http://code.google.com/p/google-safe-browsing/wiki/Protocolv2Spec | accessdate = 2009-11-29 | publisher = Google Inc.}} ''"(...) '' '''''ಗೂಗಲ್‌ನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬರವಣಿಗೆ ರೂಪದ ಅನುಮತಿ ಹೊರತಾಗಿ ಈ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಡಿ.''' "'', ''"'''ಟಿಪ್ಪಣಿ''' : ವಿವರಿಸಿದ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್ ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲ. '' ''(...)"''</ref> ಗೂಗಲ್‌‌ನ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್ "ಸುರಕ್ಷಿತಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌" ಅನ್ನು ಸಹಾ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದೆ<ref name="mozcomphishff3">{{cite web | title = Phishing and Malware Protection | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/phishing-protection/ | accessdate = 2009-11-29 | publisher = Mozilla Corp.}} (ವಿಭಾಗ "ಹೌ ಡಸ್ ಪಿಶಿಂಗ್ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಮಾಲ್ವೇರ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ವರ್ಕ್ ಇನ್ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌?")</ref> ("ಫಿಶಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ವೇರ್ ರಕ್ಷಣೆ" ಕುರಿತಾದ ಡೇಟಾಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು). ಇದು ಒಂದು [[ಮುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣ]]ವಲ್ಲ. === ಭದ್ರತೆ === ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ [[ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌ ಭದ್ರತಾ ಮಾದರಿ]]ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ,<ref>{{cite web | url = https://developer.mozilla.org/en/Bypassing_Security_Restrictions_and_Signing_Code | title = Bypassing Security Restrictions and Signing Code | accessdate = 2007-01-24 | last = Ranganathan | first = Arun | coauthors = Netscape Communications | date = 2002-11-11 | publisher = mozilla developer center | archive-date = 2008-09-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080917162645/http://developer.mozilla.org/en/Bypassing_Security_Restrictions_and_Signing_Code | url-status = dead }}</ref> ಮತ್ತು [[ಅದೇ ಮೂಲ ನೀತಿ]]ಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ಗಳು ಇತರ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಿಂದ ಡೇಟಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದನ್ನು ಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = https://developer.mozilla.org/En/Same_origin_policy_for_JavaScript | title = The Same Origin Policy | date = 2001-06-08 | accessdate = 2007-11-12 | publisher = mozilla.org | archive-date = 2008-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081014022433/http://developer.mozilla.org/En/Same_origin_policy_for_JavaScript | url-status = dead }}</ref> ವೆಬ್‌ ಸರ್ವರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇದು [[SSL/TLS]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢವಾದ [[ಕ್ರಿಪ್ಟೋಗ್ರಫಿ]] ಯನ್ನು [[HTTPS]] ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್ ಬಳಸುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.mozilla.org/projects/security/pki/psm/help_21/ssl_help.html | title = Privacy & Security Preferences - SSL | accessdate = 2007-01-24 |date=2001-08-31 | publisher = mozilla.org}}</ref> ವೆಬ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತತೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ [[ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು]] ಬಳಸಲು ಇದು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸಹಾ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>[https://developer.mozilla.org/en/JavaScript_crypto Developer documentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204153404/https://developer.mozilla.org/en/JavaScript_crypto|date=2008-12-04}} [[PKCS#11]] ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌‍ಗಳನ್ನು (ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು) ಕ್ರಿಪ್ಟೋಗ್ರಾಫಿಕ್ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ಕುರಿತು</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಭದ್ರತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ "ಬಗ್ ಕೊಡುಗೆ"ಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.mozilla.org/security/bug-bounty.html | title = Mozilla Security Bug Bounty Program | accessdate = 2007-11-21 |date=2004-09-03 | publisher = mozilla.org}}</ref> ಭದ್ರತೆಯ ಅಪಾಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿನ ಅಧಿಕೃತ ಸೂಚನೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ [[ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವಿಕೆ]]ಯನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವ್ಯ ದಾಳಿಕಾರರಿಗೆ ದಾಳಿಕಾರಕವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಬಾರದು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ.<ref>{{cite web | url = http://www.mozilla.org/projects/security/security-bugs-policy.html | title = Handling Mozilla Security Bugs | accessdate = 2007-01-24 |date=2003-02-11 | publisher = mozilla.org}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌]] (ನೋಡಿ ''[[ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಕೆ]]'' ) ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭದ್ರತಾ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ದಿಂದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="WSJHowTo">{{cite web | url=http://ptech.wsj.com/archive/ptech-20040916.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221061526/http://ptech.wsj.com/archive/ptech-20040916.html |archivedate=February 21, 2007 |title=How to Protect Yourself From Vandals, Viruses If You Use Windows | last=Mossberg | first=Walter S. | publisher=Wall Street Journal |date=2004-09-16 | accessdate=2006-10-17 | quote = I suggest dumping Microsoft's Internet Explorer Web browser, which has a history of security breaches. I recommend instead Mozilla Firefox, which is free at www.mozilla.org. It's not only more secure but also more modern and advanced, with tabbed browsing, which allows multiple pages to be open on one screen, and a better pop-up ad blocker than the belated one Microsoft recently added to IE.}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.securityfocus.com/columnists/249 | title = Time to Dump Internet Explorer | accessdate = 2007-01-24 | last = Granneman | first = Scott |date=2004-06-17 | publisher = SecurityFocus}}</ref><ref>{{cite web | url = http://reviews.cnet.com/browsers/mozilla-firefox/4505-3514_7-31117280.html?tag=nav | title = CNET editors' review | accessdate = 2007-01-24 | last = Costa | first = Dan | coauthors = Scott Vamosi | date = 2005-03-24 | publisher = [[CNET Networks|CNET]] Reviews }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.slate.com/id/2103152 | title = Are the Browser Wars Back? | accessdate = 2007-01-24 | last = Boutin | first = Paul |date=2004-06-30 | publisher = ''[[Slate (magazine)|Slate]]''}}</ref> ದ ವಾಶಿಂಗ್‌ಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್‌'''' ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಭದ್ರತಾ ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಇರುವ ದಾಳಿಯ ಕೋಡ್ 2006 ರಲ್ಲಿ 284 ದಿನಗಳಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ತೀವ್ರವಾದ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಭದ್ರತಾ ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಇರುವ ದಾಳಿಯ ಕೋಡ್ 9 ದಿನಗಳಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://blog.washingtonpost.com/securityfix/2007/01/internet_explorer_unsafe_for_2.html | title = Internet Explorer Unsafe for 284 Days in 2006 | accessdate = 2007-01-24 | last = Krebs | first = Brian |date=2007-01-04 | publisher = washingtonpost.com}}</ref> ಒಂದು 2006 ರ [[ಸಿಮ್ಯಾಂಟೆಕ್‌]] ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆ ವರ್ಷದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ವರೆಗೂ ಬಳಕೆದಾರರು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ ದೋಷಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆಹೋಗಿದ್ದರೂ, ಆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಯಾವುದೇ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.techweb.com/wire/security/193005335 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080207192416/http://www.techweb.com/wire/security/193005335 | archivedate = 2008-02-07 | title = Firefox Sports More Bugs, But IE Takes 9 Times Longer To Patch | accessdate = 2007-01-24 | last = Keizer | first = Gregg |date=2006-09-25 | publisher = TechWeb.com}}</ref> ಭದ್ರತಾ ಸಂಶೋಧಕರ ಪ್ರಕಾರ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಈಗಲೂ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಭದ್ರತಾ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಸಿಮ್ಯಾಂಟೆಕ್‌ ನಂತರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{cite web | url = http://www.infoworld.com/d/security-central/symantec-adjusts-browser-bug-count-096 | title = Symantec adjusts browser bug count | accessdate = 2007-01-24 | last = McMillan | first = Robert |date=2006-03-07 | publisher = InfoWorld}}</ref> ಮಾರ್ಚ್‌ 19, 2010 ರಂತೆ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ಯಾವುದೇ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಭದ್ರತಾ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು [[ಸೆಕ್ಯುನಿಯಾ]] ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://secunia.com/product/28698/ | title = Vulnerability Report: Mozilla Firefox 3.6.x | accessdate = 2010-03-19 | publisher = Secunia}}</ref> ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 8 ಆವೃತ್ತಿಯು 4 ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿರದ ಭದ್ರತಾ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟ "ಮಧ್ಯಮ ತೀವ್ರತೆಯ" ದೋಷವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೆಕ್ಯುನಿಯಾ ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://secunia.com/advisories/product/21625/ | title = Vulnerability Report: Microsoft Internet Explorer 8.x | accessdate = 2010-03-17 | publisher = Secunia}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2009 ರಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ಭದ್ರತಾ ಇಂಜಿನೀಯರುಗಳು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆ ವರ್ಷದ ಫೆಬ್ರುವರಿಯಿಂದ ಒಂದು [[.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌]] 3.5 SP1 [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ನವೀಕರಣ]]ದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಗೆ ಈಡಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೇ ಒಂದು ಬಗ್ ಆದ 'ವಿಂಡೋಸ್‌ ಪ್ರೆಸೆಂಟೇಶನ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌' ಪ್ಲಗ್‌-ಇನ್‌ ಅನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=5CF0A4A7-1A64-67EA-E45F5A54F2136086 |title=Sneaky Microsoft plug-in puts Firefox users at risk ( - Internet - Software - Security ) |publisher=News.idg.no |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2009-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091019084007/http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=5CF0A4A7-1A64-67EA-E45F5A54F2136086 |url-status=dead }}</ref> ಈ ದೋಷವನ್ನು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಸರಿಪಡಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url=http://www.microsoft.com/technet/security/bulletin/ms09-054.mspx | title=Microsoft Security Bulletin MS09-054 - Critical | publisher=Microsoft | accessdate=2010-03-17}}</ref> == ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲ ಆವೃತ್ತಿಗಳು == {{See also|Portable application}} ಒಂದು [[ವಿಂಡೋಸ್‌]]ಗಾಗಿನ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲ ಆವೃತ್ತಿಯಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಒಂದು [[USB ಫ್ಲ್ಯಾಶ್‌ ಡ್ರೈವ್‌]] ನಿಂದ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಂಚಿಕೆಯು (ಮತ್ತು ಅದರ ಅನೇಕ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳು) ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್/ಸರ್ಕಾರಿ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಬದಲಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತಾನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಹಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರದವರಿಗೆ ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. == ಸಿಸ್ಟಮ್ ಅಗತ್ಯಗಳು == ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಮೂಲ ಕೋಡ್‌ನಿಂದ [[ಸಂಕಲಿತಗೊಳಿಸಿದ]] ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳು ವಿವಿಧ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ, ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಹಂಚಿದ ಬೈನರಿಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಿಗಾಗಿ ಇವೆ: [[ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ವಿಂಡೋಸ್‌]] ([[ವಿಂಡೋಸ್‌ 2000]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ XP]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ಸರ್ವರ್‌ 2003]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ ವಿಸ್ತಾ]] or [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 7]]), [[ಮ್ಯಾಕ್‌ OS X 10.4]] (ಅಥವಾ ನಂತರದ್ದು) ಮತ್ತು [[ಲಿನಕ್ಸ್‌]] (ಈ ಮುಂದಿನ ಲೈಬ್ರರಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಸೇರಿ : [[GTK+]] 2.10 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದು, [[GLib]] 2.12 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದು, [[Pango]] 1.14 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದು, [[X.Org]] 1.0 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನದ್ದು *ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ [[TinyX]] ಸರ್ವರ್‌ ನೆರವೇರಿಕೆ*). ಅಧಿಕೃತ ಕನಿಷ್ಟ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಅಗತ್ಯಗಳು ಅಂದರೆ, [[ವಿಂಡೋಸ್‌]] ಆವೃತ್ತಿಗಾಗಿ [[ಪೆಂಟಿಯಮ್‌]] 233 [[MHz]] ಮತ್ತು 64 [[MB]] [[RAM]] ಅಥವಾ ಮ್ಯಾಕ್‌ ಆವೃತ್ತಿಗಾಗಿ [[ಮ್ಯಾಕಿಂತೋಶ್‌]] ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಜೊತೆಗೆ [[ಇಂಟೆಲ್‌]] [[x86]] ಅಥವಾ [[ಪವರ್‌ಪಿಸಿ]] [[G3]], [[G4]], ಅಥವಾ [[G5]] ಪ್ರೊಸೆಸರ್‌ ಮತ್ತು 128 MB RAM.<ref name="OfficialSysReqs">{{cite web | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/system-requirements.html | title = Firefox 3 System Requirements | accessdate = 2009-03-10 | author = Mozilla Corp.}}</ref> === 64-ಬಿಟ್‌ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳು === ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ವರೆಗೆ, [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ]] ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ [[64-ಬಿಟ್‌]] ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಅನಧಿಕೃತ ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳು [[ವಿಂಡೋಸ್‌]]ಗಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web | title=Main Page - Mozilla x86-64 | url=http://wiki.mozilla-x86-64.com/Main_Page | author=Makoto Kato | date=2009-05-10 | accessdate=2009-05-12 | archive-date=2009-04-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090426104031/http://wiki.mozilla-x86-64.com/Main_Page | url-status=dead }}</ref> [[ಲಿನಕ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ, ನೈಟ್‌ಲಿ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟಗಾರ-ಬೆಂಬಲಿತ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮಗೊಳಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ 64-ಬಿಟ್‌ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳು ಸಹ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ (ಅಂದರೆ [[ನೊವೆಲ್-ಸುಸೆ ಲಿನಕ್ಸ್‌]]ಗಾಗಿ, [[ರೆಡ್ ಹ್ಯಾಟ್‌ ಲಿನಕ್ಸ್‌]], ಮತ್ತು [[ಉಬುಂಟು]] ಲಿನಕ್ಸ್‌). ಮೊಜಿಲ್ಲಾದಿಂದ ವಿಂಡೋಸ್‌<ref>{{cite web | title=Bug 471090 - &#091;meta&#093; [[Microsoft Windows|Windows]] x64 build tracking bug | url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=471090 | publisher=Mozilla | date=2008-12-24 | accessdate=2009-11-29}}</ref> ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ [[64-ಬಿಟ್‌]] ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ<ref>{{cite web | title= Bug 468509 - Gecko 64-bit Mac OS X support | url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=468509 | publisher=Mozilla | date=2009-05-12 | accessdate=2009-05-12}}</ref><ref>{{cite web | title=Bug 519060 - (support-10.6_x64) &#091;Tracking bug&#093; officially support Mac OSX 10.6 64-bit builds | url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=519060}}</ref>. === ಹಳೆಯ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳು === ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2.0.0.20 ಆವೃತ್ತಿಯು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ NT 3.51]], [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 95]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ NT 4.0]] ಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.x ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ 98]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಡೋಸ್‌ Me]] (2.0.0.20 ಎಂಬುದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕೊನೆಯ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಈ OS ಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿದೆ; 2.0.0.x ಲೈನ್ ಇನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾದಿಂದ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.) ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆರ್ನಲ್‌ಎಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಆವೃತ್ತಿಯು ರನ್ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. == ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆಯುವಿಕೆ == ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಮೂಲ ಕೋಡ್‌ ಒಂದು [[ಮುಕ್ತ]] ಮತ್ತು [[ತೆರೆದ ಮೂಲ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪರವಾನಗಿ]] (MPL), [[GNU ಜನರಲ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪರವಾನಗಿ]] (GPL), ಮತ್ತು [[GNU ಲೆಸ್ಸರ್ ಜನರಲ್‌ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪರವಾನಗಿ]] (LGPL) ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ತ್ರಿ-ಪರವಾನಗಿ]] ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="mozilla_code_licensing"/> ಈ ಪರವಾನಗಿಗಳು ಮೂಲ ಕೋಡ್ ಅನ್ನು‌ ಯಾರಿಗೂ ನೋಡಲು, ಪರಿವರ್ತಿಸಲು, ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಮರುಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಇದರ ಮೇಲೆ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ನೆಟ್‌ಸ್ಕೇಪ್‌]], [[ಫ್ಲೋಕ್‌]], [[ಮಿರೊ]], [[ಐಸ್‌ವೇಸೆಲ್‌]], ಮತ್ತು [[ಸಾಂಗ್‌ಬರ್ಡ್‌]] ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಕೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಗೆ MPL ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು,<ref name="mozrelicensing">{{cite web|url=http://www-archive.mozilla.org/MPL/relicensing-faq.html|title=Mozilla Relicensing FAQ|accessdate=2007-01-24|publisher=mozilla.org}}</ref> ಮತ್ತು ಈ ಕುರಿತು FSF (ಫ್ರೀ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಫೌಂಡೇಶನ್‌) [[ದುರ್ಬಲ ಕಾಪಿಲೆಫ್ಟ್‌]] ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿತು; ಈ ಪರವಾನಗಿಯು, ಮಿತವಾಗಿ, ಮಾಲೀಕತ್ವದ [[ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಯ]]ಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, MPL ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಕೋಡ್‌‍ಅನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ GPL ಅಥವಾ LGPL ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಕೋಡ್‌ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.gnu.org/philosophy/netscape-npl.html|title=On the Netscape Public License|accessdate=2007-01-24|last=Stallman|first=Richard|authorlink=Richard Stallman|publisher=[[Free Software Foundation]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gnu.org/licenses/license-list.html#MPL|title=Various Licenses and Comments about Them. Mozilla Public License (MPL)|accessdate=2007-01-24|publisher=[[Free Software Foundation]]|archive-date=2011-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825004145/http://www.gnu.org/licenses/license-list.html#MPL|url-status=dead}}</ref> ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ MPL, GPL, ಮತ್ತು LGPL ಗಳ ತ್ರಿ-ಪರವಾನಗಿ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗೆ ಮರು-ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಅಭಿವರ್ಧಕರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕೋಡ್ ಪಡೆಯುವ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ: GPL ಅಥವಾ LGPL ಈ ಪರವಾನಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದಾಗ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ MPL ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ MPL ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ(ಮಾಲೀಕತ್ವದ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೇರಿ).<ref name="mozrelicensing"/> === ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆ ಮತ್ತು ಲೋಗೋ === {{See also|Mozilla Corporation software rebranded by the Debian project}} [[ಚಿತ್ರ:Deer Park Globe.png|thumb|ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗ ಅಧಿಕ್ರತ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಹೊಂದಿರದಿದ್ದಾಗ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗೋಳಾಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.]] "ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್" ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೋಂದಾಯಿತ [[ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು; ಅಧಿಕೃತ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೋಗೊ ಜೊತೆಗೆ ಅದನ್ನು ಕೆಲವು ನಿಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕೃತ ಬೈನರಿಗಳನ್ನು ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಬದಲಾಯಿಸದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಂಡಿಂಗ್‌ ಅನ್ನು ಅಂತಹ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಆಂತರಿಕವಾದ ಮೂಲ ಕೋಡ್‌ ಅನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಹಂಚಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಹೇರಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mozilla.org/foundation/trademarks/policy.html|title=Mozilla Trademark Policy|accessdate=2007-01-30|publisher=mozilla.org}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೋಗೊಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದನ್ನು (ಅಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದನ್ನು),<ref name="MozComLegalStuff">{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/about/logo/legal.html|title=Legal Stuff|accessdate=2009-03-07|publisher=Mozilla Corp.}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಆದರೆ ಅಂತಹುದೇ ಲೋಗೋಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="MozComStopLogo">{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/about/logo/stop.html|title=Stop Logo Cruelty|accessdate=2009-03-07|publisher=Mozilla Corp.}} ''" '' "ನೋಡಲು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಚಿಹ್ನೆಯಂತಹ ಹೊಸ ಅಂಶವನ್ನು ರಚಿಸ'''ಬೇಡಿ''' ಇದು ಗಲಿಬಿಲಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು".</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ಕೆಲವು ತೆರೆದ ಮೂಲ ಹಂಚಿಕೆಗಳು "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಚಿಂತನೆಯ ಕುರಿತು ವಿವಾದಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಮಾಜಿ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಿಇಒ [[ಮಿಚ್ಚೆಲ್ ಬೇಕರ್‌]] 2007 ರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಗಳು ಮೂಲ-ಕೋಡ್‌ ಅನ್ನು ಬದಲಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ಒಂದೇ ಕಾಳಜಿಯೆಂದರೆ ಬಳಕೆದಾರರು "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ಬಳಸಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಆ ಕುರಿತು ಸ್ಥಿರತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಬೇಕು,<ref> {{cite web|url=http://apcmag.com/the_stoush_over_linux_distributions_using_the_firefox_trademark.htm|title=The stoush over Linux distributions using the Firefox trademark|accessdate=2008-01-18|author=Dan Warne|date=2007-05-07|work=APC Magazine|publisher=ACP Magazines Ltd}}</ref> ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. ಅಧಿಕೃತ ಬ್ರಾಂಡಿಂಗ್‌ ''ಇಲ್ಲದೆಯೇ'' ಕೋಡ್‌ನ ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸಲು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ [[ಮೂಲ ಕೋಡ್‌]] ಒಂದು "ಬ್ರಾಂಡಿಂಗ್‌ ಸ್ವಿಚ್" ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಿಚ್ ಅಧಿಕೃತ ಲೋಗೊ ಮತ್ತು ಹೆಸರು ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆಯ ಕುರಿತ ಯಾವುದೇ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿಲ್ಲದೇ ಒಂದು ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು(ಭವಿಷ್ಯದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಆಲ್ಫಾ‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಸಹಾ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ). ಅನ್‌ಬ್ರಾಂಡೆಡ್‌ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆಯಿರುವ ಲೋಗೊ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಹಂಚಬಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗೊಂಡ ಬಿಡುಗಡೆ ಸರಣಿಯ ಜನರಿಕ್ ಗ್ಲೋಬ್‌ ಲೋಗೊ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಡೀರ್‌ ಪಾರ್ಕ್" ಹೆಸರನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5 ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, "ಬಾನ್ ಎಚೊ" ವನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2.0 ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ, "ಗ್ರಾನ್ ಪ್ಯಾರಾಡಿಸೊ" ವನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.0 ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ, ಮತ್ತು "ಶಿರೆಟೊಕೊ" ವನ್ನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.5 ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ "ನಮೊರೋಕಾ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಡ್‌ನೇಮ್‌ ಮಿನೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಮತ್ತು ಬಾಂಬ್‌ನಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಜನರಿಕ್‌ ಲೋಗೊದ ಒಂದು ಪರಿವರ್ತಿತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆವೃತ್ತಿ 3.0 ಮತ್ತು ನಂತರದ ಅನಧಿಕೃತ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಟ್ರಂಕ್‌ನ ನೈಟ್‌ಲಿ ಬಿಲ್ಡ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ಹೆಸರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಆಂತರಿಕ ಕೋಡ್ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಪರಿವರ್ತಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಳ ಹಂಚುವಿಕೆಗೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ''ಎಲ್ಲಾ'' ಅಧಿಕೃತ ಬ್ರಾಂಡಿಂಗ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಧಿಕೃತ ಲೋಗೊ ಬಳಸದೇ "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ಹೆಸರನ್ನು ಬಳಸುವುದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. [[ಡುಬಿಯನ್‌]] ಯೋಜನೆಯು ಅಧಿಕೃತ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೋಗೊವನ್ನು ಬಳಸಲು 2006 ರಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ (ಅದರ ಬಳಕೆಯ ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಯೋಜನೆಯ [[ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ]] ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ), ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯು ಅವರಿಗೆ ಇದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲಮತ್ತು ಒಂದುವೇಳೆ ಬಳಸುವುದಾದರೆ ಮುದ್ರಿಸಿದ ವ್ಯಾಪಾರಮುದ್ರೆ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ಹೆಸರು ಬಳಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://bugs.debian.org/cgi-bin/bugreport.cgi?bug=354622|title=Debian Bug report logs - #354622: Uses Mozilla Firefox trademark without permission|accessdate=2007-01-30|publisher=Debian.org}}</ref> ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಡುಬಿಯನ್‌ ತಮ್ಮ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ "[[ಐಸ್‌ವೇಸೆಲ್‌]]" ಪರಿವರ್ತಿತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಾಂಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದರು. == ಜಾಹೀರಾತುಗಳು == ಲಭ್ಯವಾದ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ 100 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು<ref>{{cite web | url = http://www-archive.mozilla.org/press/mozilla-2005-10-19.html | title = Firefox surpasses 100 million downloads | accessdate = 2007-02-04 |date=October 19, 2005 | author = Palmer, Judi and Colvig, Mary | publisher = mozilla.org}}</ref> ಆಗಿದ್ದು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಮುಂದುವರೆದು ಒಂದು ಸರಣಿ ಅಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಪ್ರಚಾರಾಂದೋಲನವನ್ನು 2004 ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು "ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ವೀಕ್ಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ [[ಬ್ಲೇಕ್ ರೋಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆಸಾ ಡಾಟ್ಸ್‌ಲೆರ್‌]] ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.blakeross.com/archives/000228.html | archiveurl = https://web.archive.org/web/20040805210701/http://www.blakeross.com/archives/000228.html | archivedate = 2004-08-05 | title = Week 1: Press reviews | accessdate = 2007-02-04 |date=2004-07-07 | last = Ross | first = Blake | authorlink = Blake Ross | publisher = blakeross.com}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 12, 2004 ರಂದು,<ref>{{cite web | url = http://www.spreadfirefox.com/node/115 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070125002055/http://www.spreadfirefox.com/node/115 | archivedate = 2007-01-25 | title = We're igniting the web. Join us! | accessdate = 2007-02-04 | date = 2004-09-12 | author = Sfx Team | publisher = Spread Firefox: Sfx Team's Blog | url-status = dead }}</ref> ಒಂದು ಪ್ರಚಾರದ ಪೋರ್ಟಲ್ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪೂರ್ವವೀಕ್ಷಣೆ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವಂತೆ "ಸ್ಪ್ರೆಡ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" (SFX) ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಚಾರ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು ಒಂದು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ "ಉಲ್ಲೇಖ ಅಂಕಗಳನ್ನು" ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ಪೋರ್ಟಲ್ "ಗೆಟ್ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌" ಬಟನ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಈ ಸೈಟ್ ಉನ್ನತವಾದ 250 ಶಿಫಾರಸುದಾರರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ, ಈ SFX ತಂಡ ಅಥವಾ SFX ಸದಸ್ಯರು ಪ್ರಚಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸ್ಪ್ರೆಡ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವೆಬ್‌‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಪ್ರೆಡ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಚಾರಾಂದೋಲನದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="WorldRecord">{{cite web|url = http://www.spreadfirefox.com/en-US/worldrecord/|title = Set a Guinness World Record Enjoy a Better Web|accessdate = 2008-05-30|last = Mozilla Foundation|authorlink = |year = 2008|month = May|archive-date = 2009-11-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20091117160425/http://www.spreadfirefox.com/en-US/worldrecord/|url-status = dead}}</ref> "ವಿಶ್ವ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ದಿನಾಚರಣೆ" ಪ್ರಚಾರಾಂದೋಲನ ಜುಲೈ 15, 2006 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿತು,<ref>{{cite web | url = http://www.spreadfirefox.com/node/24241 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061210145456/http://www.spreadfirefox.com/node/24241 | archivedate = 2006-12-10 | title = World Firefox Day Launches | accessdate = 2007-01-24 | date = 2006-07-16 | author = Sfx Team | publisher = Spread Firefox: Sfx Team's Blog | url-status = dead }}</ref> ಇದು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌]] ನ ಪ್ರಾರಂಭದ ಮೂರನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು,<ref>[http://www-archive.mozilla.org/press/mozilla-foundation.html ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಪ್ರಕಟಣೆ ], ದಿನಾಂಕ=2003-07-15</ref> ಮತ್ತು ಅದು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 15, 2006 ರವರೆಗೂ ನಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.worldfirefoxday.com/faq.php | title = Friends of Firefox Frequently Asked Questions | accessdate = 2007-11-27 | publisher = Mozilla | archive-date = 2007-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071116084027/http://worldfirefoxday.com/faq.php | url-status = dead }}</ref> ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್‌ ವಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳಲು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ವೆಬ್‌‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿದರು‌. ಅದೊಂದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಗೋಡೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮುಖ್ಯ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. On ಫೆಬ್ರುವರಿ 21, 2008 ರಲ್ಲಿ 500 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಸಮುದಾಯವು [[ಫ್ರೀರೈಸ್‌]] ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ 500 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web | url =http://blog.mozilla.com/blog/2008/02/21/500-million-firefox-downloads-complete-500-million-grains-in-progress/ | title =500 million Firefox downloads: complete; 500 million grains: in progress | date = 2008-02-21 | accessadate = 2008-02-21 | publisher = Mozilla | accessdate = 2009-06-24}}</ref> ಕೆಲವು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಕೊಡುಗೆದಾರರು [[ಓರೆಗಾಂನ್]] ನ ಯೂನಿಯನ್‌ವೇಲ್ ಬಳಿ ಲಫಯೆಟ್ಟೆ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ವಾಲ್ನಟ್ ಹಿಲ್ ರಸ್ತೆ ಕೂಡುವಲ್ಲಿ [[ಗೋದಿಯಲ್ಲಿ]] ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೋಗೊದ ಒಂದು [[ಕ್ರಾಪ್ ಸರ್ಕಲ್]] ಅನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://lug.oregonstate.edu/events/firefox/crop-circle |title=Take Back the Field |work=Oregon State Linux Users Group |date=2006-08-14 |accessdate=2009-03-21 |archive-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016041912/http://lug.oregonstate.edu/events/firefox/crop-circle |url-status=dead }}</ref> == ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸ್ವೀಕಾರ == {{align|left|{{Alternative browser usage}}}} {{Firefox usage share}} {{See also|Usage share of web browsers}} ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಬಳಕೆ ಹಂಚಿಕೆ ಆರಂಭದಿಂದ ಪ್ರತೀ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆದಿದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅದರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಅನ್ನು ತುಳಿದಿದೆ; ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಳಕೆ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸೋಲು ಕಂಡಿದೆ. {{As of|2010|04}}, [[ನೆಟ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಸ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 24.59% ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ಬಳಕೆ ಹಂಚಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸುವ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref name="hitslink"/> ನವೆಂಬರ್‌ 2009 ರ ಎಟಿ ಇಂಟರ್‌‍ನೆಟ್‌ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ನ ಅಧ್ಯಯನದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪ್ರಕಾರ, [[ಯೂರೋಪ್‌]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೇಕಡಾವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸರಾಸರಿ 28.4% ಯಷ್ಟು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2009ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.atinternet-institute.com/en-us/browsers-barometer/browser-barometer-september-2009/index-1-2-3-180.html | title = Internet Explorer seriously shaken up by rival browsers in Europe | publisher = AT Internet Institute | date = 2009-11-02 | accessdate = 2010-02-05 | archive-date = 2010-09-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100921010646/http://www.atinternet-institute.com/en-us/browsers-barometer/browser-barometer-september-2009/index-1-2-3-180.html | url-status = dead }}</ref> ನವೆಂಬರ್‌ 2004 ರಲ್ಲಿ ಆದ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.0 ರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏರುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಜುಲೈ 31, 2009 ರ ಪ್ರಕಾರ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಒಂದು ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಆಗಿದೆ.<ref>{{cite web |last=Shankland |first=Stephen |url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10301013-92.html |title=Firefox: 1 billion downloads only part of the story |publisher=News.cnet.com |date=2009-07-31 |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804191730/http://news.cnet.com/8301-1001_3-10301013-92.html |url-status=dead }}</ref> ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದ ವೆಬ್‌‌ಸೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾಡಿದ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web |url=http://feeds.spreadfirefox.com/downloads/firefox.xml |title=Spread Firefox: Mozilla Firefox Download Counts |accessdate=2007-02-14 |publisher=[[Spread Firefox]] |archive-date=2005-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050717012950/http://feeds.spreadfirefox.com/downloads/firefox.xml |url-status=dead }}</ref> ಅವುಗಳು ಬಳಕೆದಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಅನ್ನು ಅನೇಕ ಮಶಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರಬಹುದು, ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಈ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಅನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಅನ್ನು ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದವರಿಂದಲೂ ಪಡೆದಿರಬಹುದು. ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 350 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ{{as of|2010|3|lc=on}}.<ref>{{cite web | url = http://blog.mozilla.com/blog/2010/03/31/introducing-the-mozilla-state-of-the-internet-report/ | title = Introducing the Mozilla State of the Internet Report | author = Erica Jostedt | accessdate = 2010-04-01 | date = 2010-03-31 }}</ref> == ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ == ''[[Forbes.com]]'' 2004 ರಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2004/09/29/cx_ah_0929tentech.html|title=Better Browser Now The Best|last=Hesseldahl|first=Arik|publisher=Forbes |date=2004-09-29|accessdate=2006-10-17}}</ref> ಮತ್ತು ''[[ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌]]'' ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು 2005 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ "100 ರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು" ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ "ವರ್ಷದ ಉತ್ಪನ್ನ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/120763/the_100_best_products_of_2005.html|title=The 100 Best Products of 2005|accessdate=2007-01-24|date=2005-06-01|author=''PC World'' editors|publisher=''[[PC World (magazine)|PC World]]''|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682FYl2T9?url=http://www.pcworld.com/article/120763/the_100_best_products_of_2005.html|url-status=dead}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2 ಮತ್ತು [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7]] ಗಳ ಬಿಡುಗಡೆ ಆದಮೇಲೆ, ''ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌'' ಎರಡನ್ನೂ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತು.<ref name="pcworldreview">{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/127309-6/radically_new_ie_7_or_updated_mozilla_firefox_2which_browser_is_better.html|title=Radically New IE 7 or Updated Mozilla Firefox 2 - Which Browser Is Better?|accessdate=2007-05-18|last=Larkin|first=Erik|date=2006-10-24|publisher=''[[PC World (magazine)|PC World]]''|archive-date=2008-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913021731/http://www.pcworld.com/article/127309-6/radically_new_ie_7_or_updated_mozilla_firefox_2which_browser_is_better.html|url-status=dead}}</ref> ''[[ವಿಚ್?]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ತನ್ನ "ಬೆಸ್ಟ್ ಬೈ" ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್ ಎಂದು ಹೇಳಿತು‌.<ref>{{cite web|url=http://www.which.co.uk/reports_and_campaigns/computers_and_internet/reports/internet/using_the_internet/Web%20browsers/pp_excel_546_114959.jsp|title=Mozilla Firefox 2 (PC)|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070902041958/http://www.which.co.uk/reports_and_campaigns/computers_and_internet/reports/internet/using_the_internet/Web+browsers/pp_excel_546_114959.jsp|archivedate=2007-09-02 |accessdate=2007-07-09 |date=October 24, 2006|publisher=[[Which?]]}}</ref> 2008 ರಲ್ಲಿ, [[CNET.com]] [[ಸಫಾರಿ]], ಕ್ರೋಮ್‌, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌, ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ "ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ದ ಬ್ರೌಸರ್ಸ್" ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಿಯಮಗಳು, ಭದ್ರತೆ, ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರೀತಿಕರವೆಂದು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://download.cnet.com/8301-2007_4-10079338-12.html |title=Prizefight: Battle of the browsers |publisher=Cnettv.cnet.com |date=October 30, 2008 |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324125808/http://download.cnet.com/8301-2007_4-10079338-12.html |url-status=dead }}</ref> === ಕಾರ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ === ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2005 ರಲ್ಲಿ, ''ಇಂಟರ್‌‍ನೆಟ್‌ ವೀಕ್‌'' ಒಂದು ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಓದುಗರು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5 ನಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಮರಣೆ ಬಳಕೆಯ ಕುರಿತು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.informationweek.com/software/opensource/174909795|title=Firefox 1.5: Not Ready For Prime Time?|accessdate=2007-01-24|last=Finnie|first=Scot|date=December 8, 2005|publisher=InternetWeek|archive-date=2009-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090624202020/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=174909795|url-status=dead}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವರ್ಧಕರ ಪ್ರಕಾರ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5 ರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಮರಣೆ ಬಳಕೆಯು ಕನಿಷ್ಟ ಭಾಗಶಃ ಹೊಸ ವೇಗದ ಹಿಂದೆ-ಮತ್ತು-ಮುಂದೆ (FastBack) ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿರಬಹುದು.<ref>{{cite web|url=http://weblogs.mozillazine.org/ben/archives/009749.html|title=About the Firefox "memory leak"|date=2006-02-14|accessdate=2007-11-17|last=Goodger|first=Ben|authorlink=Ben Goodger|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717141231/http://weblogs.mozillazine.org/ben/archives/009749.html|url-status=dead}}</ref> ಸ್ಮರಣೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಇತರ ಕಾರಣಗಳೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸದ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಗೂಗಲ್‌ ಟೂಲ್‌ಬಾರ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆ‍ಯ್‌ಡ್‌ಬ್ಲಾಕ್‌]] ನ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳು,<ref>{{cite web|url=http://kb.mozillazine.org/index.php?title=Problematic_extensions&oldid=30448|title=Problematic Extensions|accessdate=2007-01-24|author=MozillaZine Knowledge Base contributors |date=January 19, 2007|publisher=MozillaZine Knowledge Base}}</ref> ಅಥವಾ ಪ್ಲಗ್‌-ಇನ್‌ಗಳು, ಅಂದರೆ ಹಳೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಅಡೋಬ್ ಅಕ್ರೋಬ್ಯಾಟ್ ರೀಡರ್‌ನ ಹಳೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳು‌.<ref>{{cite web|url=http://kb.mozillazine.org/index.php?title=Adobe_Reader&oldid=30451|title=Adobe Reader|accessdate=2007-01-24|author=MozillaZine Knowledge Base contributors |date=January 17, 2007|publisher=MozillaZine Knowledge Base}}</ref> ''ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'' ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2, [[ಒಪೇರಾ 9]], ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7 ಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಸಹಾ ಸುಮಾರು ಅಷ್ಟೇ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1991370,00.asp|title=Which New Browser Is Best: Firefox 2, Internet Explorer 7, or Opera 9?|accessdate=2007-01-24|date=2006-07-19|last=Muchmore|first=Michael W.|publisher=[[PC Magazine]]|archive-date=2008-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317040651/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1991370,00.asp|url-status=dead}}</ref> ಸಾಫ್ಟ್‌ಪೀಡಿಯಾ ಗಮನಿಸಿದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5 ಇತರ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು,<ref>{{cite web|url=http://www.softpedia.com/reviews/windows/Mozilla-Firefox-Review-13677.shtml|title=Mozilla Firefox 1.5 Final Review|accessdate=2006-09-22|date=November 30, 2005|last=Muradin|first=Alex|publisher=Softpedia|archive-date=2006-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20061027180757/http://www.softpedia.com/reviews/windows/Mozilla-Firefox-Review-13677.shtml|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಅನೇಕ ವೇಗದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.{{fact|date=2010-05-05}} IE 6 ವಿಂಡೋಸ್‌ XP ನಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 1.5 ಗಿಂತ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿತು ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳು ಒಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಇದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲೋಡ್ ಆದವು. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ, ಒಂದು ಪ್ರೀಲೋಡರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವಾಗ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಲೋಡ್ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://sourceforge.net/projects/ffpreloader/ |title= Firefox Preloader| accessdate=2007-04-26|publisher=SourceForge}}</ref> [[ಸೂಪರ್‌ಫೆಚ್‌]] ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಂಡೋಸ್‌ ವಿಸ್ತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಅದನ್ನು ಆಗಾಗ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇದೇರೀತಿಯ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಪ್ರೀಲೋಡಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. 2006 ರಲ್ಲಿ ''[[ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌]]'' ಮತ್ತು ಜಿಂಬ್ರಾ ನಡೆಸಿದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2 ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7 ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು.<ref name="pcworldreview"/><ref>{{cite web|url=http://www.zimbrablog.com/blog/archives/2006/10/ie-7-vs-ie-6.html|title=IE 7 vs IE 6|accessdate=2007-01-24|date=October 19, 2006|last=Dargahi|first=Ross|publisher=Zimbra|archive-date=2008-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080615025653/http://www.zimbrablog.com/blog/archives/2006/10/ie-7-vs-ie-6.html|url-status=dead}}</ref> ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 ಯು ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7, ಒಪೇರಾ 9.50 ಬೀಟಾ, ಸಫಾರಿ 3.1 ಬೀಟಾ, ಮತ್ತು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2 ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ, ಸೈಬರ್‌ನೆಟ್‌, ಮತ್ತು ದ ಬ್ರೌಸರ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್ ನಡೆಸಿದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ತೋರಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/03/firefox-3-goes-on-a-diet-eats-less-memory-than-ie-and-opera.ars|title=Firefox 3 goes on a diet, eats less memory than IE and Opera|publisher=Ars Technica|author=Ryan Paul|date=2008-03-17|accessdate=2008-06-01 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://cybernetnews.com/cybernotes-browser-performance-comparisons/|title=Browser Performance Comparisons|publisher=CyberNet|date=2008-03-26|accessdate=2008-06-01|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625154908/http://cybernetnews.com/cybernotes-browser-performance-comparisons/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thebrowserworld.com/2008/03/29/firefox-30-beta-4-vs-opera-950-beta-vs-safari-31-beta-multiple-sites-opening-test/|title=Firefox 3.0 Beta 4 Vs Opera 9.50 Beta Vs Safari 3.1 Beta: Multiple Sites Opening Test|publisher=The Browser World|date=2008-03-29|accessdate=2008-06-01|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616073517/http://www.thebrowserworld.com/2008/03/29/firefox-30-beta-4-vs-opera-950-beta-vs-safari-31-beta-multiple-sites-opening-test/|url-status=dead}}</ref> 2009 ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಟಾನ್ಯೂಸ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.5 ಅನ್ನು ಬೆಂಚ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಅದು "XP ಯಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7 ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಹತ್ತರಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿತು" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="betanews"/> ಜನವರಿ 2010 ರಲ್ಲಿ, ಲೈಫ್‌ಹ್ಯಾಕರ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು, ಗೂಗಲ್ ಕ್ರೋಮ್‌ 4, ಸಫಾರಿ 4, ಮತ್ತು ಒಪೇರಾ 10.5 ಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3.6 ಎರಡನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಬ್ರೌಸರ್ ಆಗಿದ್ದು‌, ಕೇವಲ ಗೂಗಲ್ ಕ್ರೋಮ್‌ 4 ಗಿಂತ ಮಾತ್ರ ಹಿಂದೆ ಇತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://lifehacker.com/5457242/browser-speed-tests-firefox-36-chrome-4-opera-105-and-extensions |title=Browser Speed Tests: Firefox 3.6, Chrome 4, Opera 10.5, and Extensions |publisher=Lifehacker |date=2010-01-26 |accesssdate=2010-05-04 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609205138/http://lifehacker.com/5457242/browser-speed-tests-firefox-36-chrome-4-opera-105-and-extensions |url-status=dead }}</ref> === ಗೂಗಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ === [[ಗೂಗಲ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಸಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3590756|title=Mozilla's Millions?|accessdate=2007-01-24|date=March 10, 2006|last=Kerner|first=Sean Michael|publisher=InternetNews.com|archive-date=2007-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070214130803/http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3590756|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=181501852|title=Mozilla Confirms Firefox Taking In Millions Of Google Dollars|accessdate=2007-01-24|date=March 7, 2006|last=Gonsalves|first=Antone|publisher=InformationWeek|archive-date=2006-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212083255/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=181501852|url-status=dead}}</ref> ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಪೇಯ್ಡ್ ರೆಫರಲ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆ ಕುರಿತಂತೆ. ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2 ನಲ್ಲಿರುವ ಆ‍ಯ್‌೦ಟಿ-[[ಫಿಶಿಂಗ್‌]] ರಕ್ಷಣೆ ಬಿಡುಗಡೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಿವಾದವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು:<ref>{{cite web|url=http://www.platinax.co.uk/news/26-10-2006/firefox-2-releases-privacy-storm|title=Firefox 2 releases privacy storm|accessdate=2007-01-24 |date=October 26, 2006|last=Turner|first=Brian|publisher=Platinax}}</ref> ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಆಗಿ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾದ ಆ‍ಯ್‌೦ಟಿ-ಫಿಶಿಂಗ್‌ ರಕ್ಷಣೆಯು ಗೂಗಲ್‌ನ ಸರ್ವರ್‌ನಿಂದ ಬಳಕೆದಾರರ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗೆ ಗಂಟೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿಯಂತೆ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು ನವೀಕರಣವಾಗುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯ ಆಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು.<ref name="FirefoxPrivacyPolicy">{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/legal/privacy/firefox-en.html|title=Firefox Privacy Policy|accessdate=2007-01-24|month=October|year=2006|publisher=mozilla.com|archive-date=2009-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526233211/http://www.mozilla.com/en-US/legal/privacy/firefox-en.html|url-status=dead}}</ref> ಬಳಕೆದಾರರು GUIಯಲ್ಲಿಯೇ ಡೇಟಾ ನೀಡುಗರನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ,<ref>{{cite web|url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=342188|title=Bug 342188 - support changing the local list data provider|accessdate=2007-01-24|publisher=Bugzilla@Mozilla}}</ref> ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಡೀಫಾಲ್ಟ್‌ ಡೇಟಾ ನೀಡುಗರು ಯಾರು ಎಂಬ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಗೂಗಲ್‌ನ [[ಕೂಕಿ]]ಯನ್ನು ಪ್ರತೀ ನವೀಕರಣ ಕೋರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=368255|title=Bug 368255 sending Google's cookie with each request for update in default antiphishing mode|accessdate=2007-02-05|publisher=Bugzilla@Mozilla}}</ref> ಕೆಲವು{{Who|date=October 2009}} [[ಇಂಟರ್‌‍ನೆಟ್‌ ಗೌಪ್ಯತೆ]] ಪ್ರಚಾರಮಾಡುವ ಗುಂಪುಗಳು ಗೂಗಲ್‌ ಈ ಡೇಟಾಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಗೌಪ್ಯತೆ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, "ಸುರಕ್ಷಿತಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌" ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ ಬರುವ ಕಲೆಹಾಕಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಗೂಗಲ್ ತನ್ನ ವ್ಯವಹಾರ ಪಾಲುದಾರರನ್ನೂ ಸೇರಿ ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="GoogleFirefoxPrivacyPolicy">{{cite web|url=http://code.google.com/apis/safebrowsing/firefox3_privacy.html|title=Google Safe Browsing Service in Mozilla Firefox Version 3|accessdate=2009-02-27|publisher=google.com}}</ref> ಗೌಪ್ಯತೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2009ರ ಒಂದು [[CNBC]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ [[ಆಸಾ ಡಾಟ್ಸ್‌ಲೆರ್‌]] ದಲ್ಲಿನ ಗೂಗಲ್‌ ಸಿಇಒ [[ಎರಿಕ್ ಸ್ಮಿಟ್‌]]ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ<ref>{{cite web|url=http://gawker.com/5419271/google-ceo-secrets-are-for-filthy-people|title=Google CEO: Secrets Are for Filthy People|accessdate=2009-12-15|publisher=gawker.com}}</ref> ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮೊಜಿಲ್ಲಾದ ಸಮುದಾಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ಗೂಗಲ್‌ನಿಂದ [[ಬಿಂಗ್‌]] ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://weblogs.mozillazine.org/asa/archives/2009/12/if_you_have_nothing.html|title=if you have nothing to hide...|accessdate=2009-12-15|date=2009-12-10|archive-date=2009-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213170522/http://weblogs.mozillazine.org/asa/archives/2009/12/if_you_have_nothing.html|url-status=dead}}</ref> ಗೂಗಲ್‌ ತನ್ನ ಗೂಗಲ್ ಕ್ರೋಮ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವವರೆಗೂ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಅನ್ನು [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಭದ್ರತೆಯು ಗೂಗಲ್‌ನ ಕ್ರೋಮ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಭದ್ರತೆಯ ಕುರಿತಾದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.<ref>http://www.betanews.com/article/Mozilla-credited-with-discovering-exploitable-Google-Chrome-2-flaw/1251232310</ref> 2005 ರಲ್ಲಿ, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ [[US$]]52.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಅನ್ನು ಗಳಿಸಿದವು, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 95 ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಜಿನ್ ರಾಯಧನದಿಂದಲೇ ಬಂದಿತ್ತು.<ref name="mf2006statement">{{cite web|url=http://www.mozilla.org/foundation/documents/mf-2006-audited-financial-statement.pdf|title=Mozilla Foundation and subsidiary - Independent Auditors' Report and Consolidated Financial Statements|format=PDF|accessdate=2007-11-06|author=Hood & Strong, LLP. |date=December 31, 2006|publisher=[[Mozilla Foundation]]}} ಪುಟ 11.</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.lizardwrangler.com/2007/01/02/the-mozilla-foundation-achieving-sustainability/|title=The Mozilla Foundation: Achieving Sustainability|accessdate=2008-06-23 |date=January 2, 2007|last=Baker|first=Mitchell|authorlink=Mitchell Baker|publisher=Mitchell's Blog}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ, ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ US$66.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 90 ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಜಿನ್ ರಾಯಧನದಿಂದಲೇ ಬಂದಿತ್ತು.<ref name="mf2006statement" /><ref>{{cite web|url=http://blog.lizardwrangler.com/2007/10/22/beyond-sustainability/|title=Beyond Sustainability|accessdate=2008-06-23 |date=October 22, 2007|last=Baker|first=Mitchell|authorlink=Mitchell Baker|publisher=Mitchell's Blog}}</ref> 2007 ರಲ್ಲಿ, the ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮತ್ತು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ US$81 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದವು, ಮತ್ತು 88 ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು (US$66 ಮಿಲಿಯನ್‌) ಗೂಗಲ್‌ನಿಂದ ಬಂದಿತ್ತು.<ref name="mf2007statement">{{cite web|url=http://www.mozilla.org/foundation/documents/mf-2007-audited-financial-statement.pdf|title=Mozilla Foundation and Subsidiary - Independent Auditors' Report and Consolidated Financial Statements|format=PDF|accessdate=2009-02-27|author=Hood & Strong, LLP. |date=December 31, 2007 and 2006|publisher=[[Mozilla Foundation]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.lizardwrangler.com/2008/11/19/sustainability-in-uncertain-times/|title=Sustainability in Uncertain Times|accessdate=2009-02-27 |date=November 19, 2008|last=Baker|first=Mitchell|authorlink=Mitchell Baker|publisher=Mitchell's Blog}}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ, ಎರಡೂ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ US$78.6 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದವು, ಮತ್ತು 91 ಶೇಕಡಾ ಗೂಗಲ್‌ನಿಂದ ಬಂದಿತ್ತು.<ref name="mf2008statement">{{cite web|url=http://www.mozilla.org/foundation/documents/mf-2008-audited-financial-statement.pdf|title=Mozilla Foundation and Subsidiaries - Independent Auditors' Report and Consolidated Financial Statements|format=PDF|accessdate=2009-11-21|author=Hood & Strong, LLP. |date=December 31, 2008 and 2007|publisher=[[Mozilla Foundation]]}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ ಇವುಗಳನ್ನು [[IRS]] ಆಡಿಟ್ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರ{{Who|date=October 2009}} ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಲಾಭಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.<ref name="mf2007statement" /><ref name="mf2008statement" /><ref name="TechCrunchMozGoog">{{cite web|url=http://www.techcrunch.com/2008/11/19/google-makes-up-88-percent-of-mozillas-revenues-threatens-its-non-profit-status/|title=Google Makes Up 88 Percent Of Mozilla’s Revenues, Threatens Its Non-Profit Status|accessdate=2009-02-27 |date=November 19, 2008|last=Schonfeld|first=Erick|publisher=TechCrunch}}</ref> === ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌‌ನಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ === ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಸ್ಟೀವ್ ವಾಮೋಸ್‌, 2004 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ತಾನು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಒಂದು ಆತಂಕವೆಂದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಗುಚ್ಛದ ಕುರಿತು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಬೇಡಿಕೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com.au/news/soa/Microsoft-Firefox-does-not-threaten-IE-s-market-share/0,139023165,139166227,00.htm|title=Microsoft: Firefox does not threaten IE's market share|accessdate=2007-01-24|date=2004-11-11|last=Kotadia|first=Munir|publisher=ZDNet|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520083732/http://www.zdnet.com.au/news/soa/Microsoft-Firefox-does-not-threaten-IE-s-market-share/0,139023165,139166227,00.htm|url-status=dead}}</ref> ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಬಿಲ್ ಗೇಟ್ಸ್‌]] ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂದರೆ "ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಜನರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆಯೇ?"<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4508897.stm|title=The assault on software giant Microsoft|accessdate=2007-01-24 |date=May 9, 2005|last=Weber|first=Tim|publisher=BBC News}}</ref> ಜೂನ್‌ 30, 2005 ರ ಒಂದು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ [[SEC]] ಫೈಲಿಂಗ್ ಪ್ರಕಾರ "ಮೊಜಿಲ್ಲಾದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ನೀಡುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ನಮ್ಮ ವಿಂಡೋಸ್‌ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನೀಡುತ್ತದೆ."<ref>{{cite web|url=http://www.linux.org/news/2005/09/01/0001.html|title=SEC Filing Shows Microsoft Fears Firefox, Lawsuits Over Bugs|accessdate=2007-01-24|date=September 1, 2005|last=Keizer|first=Gregg|publisher=Linux Online|archive-date=2010-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502153321/http://www.linux.org/news/2005/09/01/0001.html|url-status=dead}}</ref> ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7 ರ ಬಿಡುಗಡೆ ಫಾಸ್ಟ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದು ಈ ಮೊದಲು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಟಾಬ್ಡ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು RSS ಫೀಡ್‌ಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4516269.stm|title=How Microsoft plans to beat its rivals|accessdate=2008-04-09 |date=May 10, 2005|last=Weber|first=Tim|publisher=BBC News}}</ref> ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ಉನ್ನತಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತವು ಮೋಜಿಲ್ಲಾದೊಂದಿಂಗೆ ಅಂತಹ ಸಂಬಂಧವೇನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತಂಡ ಒಂದು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅವರು ನಿಯತವಾಗಿ ಭೇಟಿಮಾಡಿ [[ವಿಸ್ತರಿತ ವ್ಯಾಲಿಡೇಶನ್ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್‌ಗಳಂ]]ತಹ ವೆಬ್‌ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/ie/archive/2005/11/21/495507.aspx|title=Better Website Identification and Extended Validation Certificates in IE7 and Other Browsers|accessdate=2007-04-03 |date=November 21, 2005|publisher=IE Blog}}</ref> In 2005 ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ವೆಬ್‌ ಫೀಡ್‌ಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ [[ವೆಬ್‌ ಫೀಡ್‌]] ಲೋಗೊ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/rssteam/archive/2005/12/14/503778.aspx|title=Icons: It's still orange|accessdate=2007-04-03 |date=December 14, 2005|publisher=RSS}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌ 2006 ರಲ್ಲಿ, ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಗೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಆಗ ಬಂದಿದ್ದ ವಿಂಡೋಸ್‌ ವಿಸ್ತಾದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿತು,<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/Microsoft-reaches-out-to-Firefox-developers/2100-7344_3-6108221.html?tag=nl|title=Microsoft reaches out to Firefox developers|accessdate=2007-01-24 |date=2006-08-22|last=Barker|first=Colin|publisher=[[CNET Networks|CNET]] News}}</ref> ಮತ್ತು ಈ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/Microsoft-offers-helping-hand-to-Firefox/2100-1032_3-6109455.html|title=Microsoft offers helping hand to Firefox|accessdate=2007-01-24 |date=2006-08-24|last=Barker|first=Colin|publisher=[[CNET Networks|CNET]] News}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2006 ರಲ್ಲಿ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 2 ವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ಶುಭಾಶಯವಾಗಿ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ 7 ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತಂಡ ಮೊಜಿಲ್ಲಾಗೆ ಒಂದು ಕೇಕನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://fredericiana.com/2006/10/24/from-redmond-with-love/|title=From Redmond With Love|accessdate=2007-01-24|date=2006-10-24|last=Wenzel|first=Frédéric|publisher=fredericiana (weblog of a Mozilla Corporation intern)|archive-date=2007-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125105213/http://www.fredericiana.com/2006/10/24/from-redmond-with-love/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=06/11/09/1445241 |title=Mozilla People Answer Firefox 2.0 Questions |accessdate=2007-07-14 |work=}}</ref> [[ಬ್ರೌಸರ್‌ ಯುದ್ಧಗಳಿಗೆ]] ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗಿ, ಕೆಲವು ಓದುಗರು ಆ ಕೇಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ ಹಾಕಿರಬಹುದು ಎಂದು ತಮಾಷೆ ಮಾಡಿದರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಸಹಾ ಒಂದು ಕೇಕ್ ಅನ್ನು ಅದರ ತಯಾರಿಕೆ ವಿಧಾನದೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು [[ತೆರೆದ ಮೂಲ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] ಚಳುವಳಿ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.tonychor.com/archive/2006_10.html |title=Tonynet Explorer: October 2006 Archives |publisher=Tonychor.com |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201065838/http://www.tonychor.com/archive/2006_10.html |url-status=dead }}</ref> IE ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತಂಡವು ಜೂನ್‌ 17, 2008 ರಂದು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ 3 ರ ಸಫಲ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಶುಭಾಶಯ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಇನ್ನೊಂದು ಕೇಕ್ ಅನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://fredericiana.com/2008/06/17/from-redmond-with-love-part-2/|title=From Redmond With Love, Part 2|accessdate=2008-06-18|date=2008-06-17|last=Wenzel|first=Frédéric|publisher=fredericiana (weblog of a Mozilla Corporation intern)|archive-date=2008-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622150906/http://fredericiana.com/2008/06/17/from-redmond-with-love-part-2/|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್‌ 2007 ರಲ್ಲಿ, ಜೆಫ್ ಜೋನ್ಸ್ (ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಒಬ್ಬ "ಭದ್ರತೆ ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕ") ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾ, ಉದ್ಯಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭೀಕರ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://blogs.csoonline.com/internet_explorer_and_firefox_vulnerability_analysis_report|title=Internet Explorer and Firefox Vulnerability Analysis Report|date=2007-11-30|accessdate=2009-06-24|archive-date=2010-01-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq3x9Bql?url=http://blogs.csoonline.com/internet_explorer_and_firefox_vulnerability_analysis_report|url-status=dead}}</ref> ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಅಭಿವರ್ಧಕ [[ಮೈಕ್ ಶೇವರ್‌]] ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ಭದ್ರತೆ ಸರಿಪಡಿಸುವಿಕೆಯ ರಾಶಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರಿಪಡಿಸುವಿಕೆಯ ಕಡೆಗಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸದಿರುವುದು ಪ್ರಮುಖ ದೋಷವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://shaver.off.net/diary/2007/11/30/counting-still-easy-critical-thinking-still-surprisingly-hard/|title=counting still easy, critical thinking still surprisingly hard|date=30 November 2007|accessdate=2009-06-24|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226235248/http://shaver.off.net/diary/2007/11/30/counting-still-easy-critical-thinking-still-surprisingly-hard/|url-status=dead}}</ref> [[ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಏರಿಯಾ]] [[ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ವಿಂಡೋಸ್‌]] ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ 2010 ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>ಬಿಬಿಸಿ, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8537763.stm ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಯೂರೊಪಿಯನ್ನರಿಗೆ ಬ್ರೌಸರ್ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ ], 1 ಮಾರ್ಚ್ 2010</ref> ===.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌ 3.5 ಸರ್ವೀಸ್‌ ಪ್ಯಾಕ್‌ 1 === ಫೆಬ್ರುವರಿ 2009 ರಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌ನ ಆವೃತ್ತಿ 3.5 ರ ಸರ್ವೀಸ್‌ ಪ್ಯಾಕ್‌ 1 ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ನವೀಕರಣವು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌ ಅಸಿಸ್ಟಂಟ್‌ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ([[ಕ್ಲಿಕ್‌ಒನ್ಸ್‌]] ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು).<ref>{{cite web|url=http://www.zdnetasia.com/techguide/security/0,39044901,62055736,00.htm|title=Microsoft may be Firefox's worst vulnerability|date=7 July 2009|accessdate=2009-08-20|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524140510/http://www.zdnetasia.com/microsoft-may-be-firefox-s-worst-vulnerability-62055736.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಳಕೆದಾರರು ಈ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಮುಖಾಂತರ ತೆಗೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಮೇಲೆ ಈ ನವೀಕರಣವು ಸಾಧಾರಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.annoyances.org/exec/show/article08-600|title=Remove the Microsoft.NET Framework Assistant (ClickOnce) Firefox Extension|date=27 February 2009|accessdate=2009-08-20|archive-date=2009-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310191258/http://www.annoyances.org/exec/show/article08-600|url-status=dead}}</ref> ವೆಬ್‌‌ಸೈಟ್‌ ಅನ್ನಾಯನ್ಸಸ್.ಆರ್ಗ್ ಈ ನವೀಕರಣದ ಕುರಿತು ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕೆಲವು ತಾಸುಗಳ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಉದ್ಯೋಗಿ ಬ್ರಾಡ್ ಅಬ್ರಾಮ್ಸ್ ತನ್ನ ಬ್ಲಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಈ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಕುರಿತು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ನ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ತೆಗೆಯುವುದು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ವಿವರವಾದ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನೂ ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/brada/archive/2009/02/27/uninstalling-the-clickonce-support-for-firefox.aspx|title=Brad Abrams: Uninstalling the ClickOnce Support for Firefox|date=27 February 2009|accessdate=2009-08-20}}</ref> 16 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2009 ರಂದು, ಮೊಜಿಲ್ಲಾವು ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌ ಅಸಿಸ್ಟಂಟ್‌‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಮತ್ತು [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳು]] ಸೇವೆಯಿಂದ ತಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Morgan|first=Michael|title=blocklist evil versions of microsoft.NET Framework Assistant (the name of the add-on slipped into Firefox)|work=Bugzilla@Mozilla|publisher=[[Mozilla Foundation]]|date=2009-10-16|url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=522777#c18}}</ref> ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌ ಇದು ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್ ಅನ್ನು ತಡೆಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Shaver|first=Mike|title=update:.NET Framework Assistant (ClickOnce support) unblocked|date=2009-10-18|accessdate=2009-12-10|url=http://shaver.off.net/diary/2009/10/18/update-net-framework-assistant-clickonce-support-unblocked/|archive-date=2009-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221010751/http://shaver.off.net/diary/2009/10/18/update-net-framework-assistant-clickonce-support-unblocked/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Shaver|first=Mike|title=update on the.NET Framework Assistant and Windows Presentation Foundation plugin blocking from this weekend|date=2009-10-19|accessdate=2009-12-10|url=http://shaver.off.net/diary/2009/10/19/update-on-the-net-framework-assistant-and-windows-presentation-foundation-plugin-blocking-from-this-weekend/|archive-date=2009-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224203611/http://shaver.off.net/diary/2009/10/19/update-on-the-net-framework-assistant-and-windows-presentation-foundation-plugin-blocking-from-this-weekend/|url-status=dead}}</ref> ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್‌.ನೆಟ್‌ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್‌ ಅಸಿಸ್ಟಂಟ್‌ (ಜೂನ್‌ 10, 2009 ರಂದು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಆನ್‌ಗಳು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಆವೃತ್ತಿ 1.1, ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿರುವುದು) ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಆವೃತ್ತಿಯು allows the ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|last=Krebs|first=Brian|title=Microsoft's Fix for the Firefox Add-on Snafu|date=2009-06-03|accessdate=2009-12-10|url=http://voices.washingtonpost.com/securityfix/2009/06/microsoft_patch_to_fix_firefox.html|archive-date=2012-07-19|archive-url=https://archive.today/20120719023643/http://voices.washingtonpost.com/securityfix/2009/06/microsoft_patch_to_fix_firefox.html|url-status=dead}}</ref> === ಅಪಾಯಸಾಧ್ಯತೆ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು === ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಭದ್ರತೆ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಬೇಗದಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ. 2006 ರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ [[ಸಿಮ್ಯಾಂಟೆಕ್‌]] ನ [http://www.symantec.com/about/news/release/article.jsp?prid=20060925_02 ಇಂಟರ್‌‍ನೆಟ್‌ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಥ್ರೆಟ್ ರಿಪೋರ್ಟ್ Vol. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226112801/http://www.symantec.com/about/news/release/article.jsp?prid=20060925_02 |date=2010-02-26 }} ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ (47 ಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ 38), ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲಾಯ್ಟ್ ಕೋಡ್‌ ಲಭ್ಯವಾದ ಮೇಲೆ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸರಾಸರಿ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಕೆಲವರ{{Who|date=January 2010}} ಪ್ರಕಾರ, ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ<ref>{{cite web|url=http://www.infoworld.com/d/security-central/security-firms-fight-firefox-fire-fire-032|title=Security firms fight Firefox fire with fire|work=InfoWorld|author=Bob Francis}}</ref>, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಮಿಚ್ಚೆಲ್ ಬೇಕರ್‌]] ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ: "ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಆಲೋಚನೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇನೂ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ".<ref name="popularity-insecure">{{cite web|url=http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39128935,00.htm|title=Popularity won't make Firefox insecure, says Mozilla head|work=silicon.com|author=Michael Kanellos|accessdate=2006-10-13|archive-date=2011-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521071123/http://www.silicon.com/technology/software/2005/03/23/popularity-wont-make-firefox-insecure-says-mozilla-head-39128935/|url-status=dead}}</ref> === ತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ === [[ಯುನಿಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಎಮರ್ಜೆನ್ಸಿ ರೆಡಿನೆಸ್ ಟೀಮ್]] (US-CERT) ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2004 ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ಅದನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಅವರ ಯಾವ ಕಾಳಜಿಗಳೂ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/713878|title=Vulnerability Note VU#713878|work=US-CERT|accessdate=2006-10-13}}</ref> <blockquote>IE ಡೊಮೇನ್/ಝೋನ್ ಭದ್ರತಾ ಮಾದರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಫೈಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಸ್ಥಳೀಯ ಮಶಿನ್ ಜೋನ್) ಟ್ರಸ್ಟ್, ಡೈನಾಮಿಕ್ HTML (DHTML) ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ ಮಾಡೆಲ್ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಮಾಲೀಕತ್ವದ DHTML ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು), HTML ಸಹಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, MIME ಟೈಪ್ ಡಿಟರ್ಮಿನೇಶನ್, ಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ (GUI), ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟೀವ್‌ಎಕ್ಸ್ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಗಂಭೀರವಾದ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ... IE ಯನ್ನು ವಿಂಡೋಸ್‌ಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ಅಪಾಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ದಾಳಿಕಾರರಿಗೆ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ.</blockquote> [[ಬ್ರೂಸ್ ಶೀನಿಯರ್‌]]<ref>{{cite web|url=http://www.schneier.com/blog/archives/2004/12/safe_personal_c.html|title=Safe Personal Computing|author=Bruce Schneider|accessdate=2006-10-13}}</ref> ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್ ಎ. ವೀಲರ್]],<ref>{{cite web|url=http://www.dwheeler.com/essays/securing-windows.html#dontuseie|title=Securing Microsoft Windows (for Home and Small Business Users)|author=David A. Wheeler|accessdate=2006-10-13}}</ref> ಮುಂತಾದ ಭದ್ರತೆ ತಜ್ಞರ ಸಲಹೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬಳಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಗೆ ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌ ಅನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯ ಬ್ರೌಸರ್‌ ಬಳಸಬೇಕು; ವೀಲರ್ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಂಕಣಕಾರರು ಸಹಾ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ ''[[ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲ್]]'' ಅಂಕಣಕಾರ [[ವಾಲ್ಟರ್ ಎಸ್. ಮೋಸ್‌ಬರ್ಗ್]],<ref name="WSJHowTo"/> ''[[ವಾಶಿಂಗ್‌ಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್]]'' ಅಂಕಣಕಾರ ರಾಬ್ ಪೆಗೊರಾರೊ,<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A47146-2004Nov13.html|title=Firefox Leaves No Reason to Endure Internet Explorer|author=Rob Pegoraro|work=Washington Post|accessdate=2006-10-13}}</ref> ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೆ]]'' ಯ ಬೈರನ್ ಅಕೊಹಿಡೋ ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಸ್ವಾರ್ಟ್ಸ್,<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/tech/news/computersecurity/2004-09-08-zombieinfect_x.htm|title=Signs your PC's under siege, and what you can do|work=USA Today|author=Byron Acohido and Jon Swartz|accessdate=2006-10-13}}</ref> ''[[ಫೋರ್ಬ್ಸ್]]''' ನ [[ಅರಿಕ್ ಹೆಸೆಲ್‌ಡಾಲ್]],<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2004/09/29/cx_ah_0929tentech.html?partner=tentech_newsletter|title=Better Browser Now The Best|author=Arik Hesseldahl|work=Forbes|accessdate=2006-10-26}}</ref> ಇವೀಕ್‌.ಕಾಮ್ ವರಿಷ್ಟ ಸಂಪಾದಕ ಸ್ಟೀವನ್‌ ಜೆ. ವ್ಯಾಗನ್-ನಿಕೋಲ್ಸ್,<ref>{{cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Linux-and-Open-Source/Internet-Explorer-Is-Too-Dangerous-to-Keep-Using/|title=Internet Explorer Is Too Dangerous to Keep Using|author=Steven J. Vaughan-Nichols|work=eWEEK.com|accessdate=2006-10-13}}</ref> ಮತ್ತು ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್ ಪೈಪ್‌ಲೈನ್‌ನ ಸ್ಕಾಟ್ ಫಿನ್ನೀ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.desktoppipeline.com/53700233|title=Firefox 1.0: The New World Wide Web Champ?|author=Scot Finnie|work=InformationWeek|accessdate=2006-10-13|archive-date=2006-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20060322042336/http://www.desktoppipeline.com/53700233|url-status=dead}}</ref>''' '' === ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು === ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ: * ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್,ಜೂನ್ 2008<ref>{{cite web|author=By&nbsp;Michael Muchmore |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2317294,00.asp |title=Firefox 3 - At A Glance - Reviews by PC Magazine |publisher=Pcmag.com |date=1994-12-01 |accessdate=2009-12-19}}</ref> * ಸಿಎನ್‌ಇಟಿ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್,ಜೂನ್ 2008<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/browsers/firefox-3/4505-3514_7-33087853.html|title=Firefox 3 Browser reviews - CNET Reviews|accessdate=2008-07-18}}</ref> * ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ 100 ಬೆಸ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ಆಫ್ 2008, ಮೇ 2008<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/146161-4/the_100_best_products_of_2008.html|title=The 100 Best Products of 2008 - numbers 21 through 30|accessdate=2009-04-13|archive-date=2012-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120221123243/http://www.pcworld.com/article/146161-4/the_100_best_products_of_2008.html|url-status=dead}}</ref> * ವೆಬ್‌ವೇರ್ 100 ವಿನ್ನರ್, ಏಪ್ರಿಲ್ 2008<ref>{{cite web|url=http://www.webware.com/8301-13546_109-9913314-29.html|title=Webware 100 Award Winner Firefox|accessdate=2008-04-25|archive-date=2008-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152117/http://www.webware.com/8301-13546_109-9913314-29.html|url-status=dead}}</ref> * ವೆಬ್‌ವೇರ್ 100 ವಿನ್ನರ್,ಜೂನ್ 2007<ref>{{cite web|url=http://www.webware.com/8301-13546_109-9729691-29.html|title=Webware 100 Award Winner Firefox|accessdate=2007-10-22|archive-date=2007-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070712013214/http://www.webware.com//8301-13546_109-9729691-29.html|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ 100 ಬೆಸ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ಆಫ್ 2007, ಮೇ 2007<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/131935-5/the_100_best_products_of_2007.html|title=The 100 Best Products of 2007|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219133312/http://www.pcworld.com/article/131935-5/the_100_best_products_of_2007.html|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್, ಆಕ್ಟೋಬರ್ 2006<ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2047445,00.asp|title=Firefox 2.0 Review|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682F51uiO?url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2047445,00.asp|url-status=dead}}</ref> * ಸಿಎನ್‌ಇಟಿ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್, ಆಕ್ಟೋಬರ್ 2006<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/browsers/firefox-2/4505-3514_7-32126746.html|title=Firefox 2 CNET Editor's Review|accessdate=2007-10-22}}</ref> * ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ 100 ಬೆಸ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ಆಫ್ 2006, ಜುಲೈ 2006<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/125706-13/the_100_best_products_of_2006.html|title=The 100 Best Products of 2006|accessdate=2007-10-22|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703051139/http://www.pcworld.com/article/125706-13/the_100_best_products_of_2006.html|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಎಕ್ಸೆಲೆನ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್, ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಾ‍ಯ್‌೦ಡ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಟೂಲ್ಸ್ ಕೆಟಗರಿ,ಜನವರಿ 2006<ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1903598,00.asp|title=Mozilla Firefox & Altiris SVS|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682FHPuhp?url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1903598,00.asp|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದ ಇಯರ್ ಅವಾರ್ಡ್, ಡಿಸೆಂಬರ್ 27, 2005<ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1898240,00.asp|title=Best of the Year, Software: Home, Firefox|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682FKqmjE?url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1898240,00.asp|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ಪ್ರೊ ರೀಯಲ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಅವಾರ್ಡ್ (ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌), ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2005<ref>{{cite web|url=http://www.pcpro.co.uk/news/81155/pc-pro-awards-2005-the-winners.html|title=PC Pro Awards 2005 - the winners|accessdate=2007-10-22}}</ref> * ಸಿಎನ್‌ಇಟಿ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್, ನವೆಂಬರ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/security-utility-services/firefox-1-5/4505-9241_7-31516411.html?tag=prod|title=Firefox 1.5, CNET editors' review|accessdate=2007-10-22}}</ref> * ಯುಕೆ ಯುಸಾಬಿಲಿಟಿ ಪ್ರೊಫೆಶನಲ್ಸ್ ಅಸೊಸಿಯೇಶನ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಸಾಪ್ಟ್‌ವೇರ್ ‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ 2005, ನವೆಂಬರ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.usabilitynews.com/news/article2786.asp|title=First UK UPA Awards commend Firefox, Flickr, Google, Apple, John Lewis and BA|accessdate=2007-10-22|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125054917/http://www.usabilitynews.com/news/article2786.asp|url-status=dead}}</ref> * ಮ್ಯಾಕ್‌ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್ ವಿತ್ ಎ 4.5 ಮೈಸ್ ರೇಟಿಂಗ್, ನವೆಂಬರ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.macworld.com/2005/09/reviews/browserrdp/index.php|title=Web browser roundup|accessdate=2007-10-22|archive-date=2007-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026125544/http://www.macworld.com/2005/09/reviews/browserrdp/index.php|url-status=dead}}</ref> * ಸಾಪ್ಟ್‌ಪೀಡಿಯಾ ಯುಸರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್ ಅವಾರ್ಡ್,ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://news.softpedia.com/news/Firefox-Receives-the-Softpedia-User-s-Choice-Award-8221.shtml|title=Firefox Receives Softpedia User’s Choice Award|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682FWnaS0?url=http://news.softpedia.com/news/Firefox-Receives-the-Softpedia-User-s-Choice-Award-8221.shtml|url-status=dead}}</ref> * ಟಿಯಿಎಕ್ಸ್ ೨೦೦೫ ರೀಡರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್ ಅವಾರ್ಡ್, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.tuxmagazine.com/node/1000151|title=UX 2005 Readers' Choice Award Winners Announced|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155244/http://www.tuxmagazine.com/node/1000151|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ಆಫ್ ದ ಇಯರ್, ಜೂನ್ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/120763/the_100_best_products_of_2005.html|title=The 100 Best Products of 2005|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://www.webcitation.org/682FYl2T9?url=http://www.pcworld.com/article/120763/the_100_best_products_of_2005.html|url-status=dead}}</ref> * ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದ ವೆಬ್, ಮೇ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/bow/b2c/review.jhtml?id=7702|title=Best of the Web, BOW Directory, Look It Up, Web Browsers, Firefox|accessdate=2007-10-22|archive-date=2012-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516080102/http://www.forbes.com/bow/b2c/review.jhtml?id=7702|url-status=dead}}</ref> * ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಎಡಿಟರ್ಸ್ ಚಾಯಿಸ್, ಮೇ 2005<ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1815875,00.asp|title=Firefox 1.0.3|accessdate=2007-10-22|archive-date=2009-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090728222543/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1815875,00.asp|url-status=dead}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರರ್‌]] * [[ನೆಟ್‌ಸ್ಕೇಪ್‌ ನೇವಿಗೇಟರ್‌]] * [[ಬ್ರೌಸರ್‌ ಯುದ್ಧಗಳು]] * [[ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಕೆ]] * [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ]] * [[ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಿಸಮ್]] * [[ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳ ಕಾಲ]] * [[ದ ಬುಕ್ ಆಫ್ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == {{refbegin|2}} * {{cite book | last = Cheah | first = Chu Yeow | title = Firefox Secrets: A Need-To-Know Guide | publisher = O'Reilly | year = 2005 | isbn = 0-9752402-4-2}} * {{cite book | last = Feldt | first = Kenneth C. | title = Programming Firefox | publisher = O'Reilly | year = 2007 | isbn = 0-596-10243-7}} * {{cite book | last = Granneman | first = Scott | title = Don't Click on the Blue e!: Switching to Firefox | publisher = O'Reilly | year = 2005 | isbn = 0-596-00939-9}} * {{cite book | last = Hofmann | first = Chris | coauthors = Marcia Knous, & John Hedtke | title = Firefox and Thunderbird Garage | publisher = Prentice Hall PTR | year = 2005 | isbn = 0-13-187004-1}} * {{cite book | last = McFarlane | first = Nigel | title = Firefox Hacks | publisher = O'Reilly | year = 2005 | isbn = 0-596-00928-3}} * {{cite book | last = Reyes | first = Mel | title = Hacking Firefox: More Than 150 Hacks, Mods, and Customizations | publisher = Wiley | year = 2005 | isbn = 0-7645-9650-0}} * {{cite book | authorlink = Blake Ross | last = Ross | first = Blake | title = Firefox for Dummies | publisher = Wiley | year = 2006 | isbn = 0-471-74899-4}} {{refend}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Sisterlinks}} {{wikinews|Firefox browser attempts to break world record}} * [[ಅಂತಿಮ-ಬಳಕೆದಾರರಿಗಾಗಿ]] [http://www.firefox.com/ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್ ಹೋಮ್‌ಪೇಜ್] * [http://www.mozilla.org/ ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಹೋಮ್‌ಪೇಜ್] * [http://www.spreadfirefox.com/ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್‌ ವ್ಯಾಪಾರೀ/ಜಾಹೀರಾತು ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041016074722/http://www.spreadfirefox.com/ |date=2004-10-16 }} * {{dmoz|Computers/Software/Internet/Clients/WWW/Browsers/Firefox}} {{Mozilla projects}} {{Web browsers}} {{FLOSS}} {{Aggregators}} {{gopher clients}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೊಜಿಲ್ಲಾ ಫೈರ್‌ಫಾಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಉಚಿತ ಎಫ್‌ಟಿಪಿ ಗ್ರಾಹಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಗೊಫರ್ ಗ್ರಾಹಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಉಚಿತ ಬಹುಭಾಷಿಕ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಸಿ ++ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಗ್ಯಾಮ್‌ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಉಚಿತ ಸಾಫ್ಟ್‌ ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:2002 ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಅಂತರಜಾಲ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಮಿಶ್ರ-ವೇದಿಕೆಯ ಉಚಿತ ಸಾಫ್ಟ್‌ ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಲಿನಕ್ಸ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಕ್ ಒಎಸ್ ಎಕ್ಸ್ ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:OS/2 ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:POSIX ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನಿಕ್ಸ್‌ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ವಿಂಡೋಸ್‌ ವೆಬ್‌ ಬ್ರೌಸರ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ]] d7e7e0ww6h5mggfjhxidj75dq5b970y 0 27590 1373324 1358375 2026-05-13T18:01:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373324 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Double-alaskan-rainbow.jpg|thumb|right|300px|ಅರ್ಧವೃತ್ತಾಕಾರದ ಜೋಡಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು. ಪ್ರಧಾನ ಚಾಪದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು. ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕನ ನೆರಳು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ವೃತ್ತದ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಗುರುತು ಮಾಡುತ್ತದೆ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ತಾಣ).]] '''ಮಳೆಬಿಲ್ಲು''' (ಅಥವಾ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು) ಎಂಬುದೊಂದು [[ದೃಗ್ವಿಜ್ಞಾನ|ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ]] ಮತ್ತು ಪವನಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಸಣ್ಣಹನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳಗಿದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ [[ಬೆಳಕು|ಬೆಳಕಿನ]] ಬಣ್ಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದು ಕಾಣಿಸುವಂಥ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಇದು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು [[ಬಣ್ಣ|ಬಹುವರ್ಣದ]] ಬಿಲ್ಲಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಳೆಯುವ ಇದು ತನ್ನ ಹೊರಗಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಒಳಗಿನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೇರಿಳೆ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಖಂಡವಾಗಿರುವ ಬಣ್ಣಗಳ ರೋಹಿತವನ್ನು (ಬಣ್ಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು) ಒಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ-ವಿಸ್ಪಷ್ಟ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಮಾನವನ ವರ್ಣ ಕಲ್ಪನಾಚಿತ್ರದ ಒಂದು ಕಲಾಕೃತಿಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುವ ಮತ್ತು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವ ಶ್ರೇಣಿಯು [[ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ನ್ಯೂಟನ್‌ನ]] ಸಪ್ತಾಂಶಕವಾದ ಕೆಂಪು (red), ಕಿತ್ತಳೆ (orange), ಹಳದಿ (yellow), ಹಸಿರು (green), ನೀಲಿ (blue), ಊದಾನೀಲಿ (indigo) ಮತ್ತು ನೇರಿಳೆಯ (violet) ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ (ಶ್ರೇಣಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು Roy G. Biv- ರೀತಿಯ ನೆನಪಿನ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ). ಮಳೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ನೀರಿನ ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಮಂಜು, ತುಂತುರು ಹನಿ, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬನಿ ಈ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:TakakkawFalls2 edit.jpg|thumb|ಜಲಪಾತವೂಂದರ ಬಳಿ ಕಂಡು ಬರುವಂತೆ, ಮಂಜಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬಹುದು.]] thumb|ಸರೋವರದಲ್ಲಿರುವ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮಸುಕಾದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದೊಂದಿಗಿನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು == ಗೋಚರತ್ವ == [[ಚಿತ್ರ:A surfer in the air 2.jpg|thumb|ಅಲೆಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತುಂತುರು ಹನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬಹುದು (ತುಂತುರು ಹನಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಎಂದು ಇವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ)]] [[ಚಿತ್ರ:Rainbow At Maraetai Beach New Zealand.jpg|thumb|right|ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ಮರೇಟಾಯ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತೀವ್ರ ವರ್ಷಧಾರೆಯ ನಂತರ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ತೂರಿಕೊಂಡು ಬಂದಾಗ ಕಂಡ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು.]] ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಇದ್ದು, ಒಂದು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಉನ್ನತಿಯ ಕೋನದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೋಡಗಳಿಂದಾಗಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಆಕಾಶವು ಇನ್ನೂ ಗಾಢತೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಸುಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವು ನಿಚ್ಚಳವಾಗಿರುವ ತಾಣವೊಂದರಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಕನಿದ್ದಾಗ, ಅತ್ಯಂತ ನಯನ ಮನೋಹರವಾದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕತ್ತಲಾಗಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ವೈದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಜಲಪಾತ]]ಗಳು ಅಥವಾ ಕಾರಂಜಿಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ದಿನವೂಂದರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೊಳಗೆ ನೀರಿನ ಸಣ್ಣಹನಿಗಳನ್ನು ಚೆದುರಿಸುವ ಮೂಲಕವೂ ಈ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕೃತಕವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆಂಬಂತೆ, ಒಂದು [[ಸೋಮಚಾಪ|ಚಂದ್ರನ ಬಿಲ್ಲು]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಾಂದ್ರ /ಇಂದ್ರಚಾಪ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿವೇಳೆಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಬೆಳಗುವ ರಾತ್ರಿಗಳಂದು ಕಾಣ ಬಹುದು. ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾನವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಗ್ರಹಿಕೆಯು ಕಳಪೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಚಂದ್ರನ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|last=Walklet |first=Keith S. |year=2006 |url=http://www. anseladams.com/ content/newsletter/ lunar_ rainbow. html |title=Lunar Rainbows - When to View and How to Photograph a "Moonbow" |publisher=The Ansel Adams Gallery |accessdate=2007-06-07 |archiveurl = http://web. archive.org/web/ 20070525033800/http: //www.anseladams.com/ content/ newsletter/lunar_rainbow.html |archivedate = May 25, 2007}}</ref> ಒಂದು ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಧವೃತ್ತವನ್ನು ಛಾಯಾಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವುದು ಕಷ್ಟಕರ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ 84°ಯಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ನೋಟದ ಕೋನವು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು 35 ಮಿ.ಮೀ. ಬಿಂಬಗ್ರಾಹಿ (ಕ್ಯಾಮರಾ) ಆದಲ್ಲಿ, 19 ಮಿ.ಮೀ.ನಷ್ಟು ನಾಭಿ ದೂರವನ್ನು (ಫೋಕಲ್‌ ಲೆಂತ್‌) ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಮಸೂರ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ವಿಶಾಲ-ಕೋನದ ಮಸೂರವು ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ನೋಟಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಬಿಂಬಗಳನ್ನು ಲಗತ್ತಿಸಿ ಹೊಲಿಗೆ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ತಂತ್ರಾಂಶವು ಈಗ ಲಭ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ, ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ಸರಣಿಯೊಂದರಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಚಾಪದ, ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ, ದ್ವಿತೀಯಕ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಬಿಂಬಗಳನ್ನು ಯುಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ವಿಮಾನವೊಂದರಿಂದ ಓರ್ವರು ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ವೃತ್ತವನ್ನು ನೋಡುವ ಸದವಕಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದ ನೆರಳು ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿದ್ಯಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಮಂಡಲದ ನಡುವೆ ಗೊಂದಲ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಒಂದು ಪ್ರಭಾಮಂಡಲವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಕೇವಲ 5–20°ಯಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮವಾಗಿರುವ ಗೋಚರತ್ವದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಾಢವಾದ ಮೋಡವಿರುವುದು), ಎರಡನೇ ಚಾಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳ ಜೋಡಣಾಕ್ರಮವು ತಿರುಗು-ಮುರುಗಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನೀಲಿ ಆಕಾಶದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಾದರೆ, ಎರಡನೇ ಚಾಪವು ಎಷ್ಟುಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. == ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆ == ಬೆಳಕು ಮಳೆಹನಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಮೊದಲು [[ವಕ್ರೀಭವನ|ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]], ಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅದು ಹನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ಒಳಬರುವ ಬೆಳಕು ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕೋನಗಳ ಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬೆಳಕು 40–42°ಯಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಕೋನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಹನಿಯ ಗಾತ್ರವು ಎಷ್ಟೇ ಇರಲಿ ಕೋನವು ಅದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರದೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹನಿಯ ವಕ್ರೀಭವನ ಸೂಚಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋನವು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮಳೆನೀರಿಗಿಂತ ಉನ್ನತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಕ್ರೀಭವನ ಸೂಚಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ತುಂತುರು ಹನಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ "ಮಳೆಬಿಲ್ಲು" ಒಂದರ ತ್ರಿಜ್ಯವು, ಒಂದು ನಿಜವಾದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನದಕ್ಕಿಂತ ಸಣ್ಣದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ತಪ್ಪುಜೋಡಣೆಯೊಂದರಿಂದ ಇದು ಬರಿಗಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|author=Cowley, Les |url=http://www. atoptics.co.uk/ rainbows/seabow.htm |title=Sea Water Rainbow |work=Atmospheric Optics |accessdate=2007-06-07}}</ref> ಬೆಳಕು ವಕ್ರೀಭವನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಅದರ ತರಂಗಾಂತರದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದರ ಬಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ಬೆಳಕಿಗಿಂತಲೂ ನೀಲಿ ಬೆಳಕು (ಮೊಟಕಾದ ತರಂಗಾಂತರ) ಒಂದು ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೋನದಲ್ಲಿ ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಣ್ಣಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಪ್ರತಿಫಲನವಾಗುವುದರಿಂದ, ಕೆಂಪು ಬೆಳಕಿನದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಣ್ಣದಾದ ಒಂದು ಕೋನದಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಬೆಳಕು ಬೀಳುವ ಮೂಲ ಬಿಳಿಯ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಕ್ಕೆ ಸಣ್ಣಹನಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳ ನಮೂನೆಯು ಚಾಪದ ಹೊರಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಒಳಭಾಗದ ಮೇಲೆ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೀವು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಏನೇ ಆದರೂ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾವು ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ, ಸಣ್ಣಹನಿಯೊಂದರಿಂದ ಬರುವ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ವೀಕ್ಷಕನೊಬ್ಬನು ನೋಡಿದರೆ, ಆಗ ಆ ಸಣ್ಣಹನಿಯಿಂದ ಬರುವ ನೀಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಅವನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕೆಂಪು ಬೆಳಕಿನಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಪಥದ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ: ಇದು ವೀಕ್ಷಕನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬೀಳದಿರುವ ಒಂದು ಪಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾದ ನೀಲಿ ಬೆಳಕು ಒಂದು ''ವಿಭಿನ್ನ ಸಣ್ಣಹನಿ'' ಯಿಂದ ಬಂದುದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಅದು ಇರಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಮಳೆಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಳಕು [[ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರತಿಫಲನ|ಒಟ್ಟಾರೆ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರತಿಫಲನ]]ಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಒಂದಷ್ಟು ಬೆಳಕು ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಮಳೆಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ಬೆಳಕು, ವೀಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ನಡುವೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ರೋಹಿತಗಳು ಗೋಚರಿಸುವ ಇತರ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗರಿಷ್ಟ ಪ್ರಖರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸದರಿ ಬಣ್ಣಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹದವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿತ ವಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="Zero order glow">ಕೌಲೆ, ಲೆಸ್‌. [http://www.atoptics.co.uk/rainbows/ord0.htm "ಜೀರೋ ಆರ್ಡರ್‌ ಗ್ಲೋ"] ''ಅಟ್ಮಾಸ್ಫಿಯರಿಕ್‌ ಆಪ್ಟಿಕ್ಸ್‌.''</ref> {| style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- | [[ಚಿತ್ರ:Rainbow single reflection.svg|right|250px|thumb|ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಮಳೆಹನಿಯೊಂದನ್ನು ಒಂದು ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ (ವಿಶಿಷ್ಟವೆಂಬಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ಸರಳರೇಖೆಯಂತೆ), ಮಳೆಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಮಳೆಹನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ ಗಾಳಿ ಆಡಿಸುತ್ತವೆ. ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಿಡುವ ಬೆಳಕು ಒಂದು ಅಗಲ ಕೋನದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, ಅದರ ಗರಿಷ್ಟ ತೀವ್ರತಾ ಮಾಪನವು 40.89–42°ನಷ್ಟಿದೆ.]] | [[ಚಿತ್ರ:Rainbow1.svg|right|250px|thumb|ನೀಲಿ ಬೆಳಕಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಒಂದು ಕೋನದಿಂದ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕು ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ಬಿಳಿಯ ಬೆಳಕು ಮಳೆಹನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಹನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ, ನೀಲಿ ಕಿರಣಗಳಿಗಿಂತ ಸಣ್ಣದಾಗಿರುವ ಒಂದು ಕೋನದ ಮೂಲಕ ಕೆಂಪು ಕಿರಣಗಳು ತಿರುಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.]] |} ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಾಣವೂಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವೀಕ್ಷಕನ ತಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಸ್ಥಾನದ ಮೇಲೆ ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವು ಅವಲಂಬಿಸಿ ರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಮಳೆಹನಿಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕನ್ನು ವಕ್ರೀಕರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಮಳೆಹನಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಬೆಳಕು ಮಾತ್ರವೇ ವೀಕ್ಷಕನ ಕಣ್ಣನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಆ ವೀಕ್ಷಕನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಬೆಳಕೇ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಸ್ಥಾನವು ಯಾವಾಗಲೂ ವೀಕ್ಷಕನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸೂರ್ಯನ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಒಳಭಾಗವು ಹೊರಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಯಾವಾಗಲೂ ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವೀಕ್ಷಕನ ತಲೆಯ ನೆರಳಿನ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ತಾಣದಲ್ಲಿ (ಇದು ಹಗಲುವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ) ಚಾಪವು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕನ ತಲೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ನೆರಳಿನ ನಡುವಿನ ರೇಖೆಗೆ 40–42°ಯಷ್ಟಿರುವ ಕೋನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೂರ್ಯನು 42°ಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕಾಣಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ವಿದ್ಯಮಾನಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಲು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟಿರಬೇಕಾದ ಮಳೆಹನಿಗಳು ದಿಗಂತ (ಅಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ಎತ್ತರ) ಮತ್ತು ನೆಲದ ನಡುವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿಗೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ; ವೀಕ್ಷಕನು ನೆಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಿಮಾನವೊಂದರಲ್ಲಿದ್ದಾಗ (ಮೇಲೆ ನೀಡಿರುವ ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡಿ), ಪರ್ವತವೂಂದರ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ, ಅಥವಾ ಜಲಪಾತವೊಂದರ ಮೇಲಿದ್ದಾಗ ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವಾಗಿರುವ ನಿದರ್ಶನಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ. == ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು == {| style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- | [[ಚಿತ್ರ:rainbowrays2.png|right|250px|thumb|ನೋಡುಗರಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಬೆಳಕು ಮಳೆಹನಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಬೀಳುವ ಬೆಳಕು ಅತ್ಯಂತ ಉಜ್ವಲವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಒಂದು ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಾಗಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದು, ಇದು 50–53°ನಷ್ಟು ಮಾಪನದಲ್ಲಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಉಜ್ವಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.]] | [[ಚಿತ್ರ:Double-Rainbow.jpg|right|250px|thumb|ಒಂದು ಜೋಡಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ತನ್ನ ಹೊರಗಿನ (ದ್ವಿತೀಯಕ) ಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ-ಕ್ರಮದ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಗಾಢವಾದ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ನ ಪಟ್ಟಿಯಿರುತ್ತದೆ.]] |} ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಬ್ಬಾದ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಆಗಾಗ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಹನಿಗಳ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನ ಒಂದು ಜೋಡಿ ಪ್ರತಿಫಲನದಿಂದ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು 50–53°ಯಷ್ಟಿರುವ ಕೋನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಎರಡನೇ ಪ್ರತಿಫಲನದ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಬಣ್ಣಗಳು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಅಂದರೆ ಅದರ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವಿದ್ದರೆ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿಗಿಂತಲೂ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಮಸುಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ಪ್ರತಿಫಲನದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಎರಡು ಪ್ರತಿಫಲನಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೇ ಆಕಾಶದ ಒಂದು ಮಹತ್ತರವಾದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದೂ ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯಕ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದ ಮಸುಕಾದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌ನ ಪಟ್ಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ವಿವರಿಸಿದ ಅಫ್ರೋಡಿಸಿಯಾಸ್‌ನ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌‌‌ನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇದಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಒಂದು ಮೂರನೆಯ ಅಥವಾ ತೃತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅಪರೂಪದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಚತುರಂಶೀ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ನೋಡಿರುವುದರ ಕುರಿತಾಗಿ ಕೆಲವೂಂದು ವೀಕ್ಷಕರು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂಥ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೊರಗಿನ ಒಂದು ಮಬ್ಬಾದ ಬಿಲ್ಲು ತರಂಗದಂತಿರುವ ಮತ್ತು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಹರೆಯೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇಂಥ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನು ತೊಡಕಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದರಿಂದ, ಆಕಾಶದ ಅದೇ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೊರಭಾಗದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಚಹರೆಯೊಂದನ್ನು, ತೃತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಬಗೆಯು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಹೊರಗಿನ (ತೃತೀಯಕ) ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಹೊರಗಿನ ಬಿಲ್ಲು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಉಳಿದಿರುವ ಎರಡು ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬೆಳಕಿನ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯೊಳಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡು, ಒಳಗಿನ ಒಂದು ನೀಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನ ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪವು ಜೋಡಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಶಿಷ್ಟಸ್ವರೂಪದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಎರಡು ಬಿಲ್ಲುಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಬಿಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ವಿಲೀನಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಎರಡೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ತದ್ರೂಪಿಯಾದ, ಬಣ್ಣದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದಕ್ಕಿರುವ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗಿನ ಬಣ್ಣವು ನೀಲಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಬಣ್ಣವು ಕೆಂಪು ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಫೆಲಿಕ್ಸ್‌ ಬಿಲೆಟ್‌ (1808–1882) ಎಂಬಾತ ವಿವರಿಸಿದ. 19ನೇ-ದರ್ಜೆಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನವರೆಗೆ ಈತ ಕೋನೀಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದು, ಈ ಒಂದು ಮಾದರಿಗೆ ಅವನು "ಗುಲಾಬಿ" (ರೋಸ್‌) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{Cite journal|url=http://www.numdam.org/item?id=ASENS_1868_1_5__67_0 |title=Mémoire sur les Dix-neuf premiers arcs-en-ciel de l'eau |first=Felix |last=Billet |journal=Annales scientifiques de l'École Normale Supérieure |volume=1 |issue=5 |pages= 67–109 |year=1868 |accessdate=2008-11-25}}</ref> ಲೇಸರ್‌‌ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅತೀವವಾಗಿ ಉಜ್ವಲವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಮಾಂತರೀಕರಿಸಿದ ಬೆಳಕನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ-ದರ್ಜೆಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಒಂದು ಹೀಲಿಯಂ-ನಿಯಾನ್‌ (HeNe) ಲೇಸರ್‌‌ ಕಿರಣ ಹಾಗೂ ಒಂದು ತೂಗುವ ನೀರಿನ ಲೋಲಕವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, K. ಸಸ್ಸಾನ್‌ ಎಂಬಾತ 1979ರಲ್ಲಿ ಆರನೇ-ದರ್ಜೆಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಮೊದಲು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ.<ref>K. ಸಾಸ್ಸೆನ್‌, J. ಆಪ್ಟ್‌. ಸಾಕ್‌. ಆಮ್‌. 69 (1979) 1083. {{doi|10.1364/JOSA.69.001083}}</ref> ಇದೇ ರೀತಿಯ ವಿಧಾನವೊಂದನ್ನು ಆದರೆ ಒಂದು ಆರ್ಗಾನ್‌ ಅಯಾನು ಲೇಸರ್‌‌ ಕಿರಣವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾದ 200ನೇ-ದರ್ಜೆಯವರೆಗಿನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತು ಎಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು 1998ರಲ್ಲಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>P.H. ಎಂಗ್‌, M.Y. ಟ್ಸೇ, ಮತ್ತು W.K. ಲೀ, ''J. ಆಪ್ಟ್‌. '' ''ಸಾಕ್‌. ಆಮ್‌.'' B 15 (1998) 2782 {{doi|10.1364/JOSAB.15.002782}}</ref> === ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು === [[ಚಿತ್ರ:Supernumerary rainbow 03 contrast.jpg|thumb|ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ವೈದೃಶ್ಯದರ್ಶನ-ವರ್ಧಿತ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ; ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಕೆನ್ನೀಲಿ ಚಾಪಗಳಿವೆ.]] ಒಂದು '''ಪೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು''' ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು '''ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು''' ಒಂದು ವಿರಳವಾದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಧಾನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಒಳಗಿನ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ಅತಿ ವಿರಳವಾಗಿ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಹೊರಭಾಗದ ಮೇಲೂ ಹಲವಾರು ಮಸುಕಾದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರದೆ ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಾಡಿಕೆಯ ಮಾದರಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ಪ್ಯಾಸ್ಟಲ್‌-ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾದ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ [[ದೃಗ್ವಿಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಳೆಹನಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ, ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದಲಾಗುವ ಉದ್ದಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಪಥಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತಿಕರಣದಿಂದ ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬರುವ ಮಸುಕಾದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಕಿರಣಗಳು ಸಮಾನಕಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ರಚನಾತ್ಮಕ ವ್ಯತಿಕರಣದ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರರ ಬಲವರ್ಧಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಉಜ್ವಲವಾದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ; ಇತರ ಕಿರಣಗಳು ಅರ್ಧದಷ್ಟರವರೆಗಿನ ತರಂಗಾಂತರದಿಂದ ಸಮಾನಕಲೆಯ ಹೊರಗಿದ್ದು, ರಚನಾತ್ಮಕವಲ್ಲದ ವ್ಯತಿಕರಣದ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಅಂತರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಿರಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಕ್ರೀಭವನದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಭಿನ್ನ ಕೋನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಿರಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವ್ಯತಿಕರಣದ ಮಾದರಿಗಳು ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಜ್ವಲ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅದು ಒಂದು ಚಿಕಣಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಹನಿಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನಿಚ್ಚಳವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ಪರಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಬೆಳಕಿನ [[ತರಂಗ]] ಸ್ವರೂಪದ ಒಂದು ಮೊದಲ ಸೂಚನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದರ ಮೊದಲ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಥಾಮಸ್‌ ಯಂಗ್‌ ಎಂಬಾತ 1804ರಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿದ. === ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು, ಪ್ರತಿಫಲನದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು === [[ಚಿತ್ರ:ReflectionRainbow.jpg|thumb|upright|ಸೂಯಾಸ್ತದ ವೇಳೆ ಕಂಡುಬಂದಂತೆ, ಪ್ರತಿಫಲನದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು.]] ಜಲರಾಶಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ವಿಭಿನ್ನ ಬೆಳಕಿನ ಪಥಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಎರಡು ಪೂರಕ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗಿನ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ (ಮೇಲಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ), ಆ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದರ್ಪಣದ ಬಿಂಬವಾಗಿ ಒಂದು '''ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು''' ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಮಳೆಹನಿಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ವಿಚಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕನಿಗೆ ತಲುಪುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಆಮೇಲೆ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ಭಾಗಶಃವಾಗಿಯಾದರೂ ಆಗಾಗ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದಾದ ಕೊಳಕು ನೀರಿನ ಹಳ್ಳಗಳಲ್ಲೂ ಅದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಜಲರಾಶಿಯೊಂದು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಮೇಲ್ಮೈನಾದ್ಯಂತವೂ ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದು, ಮಳೆಯ ತೆರೆಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಮಳೆಹನಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸದರಿ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಸೂರ್ಯಬೆಳಕು ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆಯೋ ([http://www.eo.ucar.edu/rainbows/rnbw8.gif ರೇಖಾಚಿತ್ರ] ವನ್ನು ನೋಡಿ) ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು '''ಪ್ರತಿಫಲನದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು''' ಅದು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು (ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ). ಸದರಿ ಪ್ರತಿಫಲನದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ದಿಗಂತದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ದಿಗಂತದಲ್ಲಿ ಛೇದಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದರ ಚಾಪವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದರ ಕೆಳಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕೇಂದ್ರವಿರುವಂತೆ, ಇದರ ಕೇಂದ್ರವು ದಿಗಂತದ ಮೇಲಿನಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರತಿಫಲನದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಫಲನದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಫಲನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಫಲನಗಳೊಂದಿಗಿನ ದ್ವಿತೀಯಕ ಬಿಲ್ಲು ಇವು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ ಸಂಭವಿಸಿದರೆ, ಆರು (ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎಂಟು) ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.<ref>{{cite web|author=Terje O. Nordvik |url= http://apod.nasa.gov/apod/ap070912.html |title=Six Rainbows Across Norway |publisher=APOD (Astronomy Picture of the Day) |accessdate=2007-06-07}}</ref> === ಸುತ್ತು ಸಮತಲವಾದ ಬಿಲ್ಲು === ಸುತ್ತು ಸಮತಲವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು "ಅಗ್ನಿಯ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು" ಎಂಬ ಅಪಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಂಜಿನ ಹರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ, ಇದೊಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಅಲ್ಲವಾದರೂ ಒಂದು ತೇಜೋಮಂಡಲವಾಗಿದೆ.<ref name="atoptics-circumhor">{{cite web|url=http://www.atoptics.co.uk/halo/cha2.htm |title=Circumhorizontal arc |author=Les Cowley |publisher=Atmospheric Optics |accessdate=2007-04-22}}</ref> === ಟೈಟನ್‌ ಮೇಲಿನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು === ಶನಿಗ್ರಹದ ಉಪಗ್ರಹವಾದ ಟೈಟನ್‌ ಒಂದು ತೇವದ ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ಒದ್ದೆಯಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಇದರ ಮೇಲೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಟೈಟನ್‌ನ ತಂಪು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ರವಪದಾರ್ಥವು ನೀರು ಆಗಿರದೆ ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಮೀಥೇನ್‌ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ, ಟೈಟನ್‌ನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ತ್ರಿಜ್ಯವು 42°ಯ ಬದಲಿಗೆ ಸುಮಾರು 49°ಯಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಆ ತರಂಗಾಂತರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಟೈಟನ್‌ನ ವಾತಾವರಣವು ಹೆಚ್ಚು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ನೋಡಲು ಸಂದರ್ಶಕನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಅವರೋಹಿತ ಬಿಸಿಲು ಕನ್ನಡಕಗಳ (ಇನ್‌ಫ್ರಾರೆಡ್‌ ಗಾಗಲ್ಸ್‌) ಅಗತ್ಯ ಕಂಡುಬರಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2005/25feb_titan2.htm |title=Rainbows on Titan |author=Science@NASA |accessdate=2008-11-25 |archive-date=2005-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050227024108/http://science.nasa.gov/headlines/y2005/25feb_titan2.htm |url-status=dead }}</ref> == ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಇತಿಹಾಸ == ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನೆಡೆಗೆ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರೂಪದ ಗಮನವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್‌ ದಾರ್ಶನಿಕ [[ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌]] (384–322 BCE) ಮೊದಲಿಗನಾಗಿದ್ದ. ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌ನ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಬಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿದ್ದವಾದರೂ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿಮರ್ಶಾರಹಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=kZcCtT1ZeaEC&amp;pg=PA109&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಬ್ರಿಜ್‌: ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌ ಇನ್‌ ಆರ್ಟ್‌, ಮಿಥ್‌, ಅಂಡ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌]'' ". ರೇಮಂಡ್‌ L. ಲೀ, ಆಲಿಸ್ಟರ್‌ B. ಫ್ರೇಸರ್‌ (2001). ‌ಪೆನ್‌ ಸ್ಟೇಟ್‌ ಪ್ರೆಸ್. ಪುಟ 109. ISBN 0-271-01977-8</ref> ಅರಬ್‌ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಮಹಾವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌ (ಅಲ್ಹಾಜೆನ್‌; 965–1039) ಎಂಬಾತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಮಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ತನ್ನ ''ಮಕಾಲಾ ಫಿ ಅಲ್‌-ಹಲಾ ಡಾ ಕಾಸ್‌ ಕಝಾಹ್‌'' (''ಆನ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಅಂಡ್‌ ಹ್ಯಾಲೊ'' ) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದರ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ: "ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಒಂದು ಬಿಂಬವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಬಿಂಬವು ನಿಮ್ನ ಕನ್ನಡಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲವೊಂದರಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳು ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿಮ್ನ ಕನ್ನಡಿಯ ಅಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಯಾವುದೇ ಬಿಂದುವಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿದರೆ, ಆ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಅವು ಏಕಕೇಂದ್ರಕ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲವಾಗಿ, ನೋಡುಗನ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯ ಅಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ಬಿಂದುವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೋಡವೊಂದನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವ ಮೇಲ್ಮೈ ಆಗಿ ಭಾವಿಸಿದಾಗ, ಅಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಏಕಕೇಂದ್ರಕ ವೃತ್ತಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು."<ref name="Topdemir-77">{{Cite journal |first=Hüseyin Gazi |last=Topdemir |title=Kamal Al-Din Al-Farisi’s Explanation of the Rainbow |journal=Humanity & Social Sciences Journal |volume=2 |issue=1 |pages=75–85 [77] |year=2007 |url=http://www.idosi.org/hssj/hssj2(1)07/10.pdf |accessdate=2008-09-16 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002144913/http://www.idosi.org/hssj/hssj2(1)07/10.pdf |url-status=dead }}</ref> ಇದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಷ್ಟು ಆತ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, "ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬಂದ ಬೆಳಕು ಕಣ್ಣನ್ನು ತಲುಪುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮೋಡವೊಂದರಿಂದ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ" ಎಂಬ ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಒಂದು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.<ref name="MacTutor"/> ಈ ವಿವರಣೆಯು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವೆರಿಯಸ್‌‌ನಿಂದ<ref name="Topdemir-77"/> ಪುನರಾವರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಇದು ತಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಮಾಲ್‌ ಅಲ್‌-ದೀನ್‌ ಅಲ್‌-ಫಾರಿಸೀ (1267–ಸುಮಾರು 1319/1320) ಮತ್ತು ಫ್ರೀಬರ್ಗ್‌ನ ಥಿಯೋಡೋರಿಕ್‌‌ (ಸುಮಾರು 1250–1310) ಎಂಬಿಬ್ಬರಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸರಿಯಾದ ವಿವರಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.<ref>{{Cite journal |first=Hüseyin Gazi |last=Topdemir |title=Kamal Al-Din Al-Farisi's Explanation of the Rainbow |journal=Humanity & Social Sciences Journal |volume=2 |issue=1 |pages=75–85 [83] |year=2007 |url=http://www.idosi.org/hssj/hssj2(1)07/10.pdf |accessdate=2008-09-16 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002144913/http://www.idosi.org/hssj/hssj2(1)07/10.pdf |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರತಿಫಲನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಬಣ್ಣಗಳು ಭೌತಿಕವಸ್ತುಗಳ ಬಣ್ಣಗಳಂತೆ ನಿಜವಾದವುಗಳಲ್ಲ ಎಂಬಂಥ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌ ಬೆಂಬಲಿಸಿದ.<ref name="explanation">"''[https://books.google.com/books?id=kZcCtT1ZeaEC&amp;pg=PA141&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಬ್ರಿಜ್‌: ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌ ಇನ್‌ ಆರ್ಟ್‌, ಮಿಥ್‌, ಅಂಡ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌]'' ". ರೇಮಂಡ್‌ L. ಲೀ, ಆಲಿಸ್ಟರ್‌ B. ಫ್ರೇಸರ್‌ (2001). ಪೆನ್‌ ಸ್ಟೇಟ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌. ಪುಟಗಳು 141-144. ISBN 0-271-01977-8</ref> ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌ನ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಪರ್ಷಿಯಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತ್ತು ಮಹಾವಿದ್ವಾಂಸ ಇಬ್ನ್‌ ಸೀನಾ (ಅವಿಸೆನ್ನಾ; 980–1037) ಎಂಬಾತ ಪರ್ಯಾಯ ವಿವರಣೆಯೊಂದನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ. ಅವನು ಈ ಕುರಿತಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಾ, "ಮಸುಕಾದ ಅಥವಾ ಗಾಢವಾಗಿರುವ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಮೋಡ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಅಥವಾ ವೀಕ್ಷಕನ ನಡುವೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ ಅತಿ ತೆಳುವಾದ ಮಂಜಿನಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಿಯೊಂದರಲ್ಲಿನ ಗಾಜಿನ ಹಿಂಭಾಗದ ಮೇಲ್ಮೈ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪಾದರಸದ ಲೇಪವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಮೋಡವು ಕೇವಲ ಈ ತೆಳುವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ವರ್ಣವೈವಿಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಕೇವಲವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂವೇದನೆಯಷ್ಟೇ ಎಂಬುದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಿಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೇ ಬಣ್ಣದ ರಚನೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಇಬ್ನ್‌ ಸೀನಾ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ.<ref>ಕಾರ್ಲ್‌ ಬೆಂಜಮಿನ್‌ ಬಾಯರ್‌ (1954), "ರಾಬರ್ಟ್‌ ಗ್ರಾಸ್ಸೆಟೆಸ್ಟೆ ಆನ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ", ''ಓಸಿರಿಸ್‌‌'' '''11''' : 247–258 [248]</ref> ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಈ ವಿವರಣೆಯೂ ಸಹ ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು.<ref name="Topdemir-77"/> ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾದ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌ ವಾದಗಳ ಪೈಕಿ ಅನೇಕವನ್ನು ಇಬ್ನ್‌ ಸೀನಾನ ಪರಿಗಣನೆಯು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="explanation"/> ಚೀನಾದ ಸಾಂಗ್‌ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ (960–1279) ನಾನಾಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪಡೆದ ಷೆನ್‌ ಕುವೊ (1031–1095) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ವಿದ್ವಾಂಸ-ಅಧಿಕಾರಿಯು, ಸನ್‌ ಸಿಕಾಂಗ್‌‌ (1015–1076) ಎಂಬ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆಧಾರ-ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ: ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯ ಸಣ್ಣಹನಿಗಳಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನ ವಿದ್ಯಮಾನವೊಂದರಿಂದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.<ref>‌ಸಿವಿನ್, ನಾಥನ್‌ (1995). ಸೈನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಏನ್ಷಿಯಂಟ್‌ ಚೈನಾ: ರಿಸರ್ಚಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ರಿಫ್ಲೆಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಬ್ರೂಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌, ವೆರ್ಮಾಂಟ್‌: ವೇರಿಯೋರಿಯಂ, ಆಶ್‌ಗೇಟ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್‌. III, ಪುಟ 24.</ref> ಪಾಲ್‌ ಡಾಂಗ್‌‌ ಈ ಕುರಿತು ಬರೆಯುತ್ತಾ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ವಾತಾವರಣದ ವಕ್ರೀಭವನದ ಒಂದು ವಿದ್ಯಮಾನವೆಂಬಂತೆ ತಿಳಿಸುವ ಷೆನ್‌ನ ವಿವರಣೆಯು "ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>‌‌ಡಾಂಗ್, ಪಾಲ್‌ (2000), ''ಚೈನಾ'ಸ್‌ ಮೇಜರ್‌ ಮಿಸ್ಟರೀಸ್‌: ಪ್ಯಾರಾನಾರ್ಮಲ್‌ ಫೆನಾಮೆನಾ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಅನ್‌ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೇನ್ಡ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಪೀಪಲ್‌'ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌'', ಪುಟ 72, ಸ್ಯಾನ್‌ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ: ಚೈನಾ ಬುಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪೀರಿಯಾಡಿಕಲ್ಸ್‌, ಇಂಕ್‌., ISBN 0-8351-2676-5</ref> ಪರ್ಷಿಯಾದ ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ಕುತ್ಬ್‌ ಅಲ್‌-ದಿನ್‌ ಅಲ್‌-ಷಿರಾಜಿ (1236–1311) ಎಂಬಾತ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಯುಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿರುವ ವಿವರಣೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಿದ. ಕಮಾಲ್‌ ಅಲ್‌-ದೀನ್‌ ಅಲ್‌-ಫಾರಿಸೀ (1260–1320) ಎಂಬ ಅವನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ಇದನ್ನು ವಿಶದೀಕರಿಸಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರರೀತ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚು ತೃಪ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿರುವ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾದ ವಿವರಣೆಯೊಂದನ್ನು ಅವನು ನೀಡಿದ. "ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬಂದ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣವು ನೀರಿನ ಸಣ್ಣಹನಿಯೊಂದರಿಂದ ಎರಡುಬಾರಿ ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಎರಡು ವಕ್ರೀಭವನಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಫಲನಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮಾದರಿಯೊಂದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ. ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪಾರದರ್ಶಕ ಗೋಳ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಿಂಬಗ್ರಾಹಿ ಮಸುಕನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಯೋಗ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಅವನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ.<ref name="MacTutor">{{cite web |author=O'Connor, J.J.; Robertson, E.F. |date=November 1999 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Farisi.html |title=Kamal al-Din Abu'l Hasan Muhammad Al-Farisi |publisher=[[MacTutor History of Mathematics archive]], University of St Andrews |accessdate=2007-06-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721023203/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Farisi.html |url-status=dead }}</ref>{{Verify credibility|date=September 2010}} ''ಕಿತಾಬ್‌ ತನ್‌ಕಿಹ್‌ ಅಲ್‌-ಮನಾಜಿರ್‌'' (''ದಿ ರಿವಿಷನ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಆಪ್ಟಿಕ್ಸ್‌'' ) ಎಂಬ ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆ, ಗೋಳವೊಂದರ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಗಾಜಿನ ನಿಚ್ಚಳ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಅಲ್‌-ಫಾರಿಸಿ ಬಳಸಿದ. ಮಳೆ ಹನಿಯೊಂದರ ಬೃಹತ್‌-ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾದರಿಯೊಂದನ್ನು ಹೊಂದುವ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ, ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರವೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಬೆಳಕು ಕಿಂಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಂಬಗ್ರಾಹಿ ಮಸುಕಿನ ಒಳಗಡೆ ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅವನು ಇರಿಸಿದ. ಗೋಳದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸಿದ ಆತ, ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರತಿಫಲನಗಳು ಮತ್ತು ವಕ್ರೀಭವನಗಳ ಹಲವಾರು ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳು ಬೆಳಕಿನ ವಿಭಜನೆಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಊಹಿಸಿದ. ಅವನ ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಅವನ ಕೆಲ ಸಮಕಾಲೀನರ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಫ್ರೀಬರ್ಗ್‌ನ ಥಿಯೋಡೋರಿಕ್‌‌‌‌ನ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ (ಅವರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌ನ ಮತ್ತು ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌ನ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು), ಹಾಗೂ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬರೂಪಣ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಡೆಸ್ಕಾರ್ಟೆಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ನ್ಯೂಟನ್‌]] ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು (ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿ, ಟ್ರಿನಿಟಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗವೊಂದನ್ನು ನ್ಯೂಟನ್‌ ನಡೆಸಿದ, ಆದರೆ ಒಂದು ಗೋಳಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವನು ಒಂದು ಪಟ್ಟಕವನ್ನು ಬಳಸಿದ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ) ಎನ್ನಬಹುದು.<ref>ನಾಡರ್‌ ಎಲ್‌-ಬಿಜ್ರಿ, "ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌"; ''ಮೆಡಿಇವಲ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌, ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಅಂಡ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌: ಆನ್‌ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ'' ದಲ್ಲಿರುವಂಥದ್ದು, ಸಂಪಾದಕರು: ಥಾಮಸ್‌ F. ಗ್ಲಿಕ್‌, ಸ್ಟೀವನ್‌ J. ಲಿವೆಸೆ, ಮತ್ತು ಫೇಯ್ತ್‌ ವಾಲಿಸ್‌ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ — ಲಂಡನ್‌: ರೌಲೆಟ್ಜ್‌‌, 2005), ಪುಟಗಳು 237–240.</ref><ref>ನಾಡರ್‌ ಎಲ್‌-ಬಿಜ್ರಿ, "ಆಪ್ಟಿಕ್ಸ್‌"; ''ಮೆಡಿಈವಲ್‌ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್‌ ಸಿವಿಲಿಸೇಷನ್‌: ಆನ್‌ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ'' ದಲ್ಲಿರುವಂಥದ್ದು, ಸಂಪಾದಕ: ಜೋಸೆಫ್‌ W. ಮೇರಿ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ – ಲಂಡನ್‌: ರೌಲೆಟ್ಜ್‌‌, 2005), ಸಂಪುಟ II, ಪುಟಗಳು 578–580</ref><ref>ನಾಡರ್‌ ಎಲ್‌-ಬಿಜ್ರಿ, "ಅಲ್‌-ಫಾರಿಸಿ, ಕಮಲ್‌ ಅಲ್‌-ದಿನ್‌"; ''ದಿ ಬಯಾಗ್ರಫಿಕಲ್‌ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್‌ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್‌ ಫಿಲಾಸಫಿ'' ಯಲ್ಲಿರುವಂಥದ್ದು, ಸಂಪಾದಕ: ಆಲಿವರ್‌‌ ಲೀಮನ್‌ (ಲಂಡನ್‌ — ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: ಥೋಮೆಸ್‌ ಕಂಟಿನ್ಯುಯಂ, 2006), ಸಂಪುಟ I, ಪುಟಗಳು 131–135</ref><ref>ನಾಡರ್‌ ಎಲ್‌-ಬಿಜ್ರಿ, "ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌, ಸಲ್‌-ಹಸನ್‌"; ''ದಿ ಬಯಾಗ್ರಫಿಕಲ್‌ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್‌ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್‌ ಫಿಲಾಸಫಿ'' ಯಲ್ಲಿರುವಂಥದ್ದು, ಸಂಪಾದಕ: ಆಲಿವರ್‌‌ ಲೀಮನ್‌ (ಲಂಡನ್‌ — ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: ಥೋಮೆಸ್‌ ಕಂಟಿನ್ಯುಯಂ, 2006), ಸಂಪುಟ I, ಪುಟಗಳು 248–255.</ref>{{Verify source|date=September 2010}} ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಬ್ನ್‌ ಅಲ್‌-ಹಯ್‌ಥಾಮ್‌ನ ''ಬುಕ್‌ ಆಫ್‌ ಆಪ್ಟಿಕ್ಸ್‌'' ಕೃತಿಯು ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಭಾಷೆಗೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್‌ ಗ್ರಾಸ್ಸೆಟೆಸ್ಟೆಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಬೆಳಕಿನ ಕುರಿತಾದ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರೋಜರ್‌ ಬೇಕನ್‌ ಎಂಬಾತ ಮುಂದುವರಿಸಿದ; ಹರಳುಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸಣ್ಣಹನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಳಕು ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವುದರ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ 1268ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಓಪಸ್‌ ಮಜುಸ್‌'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ರೋಜರ್‌ ಬೇಕನ್ ಬರೆದ.<ref>{{cite web|last=Davidson |first=Michael W. |date= August 1, 2003 |url=http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/bacon.html |title=Roger Bacon (1214–1294) |publisher=Florida State University |accessdate=2006-08-10}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕೋನೀಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಬೇಕನ್‌ ಮೊದಲಿಗನಾಗಿದ್ದ. ದಿಗಂತದ ಮೇಲೆ 42°ಗಿಂತ ಎತ್ತರದದಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಶೃಂಗವು ಕಾಣಿಸಲಾರದು ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ.<ref>[http://books.google.es/books?id=kZcCtT1ZeaEC&amp;pg=PA155&amp;dq=Rainbow+roger+Bacon&amp;hl=es&amp;ei=Ion5S6DMDMP88Aaxv8SrBw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8&amp;ved=0CE0Q6AEwBw#v=onepage&amp;q=Rainbow%20roger%20Bacon&amp;f=false ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಬ್ರಿಜ್‌: ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌ ಇನ್‌ ಆರ್ಟ್‌, ಮಿಥ್‌, ಅಂಡ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌], ಪುಟ 156, ರೇಮಂಡ್‌ L. ಲೀ, ಆಲಿಸ್ಟರ್‌ B. ಫ್ರೇಸರ್‌</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳೆರಡರ ಕುರಿತಾಗಿಯೂ ಒಂದು ನಿಖರವಾದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಫ್ರೀಬರ್ಗ್‌ನ ಥಿಯೋಡೋರಿಕ್‌‌ 1307ರಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾಗಿ ಅವನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, "ಆರ್ದ್ರತೆಯ ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ ಹನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಬಿದ್ದಾಗ, ವೀಕ್ಷಕನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಿರಣಗಳು ಎರಡು ವಕ್ರೀಭವನಗಳಿಗೆ (ಸಂಕ್ರಮಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವಾಗುವಾಗ) ಮತ್ತು ಒಂದು ಪ್ರತಿಫಲನಕ್ಕೆ (ಹನಿಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ.<ref>{{Cite journal|author=[[Lindberg, David C]] |date=Summer, 1966 |title=Roger Bacon's Theory of the Rainbow: Progress or Regress? |journal=Isis |volume=57 |issue=2 |page=235 |url= http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?doi=10.1086/350116&erFrom=-5850190228810736974Guest |accessdate=2007-06-07 |doi=10.1086/350116}} {{Dead link|date=May 2008}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> ಎರಡು ವಕ್ರೀಭವನಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಪ್ರತಿಫಲನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ. [[ಚಿತ್ರ:Descartes Rainbow.png|left|thumb|ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತಾದ ರೆನೆ ಡೆಸ್ಕಾರ್ಟೆಸ್‌ರ ರೇಖಾಚಿತ್ರ]] 1637ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಡೆಸ್ಕಾರ್ಟೆಸ್‌‌ನ ''ಡಿಸ್ಕೋರ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ಮೆಥಡ್‌'' ಎಂಬ ಪ್ರಕರಣ ಗ್ರಂಥವು ಈ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮುಂದುವರೆಸಿತು. ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಹನಿಗಳ ಗಾತ್ರವು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದಂತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತ ಅವನು, ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಬೃಹತ್‌ ಗಾಜಿನ ಗೋಳದ ಮೂಲಕ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹಾಯಿಸುವ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದ. ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿದ ಕೋನಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಅವನೊಂದು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ: ಮಳೆಹನಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಏಕೈಕ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರತಿಫಲನದಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಬಿಲ್ಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ಆಂತರಿಕ ಪ್ರತಿಫಲನಗಳಿಂದ ಒಂದು ದ್ವಿತೀಯಕ ಬಿಲ್ಲು ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿತ್ತು. [[ವಕ್ರೀಭವನ]]ದ ನಿಯಮದ ಒಂದು ಊಹನದೊಂದಿಗೆ ಈ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ (ಸ್ನೆಲ್‌‌ಗೆ ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತನಾಗದೆ) ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಕೋನಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬಿಳಿ ಬೆಳಕಿನ ಒಂದು ಮಾರ್ಪಾಡಿನಿಂದ ಬಣ್ಣಗಳು ಉತ್ಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಂದು ಯಾಂತ್ರಿಕ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಬಣ್ಣಗಳ ಕುರಿತಾದ ಅವನ ವಿವರಣೆಯು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite journal|last=Boyer |first=Carl B. |title=Descartes and the Radius of the Rainbow |journal=Isis |year=1952 |volume=43 |issue=2 |pages=95–98 |doi=10.1086/349399}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gedzelman |first=Stanley David |title=Did Kepler's Supplement to Witelo Inspire Descartes' Theory of the Rainbow? |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |year=1989 |volume=70 |issue=7 |page=750 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989BAMS...70..750G |accessdate=2007-06-19 |doi=10.1175/1520-0477(1989)070<0750:DKSTWI>2.0.CO;2}}</ref> ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಬಣ್ಣಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಬಿಳಿಯ ಬೆಳಕು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಗಾಜಿನ ಪಟ್ಟಕವು ಬಣ್ಣಗಳ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ರೋಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು [[ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ಐಸಾಕ್‌ ನ್ಯೂಟನ್‌]] ನಿರೂಪಿಸಿದ, ಹಾಗೂ ತನ್ಮೂಲಕ ಬಿಳಿ ಬೆಳಕಿನ ಒಂದು ಮಾರ್ಪಾಡಿನಿಂದ ಬಣ್ಣಗಳು ಉತ್ಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ. ನೀಲಿ ಬೆಳಕಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕು ವಕ್ರೀಭವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ; ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೊದಲ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಇದು ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web|author=O'Connor, J.J.; Robertson, E.F. |date = January 2000|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Biographies/Newton.html |title=Sir Isaac Newton |publisher=University of St. Andrews |accessdate=2007-06-19}}</ref> ನ್ಯೂಟನ್‌ನ ಬೆಳಕಿನ ಕಣವಾದವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಒಂದು ತರಂಗದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ವ್ಯತಿಕರಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಥಾಮಸ್‌ ಯಂಗ್‌ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಒಂದು ತೃಪ್ತಿದಾಯಕವಾದ ವಿವರಣೆಯು ದೊರಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಂಗ್‌ನ ಕಾರ್ಯವು 1820ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ಬಿಡ್ಡೆಲ್‌ ಐರಿ ಎಂಬಾತನಿಂದ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನೀರಿನ ಸಣ್ಣಹನಿಗಳ ಗಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳ ಬಲವು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಈತ ವಿವರಿಸಿದ. 1908ರಲ್ಲಿ ಗುಸ್ಟಾವ್‌ ಮೀ ಎಂಬಾತನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೀ ಸ್ಕ್ಯಾಟರಿಂಗ್‌ ಎಂಬ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾದ ಆಧುನಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿವರಣೆಗಳು ಆಧರಿಸಿವೆ. ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವಿಕೆಯ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಗತಿಗಳು ಮುಂದುವರಿದು, ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾದವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನವು ನುಸೆನ್‌ಜ್ವೀಗ್‌ನಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>ನುಸೆನ್‌ಜ್ವೀಗ್‌, H. ಮೋಸೆಸ್‌, "ದಿ ಥಿಯರಿ ಆಫ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ," ''ಸೈಂಟಿಫಿಕ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌'' ಸಂಪುಟ 236, ಸಂ.4 (1977), 116.</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == === ಪುರಾಣ === [[ಚಿತ್ರ:WhereRainbowRises.jpg|thumb|upright|ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಅಂತ್ಯ]] {{Main|Rainbows in mythology}} ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಸದರಿ ವಿದ್ಯಮಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೊಡಕಿನಿಂದಾಗಿ, ಐತಿಹ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದಂತಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿದೆ. [[ಗ್ರೀಕ್ ಪುರಾಣ ಕಥೆ|ಗ್ರೀಕ್‌ ಪುರಾಣ]]ದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ನಡುವೆ ಓರ್ವ ದೂತನಿಂದ (ಐರಿಸ್‌) ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪಥವಾಗಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಚೀನಾದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಎಂಬುದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸೀಳಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಐದು ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನ್ಯೂವಾ ದೇವತೆಯಿಂದ ಅದು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬ ವಿವರಣೆಯಿತ್ತು. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ''ಇಂದ್ರಧನುಷ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ ಇದು "[[ಮಿಂಚು]], ಸಿಡಿಲು ಮತ್ತು [[ಮಳೆ]]ಯ ದೇವರಾದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಲ್ಲು ([[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]]ಯಲ್ಲಿ ''ಧನುಷ್‌'' ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲು) ಎಂದರ್ಥ. ಮತ್ತೊಂದು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣವು ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಎಂಬುದು [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಅವತಾರವಾದ [[ರಾಮ]]ನ ಬಿಲ್ಲು ಆಗಿದೆ. [[ಬಂಗಾಳಿ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ''ರಾಮ್‌ಧೊನು'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ''ಧೊನು'' (ಧನುಷ್‌) ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲು ಎಂದರ್ಥ. ಅದೇರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಅರೇಬಿಯಾದ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಅರೇಬಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಕವಾಸ್‌ ಕಜಾಹ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು, ಕಜಾಹ್ ದೇವರ ಯುದ್ಧದ ಬಿಲ್ಲಾಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆ ದೇಶದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಬೈಫ್ರಾಸ್ಟ್‌ ಸೇತುವೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರ ನೆಲೆಗಳಾದ ಆಸ್ಗಾರ್ಡ್‌ ಮತ್ತು ಮಿಡ್ಗಾರ್ಡ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಇದು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಐರ್ಲಂಡಿನ ಲೆಪ್ರಕಾನ್‌ ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ತುಂಟ ಭೂತದ ಬಂಗಾರದ ಮಡಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಹಸ್ಯ ಅಡಗುತಾಣವು ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ನೋಡುಗನ ತಾಣದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ತುದಿಯೆಡೆಗೆ ನಡೆಯುವಾಗ, ಅದು ಮತ್ತಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ "ಚಲಿಸುವಂತೆ" ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ (ಒಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಬ್ಬರು ಮಂದಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದು ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ವರ್ಣನೆಯು ಗಿಲ್ಗಮೇಶ್‌ನ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: "ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಎಂಬುದು ಮಹಾತಾಯಿ ಇಷ್ತಾರ್‌‌ಳ ರತ್ನಖಚಿತ ಕಂಠಹಾರವಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದ ಈ ಮಹಾನ್‌ ಪ್ರವಾಹದ ದಿನಗಳನ್ನು ತಾನು ಎಂದಿಗೂ ಮರೆತುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಒಂದು ಭರವಸೆಯಾಗಿ ಆ ಹಾರವನ್ನು ಅವಳು ಆಕಾಶದೊಳಗೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾಳೆ". (ಗಿಲ್ಗಮೇಶ್‌ನ ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಫಲಕ ಹನ್ನೊಂದು) <blockquote>ಆಮೇಲೆ ಇಷ್ತಾರ್‌ ಆಗಮಿಸಿದಳು. ಅವಳನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲೆಂದು ಅವಳ ತಂದೆಯಾದ ಅನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದ ಮಹಾನ್‌ ರತ್ನಗಳ ಕಂಠಹಾರವನ್ನು ಅವಳು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: "ದೇವಲೋಕದ ದೇವರುಗಳೇ, ಈ ರತ್ನಖಚಿತ ಕಂಠಹಾರವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಕೊರಳಿನಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ನಾನು ಮಹಾನ್‌ ಪ್ರವಾಹದ ಈ ದಿನಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮರೆತುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎನ್‌ಲಿಲ್‌ನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವರುಗಳೂ ಕೊಡುಗೆಗೆಂದು ಬರಲಿ. ಎನ್‌ಲಿಲ್‌ ಬರದಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಪ್ರವಾಹವು ನನ್ನ ಜನರನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿತು."</blockquote> ಕ್ರೈಸ್ತ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಯೆಹೂದ್ಯರ ಪುರಾಣದ ಅನುಸಾರ, ನೋವಾದ ಪ್ರವಾಹದ ನಂತರ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಜೀವವು ಮತ್ತೆಂದಿಗೂ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ನಾಶಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೇವರ ಭರವಸೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು (ಸೃಷ್ಟಿಪರ್ವ 9:13–17):<ref>‌''ಹೋಲಿ ಬೈಬಲ್: (ಕಿಂಗ್‌ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಆವೃತ್ತಿ.)'' (2004). ಇಂಟೆಲೆಕ್ಚುಯಲ್‌ ರಿಸರ್ವ್‌, ಇಂಕ್..</ref> <blockquote>ನಾನು ಮೋಡದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹಾಗೂ ಇದು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವಿನ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯೊಂದರ ಸಂಕೇತವೂಂದಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಲಿದೆ. ಮತ್ತು ನಾನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮೋಡವೂಂದನ್ನು ತಂದಾಗ ಇದು ಹಾದು ಹೋಗಲು ಬರುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ಮತ್ತು, ನನ್ನ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವರಾಶಿಗಳ ನಡುವಿರುವ ನನ್ನ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಜಲರಾಶಿಯು ಇನ್ನೆಂದಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಿಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಪ್ರವಾಹವೊಂದರ ರೂಪವನ್ನು ತಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲು ಮೋಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವರಾಶಿ ಹಾಗೂ ದೇವರ ನಡುವಿನ ಚಿರಂತನ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮತ್ತು ದೇವರು ನೋವಾಗೆ ಹೇಳಿದ, ಇದು ಒಡಂಬಡಿಕೆಯ ಸಂಕೇತ; ಇದನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಹಾಗೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸಕಲ ಜೀವರಾಶಿಯ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವೆ.</blockquote> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳ ಪುರಾಣದ ಸುವರ್ಣಯುಗದಲ್ಲಿ (ಡ್ರೀಮ್‌ಟೈಮ್‌), ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಹಾವು [[ನೀರು|ನೀರಿನ]] ಮೇಲೆ ಅಧಿಪತ್ಯ ನಡೆಸುವ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆ. ರಣಾಂಗನೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಸ್ರಾವಗಳು ಮತ್ತು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ಚರ್ಮದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಂಥ ಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ, ಕೇಡುಂಟು ಮಾಡುವ ಅಲೌಕಿಕ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳು ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮಧ್ಯ [[ಪೆರು]]ವಿನ ಅಮುಯೆಷಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವೊಂದು ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ''ಅಯೊನಾಅಚಾರ್ತನ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; "ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ನನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿತು" ಎಂಬುದು ಇದರರ್ಥ. ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಓರ್ವರ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೊಂದು ಇಂಕನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಜರುಗಿದ್ದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www. sciencedirect.com/ science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6T8D-4XFPR09-1&amp;_user= 9544096&amp;_ coverDate=01%2F08% 2F2010&amp; _rdoc=1&amp;_fmt=high&amp;_orig=search&amp;_origin=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_searchStrId=1448860523&amp;_rerunOrigin=google&amp;_acct=C000039618&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=9544096&amp;md5=55d589e8367329b7e92f31a06e4c7021&amp;searchtype=a ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಹರ್ಟ್ಸ್ ಮೈ ಸ್ಕಿನ್‌: ಮೆಡಿಸಿನಲ್‌ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್‌ ಯೂಸಸ್‌ ಅಮಾಂಗ್‌ ದಿ ಯನೇಶಾ (ಅಮುಯೆಶಾ), ಆನ್‌ ಅಮೆಜೋನಿಯನ್‌ ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಎತ್ನಿಕ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌]. ಸೆಲೀನ್‌ ವಲಾಡಿಯು, ಜೋಕ್ವಿನಾ ಆಲ್ಬನ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಲ್ಲೊ, ಮೈಕೇಲ್‌‌ ಸೌವೈನ್‌, ಅಗಸ್ಟೊ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌ ಲೋರೇಸ್‌ ಮತ್ತು ಜೆನೆವೀವ್‌ ಬೌರ್ಡಿ. ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಎತ್ನೊಫಾರ್ಮಕಾಲಜಿ. ಸಂಪುಟ 127, ಸಂಚಿಕೆ 1, ಜನವರಿ 8, 2010, ಪುಟಗಳು 175-192</ref><ref>[http://www.amazonpromise.org/index.php?pagename=trad_med ಯುಟಿಲೈಜಿಂಗ್‌ ವೆಸ್ಟರ್ನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಟ್ರೆಡಿಷನಲ್‌ ರೆಮಿಡೀಸ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಪೆರುವಿಯನ್‌ ಅಮೆಜಾನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725002007/http://www.amazonpromise.org/index.php?pagename=trad_med |date=2011-07-25 }}. ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್‌, ಪ್ಯಾಟಿ</ref> ನವಯುಗ ಮತ್ತು [[ಹಿಂದೂ ಸಿದ್ಧಾಂತ|ಹಿಂದೂ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಚಕ್ರದಿಂದ (ಕೆಂಪು) ಏಳನೇ ಚಕ್ರದವರೆಗಿನ (ನೇರಿಳೆ) ಏಳು [[ಚಕ್ರ]]ಗಳನ್ನು ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. === ಕಲೆ === ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತ ಅಂಶಗಳಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಗಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇವು ಆಗಾಗ ಒಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅಥವಾ ಸರಣಿಬದ್ಧವಾದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಆಲ್‌ಬ್ರೆಕ್ಟ್‌ ಡ್ಯೂರರ್‌‌‌ನ ಮೆಲಂಕೋಲಿಯ I). ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ನಿಯತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜೋಸೆಫ್‌ ಆಂಟನ್‌ ಕೋಚ್‌‌‌ನ ''ನೋವಾ'ಸ್‌ ಥ್ಯಾಂಕ್ಸ್‌ಆಫರಿಂಗ್‌‌'' ). ಟರ್ನರ್‌‌ ಮತ್ತು ಕಾನ್‌ಸ್ಟೇಬಲ್‌‌ರಂಥ ರಮ್ಯತಾವಾದಿ ಭೂದೃಶ್ಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರು, ಬೆಳಕಿನ ಕ್ಷಣಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕಾನ್‌ಸ್ಟೇಬಲ್‌ನ ಸ್ಯಾಲಿಸ್‌ಬರಿ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ ಫ್ರಂ ದಿ ಮೆಡೋಸ್‌). ಹಾನ್ಸ್‌ ಮೆಮ್ಲಿಂಗ್‌‌, ಕ್ಯಾಸ್ಪರ್‌‌ ಡೇವಿಡ್‌ ಫ್ರೆಡ್‌ರಿಕ್‌, ಮತ್ತು ಪೀಟರ್‌ ಪಾಲ್‌ ರೂಬೆನ್ಸ್‌ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. {| style="margin-left:auto;margin-right:auto" | [[ಚಿತ್ರ:John Everett Millais - The Blind Girl, 1854-56.jpg|thumb|150px|ದಿ ಬ್ಲೈಂಡ್‌ ಗರ್ಲ್‌- ಜಾನ್‌ ಎವೆರೆಟ್‌ ಮಿಲಾಯಿಸ್‌ ರಚಿಸಿದ ಒಂದು ತೈಲಚಿತ್ರ (1856). ಕುರುಡು ಹುಡುಗಿಯು ತನ್ನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ವಿಷಾದಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.]] | [[ಚಿತ್ರ:Joseph Anton Koch 006.jpg|thumb|375px|ಜೋಸೆಫ್‌ ಆಂಟನ್‌ ಕೋಚ್‌ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನೋವಾ'ಸ್‌ ಥ್ಯಾಂಕ್ಸ್‌ಆಫರಿಂಗ್‌‌ (ಸುಮಾರು 1803).ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ನೋವಾ ದೇವರಿಗೆ ಒಂದು ಪೂಜಾವೇದಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರು ತನ್ನ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯ ಒಂದು ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ (ಸೃಷ್ಟಿಪರ್ವ 8–9).]] |} === ಸಾಹಿತ್ಯ === ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಉಪಮಾಲಂಕಾರಗಳಿಗೆ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ''ಟು ದಿ ಲೈಟ್‌ಹೌಸ್‌'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ರಾಮ್‌ಸೇಯ ಆಲೋಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಮರಣಾಧೀನತೆಯನ್ನು ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್ ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, :''"ಇಟ್‌ ವಾಸ್‌ ಆಲ್‌ ಆಸ್‌ ಎಫಿಮೆರಲ್‌ ಆಸ್‌ ಎ ರೇನ್‌ಬೋ"'' 1802ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್‌‌‌ನ "[[s:My Heart Leaps Up When I Behold|ಮೈ ಹಾರ್ಟ್‌ ಲೀಪ್ಸ್‌ ಅಪ್‌ ವೆನ್‌ ಐ ಬಿಹೋಲ್ಡ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ]]" ಎಂಬ ಕವಿತೆಯು ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ: :''ಮೈ ಹಾರ್ಟ್‌ ಲೀಪ್ಸ್‌ ಅಪ್‌ ವೆನ್‌ ಐ ಬಿಹೋಲ್ಡ್‌'' ::''ಎ ರೇನ್‌ಬೋ ಇನ್‌ ದಿ ಸ್ಕೈ:'' ::''ಸೋ ವಾಸ್‌ ಇಟ್‌ ವೆನ್‌ ಮೈ ಲೈಫ್‌ ಬಿಗ್ಯಾನ್‌;'' :::''ಸೋ ಈಸ್‌ ಇಟ್‌ ನೌ ಐ ಆಮ್‌ ಎ ಮ್ಯಾನ್‌;'' ::::''ಸೋ ಬಿ ಇಟ್‌ ವೆನ್‌ ಐ ಶಲ್ ಗ್ರೋ ಓಲ್ಡ್‌‌,'' :::::''ಆರ್‌ ಲೆಟ್‌ ಮಿ ಡೈ'' !...'''' [[ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ನ್ಯೂಟನ್ನನ]] ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ವಿಘಟನೆಯು ಜಾನ್‌ ಕೀಟ್ಸ್‌‌‌ನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಈ ಕುರಿತಾಗಿ 1820ರಲ್ಲಿ ಬಂದ "[[s:Lamia|ಲಮಿಯಾ]]" ಎಂಬ ತನ್ನ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಿಸಲು ಅದು ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: :''ಡು ನಾಟ್‌ ಆಲ್‌ ಚಾರ್ಮ್ಸ್‌ ಫ್ಲೈ'' ::''ಅಟ್‌ ದಿ ಮಿಯರ್‌ ಟಚ್‌ ಆಫ್‌ ಕೋಲ್ಡ್‌ ಫಿಲಾಸಫಿ?'' :::''ದೇರ್‌ ವಾಸ್‌ ಆನ್‌ ಆಫುಲ್‌ ರೇನ್‌ಬೋ ಒನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಹೆವನ್‌:'' ::::''ವೀ ನೋ ಹರ್‌ ವೂಫ್‌, ಹರ್‌ ಟೆಕ್ಸ್‌ಚರ್‌; ಷೀ ಈಸ್‌ ಗಿವನ್‌'' :::::''ಇನ್‌ ದಿ ಡಲ್‌ ಕೆಟಲಾಗ್‌ ಆಫ್‌ ಕಾಮನ್‌ ಥಿಂಗ್ಸ್‌.'' ::::::''ಫಿಲಾಸಫಿ ವಿಲ್‌ ಕ್ಲಿಪ್‌ ಆನ್‌ ಏಂಜಲ್‌'ಸ್‌ ವಿಂಗ್ಸ್‌,'' :::::::''ಕಾನ್‌ಕರ್‌ ಆಲ್‌ ಮಿಸ್ಟರೀಸ್‌ ಬೈ ರೂಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲೈನ್‌,'' ::::::::''ಎಂಪ್ಟಿ ದಿ ಹಾಂಟೆಡ್‌ ಏರ್‌, ಅಂಡ್‌ ಗ್ನಾಮ್ಡ್‌ ಮೈನ್‌ –'' :::::::::''ಅನ್‌ವೀವ್‌ ಎ ರೇನ್‌ಬೋ'' ರಿಚರ್ಡ್‌ ಡಾಕಿನ್ಸ್‌ ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ನಿಲುವು ತಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ''ಅನ್‌ವೀವಿಂಗ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ: ಸೈನ್ಸ್‌, ಡೆಲ್ಯೂಷನ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಅಪಟೈಟ್‌ ಫಾರ್‌ ವಂಡರ್‌'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕದ ಕುರಿತಾಗಿ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾನೆ:<blockquote>"ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪಟ್ಟಕದಿಂದ ಹೊಮ್ಮಿದ ಬಣ್ಣಗಳ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕಾವ್ಯವನ್ನು [[ಸರ್ ಐಸಾಕ್ ನ್ಯೂಟನ್|ನ್ಯೂಟನ್‌]] ನಾಶಪಡಿಸಿದ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದ ಕೀಟ್ಸ್‌‌‌ನಿಂದ ನನ್ನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಕೀಟ್ಸ್‌ ತೀರಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಪ್ಪು ಎಸಗಿರುವುದು ಅಸಂಭವ. ಇದೇ ರೀತಿಯ ನೋಟವೂಂದರಿಂದ ವಿರುದ್ಧ ತೀರ್ಮಾನದೆಡೆಗೆ ಯಾರೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ. ವಿಜ್ಞಾನವು ಮಹಾನ್‌ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿರಲೇಬೇಕಾಗಿದೆ.</blockquote> === ಸಂಗೀತ === * ''ದಿ ವಿಜರ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ಓಜ್‌'' ಚಲನಚಿತ್ರದ "ಓವರ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ" ಎಂಬ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ಸ್ಥಳದ ಕುರಿತಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಾದ ಡೊರೊಥಿ ಗೇಲ್‌ ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. * ಕೆರ್ಮಿಟ್‌ ಎಂಬ ಕಪ್ಪೆಯಿಂದ ಹಾಡಲ್ಪಡುವ ಹಾಡು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವ "ರೇನ್‌ಬೋ ಕನೆಕ್ಷನ್‌" ಎಂಬ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ, ಮಳೆಬಿಲ್ಲೊಂದರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಯಕೆಯ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಗಿದೆ; ಒಂದು ಸ್ವಪ್ನವಸ್ತುವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಭರವಸೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಹಾಗೆ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. * ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ಹಾಡಿರುವ "ಎಂಡ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ" ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಕುರಿತಾಗಿ ಗಾಯಕಿಯು ಹಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ತಾನು ಹೇಗಿರುತ್ತೇನೆ, ತನ್ನ ಮಾಜಿ-ಸಂಗಾತಿಯು ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವಗಳು ಈ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. * ಎಂಡ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಎಂಬುದೊಂದು ಸಂಗೀತವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ರಂಗನಾಟಕವಾಗಿದ್ದು (ಅಥವಾ ಸಾಂಗೀತಕ ನಾಟಕ), ಪೀಟರ್‌ ಕ್ವಿಲ್ಟರ್‌ ಇದರ ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದಾನೆ. * ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಉರೈ ಹೀಪ್‌ ಎಂಬಾತನ "ರೇನ್‌ಬೋ ಡೆಮನ್‌" ಹಾಡು ಮತ್ತು ರೇನ್‌ಬೋ ಎಂಬ ತಂಡ ಸೇರಿವೆ. * "ಐ ಕೆನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಎ ರೇನ್‌ಬೋ" ಎಂಬುದು ಅರ್ಥರ್‌ ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್‌ನಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಮಕ್ಕಳ ಶ್ರೇಷ್ಠಗೀತೆಯಾಗಿದೆ; ಹಾಡಿನ ಹೆಸರು ಹಾಗಿದ್ದಾಗ್ಯೂ, ನಮೂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲಾ ಬಣ್ಣಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳಾಗಿಲ್ಲ. * ರೋನೀ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಡಿಯೋ ಎಂಬಾತ ತನ್ನ ಅನೇಕ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಆವರ್ತಕ ಅಂಶವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ; ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ರಿಚೀ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಮೋರ್‌‌‌ನ ರೇನ್‌ಬೋ ವಾದ್ಯವೃಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಹಾಡುಗಳೆಂದರೆ, ಕ್ಯಾಚ್‌ ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ, ರೇನ್‌ಬೋ ಐಸ್‌ ಮತ್ತು ಡಿಯೋ ಹಾಡಾದ ರೇನ್‌ಬೋ ಇನ್‌ ದಿ ಡಾರ್ಕ್‌. === ಧ್ವಜಗಳು === {{Main|Rainbow flag}} ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಧ್ವಜಗಳು ಹೊಸ ಯುಗವೂಂದರ, ಭರವಸೆಯ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯ ಒಂದು ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶತ ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಧ್ವಜಗಳು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ: 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಜರ್ಮನ್‌ ಕೃಷಿಕರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿ ಆಂದೋಲನದ ಒಂದು ಸಂಕೇತವಾಗಿ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ; ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಪೆರು]] ಮತ್ತು [[ಬೊಲಿವಿಯ|ಬೊಲಿವಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ<ref name="fotw">{{cite web|url=http://flagspot.net/flags/xi.html |title=Flagspot.net |publisher=Flagspot.net |date= |accessdate=2010-10-16}}</ref> ತವಾಂಟಿನ್‌ ಸುಯು, ಅಥವಾ ಇಂಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಯೆಹೂದಿಗಳ ಸ್ವಯಮಾಧಿಕಾರದ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್‌‌‌ನಿಂದ; 1920ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು; ಮತ್ತು 1970ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಹಾಗೂ LGBT ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಂದೋಲನಗಳ ಒಂದು ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಇದು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Rainbow">{{Cite journal |url=http://www.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/user/scotts/bulgarians/rainbow-flag.html |title=The Rainbow Flag |accessdate=2007-08-21}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://metroweekly.com/feature/?ak=3031 |title=Pride-Flyin' Flag: Rainbow-flag founder marks 30-years anniversary |work=Metro Weekly | location = Washington DC |author=Gilbert Baker |date=October 18, 2007 |accessdate=2008-03-13}}</ref> ==ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು== #'''ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾ'''ದ ಅರವಕರು ನಂಬುವಂತೆ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆದ್ದ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಅದೃಷ್ಟದ ಸಂಕೇತ. #'''ಮಲಯ'''ದ ಸೆಮಿಂಗ್ ಜನರ ಪ್ರಕಾರ-ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಲ್ಲ ಅನಾರೋಗ್ಯಕಾರಿಯಾದುವು. #'''ಯೂರೋಪಿ'''ನಲ್ಲಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಹಾಯುವ ಪುರುಷನು ಮಹಿಳೆಯಾಗಿಯೂ, ಮಹಿಳೆಯೂ ಪುರುಷನಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ. #'''ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ'''ದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕಟಾವ ಇಂಡಿಯನ್ನರು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಸತ್ತವರ ಸಂಚಾರಕ್ಕಿರುವ ದಾರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾರೆ. #'''ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ'''ದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಪಶ್ಚಮ ಆಫ್ರಿಕಾದ ದಹೋಮೀನ್ಸ್, ಪರ್ಷಿಯನ್ನರಿಗೆ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲೆಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಹಾವಿದ್ದಂತೆ. #'''ಟೈಮಿಸ್ಕೇಮಿಂಗ್''', ಆಲ್ಗೋಂಕ್ವಿನ್ನರು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ನೀರಿನಿಂದ ರೂಪಿತವಾದದ್ದು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. #'''ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದ ಯೂಚಿ''' ಜನರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಶುಷ್ಕ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. #'''ಉತ್ತರ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ'''ದ ಬುಡಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನೆಡೆಗೆ ಕೈ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿದರೆ ಕೆಡಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. #'''ದಹೋಮ''' ನಿಗ್ರೋಗಳ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ ಅಗಾಧ ಗಾತ್ರದ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಸರ್ಪವೂಂದು ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. == ಕಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಗೆಗಿರುವ ನಂಬಿಕೆಗಳು== # ಮುಂಜಾನೆ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಗೋಚರಿಸಿದರೆ ನಾವಿಕರು ಜಾಗೃತರಾಗಿ, ಮುದಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. # ಗಾಳಿ ಬೀಸುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಕಂಡರೆ ಆ ದಿನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಾತಾವರಣ ಇರುತ್ತದೆ. # ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸಿದ ನಂತರ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಕಾಣಿಸಿದಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲ ಮಳೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. # ಜೋಡಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲುಗಳು ಶುಷ್ಕ ಹವಾಮಾನ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. # ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. # ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ನೆಲ ಮುಟ್ಟುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. # ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಭೂ ಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡುವ ಕಡೆ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ. # ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಂತೆ ಬಡವರಿಗೆ ಕನಸಾದರೆ ಅವರು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರು ಬಡವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ==ಇತರ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು== # ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಪೂಜಾರ್ಹವಾದುದು. # ಇರಾನಿನ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲನ್ನು ರುಸ್ತುಮನ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣವೆಂದೂ, ಆಲಿಯ ಖಡ್ಗವೆಂದೂ, ಮಾಂತ್ರಿಕ ಪರ್ವತ ಖಾಫ್ ನ ಚಿತ್ರವೆಂದೂ ಗುರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. # ಕ್ರೆಸ್ತರಿಗೆ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ವಿಸ್ಮಯದ, ಜಾಗೃತಿಯ ಸಂಕೇತ. # ವಾಯುವ್ಯ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಜನರು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲನ್ನು 'ಕಲ್ಸೇರು' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳು == ಬಣ್ಣಗಳ ಒಂದು ಅಖಂಡವಾಗಿರುವ ರೋಹಿತವನ್ನು ಒಂದು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ- ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ "ಪಟ್ಟಿಗಳು" ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯು ಮಾನವ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯುತಿ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯಗಳ ಒಂದು ಕಲಾಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿನ ನಮ್ಮ ದ್ಯುತಿಗ್ರಾಹಿ ಫಲಿತಗಳ ನರದ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನವ ಬಣ್ಣ ಗ್ರಾಹಿಗಳ ಗರಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದರಿಂದ, ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಂಧತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬಣ್ಣಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ರಾಶಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಈ ಕೆಳಗೆ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳು, ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಲ್ಲಿನ <ref>ಬರ್ಲಿನ್‌, B. ಮತ್ತು ಕೇ, P., ''[[Basic Color Terms: Their Universality and Evolution]]'', ಬರ್ಕ್‌ಲಿ: ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಪ್ರೆಸ್‌, 1969.</ref> ಮಾನವರು ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂಟನ್‌ ಮೂಲತಃ (1672) ಕೇವಲ ''ಐದು'' ಪ್ರಧಾನ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಹೆಸರಿಸಿದ: ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಹಸಿರು, ನೀಲಿ ಮತ್ತು ನೇರಿಳೆ ಇವೇ ಆ ಐದು ಬಣ್ಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆತ ಕಿತ್ತಳೆ ಮತ್ತು ಊದಾನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಸಾಂಗೀತಕ ಸ್ವರ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸ್ತಾರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web |url=http://www1.umn.edu/ships/updates/newton1.htm |title=Umn.edu |publisher=Umn.edu |date= |accessdate=2010-10-16 |archive-date=2014-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929225102/http://www1.umn.edu/ships/updates/newton1.htm |url-status=dead }}</ref> ಕೆಂಪು:{{color box|#ff0000}}. ಕಿತ್ತಳೆ:{{color box|#ff8000}}. ಹಳದಿ:{{color box|#ffff00}}. ಹಸಿರು:{{color box|#00ff00}}. ನೀಲಿ:{{color box|#0000ff}}. ಊದಾನೀಲಿ:{{color box|#6600ff}}. ನೇರಿಳೆ:{{color box|#8000ff}}. == ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳು == * ಸುತ್ತು ಸಮತಲವಾದ ಚಾಪ * ಸುತ್ತುಖಮಧ್ಯದ ಚಾಪ * ದಟ್ಟಮಂಜಿನ ಬಿಲ್ಲು * ಪ್ರಭಾಮಂಡಲ * ತೇಜೋಮಂಡಲ * ಸಾಬೂನು ಗುಳ್ಳೆಗಳಲ್ಲಿನ ವರ್ಣವೈವಿಧ್ಯದ ಬಣ್ಣಗಳು * [[ಸೋಮಚಾಪ|ಚಂದ್ರನ ಬಿಲ್ಲು]] * ಸೂರ್ಯಾಭಾಸ == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{Reflist|colwidth=30em}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{Cite book|first=Robert |last=Greenler |year=1980 |title=Rainbows, Halos, and Glories |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0195218337}} * {{Cite book|author=Lee, Raymond L. and Alastair B. Fraser |year=2001 |title=The Rainbow Bridge: Rainbows in Art, Myth and Science |publisher=[[Pennsylvania State University Press]] and [[SPIE Press]] |location=New York |isbn=0-271-01977-8}} * {{Cite book|author=Lynch, David K.; Livingston, William |year=2001 |title=Color and Light in Nature |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-77504-3}} * {{Cite book|author=Minnaert, Marcel G.J. |coauthors=Lynch, David K.; Livingston, William |year=1993 |title=Light and Color in the Outdoors |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=0-387-97935-2}} * {{Cite book|author=Minnaert, Marcel G.J. |coauthors=Lynch, David K.; Livingston, William |year=1973 |title=The Nature of Light and Color in the Open Air |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-20196-1}} * {{Cite book|author=Naylor, John |coauthors=Lynch, David K.; Livingston, William |year=2002 |title=Out of the Blue: A 24-Hour Skywatcher's Guide |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-80925-8}} * {{Cite book|first=Carl B. |last=Boyer |year=1987 |title=The Rainbow, From Myth to Mathematics |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-08457-2}} * ಗ್ರಹಾಂ, ಲೇನಿಯರ್‌‌ F. (ಸಂಪಾದಕ) ''ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಬುಕ್‌'' ಬರ್ಕ್‌ಲಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ: ಶಂಭಾಲಾ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ದಿ ಫೈನ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಯಾನ್‌ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ (1976) (1976ರ ಬೇಸಿಗೆ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನವಾದ ''ದಿ ರೇನ್‌ಬೋ ಆರ್ಟ್‌ ಷೋ'' ಗಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವರೂಪ ಕೈಪಿಡಿ; ಈ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಡಿ ಯಂಗ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತಾದರೂ ಇತರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗವೂ ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.) * {{Cite book|first=Ul |last=De Rico |year=1978 |title=The Rainbow Goblins |publisher=[[Thames & Hudson]] |isbn=0-500-27759-1}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Wikiquote|Rainbows}} {{Commons}} * [http://cmhas.wikispaces.com/Atmospheric_Phenomena ಕ್ರೇಫೋರ್ಡ್‌ ಮ್ಯಾನರ್‌ ಹೌಸ್‌ ಅಸ್ಟ್ರೋನಾಮಿಕಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಪಡೆದ ಬಿಂಬಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807174945/http://cmhas.wikispaces.com/Atmospheric_Phenomena |date=2009-08-07 }} * [http://eo.ucar.edu/rainbows/ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಅಟ್ಮಾಸ್ಫಿಯರಿಕ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌, ಎಬೌಟ್‌ ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌] * [http://www.jal.cc.il.us/~mikolajsawicki/rainbows.htm ಸೂಪರ್‌ನ್ಯೂಮರರಿ ಅಂಡ್‌ ಮಲ್ಟಿಪಲ್‌ ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103070115/http://www.jal.cc.il.us/~mikolajsawicki/rainbows.htm |date=2006-01-03 }} * [http://eo.ucar.edu/rainbows/ ಎಬೌಟ್‌ ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌] * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/22535/incredible-rainbows-worldwide ಇನ್‌ಕ್ರೆಡಿಬಲ್‌ ರೇನ್‌ಬೋಸ್‌ ವರ್ಲ್ಡ್‌ವೈಡ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816053228/http://www.life.com/image/first/in-gallery/22535/incredible-rainbows-worldwide |date=2010-08-16 }} - ''ಲೈಫ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌‌‌'' ನಿಂದ ಪಡೆದ ಚಿತ್ರಫಲಕ ಪ್ರದರ್ಶನ * [http://www.phy.ntnu.edu.tw/ntnujava/viewtopic.php?t=61 ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಲೈಟ್‌ ರಿಫ್ರಾಕ್ಷನ್‌ ಇನ್‌ ಎ ಟ್ರಾಪ್‌ (ಜಾವಾ ಆಪ್ಲೆಟ್‌)] * [http://www.missouriskies.org/rainbow/february_rainbow_2006.html ಎಲಾಮ್‌ ಬೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ (ಮೆಕ್‌ಫಾಲ್‌, ಮಿಸ್ಸೌರಿ) ನಯನ ಮನೋಹರ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು] * [http://mitworld.mit.edu/video/33/ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಳೆಬಿಲ್ಲು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕುರಿತಾದ ವಾಲ್ಟರ್‌ ಲೆವಿನ್‌ನ ಚರ್ಚೆ] * [http://www.straightdope.com/mailbag/mdoublerainbows.html ಜೋಡಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ''ಸ್ಟ್ರೈಟ್‌ ಡೋಪ್‌'' ] * [http://sciencedude.freedomblogging.com/2009/02/08/rare-photo-of-the-end-of-the-rainbow ಮಳೆಬಿಲ್ಲಿನ 'ಅಂತ್ಯ'ದ ಅಪರೂಪದ ಚಿತ್ರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211182930/http://sciencedude.freedomblogging.com/2009/02/08/rare-photo-of-the-end-of-the-rainbow |date=2009-02-11 }} * [http://www.grad.ucl.ac.uk/comp/2007-2008/research/gallery/index.pht?entryID=183 ಅವರೋಹಿತ ಸೋಸುಗ ಮತ್ತು ಅತಿನೇರಿಳೆ ಸೋಸುಗದ ಮೂಲಕ ಕಂಡ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718165204/http://www.grad.ucl.ac.uk/comp/2007-2008/research/gallery/index.pht?entryID=183 |date=2011-07-18 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=OQSNhk5ICTI ಅಪರೂಪದ ಜೋಡಿ ಮಳೆಬಿಲ್ಲು (ವಿಡಿಯೋ)] * [http://www.atoptics.co.uk/ ''Atmospheric Optics'' - ಲೆಸ್‌ ಕೌಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] ** [http://www.atoptics.co.uk/bows.htm "ಅಡ್ಡಹಾಯುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಕೆಂಪು ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಜೋಡಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ವರ್ಣರಂಜಿತ ಅಂಚುಗಳು, ಗಾಢ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ಅರೆಗಳು" ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ವಿವರಣೆ.] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಾತಾವರಣದ ದೃಗ್ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅದೃಷ್ಟದ ಸಂಕೇತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ]] [[ವರ್ಗ:ಹವಾಮಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಪವನಶಾಸ್ತ್ರ]] hhc3br1tv9jz80ak3b6ff84ukwh52p9 0 27659 1373361 1373073 2026-05-14T10:17:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373361 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | logo = [[File:Wikileaks logo.svg|80px|Graphic of hourglass, coloured in blue and grey; a circular map of the western hemisphere of the world drips from the top to bottom chamber of the hourglass]] | screenshot = [[File:WikiLeaks 2010-12-08.png|250px|WikiLeaks <http://leaks.viviti.com> screenshot in 2010-12-08]] | collapsible = yes | caption = WikiLeaks homepage on 8 December 2010 | url = [http://wikileaks.ch/ wikileaks.ch]<ref>{{cite news|title=WikiLeaks.org is dead; long live WikiLeaks.ch|url=http://www.nbr.co.nz/article/wikileaks-offline-faces-triple-threat-134238|accessdate=15 December 2010|newspaper=National Business Review|date=4 December 2010|archive-date=6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206082340/http://www.nbr.co.nz/article/wikileaks-offline-faces-triple-threat-134238|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title= Twitter / WikiLeaks: Cablegate |date=10 December 2010 |url=http://twitter.com/wikileaks/statuses/13275437891321856# |publisher=Twitter |accessdate=15 December 2010}}</ref> <br/> wikileaks.org (originally){{ref label|Note|Note}}<br/> [http://wikileaks.ch/Mirrors.html Official mirrors list] | commercial = No | type = Document archive & disclosure | owner = The Sunshine Press<ref name=aboutwikileaks/> | author=[[Julian Assange]] | revenue = | launch date = {{Start date|2006|10|04|df=yes}}<ref name="whois"/> | registration = | slogan = We [[open government]]s. | current status = Active | alexa = 861 ({{As of|2010|12|alt=December 2010}})<ref>{{cite web |url=http://www.alexa.com/siteinfo/wikileaks.org |title=wikileaks.org – Traffic Details from Alexa |publisher=[[Alexa Internet]], Inc |accessdate=10 December 2010 |archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204145837/http://www.alexa.com/siteinfo/wikileaks.org |url-status=dead }}</ref> }} [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|right|230px|ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸಾಂಜ್, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಪ್ರಮುಖ ದಳವಾಯಿ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯ-ಸಂಪಾದಕ ]] '''ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ''' ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಭಾಪೇಕ್ಷೆರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು ರಹಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಾಮಿಕ ಸುದ್ದಿ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಮುಕ್ತ ಸಮೂಹ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಮಿಕ ಸುದ್ದಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ಸನ್‌ಶೈನ್ ಪ್ರೆಸ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್‌‌ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಜಾಲತಾಣ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು<ref name="aboutwikileaks" />. ಇದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 1.2ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಾಖಲೆಗಳ ಅಂಕಿಅಂಶ‌‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F |title=Wikileaks has 1.2&nbsp;million documents? |work=WikiLeaks |accessdate=28 February 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 16 February 2008}}</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ, ತೈವಾನ್, ಯೂರೋಪ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಹಾಗೂ [[ಚೀನಾ|ಚೀನಾದ]] ಭಿನ್ನಮತೀಯರು, ಪತ್ರಕರ್ತರು, ಗಣಿತಜ್ಞರು, ಎಲ್ಲಾ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="aboutwikileaks" /> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅಂತರಜಾಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನಾದ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಇದರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="McGreal">{{cite news|last=McGreal|first=Chris |title=Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians |url=https://www.theguardian.com/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack |accessdate=15 December 2010|newspaper=The Guardian|date=5 April 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮೊದಲು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ವಿಕಿಯನ್ನು ಬಳಕೆದಾರರು ಸಂಪಾದಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸ್ವೀಕರಿಸದೇ ಪ್ರಗತಿಶೀಲವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಯಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ 2010ರಲ್ಲಿ, 2007 ಘಟನೆಯಾದ [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ದ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ [[ಇರಾಕ್|ಇರಾಕಿನ]] ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರ ಕೊಲಾಟರಲ್ ಮರ್ಡರ್ ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅಫ್ಘಾನ್ ವಾರ್ ಡೈರಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು, [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್‌]]ದಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧದ ಕುರಿತಾಗಿ ಇದುವರೆಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ದೊರೆಯದ 76,900ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂಕಲನವನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="AssociatedPressNews">{{cite news |title=WikiLeaks to publish new documents |agency=Associated Press |date=7 August 2010 |url=http://www.msnbc.msn.com/id/38606166/ns/us_news-security/ |publisher=MSNBC |accessdate=5 December 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ukvPaEhj?url=http://www.msnbc.msn.com/id/38606166/ns/us_news-security/ |archivedate=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |url-status=live }}</ref> ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿದೆ ಇರಾಕ್ ವಾರ್ ಲಾಗ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ 400,000 ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಇರಾಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗಡಿಯಾಚೆ ನಡೆದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾವಿನ ಕುರಿತಾಗಿಯು ವಿವರ ನೀಡುವಂತಾಗಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/datablog/interactive/2010/oct/23/wikileaks-iraq-deaths-map |title=Wikileaks Iraq war logs: every death mapped |author=Rogers, Simon |work=[[The Guardian]] |date=23 October 2010 |accessdate=11 January 2011}}</ref> 2010 ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿ ವಾರ್ತೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೂಡಾ ಪಡೆಯಿತು. ''ದಿ ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್‌ನ '' 2008ರ ನ್ಯೂ ಮಿಡೀಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{cite web|title=Winners of Index on Censorship Freedom of Expression Awards Announced|url=http://www.indexoncensorship.org/2008/04/winners-of-index-on-censorship-freedom-of-expression-award-announced/|publisher=Index on Censorship|accessdate=15 December 2010|date=22 April 2008}}</ref> ಮತ್ತು [[ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್‌]]ನ 2009ರ ಯುಕೆ ಮಿಡೀಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಇದು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|title=The Cry of Blood. Report on Extra-Judicial Killings and Disappearances|url=http://www.ediec.org/library/item/id/402/|publisher=Kenya National Commission on Human Rights|accessdate=15 December 2010|year=2008|archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209122323/http://www.ediec.org/library/item/id/402/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Amnesty announces Media Awards 2009 winners|url=http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227|publisher=Amnesty International UK|accessdate=15 December 2010|date=2 June 2009|archiveurl=https://archive.is/20120530055214/http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227|archivedate=30 ಮೇ 2012|url-status=live}}</ref> 2010ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ''ಡೈಲಿ ನ್ಯೂಸ್'' ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ’ಸುದ್ದಿಯ ರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಮೊದಲ [[ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣ]]’ ಎಂದು ಹೇಳಿತು.<ref name="5sites">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |title=5 pioneering Web sites that could totally change the news |last=Reso |first=Paulina |date=20 May 2010 |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |location=New York |accessdate=8 June 2010 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027015113/http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು 2010ರಲ್ಲಿ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ''ಟೈಮ್ಸ್‌ನ ವರ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿ'' ಯಾಗಿ ಓದುಗರ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news|last=Friedman|first=Megan|title=Julian Assange: Readers' Choice for TIME's Person of the Year 2010|url=http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/|accessdate=15 December 2010|newspaper=TIME|date=13 December 2010|archive-date=24 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524132802/http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/|url-status=dead}}</ref> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮಾಹಿತಿ ಆಯುಕ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜನರಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಆನ್‌ಲೈನ್ ವಿಧ್ಯಮಾನದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ".<ref>{{cite news |author=Curtis, Polly |url=https://www.theguardian.com/politics/2010/dec/30/wikileaks-freedom-information-ministers-government |title=Ministers must 'wise up not clam up' after WikiLeaks disclosures |work=[[The Guardian]] |date=30 December 2010 |accessdate=1 January 2011}}</ref> ಇದರ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ನ್ಯಾಯಾಂಗೀಯ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅಂತರಜಾಲ ಮೇಲ್ಮನವಿಗೆ ಸುಮಾರು ಸುಮಾರು ಆರುನೂರು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಿಗಳು ದೊರೆತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |url=http://www.smh.com.au/technology/technology-news/media-says-governments-reaction-to-wikileaks-troubling-20101214-18vrb.html |title=Media says government's reaction to WikiLeaks 'troubling' |publisher=Sydney Morning Herald |accessdate=28 December 2010}}</ref> ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೋರೇಟ್ ರಹಸ್ಯಗಳು, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ, ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಜಾಪಭುತ್ವ ಸಂವಾದ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸುವವರು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|title=John Kampfner: Wikileaks shows up our media for their docility at the feet of authority|url=http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/john-kampfner-wikileaks-shows-up-our-media-for-their-docility-at-the-feet-of-authority-2146211.html|accessdate=19 December 2010|newspaper=The Independent|date=29 November 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Shafer|first=Jack|title=Why I Love WikiLeaks|url=http://www.slate.com/id/2276312/|accessdate=19 December 2010|newspaper=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=30 November 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Greenwald|first=Glenn|title=WikiLeaks reveals more than just government secrets|url=http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/11/30/wikileaks/index.html|accessdate=19 December 2010|publisher=[[Salon.com]]|date=30 November 2010|archive-date=13 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113112018/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/11/30/wikileaks/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Gilmore|first=Dan|title=Defend WikiLeaks or lose free speech|url=http://www.salon.com/technology/dan_gillmor/2010/12/06/war_on_speech|accessdate=19 December 2010|publisher=[[Salon.com]]|date=6 December 2010|archive-date=1 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101093621/http://www.salon.com/technology/dan_gillmor/2010/12/06/war_on_speech|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=First, They Came for WikiLeaks. Then...|url=http://www.thenation.com/article/157017/first-they-came-wikileaks-then|accessdate=19 December 2010|newspaper=[[The Nation]]|date=9 December 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Medb Ruane: Where's the democracy in hunting Wikileaks off the Net?|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/medb-ruane/medb-ruane-wheres-the-democracy-in-hunting-wikileaks-off-the-net-2456960.html|accessdate=19 December 2010|newspaper=[[The Independent]]|date=11 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://epw.in/epw/uploads/articles/15542.pdf |title=WikiLeaks, the New Information Cultures and Digital Parrhesia |publisher=Economic & Political Weekly |accessdate=8 January 2011 |archive-date=18 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118214239/http://epw.in/epw/uploads/articles/15542.pdf |url-status=dead }}</ref> ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಮಾಹಿತಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುವ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ರಾಜಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|agency=Associated Press |url=http://www.foxnews.com/politics/2010/12/16/congress-mulls-stop-wikileaks-tracks/ |title=Congress Mulls How to Stop WikiLeaks in Its Tracks |publisher=Fox News |date=7 April 2010 |accessdate=17 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/sc-dc-1130-wikileaks-20101129,0,2557036.story |title=WikiLeaks: U.S. tries to contain damage from WikiLeaks disclosures |publisher=Los Angeles Times |date=29 November 2010 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129222358/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/sc-dc-1130-wikileaks-20101129,0,2557036.story |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.politico.com/news/stories/1210/45791.html |author=Jennifer Epstein |title=Bill Clinton: WikiLeaks will cost lives |publisher=Politico.Com |date=1 December 2010 |accessdate=17 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/s/afp/20101206/pl_afp/usdiplomacywikileaksclinton_20101206225700 |title=Clinton blasts 'deeply distressing' leak of US sites |publisher=Yahoo! News |date=6 December 2010 |accessdate=17 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222021421/http://news.yahoo.com/s/afp/20101206/pl_afp/usdiplomacywikileaksclinton_20101206225700 |archivedate=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,733088,00.html |title=Outrage and Apologies: Washington Fights to Rebuild Battered Reputation |publisher=Spiegel International |date=6 December 2010 |accessdate=17 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಡೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಾಗರಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತ್ತು ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಲವಾರು ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಸಂಘಟನೆಗಳು ಇದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/wikileaks-asked-to-censor-secret-files/story-e6frf7jx-1225903715328 |title=WikiLeaks asked to censor secret files |publisher=Herald Sun |date=11 August 2010 |accessdate=17 December 2010}}</ref> ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಸಾವಿರಾರು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಂಪಾದಕೀಯ ವಿವೇಚನೆಯ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಪತ್ರಕರ್ತರು ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://en.rsf.org/united-states-open-letter-to-wikileaks-founder-12-08-2010,38130.html |title=Open letter to Wikileaks founder Julian Assange: "A bad precedent for the Internet's future" |publisher=Reporters Sans Frontières |date=12 August 2010 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=28 ಮಾರ್ಚ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328200448/http://en.rsf.org/united-states-open-letter-to-wikileaks-founder-12-08-2010%2C38130.html |url-status=dead }}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು, ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಯುಕ್ತ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವಿರುದ್ಧದ "ಸೈಬರ್ ಯುದ್ಧ"ದ ಕುರಿತಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37009&Cr=leaked&Cr1 |title=UN human rights chief voices concern at reported 'cyber war' against WikiLeaks |publisher=United Nations website |accessdate=December 28 2010}}</ref> ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯುಎನ್ ಸ್ಪೇಷಲ್ ರ್ಯಾಪ್‌ಪೊರ್ಟರ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.cidh.oas.org/relatoria/showarticle.asp?artID=829&lID=1 |title=Joint Statement on WikiLeaks |publisher=[[Organization of American States]] website |accessdate=December 28 2010}}</ref> {{TOC limit|3}} ==ಇತಿಹಾಸ== ===ಸ್ಥಾಪನೆ=== ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4 2006ರಲ್ಲಿ wikileaks.org ಹೆಸರಿನ ಡೊಮೇನ್ ದಾಖಲಾಯಿತು.<ref name="whois">{{cite web|title=Whois Search Results: wikileaks.org|url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM|work=GoDaddy.com|accessdate=10 December 2010|archive-date=2 ಮೇ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM|url-status=dead}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006ರಲ್ಲಿ ಈ ಜಾಲತಾಣ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮೊದಲ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news |title=WikiLeaks' War on Secrecy: Truth's Consequences |date=2 December 2010 |author=Calabresi, Massimo |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2034276-3,00.html |work=TIME |accessdate=19 December 2010 |quote=Reportedly spurred by the leak of the Pentagon papers, Assange unveiled WikiLeaks in December 2006. |archive-date=20 ಮೇ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520104123/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2034276-3%2C00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Khatchdourian" /> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ, ತೈವಾನ್, ಯೂರೋಪ್, [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಭಿನ್ನಮತಿಯರು, ಪತ್ರಕರ್ತರು, ಗಣಿತಜ್ಞರು, ಎಲ್ಲಾ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="aboutwikileaks">{{cite web|url=http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=WikiLeaks |date= |accessdate=3 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |archivedate=14 March 2008}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳನ್ನು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref name="NewScientist1">{{cite news |author=Marks, Paul |title=How to leak a secret and not get caught |url=http://www.newscientist.com/channel/tech/mg19325865.500-how-to-leak-a-secret-and-not-get-caught.html |work=[[New Scientist]] |date=12 January 2007 |accessdate=28 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080218034421/http://www.newscientist.com/channel/tech/mg19325865.500-how-to-leak-a-secret-and-not-get-caught.html |archivedate=18 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008 |url-status=bot: unknown }}</ref> 2007ರಿಂದ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ತನ್ನನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.<ref name="afp07">{{cite news |agency=[[Agence France-Presse]] |work=[[The Age]] |publisher=[[Fairfax Media]] |title=Chinese cyber-dissidents launch WikiLeaks, a site for whistleblowers|url=http://www.theage.com.au/news/Technology/Chinese-cyberdissidents-launch-WikiLeaks-a-site-forwhistleblowers/2007/01/11/1168105082315.html |date=11 January 2007|accessdate=17 June 2010 |location=Melbourne}}</ref> ''ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್'' ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಸ್ಥಾಪಕ".<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |title=Rudd Government blacklist hacker monitors police |work=The Australian| author=Guilliatt, Richard |date=30 May 2009 |accessdate=17 June 2010}}</ref> "ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ, ಇದರ ಸ್ಥಾಪಕ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ, ವಕ್ತಾರ, ಮೂಲ ಕೋಡರ್, ಸಂಯೋಜಕ, ಬಂಡವಾಳಗಾರ, ಮತ್ತು ಉಳಿದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ" ಎಂದು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಒಬ್ಬ ವಾಲಂಟಿಯರ್‌ ಜೊತೆಗೆ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ''ವೈಯರ್ಡ್'' ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/10/24/world/24assange.html |work=The New York Times |title=WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety |date=23 October 2010|last1=Burns|first1=John F.|last2=Somaiya|first2=Ravi|accessdate=19 December 2010}}</ref>{{As of|2009|6}}1,200ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಾಲಂಟಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref name="aboutwikileaks" /> ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೂಡಾ ಇದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref name="ab">{{cite news|last=Rintoul|first=Stuart |title=WikiLeaks advisory board 'pretty clearly window-dressing'|url=http://www.theaustralian.com.au/news/nation/wikileaks-advisory-board-pretty-clearly-window-dressing/story-e6frg6nf-1225967895242|accessdate=18 December 2010|newspaper=The Australian|date=9 December 2010}}</ref> ===ಉದ್ದೇಶ=== ಏಷ್ಯಾ, ಪೂರ್ವದ ಸೋವಿಯತ್ ಬ್ಲಾಕ್, ಆಫ್ರಿಕಾದ ಸಹರಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ದೇಶಗಳ ಅಸಹನೀಯ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿನ ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರದ ಮತ್ತು ಪೌರಾಡಳಿತ ವರ್ಗಗಳ ಅನೈತಿಕ ನಡುವಳಿಕೆ ತೋರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳಿತು."<ref name="aboutwikileaks" /><ref name="afp07" /> ಜನವರಿ 2007ರಲ್ಲಿ, ಸೋರಿಕೆಯಾದ 1.2 ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ತಯಾರಿ ನಡೆಸಿದೆ ಎಂದು ಇದರ ಜಾಲತಾಣ ಹೇಳಿತು.<ref>{{cite web |last=Aftergood |first=Steven |authorlink=Steven Aftergood |title=Wikileaks and Untraceable Document Disclosure |url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |work=Secrecy News |publisher=[[Federation of American Scientists]] |accessdate=19 December 2010 |date=3 January 2007 |archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311214041/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |url-status=dead }}</ref> ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕರ್'' ಒಂದು ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿತು: <blockquote>ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಟೋರ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗೆ ಜಾಲಘಟಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಸ್ವಂತ ಸರ್ವರ್‌ನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ರಹಸ್ಯಗಳು ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಚೀನಾದ ಕನ್ನಕೋರರು (ಹ್ಯಾಕರ್ಸ್) ಈ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿದೇಶಿ ಸರ್ಕಾರದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಾರ್ಯಕರ್ತನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಇದನ್ನೇ ದಾಖಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಮಾತ್ರ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಜಾಲತಾಣದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಭಾಗವು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು "ಹದಿಮೂರು ದೇಶಗಳಿಂದ ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೆವೆ" ಎಂದು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Khatchdourian">{{cite news |first=Raffi |last=Khatchadourian |date=7 June 2010 |url=http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?printable=true |title=No Secrets: Julian Assange's Mission for total transparency |work=The New Yorker |accessdate=8 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.wiktionary.org/wiki/tranche#Noun |title=Wiktionary definition of tranche |publisher=En.wiktionary.org |date=13 October 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref></blockquote> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಮೊದಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ [[ಹ್ಯಾಕರ್‌]]ಗಳ ಮೂಲಕ ಸುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಕದಿಯಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ "ಆರೋಪಣೆ ತಪ್ಪು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. 2006ರ ಚೀನಾ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಕುರಿತಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಒಂದು ಸುದ್ದಿ ಮೂಲ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದರ ಮಧ್ಯೆ ಕೆಲವು ಅಥವಾ ಸಾಕಷ್ಟು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪ್ರಕಟನೆಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಚೀನಾದ ಗೂಢಚರ್ಯೆಗೆ ಒಳಗಾದವರಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಟಿಬೇಟಿಯನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ನಂತವುಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು."<ref>{{cite news |url=http://www.theregister.co.uk/2010/06/02/wikileaks_tor_snooping_denial/ |title=Wikileaks denies Tor hacker eavesdropping gave site its start |author=Leyden, John |work=[[The Register]] |date=2 June 2010 |accessdate=10 July 2010}}</ref> ನಂತರ ಈ ಗುಂಪು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹಲವಾರು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಪುಟದ ಸುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಖರ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಸಂಕಲನ, ಮತ್ತು ಕೀನ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಯುದ್ಧ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite news |author=Channing, Joseph |title=Wikileaks Releases Secret Report on Military Equipment |url=http://www.nysun.com/foreign/wikileaks-releases-secret-report-on-military/62236/ |work=The New York Sun |date=9 September 2007 |accessdate=28 February 2008 |archive-date=21 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221133936/http://www.nysun.com/foreign/wikileaks-releases-secret-report-on-military/62236/ |url-status=dead }}</ref> ಟಿಯಾನಾನ್ಮೆನ್ ಚೌಕದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಶಿ ತಾವೋ ಎಂಬ ಚೀನಾದ ಪತ್ರಕರ್ತ ಚೈನಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಇಮೇಲ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ 2005ರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾದಂತೆ ವಿಸಲರ್‌ಬ್ಲೌಬರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಥವಾ ರಹಸ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇಮೇಲ್ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೇಳಿದೆ.<ref name="NewScientist1" /> ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ''ದಿ ಕೋಲ್ಬರ್ಟ್ ರಿಪೋರ್ಟ್‌'' ಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ [[ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ]]ದ ಮಿತಿಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಈ ರೀತಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ, "[ಇದು] ಅಂತಿಮವಾದ ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು [[ಕಾನೂನು]] ಏನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಮುಕ್ತ ಮಾತು. ಇದು ಯಾಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸಂವಿಧಾನದ ಬಿಲ್ ಆಫ್ ರೈಟ್ಸ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ, [[ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ]] ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಕಾನೂನಿನ ಹೊರಗೆ ಪತ್ರಿಕಾ ಹಕ್ಕನ್ನು ಇಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಪತ್ರಿಕಾ ಹಕ್ಕುಗಳೇ ಕಾನೂನನ್ನು ರಚನೆ ಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಕಾನೂನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂವಿಧಾನ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಾಸನವೂ ಮಾಹಿತಿಯ ಹರಿವಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಜನರು ರಾಜಕಾರಣ,ಸಮಾಜದ ರಚನೆಯಂತಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥವಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಸರ್ಕಾರವೊಂದರ ರಚನೆ, ಚುನಾವಣೆ ಸಾಧ್ಯ".<ref>http://www.colbertnation.com/the-colbert-report-videos/260785/april-12-2010/exclusive---julian- assange-extended-interview</ref> ಈ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್‌ ಅನ್ನು 1971ರಲ್ಲಿ ಡೇನಿಯಲ್ ಎಲ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಪೆಂಟಗಾನ್ ಪೇಪರ್ಸ್ ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="LinuxworldWikileaks1">{{cite news|last=Bradner|first=Scott|authorlink=Scott Bradner|title=Wikileaks: a site for exposure|url=http://www.networkworld.com/columnists/2007/011706bradner.html?page=1|accessdate=19 December 2010|newspaper=[[Network World]]|date=17 January 2007|archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131629/http://www.networkworld.com/columnists/2007/011706bradner.html?page=1|url-status=dead}}</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೋರಿಕೆಯಾದ ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿರಬಹುದು. ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅನಾಮಧೇಯತೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂವಿಧಾನ|ಸಂವಿಧಾನ]]ವು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಕನಿಷ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಯಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.<ref name="LinuxworldWikileaks1" /> ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ ವಿಟ್ಲಿ ಸ್ಟ್ರೈಬರ್ ಅವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್‌ನ ಲಾಭಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾ, "ಹೀಗೆ ಸರ್ಕಾರೀ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಈ ಜೈಲುಶಿಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೆರೆವಾಸ ಅಥವಾ ಸಾವು ವಿಧಿಸಬಹುದು."<ref>{{cite news |title=How to be a Whistle Blower |url=http://www.unknowncountry.com/news/how-be-whistle-blower |work=Unknowncountry.com |date=17 January 2007 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=20 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://archive.is/20131220010617/http://www.unknowncountry.com/news/how-be-whistle-blower |url-status=dead }}</ref> ===ನಿಧಿ ಸಹಾಯ=== 24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2009ರಂದು, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಿಧಿಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/6995068005 |title=Twitter / WikiLeaks: To deal with a shortage of... |publisher=Twitter |date=24 December 2009 |accessdate=30 April 2010}}</ref> ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ನಮೂನೆಯೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದಂತೆ ತನ್ನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು.<ref name="digdeep" /> ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಷಯಗಳು ತುಂಬಾ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೊಂದು ಅನಧೀಕೃತ ದರ್ಪಣವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|title=WikiLeaks - Mirrors|url=http://wikileaks.ch/Mirrors.html|publisher=WikiLeaks|accessdate=18 December 2010|archive-date=7 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207060201/http://www.wikileaks.ch/mirrors.html|url-status=dead}}</ref> ಒಮ್ಮೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ವೆಚ್ಚ ಸರಿಹೊಂದಿದರೆ ಪುನಃ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ತನ್ನ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="digdeep">{{cite news |last= Butselaar |first=Emily |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/jan/29/wikileaks-shut-down |title=Dig deep for WikiLeaks |work=The Guardian |location=UK |date=29 January 2010 |accessdate = 30 January 2010 |location=London}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಇದೊಂದು ರೀತಿಯ ಮುಷ್ಕರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ "ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಮಯವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು".<ref name="leakonomy">{{cite news |title=Leak-o-nomy: The Economy of Wikileaks (Interview with Julian Assange) |author=Mey, Stefan |url=http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ |accessdate=19 December 2010 |work=Medien-Ökonomie-Blog |publisher=WordPress |date=4 January 2010 |archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213110334/http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ |url-status=dead }}</ref> 6 ಜನವರಿ 2010ರಿಂದ ಹಣವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು,<ref>{{cite web |author=WikiLeaks |url=http://twitter.com/wikiLeaks |title=at 7:42&nbsp;am 5&nbsp;Jan 2010 |publisher=Twitter |date=|accessdate=30 April 2010}}</ref> ಆದರೆ 3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010ರವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆದು, ಆನಂತರದಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಹಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/8613426708 |title=Twitter / Wikileaks: Achieved min. funraising g... |publisher=Twitter |date=|accessdate=30 April 2010}}</ref> 22 ಜನವರಿ 2010ರಂದು ಪೇಪಾಲ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಡೊನೇಶನ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳಿತು, ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಇದು ನಡೆದಿತ್ತು, ಮತ್ತು "ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೇ" ಇದು ನಡೆದಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/8101847372 |title=WikiLeaks: Paypal has again locked our... |publisher=Twitter | accessdate = 26 January 2010}}</ref> 25 ಜನವರಿ 2010ರಂದು ಖಾತೆಯು ಪುನಃ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/8192453527 |title=WikiLeaks: Paypal has freed up our... |publisher=Twitter |accessdate=26 January 2010}}</ref> 18 ಮೇ 2010ರಂದು ಇದರ ಜಾಲತಾಣ ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/wikileaks/status/14270362566 |title=Wikileaks: Next milestone completed:... |publisher=Twitter|date=18 May 2010|accessdate=18 December 2010}}</ref> ಜೂನ್ 2010ರಂತೆ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜಾನ್ ಎಸ್. ಆ‍ಯ್೦ಡ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಎಲ್.ನೈಟ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌‍ ನೀಡುವ ಅರ್ಧ ಮಿಲಿಯನ್‌ ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಪಡೆಯಲು ಅಂತಿಮ-ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿತ್ತು,<ref name="Khatchdourian" /> ಆದರೆ ಪಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref name="Knight">{{cite news|last=Cohen |first=Noam |url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/06/17/knight-foundation-hands-out-grants-to-12-groups-but-not-wikileaks/ |title=Knight Foundation Hands Out Grants to 12 Groups, but Not WikiLeaks |work=Media Decoder Blog |publisher=The New York Times Company |date=17 June 2010 |accessdate=1 August 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನೈಟ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಟೆಡ್ ಯೋಜನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ಶಿಫಾರಸುಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಣ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ನೋಡೋಣ."<ref name="Cook">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/s/ynews/20100617/ts_ynews/ynews_ts2677_3|title=WikiLeaks questions why it was rejected for Knight grant|last=Cook|first=John|date=17 June 2010|work=[[Yahoo! News]]|accessdate=19 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514045824/http://news.yahoo.com/s/ynews/20100617/ts_ynews/ynews_ts2677_3|archivedate=14 ಮೇ 2011|url-status=live}}</ref> ನೈಟ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗ "'12 ದತ್ತಿಗಳು ಸುದ್ದಿಯ ಭವಿಷ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ'&nbsp;– ಆದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅಲ್ಲ" ಮತ್ತು ನೈಟ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ "ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದೆಯೇ" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು.<ref name="Knight" /> ನೈಟ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನ ವಕ್ತಾರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, " ನೈಟ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಮಂಡಳಿಗೆ ಶಿಪಾರಸ್ಸು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ."<ref name="Cook" /> ಹೀಗಿದ್ದರೂ, ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೇತರರು, ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಕರ್ತ ಜನ್ನಿಫರ್ 8 ಇದ್ದ ನೈಟ್ ಸಲಹಾ ತಂಡವು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್‌ಗೆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿತ್ತೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.ಲೀ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪರವಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಪಿಆರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref name="Cook" /> ===ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು=== ಜುಲೈ 17 ರಂದು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 2010 ಹ್ಯಾಕರ್ಸ್ ಆನ್ ಪ್ಲಾನೆಟ್ ಅರ್ಥ್ (ಹೆಚ್ಓಪಿಇ) ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಪರವಾಗಿ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರ ಬದಲಿಗೆ ಜಾಕೊಬ್ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ಬಮ್ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು, ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಫೆಡರಲ್ ಏಜೆಂಟ್‌ಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.<ref name="repair" /><ref>{{cite web |last=McCullagh |first=Declan |url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html |title=Feds look for WikiLeaks founder at NYC hacker event &#124; Security – CNET News |publisher=News.cnet.com |date=16 July 2010 |accessdate=1 August 2010 |archive-date=27 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827013027/http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html |url-status=dead }}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಸಲ್ಲಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref name="repair">{{cite web |author=Singel, Ryan |url=https://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks_repair/ |title=Wikileaks Reopens for Leakers &#124; Threat Level |publisher=Wired.com |date=19 July 2010 |accessdate=1 August 2010 |archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209230740/http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks_repair/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Appelbaum |first=Jacob|title=Jacob Appelbaum WikiLeaks Next HOPE Keynote Transcript|url=https://docs.google.com/document/pub?id=1ebTGiyaQQ2HSCOpqsD8GD7x_7IBqkeYZ4jfEJ_rYeFQ|publisher=Hackers on Planet Earth conference|accessdate=18 December 2010|date=17 July 2010}}</ref><ref>{{cite video |people= WikiLeaks |date= 16–18 July 2010 |title= Saturday Keynote at The Next HOPE |url= http://c2047862.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/Saturday%20Keynote%20-%20Wikileaks.mp3 |format= MP3 |medium= Audio |accessdate= 18 December 2010 |archive-date= 26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120426042333/http://c2047862.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/Saturday%20Keynote%20-%20Wikileaks.mp3 |url-status= dead }}</ref> 19 ಜುಲೈ 2010ರಂದು ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಟೆಡ್ ಕಾನ್ಫರೇನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿ ಸಲ್ಲಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜಾಲತಾಣವು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>ಅಸ್ಸಾಂಜೆಯ ಟೆಡ್ ನೊಂದಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನ</ref> ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ಬಮ್ ಜುಲೈ 29ರಂದು ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡಿನಿಂದ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಾಪಾಸ್ಸಾಗುವಾಗ, ಅನಾಮಿಕ ಮೂಲದ ಕರೆಯಿಂದ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಏಜೆಂಟರಿಂದ ಮೂರು ತಾಸುಗಳ ಕಾಲ ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="AppelbaumAirport" /> ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ಬಮ್‌ರ ಬ್ಯಾಗ್, ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು ಬ್ಯಾಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರಸೀದಿಯ ಪೋಟೋಕಾಫಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಯಾವ ರೀತಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು ಎಂಬ ವಿಷಯವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ''Cnet'' ಗೆ ಒಂದು ಮೂಲವು ಹೇಳಿದೆ.<ref name="AppelbaumAirport" /> ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ಬಮ್ ತನ್ನ ವಕೀಲರಿಲ್ಲದೇ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ದೂರವಾಣಿ ಕರೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವರ ಮೊಬೈಲ್ ಪೋನ‌ನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿಲ್ಲ.<ref name="AppelbaumAirport">{{cite web |last=Mills |first=Elinor |url=http://news.cnet.com/8301-27080_3-20012253-245.html |title=Researcher detained at U.S. border, questioned about WikiLeaks |publisher=News.cnet.com |date=28 July 2010 |accessdate=1 August 2010 |archive-date=10 ಮಾರ್ಚ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310204021/http://news.cnet.com/8301-27080_3-20012253-245.html |url-status=dead }}</ref> ಜುಲೈ 31ರಂದು, ಇದನ್ನು ಡೇಪ್ಕಾನ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಪೋನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಇವರು ಮಾತನಾಡಿದ ನಂತರ ಏಫ್‌ಬಿಐನ ಎರಡು ಏಜಂಟರು ಇವರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.<ref name="AppelbaumAirport" /> ಆನ್‌ಲೈನ್‍ನಲ್ಲಿ ಶೋಧಿಸದ ರಹಸ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಮಾಡುವ ಪರಿಪಾಠವು "ನಮ್ಮನ್ನೇ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/17/AR2010081705225.html|publisher=The New Yorker|title=No Secrets|date=7 June 2010|accessdate=20 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=9|publisher=The Washington Post|title=The Justice Department weighs a criminal case against WikiLeaks|date=18 August 2010|accessdate=10 December 2010}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಜೀವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಅಮಾಯಕರಿಗೆ ಅಪಾಯ ಉಂಟಾಗುವುದಕ್ಕಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://svtplay.se/v/2264028/wikirebels_the_documentary. |title=timestamp 35:45 to 36:03. |access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-date=16 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916103604/http://svtplay.se/v/2264028/wikirebels_the_documentary. |url-status=dead }}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ತನಿಖೆಯು ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://twitter.com/#!/wikileaks/status/27627822775|publisher=Twitter|title=Read closely: NATO tells CNN not a single case of Afghans needing protection or moving due to leak http://bit.ly/dk5NZi|date=17 October 2010|accessdate= 20 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10997|title=Australian Dept of Defence investigation completed: WikiLeaks caused no harm http://bit.ly/aQQHDk|date=26 October 2010|accessdate= 20 December 2010}}</ref> 2010ರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಡಜನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಜಾಲತಾಣವನ್ನು ತೊರೆದರು,<ref>{{cite news|last=Taylor |first=Jerome |url=http://www.independent.co.uk/news/media/online/secret-war-at-the-heart-of-wikileaks-2115637.html |title=Secret war at the heart of Wikileaks|publisher=independent.co.uk |date=25 October 2010 |accessdate=}}</ref> ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾದ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹೊಂದಿರುವ ಹೊಸದಾದ ಸೋರಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಾಲತಾಣ OpenLeaks.com ನ್ನು ಡೇನಿಯಲ್ ಡಾಮ್ಸ್ಚೆಯಿಟ್- ಬೆರ್ಗ್ ತೊರೆದರು.<ref>{{cite news|last=Nordstrom |first=Louise |url=http://www.washingtontimes.com/news/2010/dec/10/former-wikileaks-worker-rival-site-under-way/ |title=Former WikiLeaks worker: Rival site under way |newspaper=[[The Washington Times]] |date=10 December 2010 |accessdate=13 December 2010}}</ref> ==ಆಡಳಿತ== ಜನವರಿ 2010ರ ಸಂದರ್ಶನದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತಂಡವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐದು ಜನ ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 800ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರಾರಿಗೂ ಸಂಬಳವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾವುದೇ ತರಹದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="leakonomy" /> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದರ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಖರ್ಚು 2,00,000ಫೌಂಡ್‌ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಖರ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ಗಣಕಯಂತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೆಚ್ಚಗಳಾಗಿವೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ಅದರ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲ ನೀಡಿದರೆ ಅದರ ಖರ್ಚು6,00,000ಫೌಂಡ್‌ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="leakonomy" /> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಯಾವುದೇ ವಕೀಲರಿಕೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಘಟನೆಗಳಾದ 'ಅಸೋಸಿಯೆಟೆಡ್ ಪ್ರೆಸ್','''ಲಾಸ್ ಏಂಜೆಲಿಸ್ ಟೈಮ್ಸ'' ' ಮತ್ತು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಂಘ'ಗಳು ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಡಾಲರ್‌ಗಳನ್ನು ಕಾನೂನು ನೆರವಿಗಾಗಿ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿವೆ.<ref name="leakonomy" /> ಆದರೆ ಇದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಆದಾಯದ ಸಣ್ಣ ಹರಿವಾಗಿದೆ. ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸವಾಲು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="leakonomy" /> ವವ್ ಹಾಲೆಂಡ್ ಫೌಂಡೆಶನ್‌ನವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.. ಜುಲೈ 2010ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು 'ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌' ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಹಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದು ತನ್ನ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್, ಓಡಾಟ, ಮತ್ತು ಆವರ್ತನ ಶ್ರೇಣಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಿತು.<ref name="techeye">{{cite web |url=http://www.techeye.net/internet/wau-holland-foundation-sheds-light-on-wikileaks-donations#ixzz0td0dXhBx |title=Wau Holland Foundation sheds light on WikiLeaks donations – Hardware, ISP, travelling costs |publisher=TechEye |date=13 July 2010 |accessdate=1 August 2010 |archive-date=27 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727011201/http://www.techeye.net/internet/wau-holland-foundation-sheds-light-on-wikileaks-donations#ixzz0td0dXhBx |url-status=dead }}</ref> TechEye ಲೇಖನನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಿತು: {{quote|As a charity accountable under German law, donations for WikiLeaks can be made to the foundation. Funds are held in escrow and are given to WikiLeaks after the whistleblower website files an application containing a statement with proof of payment. The foundation does not pay any sort of salary nor give any renumeration {{sic}} to WikiLeaks' personnel, corroborating the statement of the site's former German representative Daniel Schmitt [real name [[Daniel Domscheit-Berg]]]<ref name="bates"/> on national television that all personnel works voluntarily, even its speakers.<ref name=techeye/>}} ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆರವರನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಕೆಲಸಗಾರು ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಸಂಬಳವನ್ನು ಪಡೆಯತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು 2010ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವವ್ ಹಾಲೆಂಡ್ ಫೌಂಡೆಶನ್‌ ಹೇಳಿತು.<ref>{{cite web|url=http://m.thelocal.de/sci-tech/20101223-31975.html|publisher=The Local|title=Wikileaks donations still flowing, but not to Assange legal fund|accessdate=23 December 2010|archive-date=2 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002143644/http://m.thelocal.de/sci-tech/20101223-31975.html|url-status=dead}}</ref> ===ತಾಣ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ವಿಷಯಗಳು=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಮತ್ತು ವಕ್ತಾರರಾದ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಮತ್ತು ಡೇನಿಯಲ್ ಡಾಮ್ಸ್ಚೆಯಿಟ್- ಬೆರ್ಗ್ ಇವರುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಜರ್ಮನ್‌ನ ಮಾಜಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಡೇನಿಯಲ್ ಡಾಮ್ಸ್ಚೆಯಿಟ್- ಬೆರ್ಗ್‌ರನ್ನು ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ ವಜಾಗೊಳಿಸಿದರು. ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಜೊತೆಗಿನ ಬಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref name="bates">{{cite web |author=Bates, Theunis |url=http://www.aolnews.com/2010/09/28/wikileaks-woes-grow-as-spokesman-quits-site/ |title=WikiLeaks' Woes Grow as Spokesman Quits Site |publisher=AOL News |date=28 September 2010 |accessdate=22 October 2010 |archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209122932/http://www.aolnews.com/2010/09/28/wikileaks-woes-grow-as-spokesman-quits-site/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Raphael G. |last=Satter |url=http://www.physorg.com/news205093515.html |title=WikiLeaks chief lashes out at media during debate |agency=Associated Press |date=30 September 2010 |accessdate=22 October 2010}}</ref><ref>{{cite news |last=Blodget |first=Henry |authorlink=Henry Blodget |title=WikiLeaks Spokesman Quits, Blasts Founder Julian Assange As Paranoid Control Freak, Admits To Using Fake Name |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2010%2F09%2F28%2Fbusinessinsider-wikileaks-spokesman-quits.DTL |date=28 September 2010 |newspaper=San Francisco Chronicle |accessdate=12 December 2010 |archive-date=6 ಮಾರ್ಚ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306180126/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2010%2F09%2F28%2Fbusinessinsider-wikileaks-spokesman-quits.DTL |url-status=dead }}</ref> ===ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತನ್ನದೇ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ "ಅದೊಂದು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲಾಗದ ಮತ್ತು ಪರಾಮರ್ಶೆಗೆ ಸಿಗದ ಬೃಹತ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಸೋರಿಕಾ ತಾಣವಾಗಿದೆ".<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2010/jul/14/julian-assange-whistleblower-wikileaks|title=Julian Assange: the whistleblower|work=The Guardian |location=UK |author=Stephen Moss|date=14 July 2010|accessdate=7 December 2010}}</ref> ಈ ತಾಣವು ಅನೇಕ ಸರ್ವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಡೊಮೇನ್ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇವೆಯನ್ನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಡೊಮೇನ್ ನೇಂ ಸಿಸ್ಟಮ್ ನೀಡುವವರು (DNS) ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರು.<ref name="satter">{{cite news|last=Satter|first=Raphael G.|title=WikiLeaks fights to stay online amid attacks|url=http://www.forbes.com/feeds/ap/2010/12/03/technology-wikileaks_8180890.html?boxes=Homepagebusinessnews|accessdate=11 December 2010|newspaper=[[Forbes]].com|date=3 December 2010|author2=Svensson, Peter|agency=Associated Press|archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222044306/http://www.forbes.com/feeds/ap/2010/12/03/technology-wikileaks_8180890.html?boxes=Homepagebusinessnews|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/wikileaks-hit-by-new-online-onslaught-2151570.html |title=WikiLeaks hit by new online onslaught |last1=Randall |first1=David|last2=Cooper|first2=Charlie |date=5 December 2010 |work=The Independent |accessdate=4 December 2010}}</ref> ಸದ್ಯ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಸ್ವೀಡನ್ ಮೂಲದ ಕಂಪನಿಯಾದ ಪಿಆರ್‌ಕ್ಯೂ (PRQ) ಇವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಭದ್ರವಾದ, ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನಾತೀತ ಮುಖ್ಯ [[ಗಣಕಯಂತ್ರ]](ಸರ್ವರ್)ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಪಿಆರ್‌ಕ್ಯೂ ಗೆ ತನ್ನ ಕ್ಲೈಂಟ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಲಾಗ್ ಮಾಡುವುದರ ಹೊರತಾಗಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="goodwin">{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2008/02/21/wikileaks_bulletproof_hosting/ |title=Wikileaks judge gets Pirate Bay treatment |author=Goodwin, Dan |publisher=The Register|date=21 February 2008 |accessdate=7 December 2010}}</ref> ಸರ್ವರ್‌ಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ನಾನಾ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿವೆ ಆದರೆ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಸರ್ವರ್‌ಗೆ ಸ್ವೀಡನ್‌‌ನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="DN1">{{cite news|title=Jagad och hatad – men han vägrar vika sig|language=Swedish|trans_title=Chased and hated - but he refuses to give way|author=Fredén, Jonas|newspaper=[[Dagens Nyheter]]|url=http://www.dn.se/nyheter/varlden/jagad-och-hatad-men-han-vagrar-vika-sig-1.1153725|date=14 August 2010|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818113905/http://www.dn.se/nyheter/varlden/jagad-och-hatad-men-han-vagrar-vika-sig-1.1153725|url-status=dead}}</ref> ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸೆಂಜ್‌ರವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸರ್ವರನ್ನು ಸ್ವೀಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ ಆ ದೇಶಗಳು ತಮಗೆ ತಮ್ಮ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಡನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನವು ಸುದ್ದಿಗಾರರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಹ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ." ಸ್ವೀಡನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಹಿತಿದಾರರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾನೂನು ಬದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="DN1" /> ಸ್ವಿಡನ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸುದ್ದಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ವಿಚಾರಣೆಗೊಳಪಡಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news|title=Därför blir Julian Assange kolumnist i Aftonbladet|language=Swedish|author=Helin, Jan|newspaper=[[Aftonbladet]]|date=14 August 2010|url=http://blogg.aftonbladet.se/janhelin/2010/08/darfor-blir-julian-assange-kolumnist-i-aftonbladet|accessdate=15 August 2010|archive-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820032744/http://blogg.aftonbladet.se/janhelin/2010/08/darfor-blir-julian-assange-kolumnist-i-aftonbladet|url-status=dead}}</ref>{1/} ಈ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಪಿಆರ್‌ಕ್ಯೂದ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಕಾರ್ಯ ಸ್ಥಗಿತತೆಯು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಯಾರಾದರೂ ತಕರಾರು ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾಧಾರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮಕ್ತ ಮಾತುಕತೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸರ್ವರ್‌ಗಳನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಯಾವುದೇ ಕೋಷ್ಟಕಗಳನ್ನು ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಗೌಪ್ಯವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು "ಬುಲೆಟ್ ಫ್ರೂಪ್ ಹೊಸ್ಟಿಂಗ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref name="goodwin" /><ref>{{cite news |url=http://news.blogs.cnn.com/2010/07/25/what-is-wikileaks/?iref=storysearch |title=What is WikiLeaks? |publisher=CNN |date=25 July 2010 |accessdate=6 August 2010 |archive-date=14 ಜನವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114095005/http://news.blogs.cnn.com/2010/07/25/what-is-wikileaks/?iref=storysearch |url-status=dead }}</ref> 17 ಆಗಸ್ಟ್‌ 2010ರಂದು ಘೋಷಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಪೈರೆಟ್ ಪಾರ್ಟಿಯವರು ಹಲವಾರು ಸುದ್ಧಿ ಸರ್ವರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಪೈರೆಟ್ ಪಾರ್ಟಿರಯವರು ಸರ್ವರ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ದೇಣಿಗೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಪೈರೆಟ್ ಪಾರ್ಟಿರಯವರು ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಆಗಾಗ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |author=TT |url=http://www.dn.se/nyheter/sverige/piratpartiet-skoter-wikileak-servrar-1.1155285 |title=Piratpartiet sköter Wikileak-servrar |language=Swedish |trans_title=Pirate Party manages Wikileaks Servers |publisher=DN.se |date=17 August 2010 |accessdate=22 October 2010 |archive-date=19 ಆಗಸ್ಟ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819122315/http://www.dn.se/nyheter/sverige/piratpartiet-skoter-wikileak-servrar-1.1155285 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Swedish Pirate Party to host WikiLeaks servers|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/08/18/sweden.wikileaks/#fbid=zfd5Igi2Lea&wom=false|accessdate=21 August 2010|publisher=CNN|date=18 August 2010|archive-date=6 ನವೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106223602/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/08/18/sweden.wikileaks/#fbid=zfd5Igi2Lea&wom=false|url-status=dead}}</ref> ಕೆಲವು ಸರ್ವರ್‌ಗಳು ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಮ್‌ನ ಕೆಲವು ಭೂಗತ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಬಂಕರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.vg.no/nyheter/utenriks/artikkel.php?artid=10018210 |title=Pentagon-papirer sikret i atom-bunker |publisher=[[VG Nett]] | language = Norwegian |date=27 August 2010 |accessdate=6 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/08/30/wikileaks-servers-move-to-underground-nuclear-bunker/?boxes=businesschanneltopstories |title=Wikileaks Servers Move To Underground Nuclear Bunker |work=Forbes |date=30 August 2010 |accessdate=6 December 2010}}</ref> ಈ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣಕ್ಕೆ ಸರ್ವರ್ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನೇಕರು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅಮೇಜಾನ್‌‌ರ ಸರ್ವರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು.<ref name="amazon">{{cite web|last=Gross|first=Doug|title=WikiLeaks cut off from Amazon servers|url=http://edition.cnn.com/2010/US/12/01/wikileaks.amazon/index.html?eref=edition|publisher=CNN|accessdate=2 December 2010|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192138/http://edition.cnn.com/2010/US/12/01/wikileaks.amazon/index.html?eref=edition|url-status=dead}}</ref> ನಂತರ ಈ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣವು ಅಮೇಜಾನ್‌ ಸರ್ವರ್‌ನಿಂದ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="amazon" /> ಅಮೇಜಾನ್‌ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತನ್ನ ಸೇವೆಯ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. "ಅವರು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಹೇಳಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸೇವಾ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ "ನೀವು ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ನೀವು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.ನೀವು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಸುದ್ದಿಯು ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆಯುಂಟು ಮಾಡುವಂತದ್ದಾಗಿರಬಾರದು". ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವುದೇನೆಂದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಯಾವುದೇ ಸುದ್ದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಈ ರಹಸ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Hennigan">{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/12/amazon-wikileaks-servers.html|title=Amazon says it dumped WikiLeaks because it put innocent people in jeopardy|last=Hennigan|first=W.J.|date=2 December 2010|work=[[Los Angeles Times]]|accessdate=23 December 2010}}</ref> ನಂತರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ಒವಿಎಚ್ ಸರ್ವರ್‌ನ್ನು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{fr}} [http://www.lepoint.fr/high-tech-internet/expulse-d-amazon-wikileaks-s-installe-en-france-02-12-2010-1270137_47.php Expulsé d'Amazon, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ trouve refuge en France] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171018074956/http://www.lepoint.fr/high-tech-internet/expulse-d-amazon-wikileaks-trouve-refuge-en-france-02-12-2010-1270137_47.php |date=18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2017 }}. 2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010, Le Point</ref> ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ದೂಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದ ನಂತರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಎರಡು ನ್ಯಾಯ ಸೂತ್ರಗಳಾದ ನ್ಯಾಯ ಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು. ಆದರೆ ಲೀಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತಕ್ಷಣದಿಂದ ಜಾರಿಬರುವಂತೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಒವಿಎಚ್ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣವನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿತು. ಆದರೆ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿತು.<ref name="autogenerated3">{{cite web|last= |first=|title=French company allowed to keep hosting WikiLeaks |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-08/french-company-allowed-to-keep-hosting-wikileaks.html |publisher=Bloomberg |accessdate=8 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=French web host need not shut down WikiLeaks site: judge |url=http://www.france24.com/en/20101206-french-web-host-need-not-shut-down-wikileaks-site-judge |publisher=AFP|date=6 December 2010 |accessdate=8 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210142206/http://www.france24.com/en/20101206-french-web-host-need-not-shut-down-wikileaks-site-judge|archivedate=10 December 2010}}</ref> {{Out of date|article|date=December 2010}} ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಹಲವಾರು ತಂತ್ರಾಂಶ(ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್)ಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಅವು ಯಾವುವೆಂದರೆ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಕಿ, ಫ್ರೀನೆಟ್, ಟೋರ್ ಮತ್ತು ಪಿಜಿಪಿ.<ref>{{cite web |author=|title= Is WikiLeaks accessible across the globe or do oppressive regimes in certain countries block the site? |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_accessible_across_the_globe_or_do_oppressive_regimes_in_certain_countries_block_the_site.3F |work=WikiLeaks |year=2008 |accessdate=28 February 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_accessible_across_the_globe_or_do_oppressive_regimes_in_certain_countries_block_the_site.3F <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 16 February 2008}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತನ್ನ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಖಾಸಗಿತನ ಒದಗಿಸಲು ಟೋರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.freehaven.net/anonbib/cache/wpes09-bridge-attack.pdf |title=On the risks of serving whenever you surf |publisher=freehaven.net |format=PDF |accessdate=17 June 2010}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 4 2010ರಂದು ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸ್ಸಾಂಗಿಯವರು ಸ್ವಿಸ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಟೆಲಿವಿಜನ್(TSR)ಗೆ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಾನು ತಟಸ್ಥ [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಡ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಸ್ವಿಡ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮಾಡವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html|title=Julian Assange compte demander l'asile en Suisse|publisher=TSR|date=4 November 2010|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=27 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227104321/http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6A369920101104|title=WikiLeaks founder says may seek Swiss asylum|publisher=Reuters|date=4 November 2010}}</ref> ಅಸ್ಸೆಂಜ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಿಡ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು [[ಐಸ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌]]ಗಳು ಮಾತ್ರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.orf.at/stories/2023751/|title=WikiLeaks-Gründer erwägt Umzug in die Schweiz|publisher=ORF|date=5 November 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=WikiLeaks Founder to Release Thousands of Documents on Lebanon |first= |last= |newspaper=[[Al-Manar]] |date=5 November 2010 |url=http://www.almanar.com.lb/newssite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en |accessdate=28 November 2010 |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113051102/http://www.almanar.com.lb/NewsSite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en |url-status=dead }}</ref> ===ಹಣಕಾಸು=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಒಂದು ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ್ದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಇದರ ಹಣಕಾಸು ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೂಲಕ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಜಾಲ ಹಣ ಬಟವಾಡೆ ಪದ್ದತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವವ್ ಹಾಲೆಂಡ್ ಫೌಂಡೆಶನ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಹಣಕಾಸು ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009ರಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 9,00,000 ಯೂರೋಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಅಮೇರಿಕಾದ ಡಾಲರ್ನಲ್ಲಿ $1.2ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ €370,000 ಹಣವನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ವವ್ ಹಾಲೆಂಡ್ ಪೌಂಢೆಶನ್‌ನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಹೆಂಡ್ರಿಕ್ ಫುಲ್ದಾರವರಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಕಂಪನಿಯು ಪೇ-ಪಾಲ್‌ರವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಖಾತೆಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ ಎರಡರಷ್ಟನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಂದ 'ಪೇ-ಪಾಲ' ಮಾದರಿಯ ಹಣವರ್ಗಾವಣೆಯಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅವರು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಕಟಣೆಯೂ ಕೂಡ " ಬೆಂಬಲದ ಅಲೆಯನ್ನು" ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ಮತ್ತು ಆ ದೇಣಿಗೆಗಳು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿವಾರ್ತೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದ ನಂತರ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರಭಲವಾದವು.<ref>{{cite news |title='Donations Were Never as Strong as Now'|first= |last= |newspaper=[[Der Spiegel]] |date=13 December 2010 |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,734318,00.html|accessdate=15 December 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Financing WikiLeaks|first=|last=|newspaper=Harpers' Magazine|date=6 August 2010|url=http://www.harpers.org/archive/2010/08/hbc-90007485|accessdate=15 December 2010|archive-date=19 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019211817/http://harpers.org/archive/2010/08/hbc-90007485|url-status=dead}}</ref> ===ಸರ್ವರ್‌ನ ಹೆಸರುಗಳು=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನವರು 'ಎವರಿ ಡಿಎನ್‌ಎಸ್‌ರವರ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅದು ಡಿಡಿಓಎಸ್‌ದ ದಾಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.{{clarify|date=December 2010|reason=reword to make clear what host is meant and why using EveryDNS led to DDoS}} ಈ ದಾಳಿಯು ಎವರಿ ಡಿಎನ್ಎಸ್‌ರವರ ಸೇವೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಡಿಎನ್ಎಸ್‌ರವರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಹಿಂಪಡೆದರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಎವರಿ ಡಿಎನ್ಎಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಡಿಡಿಓಎಸ್ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕೆಲವು ಬೆಂಬಲಿಗರು ಈಸಿಡಿಎನ್ಎಸ್, ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಎವರಿ ಡಿಎನ್ಎಸ್ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿದು ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ಅದಕ್ಕೂ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಈಸಿಡಿಎನ್ಎಸ್ ಮತ್ತು ಎವರಿ ಡಿಎನ್ಎಸ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ ಕಾರಣ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ನಂತರ ಈಸಿಡಿಎನ್ಎಸ್ ಕಂಪನಿಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸರ್ವರ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite news |title=Canadian firm caught up in Wiki wars |first=Steve |last=Ladurantaye |url=http://www.theglobeandmail.com/news/technology/canadian-firm-caught-up-in-wiki-wars/article1830732/ |newspaper=The Globe and Mail |date=8 December 2010 |accessdate=9 December 2010}}</ref> ===ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು=== "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌" ಎಂಬ ಹೆಸರಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ ಅದು "ವಿಕಿ"ಗೂ ಅದಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.{{As of|2010|12|lc=on}} ಅಲ್ಲದೇ, ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಜನರಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು<ref>{{cite news|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2010-09-06/In_the_news|title=Difficult relationship between WikiLeaks and Wikipedia|coauthors=Wackywace, HaeB, and Tony1|date=6 September 2010|work={{srlink|Wikipedia:Signpost/About|The Signpost}}|publisher=[[Wikipedia]]|accessdate=1 December 2010}}</ref>. ಆದರೂ '[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ|ವಿಕಿ-ಪಿಡಿಯಾ]]' ಮತ್ತು 'ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌' ಎರಡು ಕೂಡಾ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ 'ವಿಕಿ' ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiLeaks_is_not_part_of_Wikipedia|title=Wikipedia:WikiLeaks is not part of Wikipedia|work=[[Wikipedia]]|publisher=[[Wikimedia Foundation]]|accessdate=1 December 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html|title=Wiki giants on a collision course over shared name|last1=Rawlinson|first1=Kevin |first2=Tom |last2=Peck|date=30 August 2010|work=The Independent |location=UK|accessdate=1 December 2010}}</ref> ಅಂದರೆ "ವಿಕಿ" ಎನ್ನುವುದೊಂದು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಹೆಸರು ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಲಾಭ ಗಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ 'ವಿಕಿಯಾ' ಇದು ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳಾದ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಡಾಟ್ ಕಾಮ್ ಮತ್ತು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಡಾಟ್‌ನೆಟ್ ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ "ಚಿನ್ಹೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಮಾಪನ" ವಾಗಿ 2007ರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.wikia.com/Press:Wikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names|title=Press:Wikia Does Not Own Wikileaks Domain Names|work=[[Wikia]]|publisher=[[Wikia]]|accessdate=13 December 2010|archive-date=10 ಮೇ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names|url-status=dead}}</ref> ಓದಿದ ನಿಜವಾದ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು:<ref name="whatis">{{cite web |author=|title=What is WikiLeaks? How does WikiLeaks operate? |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_WikiLeaks.3F_How_does_WikiLeaks_operate.3F |work=WikiLeaks |year=2008 |accessdate=28 February 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_WikiLeaks.3F_How_does_WikiLeaks_operate.3F |archivedate = 16 February 2008}}</ref> <blockquote>ಉಪಯೋಗಿಸುವವರಿಗೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಕೂಡ ವಿಕಿಪಿಡಿಯಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಈ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬಹುದು, ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ತಿದ್ದಬಹುದು. ಯಾವುದೇ ತಾಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅರಿವು ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೋರಿಕೆದಾರರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೂ ಕುರುಹು ಸಿಗದಂತೆ ಸೇರಿಸಬಹುದು. ಗ್ರಾಹಕರು ಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವಿಷಯದ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು. ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಬರಹಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸಂಭವನೀಯತೆಯ ಮೇಲೆ ತುಲನೆ ಮಾಡಿ ನೋಡಬಹುದು. ಗ್ರಾಹಕರು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿವರವಾಗಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಹುದು. ದಾಖಲೆಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಸಕ್ತತೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಜನರು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.</blockquote> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ರವರು ಹೊಸದಾಗಿ ಸಂಪಾದಕಿಯವೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದು ಅದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಥವಾ ನೈತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ(ಅವು ಮೊದಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರಬಾರದು) ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:Submissions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419013425/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:Submissions |archivedate=19 April 2008 |title=WikiLeaks' submissions page |publisher=WikiLeaks |accessdate=17 June 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಕೇವಲ ವಿವೇಚನೆಯಿಲ್ಲದ ರಹಸ್ಯ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ ಯಾವುದೇ ತರಹದ ನೈತಿಕತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಸಂಪಾದಕೀಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite news |title=Wikileaks and untracable document disclosure |url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |work=Secrecy News |publisher=Federation of American Scientists |date=3 January 2007 |accessdate=21 August 2008 |archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311214041/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಹಳದಿನಗಳವರೆಗೆ ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಸೇರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತಿದ್ದುವಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಎಫ್‌ಎಕ್ಯೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ವಿವರಗಳು ಅಂತರಂಗಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೊಳಪಟ್ಟು ಕೆಲವು ಪ್ರಕಟವೂ ಆದವು, ಆದರೆ ಕೇವಲ ಸಂಪಾದಕನಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತಿರುವ ಬರಹಗಳನ್ನು ಅನಾಮಿಕ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವಿಮರ್ಶಕರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ 2008ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪುನಃ ನೀಡಿದ ಎಫ್ಎಕ್ಯೂ "ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಸೇರಿಸಬಹುದು. [...] ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ತಿದ್ದಬಹುದು. ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳ ಸತ್ಯಸತ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web |author=|title=What is Wikileaks? How does Wikileaks operate? |url=http://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_Wikileaks.3F_How_does_Wikileaks_operate.3F |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080504122032/http://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_Wikileaks.3F_How_does_Wikileaks_operate.3F |archivedate=4 May 2008 |work=WikiLeaks |year=2008}}</ref> 2010ರ ನಂತರ ಪುನಃ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಟಿಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಬಹಳದಿನಗಳ ಕಾಲ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ<ref>{{cite news |url=http://motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns |title=WikiLeaks Gets A Facelift |publisher=Mother Jones |author=Dave Gilson |date=19 May 2010 |accessdate=17 June 2010}}</ref> ===ಸಲ್ಲಿಸುವಿಕೆಯ ದೃಢೀಕರಣ=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಾಕ್ಷಾಧಾರವಿಲ್ಲದ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಯಾವಾಗಲೂ ತಪ್ಪು ದಾರಿಹಿಡಿಸಬಹುದಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿಗಾ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ತಪ್ಪು ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಮತ್ತು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಯಾವುದೇ ತರಹದ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ."<ref>{{cite news|last=Trapido|first=Michael|title=Wikileaks: Is Julian Assange a hero, villain or simply dangerously naïve?|url=http://www.newstime.co.za/WorldNews/Wikileaks_:_Is_Julian_Assange_a_hero_villain_or_simply_dangerously_na%C3%AFve/16065/|accessdate=18 December 2010|newspaper=NewsTime|date=1 December 2010|archive-date=13 ಆಗಸ್ಟ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813024350/http://www.newstime.co.za/WorldNews/Wikileaks_%3A_Is_Julian_Assange_a_hero_villain_or_simply_dangerously_na%C3%AFve/16065/|url-status=dead}}</ref> ಎಫ್ಎಕ್ಯೂದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದೊಂದು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಜನರೂ ಕೂಡಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶಿಲಿಸಬಹುದಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ."<ref>{{cite web |url=http://wikileaks.org/faq-en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701115958/http://wikileaks.org/faq-en |archivedate=1 July 2007 |title=Frequently Asked Questions |publisher=WikiLeaks |accessdate=17 June 2010}}</ref> 2010ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂಗಿಯವರು ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕಟಣೆಯೂ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾದ ಐದು ಜನ ತಜ್ಞ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೋರಿಕೆ ನೀಡಿದವರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಅಂತಹವರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="motherjones3">{{cite web|url=http://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=3 |title=Inside WikiLeaks’ Leak Factory |publisher=Mother Jones |date=|accessdate=30 April 2010}}</ref> ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ರವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="motherjones3" /> ===ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸ್ಥಾನಮಾನ=== ====ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಿನ್ನೆಲೆ==== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಜಟಿಲ. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ತಪ್ಪು ಕರ್ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ತೋರಿಸುವ ಸುರಕ್ಷತ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಎಂದು ಅಸೆಂಜ್ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೇರವಾಗಿ ತಪ್ಪು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಬಯಲು ಮಾಡುವ ಬದಲು, ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ತಪ್ಪು ಕರ್ಮಗಳ ಬೆಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ತೋರಿಸುವವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಬಯಲು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದು ನಂತರ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಯಲು ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite news |last=Light |first=Gilead |work=The Great Debate |publisher=Reuters |title=The WikiLeaks story and criminal liability under the espionage laws |date=26 August 2010 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2010/08/26/the-wikileaks-story-and-criminal-liability-under-the-espionage-laws/ |accessdate=6 December 2010 |archive-date=2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202055804/http://blogs.reuters.com/great-debate/2010/08/26/the-wikileaks-story-and-criminal-liability-under-the-espionage-laws/ |url-status=dead }}</ref> ಯುರೋಪ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಅದರ ಸರ್ವರ್‌ಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಪರಾಮರ್ಶಕವಿಲ್ಲದ ಜಾಲ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಸಮೂಹ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೆ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮೂಲ-ಪತ್ರಕರ್ತರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ದೃಢವಾದ ಡಾಲು ನಿಯಮಗಳಿವೆ.<ref name="Woolner 2010">{{citation|title=WikiLeaks Secret Records Dump Stays in Legal Clear: Ann Woolner|last=Woolner|first=Ann|date=27 July 2010|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-07-28/wikileaks-secret-records-dump-stays-in-legal-clear-ann-woolner.html}}</ref><ref>{{cite news|last=Hennigan|first=W. J.|title=WikiLeaks' new home is in a former bomb shelter|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/12/wikileaks-bahnhof-amazon.html|accessdate=11 December 2010|newspaper=Los Angeles Times|date=2 December 2010}}</ref> "ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕೋರುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Woolner 2010" /> ಹೇಗಿದ್ದರೂ, ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಮಲೇಶಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಕ್ ಇನ್ ದಿ ಬಾಕ್ಸ್ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಾಷಣವನ್ನು ಬಳಸಿ ಹ್ಯಾಕರ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಸುರಕ್ಷತಾ ಸಂಶೋಧಕರ ಗುಂಪನ್ನು ಅದರ "2009ರ ಅತ್ಯಗತದ ಬಯಲು"ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಸಹಾಯ ಕೇಳಿದರು.<ref>{{cite news |last=Nystedt |first=Dan |date=28 October 2009 |work=PC World Australia |publisher=IDG News Service |title=Wikileaks leader talks of courage and wrestling pigs |url=http://www.pcworld.idg.com.au/article/323998/wikileaks_leader_talks_courage_wrestling_pigs/ |accessdate=5 December 2010 |archive-date=2 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202203230/http://www.pcworld.idg.com.au/article/323998/wikileaks_leader_talks_courage_wrestling_pigs/ |url-status=dead }}</ref> ====ಸಂಭಾವ್ಯ ಅಪರಾಧದ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸುವುದು==== ಯುಎಸ್ನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಇಲಾಖೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಅಪರಾಧದ ಪರೀಕ್ಷಣ ಒಂದನ್ನು ತೆರೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಕ ಜೂಲಿಯನ್‌ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ರಾಜತಂತ್ರದ ತಂತಿಯ ವಾರ್ತೆ ಬಯಲುಗಳ ಕೆಲ ಕಾಲ ನಂತರವೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="Savage20101201">{{cite news |last=Savage |first=Charlie |title=U.S. Weighs Prosecution of WikiLeaks Founder, but Legal Scholars Warn of Steep Hurdles |date=1 December 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/12/02/world/02legal.html |newspaper=The New York Times |accessdate=5 December 2010}}</ref><ref name="WPost">{{cite news|last=Yost|first=Pete|title=Holder says WikiLeaks under criminal investigation|url=http://www.foxnews.com/us/2010/11/29/holder-says-wikileaks-criminal-investigation/|accessdate=5 December 2010|newspaper=[[Fox News]]|date=29 November 2010}}</ref> ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಎರಿಕ್ ಹೋಲ್ಡರ್ ಪರೀಕ್ಷಣ {{q|not sabre-rattling}}ವಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ಇದೊಂದು "ಸಕ್ರಿಯ, ನಿರಂತರ ನಡೆಯುವ ಅಪರಾಧದ ತನಿಖೆ" ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.<ref name="WPost" /> ಎಸ್ಪಿಯೊನೆಜ್ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆಯು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ''ದಿ ವಾಷಿಂಗಟನ್ ಪೋಸ್ಟ್'' ವರದಿಸಿದೆ. ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಸುರಕ್ಷತೆಗಳ ಕಾರಣ ಮಾಜಿ ಅಭಿಯೋಜಕರು ಈ ನಡಿಗೆಯನ್ನು "ಕಠಿಣ" ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.<ref name="Savage20101201" /><ref name="nakashima">{{cite news |last=Nakashima |first=Ellen |coauthor=Markon, Jerry |title=WikiLeaks founder could be charged under Espionage Act |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/11/29/AR2010112905973.html|accessdate=5 December 2010|newspaper=The Washington Post|date=30 November 2010}}</ref> ಪ್ರಕಾಶಕರು ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ತಾವಾಗಿಯೆ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸಂವಿಧಾನ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಡೆದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪುನರ್‌ಪ್ರಕಾಶನವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತರಹದ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web| url=http://blogs.wsj.com/law/2010/07/26/pentagon-papers-ii-on-wikileaks-and-the-first-amendment/| accessdate = 6 December 2010 | date=26 July 2010| title= Pentagon Papers II? On WikiLeaks and the First Amendment|work=The Wall Street Journal | author=Ashby Jones}}</ref> ಸಂಯುಕ್ತ ಅಭಿಯೋಜಕರು, ಕದ್ದ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಥಿಯ ಅಕ್ರಮ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸುವುದಾಗಿ ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು, ಆದರೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿ ವಾರ್ತೆ ಭೌತಿಕ ಆಸ್ಥಿವಲ್ಲದೆ ಬೌದ್ಧಿಕವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಈ ಹಾದಿಯಲ್ಲು ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು.<ref>{{cite news|last=Savage|first=Charlie|title=U.S. Prosecutors Study WikiLeaks Prosecution|url=https://www.nytimes.com/2010/12/08/world/08leak.html?partner=rss&emc=rss|accessdate=9 December 2010|newspaper=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]|date=7 December 2010}}</ref> ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ನ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ವಶಪಡಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಜಟಿಲ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಸ್ವಿಡನ್‌ಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಿಂದಿನ ವಶಪಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ತಡ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು.<ref>{{cite news |first=Anthony |last=Faiola |first2=Jerry |last2=Markon|title=WikiLeaks founder's arrest in Britain complicates efforts to extradite him|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/12/07/AR2010120700721.html|accessdate=9 December 2010|date=7 December 2010}}</ref> ಹೇಗಿದ್ದರೂ, ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ನ ಒಬ್ಬ ವಕೀಲರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಅವರನ್ನು ಸ್ವಿಡನ್‌ಗೆ ಕೈವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಣ ಇದು ಅ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕೈವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/media/2010/dec/05/julian-assange-lawyers-being-watched | title = Julian Assange's lawyers say they are being watched | first=Sam |last=Jones |work=The Guardian |location=UK | date = 5 December 2010 | accessdate = 5 December 2010}}</ref> ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ನ ನ್ಯಾಯವಾದಿ, ಮಾರ್ಕ್ ಸ್ಟೆಫೆನ್ಸ್, "ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾದಲ್ಲಿ [ವರ್ಜೀನಿಯ] ಒಂದು ಗೌಪ್ಯ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವೀಡಿಶ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ".<ref>{{cite news |title=Assange attorney: Secret grand jury meeting in Virginia on WikiLeaks |url=http://edition.cnn.com/2010/CRIME/12/13/wikileaks.investigation/index.html |date=13 December 2010 |publisher=CNN International |accessdate=13 December 2010 |archive-date=23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223042726/http://edition.cnn.com/2010/CRIME/12/13/wikileaks.investigation/index.html |url-status=dead }}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಆಸ್ತ್ರೇಲಿಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಪೋಲಿಸ್‌ರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಯಿಂದ ಯಾವ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದ ಕಾನೂನಿನ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಅಡಿಪಾಯಿ ಹಾಗೂ ರಹಸ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಯುಎಸ್ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಕದಿಯುವುದು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಎಂದು ಜೂಲಿಯ ಗಿಲಾರ್ಡ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite interview |title=Gillard refines verdict on Assange |first=Julia |last=Gillard |date=7 December 2010 |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2010/s3086783.htm |interviewer=Lyndal Curtis |program=[[The World Today]] |callsign=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC Radio]] |accessdate=12 December 2010}}</ref> ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು, "ಮಿ. ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ ಅವರಿಂದ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲ, ಹೊರತಾಗಿ ಇದು ಯುಎಸ್ ಸೈನಿಕನೊಬ್ಬನಿಂದ ಆಗಿದ್ದು".<ref>{{cite news |first=Patricia |last=Karvelas |title=Party revolt growing over Prime Minister Julia Gillard's WikiLeaks stance |newspaper=[[The Australian]] |date=14 December 2010 |http://www.news.com.au/features/wikileaks/party-revolt-at-pms-wiki-stance/story-fn79cf6x-1225970594165 |accessdate=14 December 2010}}</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾಗರೀಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಘವಾದ ಲಿಬರ್ಟೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ಜಿಫ್ಕಾಕ್ ಯಾವುದೇ ದೂರಿಲ್ಲದೇ, ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನಿನ ತನಿಖೆಯಾಗದೇ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕಾನೂನು ಬಾಹೀರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite interview |first=Jennifer |last=Robinson |first2=Spencer |last2=Zifcak |first3=Ben |last3=Saul |title=Law experts say WikiLeaks in the clear |quote="There is no charge and there has been no trial and even given all of those things the Prime Minister had the confidence to say that Mr Assange was guilty of illegality. Now that seems to me to be completely inappropriate." |interviewer=Simon Lauder |program=[[The World Today]] |callsign=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC Radio]] |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2010/s3086781.htm |date=7 December 2010 |accessdate=12 December 2010}}</ref> ಅನೇಕ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಬೆದರಿಕೆ ಒಡ್ಡಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಕಾನೂನು ತಜ್ಞ ಬೆನ್ ಸಾವುಲ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸ್ಥಾಪಕನಾದ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನೀ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜಾಗತೀಕವಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನಾಗಿ, ಒಬ್ಬ ಉಗ್ರವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.<ref>{{harvnb|Lauder|2010}}:ಡಾ.ಬೆನ್ ಸೌಲ್, ಸಿಢ್ನಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹೇಳಿಕೆ.</ref> ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಕಾನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಶನಲ್ ರೈಟ್ಸ್ ಒಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು, ಅದು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ನ ಬಂಧನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿರುವ "ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://ccrjustice.org/newsroom/press-releases/ccr-statement-arrest-of-wikileaks-founder-julian-assange |title=CCR Statement on Arrest of WikiLeaks Founder Julian Assange |publisher=[[Center for Constitutional Rights]] |accessdate=21 December 2010}}</ref> ===ಇನ್‌ಶೂರೆನ್ಸ್ ಫೈಲ್=== 29 ಜುಲೈ 2010 ರಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಒಂದು 1.4 ಜಿಬಿ ಗಾತ್ರದ "ಇನ್ಶುರೆನ್ಸ್ ಫೈಲನ್ನು" ಅಫ್ಘಾನ್ ವಾರ್ ಡೈರಿ ಪುಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಆ ಕಡತವು ಎಇಎಸ್ ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್ಟೆಡ್ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅಥವಾ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅಥವಾ ಅವರ ವಕ್ತಾರರನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಿದ್ದರೆ, ಇದು ವಿಮೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಸ್‌ಫ್ರೇಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಡೆಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಸ್ವಿಚ್ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="wired_insurance">{{cite web|last=Zetter|first=Kim|title=WikiLeaks Posts Mysterious 'Insurance' File|url=https://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks-insurance-file/|publisher=Wired.com|accessdate=31 July 2010}}</ref><ref name="telegraph_dns_insuranceaes">{{cite news |first=Victoria |last=Ward |pages= |language= |title=WikiLeaks website disconnected as US company withdraws support |date=3 December 2010 |work=The Daily Telegraph |location=UK |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8178457/WikiLeaks-website-disconnected-as-US-company-withdraws-support.html |accessdate=3 December 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5uhylLWl9?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8178457/WikiLeaks-website-disconnected-as-US-company-withdraws-support.html |archivedate=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟೀಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ 28 ನವೆಂಬರ್ 2010 ದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ದೂರದರ್ಶನ ಸಿಬಿಎಸ್ ಹೇಳಿತು, "ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅಥವಾ ಈ ವೆಬ್‌ಸೈ‌ಟ್‌ಗೆ ಏನಾದರೂ ಆದರೆ, ಒಂದು ಕೀಲಿಯು ಈ ಕಡತಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಾಗಾದರೆ ಆ ಮಾಹಿತಿಯು ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹಬ್ಬಲಿದ್ದು ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಹಳಷ್ಟ ಜನರ ಬಳಿ ಪ್ರತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ."<ref name="cbsnews_diplomaticbomb">{{cite news | first=Elizabeth | last=Palmer | pages= | language= | title=WikiLeaks Backup Plan Could Drop Diplomatic Bomb | date=2 December 2010 | publisher=[[CBS]] | url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/02/eveningnews/main7111845.shtml | accessdate=3 December 2010 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5uhyqi1SX?url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/02/eveningnews/main7111845.shtml | archivedate=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 | deadurl=no | url-status=live }}</ref> ಸಿಬಿಎಸ್ ವರದಿಗಾರ ಡೆಕ್ಲಾನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಲ್ಲಾಗ್ ಪ್ರಕಾರ, "ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಆ ವಿಮಾ ಕಡತವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರೆ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪೆಟ್ಟು ನೀಡುವಂತಹದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ."<ref name="cbsnews_diplomaticbomb" /> ==ಸುದ್ದಿ ಸೋರಿಕೆಗಳು== {{main|Information published by WikiLeaks}} ===2006–08=== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ತನ್ನ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಆ ವರದಿಯು ಸರಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಬಗೆಗಿನ ತಿರ್ಮಾನವು ಶೇಕ್ ಹಸನ್ ದಾಹಿರ್ ಅವೇಸ್ ಇವರಿಂದ ಸಹಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿತ್ತು".<ref name="Khatchdourian" /> ಆಗಸ್ಟ್‌ 2007ರಲ್ಲಿ ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಕಿನ್ಯಾದ ಹಿಂದಿನ ನಾಯಕ ಡೆನಿಯಲ್ ಆರಾಪ್ ಮೋಯಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬದಿಂದಾದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕತೆಯನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ನ ದಾಖಲೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news | author=| title=The looting of Kenya | url=https://www.theguardian.com/kenya/story/0,,2159757,00.html | work=The Guardian | date=31 August 2007| accessdate=28 February 2008 | location=London | first=Xan | last=Rice}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಚ್‌ 2003ರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಗುಂಟಾನಾಮೊ ಡಿಟೆನ್ಶನ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಒಳಸರಿದ ಭಾಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಮಾಡಿದ ಯುಎಸ್ ಸೈನಿಕ ಶಿಬಿರದ ಬಗೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ '''ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಡ್‌ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಪ್ರೋಸಿಜರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಕ್ಯಾಂಪ್ ಡೆಲ್ಟಾ'' 'ದ ಪ್ರತಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>[https://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/11/gitmo "Sensitive Guantánamo Bay Manual Leaked Through Wiki Site"], ವೈಯರ್ಡ್ 14 ನವೆಂಬರ್ 2007</ref> ಈ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲವು ಖೈದಿಗಳು [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೆಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸಂಸ್ಥೆ|ರೆಡ್‌ ಕ್ರಾಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಮಿಟಿಯ]] ಹಂತವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ವಿಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಯುಎಸ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಿತು.<ref name="Reuters 15 November 2007">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Guantanamo operating manual posted on Internet | date=15 November 2007 | publisher=| url =http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSN1424207020071114?pageNumber=1 | work=Reuters | pages = | accessdate = 15 November 2007 | language = }}</ref> ಫೆಬ್ರುವರಿ 2008ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜುಲಿಯಸ್ ಬೇರ್ [[ಕೇಮನ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಕೆಮೆನ್ ಐ‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]] ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆರೋಪಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಆದರೆ ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ದಾವೆ ಹೂಡಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ತಡೆಯಾಜ್ಞೆ ಬಂದು wikileaks.org ತಾಣವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="injunction">{{cite press release | author=| title=Wikileaks.org under injunction | url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks.org_under_injunction | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306005837/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks.org_under_injunction | archivedate=6 March 2008 | publisher=WikiLeaks | date=18 February 2008 | accessdate=28 February 2008}}</ref> ಆದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಬೆಂಬಲಿಗರಿಂದ ಒತ್ತಾಯ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಕಾನೂನು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಫಸ್ಟ್ ಅಮೆಂಡ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಅವರದೇ ಆದ ಮೊದಲ ಆದೇಶವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದರು.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.theinquirer.net/inquirer/news/1039527/judge-rethinks-wikileaks |title=Judge reverses Wikileaks injunction |publisher=The Inquirer |date=2 March 2008 |accessdate=23 September 2009 |archive-date=3 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203065021/http://www.theinquirer.net/inquirer/news/1039527/judge-rethinks-wikileaks |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | author=Philipp Gollner | work=Reuters| url=http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN2927431720080229 | title=Judge reverses ruling in Julius Baer leak case | date=29 February 2008 | accessdate=1 March 2008}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ 2008ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ "ದ ಕಲೆಕ್ಟೆಡ್ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಬೈಬಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಾಲಜಿ" ಎಂದು ತಾನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಅದರ ಮೂರುದಿನದ ನಂತರ ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಬಗ್ಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಖಟ್ಲೆ ಹೂಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ನೀಡಿ ಪತ್ರ ಕಳುಹಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2008/04/08/church_of_scientology_contacts_wikileaks/|title=Scientology threatens Wikileaks with injunction|publisher=The Register|date=8 April 2008|accessdate=7 December 2010}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರ ಹೆಸರನ್ನು ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿರಿಸಿ 2008ರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾರಾ ಪಾಲಿನ್(ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೇನ್ ರ ಸಹವರ್ತಿ)ರವರ 'ಯಾಹೂ' ಖಾತೆಯಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಅನಾನಿಮಸ್‌ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕದಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://blog.wired.com/27bstroke6/2008/09/group-posts-e-m.html|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]|title=Group Posts E-Mail Hacked From Palin Account&nbsp;– Update}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2008ರಲ್ಲಿ 'ಫಾರ್ ರೈಟ್ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಾರ್ಟಿ' ಪಕ್ಷದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹೊರಬರಬಹುದಾದ ಸದಸ್ಯರ ಯಾದಿಯನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/merseyside/7956824.stm|title ='BNP membership' officer sacked |publisher=BBC | accessdate=23 March 2009 | date=21 March 2009}}</ref> ಅದಾದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ಅಂದರೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009ರಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎನ್.ಪಿ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರ ಮತ್ತೊಂದು ಯಾದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/oct/20/bnp-membership-list-wikileaks |title=BNP membership list leaked |work=Guardian |location=UK | accessdate=20 October 2009 |location=London |first=Robert |last=Booth |date=20 October 2009}}</ref> ===2009=== ಜನವರಿ 2009ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ 2008ರಲ್ಲಿ ಪೇರುವಿನ ತೈಲ ಹಗರಣದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ದಿಮೆದಾರರ ನಡುವಿನ 86ರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಾಣಿ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.terra.com.pe/noticias/noticias/act1609692/aparecen-86-nuevos-petroaudios-romulo-leon.html|title=Aparecen 86 nuevos petroaudios de Rómulo León|publisher=Terra Peru|language=spanish|date=28 January 2009|accessdate=8 December 2010|archive-date=4 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104191418/http://www.terra.com.pe/noticias/noticias/act1609692/aparecen-86-nuevos-petroaudios-romulo-leon.html|url-status=dead}}</ref> ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌‌ನ 6780 ಕಾಂಗ್ರೆಶ್ಶನಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸರ್ವೀಸ್<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/11/AR2009021101388.html|title=Thousands of Congressional Reports Now Available Online|author=Brian Krebs|work=The Washington Post |date=11 February 2009|accessdate=7 December 2010}}</ref> ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಅದೇ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾರ್ಮ್ ಕೋಲ್ಮನ್ ಸೆನೆಟೋರಿಯಲ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್‌<ref>{{cite web |url=http://mirror.wikileaks.info/wiki/The_Big_Bad_Database_of_Senator_Norm_Coleman/index.html |title=The Big Bad Database of Senator Norm Coleman |publisher=Mirror.wikileaks.info |date=11 March 2009 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=24 ಜೂನ್ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624100640/http://mirror.wikileaks.info/wiki/The_Big_Bad_Database_of_Senator_Norm_Coleman/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-10195434-83.html|title=Coleman Senate campaign in donor data leak mess|publisher=Cnet News|author=Elinor Mills|date=12 March 2009|accessdate=7 December 2010|archive-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016213753/http://news.cnet.com/8301-1009_3-10195434-83.html|url-status=dead}}</ref> ಪಾಲುದಾರರ ಯಾದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="Oliver Luft">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2009/jul/06/wikileaks-wikipedia-indiana-jones|title=Read all about it|work=The Guardian |location=UK |author=Oliver Luft|date=6 July 2009|accessdate=7 December 2010}}</ref> ಮತ್ತು ''ದ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' <ref name="Oliver Luft"/>‌ ವೆಬ್‌ಸೈಟಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಬರ್ಕ್‌ಲೇಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಹಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಇರಾನಿನ ನಟಾನ್ಸ್ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿಯಲ್ಲಿ 2009 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಭೀರವಾದ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಅಪಘಾತವಾಗಿದ್ದ ಕುರಿತು ವರದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://mirror.wikileaks.info/wiki/Serious_nuclear_accident_may_lay_behind_Iranian_nuke_chief%27s_mystery_resignation/ |title=Serious nuclear accident may lay behind Iranian nuke chief's mystery resignation |publisher=wikileaks |date=16 July 2009 |accessdate=16 October 2010 |archive-date=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203160534/http://mirror.wikileaks.info/wiki/Serious_nuclear_accident_may_lay_behind_Iranian_nuke_chief%27s_mystery_resignation/ |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಪಘಾತವು ಸ್ಟಕ್ಸ್ನೆಟ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ ಕಿಟಾಣುಗಳಿಂದಾಗಿದೆಯೆಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿ ಮಾಡಿದವು.<ref>{{cite web|author=Paul Woodward |url=http://warincontext.org/2010/09/26/iran-confirms-stuxnet-found-at-bushehr-nuclear-power-plant/ |title=Iran confirms Stuxnet found at Bushehr nuclear power plant|publisher=Warincontext.org |date=22 February 1999 |accessdate=28 September 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.foreignpolicy.com/posts/2010/09/27/6_mysteries_about_stuxnet |title=6 mysteries about Stuxnet |publisher=Blog.foreignpolicy.com |date= |accessdate=28 September 2010 |archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209181744/http://blog.foreignpolicy.com/posts/2010/09/27/6_mysteries_about_stuxnet |url-status=dead }}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಫ್ಥಿಂಗ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಆಂತರಿಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯು ಐಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಹಣಕಾಸು ಕುಸಿತ 2008-2010 ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾದ ಐಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ತೀರ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾಲುದಾರರಿಗೆ ಆಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಣವನ್ನು ಸಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡಮೊತ್ತದ ಸಾಲದ ರಖಂನ್ನು ಮನ್ನಾ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Miklar hreyfingar rétt fyrir hrun |url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item292385/ |date=31 July 2009 |publisher=[[RÚV]] |accessdate=22 September 2009|archiveurl=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090916135753/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item292385/|archivedate=16 September 2009}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಹೇಗೆ ತನ್ನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಹೊರಸೋರದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟಬೇಕು ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ 'ಜಾಯಿಂಟ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್ 440'ರ ರಹಸ್ಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>ಟಾಮ್‌ ಚೈವರ್ಸ್. "[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/defence/6261756/MoD-how-to-stop-leaks-document-is-leaked.html MoD ' ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ' ದಾಖಲೆಯೊಂದರ ಸೋರಿಕೆಯಾಗಿದೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107215301/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/defence/6261756/MoD-how-to-stop-leaks-document-is-leaked.html |date=7 ಜನವರಿ 2011 }}" ''ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲೆಗ್ರಾಫ್'' 5 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009. 24 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 2009 ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref> ನಂತರ ಆ ತಿಂಗಳಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಫಿಗುರಾ ಎಂಬ ಕಂಪನಿಯು ''ದ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯು ಐವರಿ ಕೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಷಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅದು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಕುರಿತು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರುವ ದಾಖಲೆಯೊಂದರ ಕುರಿತು ವರದಿ ಮಾಡದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಒಂದು ಸೂಪರ್-ಇಂಜೆಕ್ಷನ್ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="wikileaks">{{cite news|url=http://www.indexoncensorship.org/2009/10/a-gag-too-far/|title=A gag too far|work=Index On Censorship|date=October 2009|accessdate=14 October 2009}}</ref><ref>{{cite |title=Minton report secret injunction gagging The Guardian on Trafigura |work=WikiLeaks |url=https://secure.wikileaks.org/wiki/Minton_report_secret_injunction_gagging_The_Guardian_on_Trafigura,_11_Sep_2009 |accessdate=15 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830063054/http://secure.wikileaks.org/wiki/Minton_report_secret_injunction_gagging_The_Guardian_on_Trafigura%2C_11_Sep_2009 |archivedate=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2010 |url-status=dead }}</ref> ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣ ತಜ್ಞರಿಂದ ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರದ ವಿವರಗಳನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಮೂಲತಃ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಇದನ್ನು ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="Mail 6 Dec">{{cite news| title = Were Russian security services behind the leak of 'Climategate' emails? | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-1233562/Emails-rocked-climate-change-campaign-leaked-Siberian-closed-city-university-built-KGB.html | work = [[Daily Mail]]|author1=Stewart, Will|author2=Delgado, Martin| date = 2009-12-06| location=London}}</ref><ref>{{cite news |title=WikiLeaks.org aims to expose lies, topple governments |date=29 November 2009 |work=New York Post |url=http://www.nypost.com/p/news/opinion/opedcolumnists/wikileaks_org_aims_to_expose_lies_flsLqNMO3B0LEtxL5bNaKL}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11 ರ ದಾಳಿಯ ಬಗೆಗಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಫೇಜರ್‌ನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ 5,70,000 ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/8301-504383_162-5770280-504383.html?tag=mncol%3btxt/ |title=Egads! Confidential 9/11 Pager Messages Disclosed;November 2009 |publisher=CBS News |date=25 November 2009 |accessdate=31 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110502094524/http://www.cbsnews.com/8301-504383_162-5770280-504383.html |archivedate=2 ಮೇ 2011 |url-status=dead }}</ref>. 2008 ಮತ್ತು 2009ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್, ಮತ್ತು ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಾನೂನುಬಾಹೀರ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿತು. ಇವುಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಅಶ್ಲೀಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು [[ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ|ಉಗ್ರವಾದ]]ವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತಾಣಗಳಾಗಿದ್ದವು ಆದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂದಿಸದೇ ಇರುವ ಇತರ ತಾಣಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2009/03/18/aussie_firewall_wikileaks/ |title=Aussie firewall blocks Wikileaks |publisher=The Register |author=John Oates |date=18 March 2009 |accessdate=17 December 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2009/03/19/1237054961100.html|title=Leaked Australian blacklist reveals banned sites|author=Asher Moses|accessdate=19 March 2009|date=19 March 2009|work=Sydney Morning Herald }}</ref><ref>{{cite web |url=http://secure.wikileaks.org/wiki/Internet_Censorship_in_Thailand |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080116070133/http://secure.wikileaks.org/wiki/Internet_Censorship_in_Thailand |archivedate=16 January 2008 |title=Internet Censorship in Thailand |publisher=wikileaks.org |accessdate=17 June 2010}}</ref> ===2010=== ಮಾರ್ಚ್‌ 2010ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ ಸುದ್ದಿರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸೇನಾ ರಹಸ್ಯಮಾಹಿತಿ ಸೋರಿಕೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ 2008ರಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವರದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="USarmyintel">{{cite web | url = http://news.cnet.com/8301-13578_3-20000469-38.html | title = U.S. Army worried about Wikileaks in secret report | last = Mccullagh | first = Declan | publisher = [[CNET Networks|CNET]] News, CBS Interactive | date = 15 March 2010 | accessdate = 15 March 2010 | archive-date = 12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131012034413/http://news.cnet.com/8301-13578_3-20000469-38.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://wikileaks.org/file/us-intel-wikileaks.pdf | title = U.S. Intelligence planned to destroy WikiLeaks | format = PDF | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101222020934/http://wikileaks.org/file/us-intel-wikileaks.pdf | archivedate = 22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 | access-date = 4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 | url-status = dead }}</ref> ಎಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ, 12ಜುಲೈ 2007ರಂದು ಚಿತ್ರಿಕರಿಸಿದ ವಿಮಾನದಾಳಿಯ ಒಂದು ದೃಶ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಯಿಟರ್ಸ್‌ನ ನೌಕರರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಿಮಾನ ಚಾಲಕರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಓಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news |title=Video Shows U.S. Killing of Reuters Employees |url=https://www.nytimes.com/2010/04/06/world/middleeast/06baghdad.html|date=6 April 2009 |work=The New York Times |author=Elisabeth Bumiller; Brian Stelter |accessdate=7 April 2010 }}</ref> ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರದ ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿ ಜಾಗತೀಕವಾಗಿ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್"ಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆದಿತ್ತು ಎಂದು [[ಗೂಗಲ್|ಗೂಗಲ್‌]]ನ ಇನ್‌ಸೈಟ್ಸ್ ವರದಿ ಮಾಡಿತ್ತು.<ref name="Google">[http://www.independent.co.uk/news/media/current-google-insights-trends-wikileaks-posts-clasified-military-video-masters-1942629.html ಪ್ರಸ್ತುತ ಗೂಗಲ್‌ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಏರಿಳಿತಗಳು: ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮಿಲಿಟರಿ ವಿಡಿಯೋಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827012515/http://www.independent.co.uk/news/media/current-google-insights-trends-wikileaks-posts-clasified-military-video-masters-1942629.html |date=27 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 }}, ''ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್‌'' , (12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010)</ref> ಜೂನ್ 2010ರಲ್ಲಿ, ಆರ್ಡಿಯನ್ ಲಾಮೋರವರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯವಾದ ಅಂತರಜಾಲ ಪತ್ರಗಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಆರೋಪಿಯಾದ 22ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಸೇನಾ ರಹಸ್ಯಸುದ್ದಿ ವಿಮರ್ಶಕರಾದ ಪಿ.ಎಫ್.ಸಿ. (ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಎಸ್.ಪಿ.ಸಿ. ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.) ಬ್ರಾಡ್ಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನಿಂಗ್‌ರವರನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಲಾಮೋರವರು ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಬ್ರಾಡ್ಲಿಯವರೇ ಕೊಲ್ಯಾಟರಲ್ ಮರ್ಡರ್ ನಂತಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಗ್ರಾನಾಯಿ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿಗಳ ಚಿತ್ರಿತ ಮುದ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ 2,60,000 ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌‌ಗೆ ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು.<ref name="wired">{{cite news | url=https://www.wired.com/threatlevel/2010/06/leak/ | authorlink1=Kevin Poulsen | first1=Kevin | last1=Poulsen | authorlink2=Kim Zetter | first2=Kim | last2=Zetter | title=U.S. Intelligence Analyst Arrested in Wikileaks Video Probe | newspaper=Wired |date=6 June 2010 |accessdate=15 June 2010}}</ref> ಜುಲೈದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ 2004ರಿಂದ 2009ರ ಅಂತ್ಯದ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಅಪಘಾನಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 92,000 ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' , ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' , ಮತ್ತು ''ಡೆರ್ ಸ್ಪೈಗಲ್'' ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಈ ವಿವರಗಳು ತಮಾಷೆಗಾಗಿ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಾಗರಿಕ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘನೆಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="guardian1">{{cite news | title=Afghanistan war logs: the unvarnished picture | newspaper=[[guardian.co.uk]] | date=25 July 2010 | url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/jul/25/afghanistan-war-logs-guardian-editorial?intcmp=239 | accessdate=26 July 2010 | location=London}}</ref> ಜುಲೈ 2010ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ 1.4 ಗಿಗಾಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು 'ವಿಮೆ ಫೈಲ್‌ಗಳನ್ನು ಅಫ್ಗಾನ್ ಯುದ್ಧದ ದಿನಚರಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅಥವಾ ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪಾಯವಾದರೆ ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು.<ref name="wired_insurance" /> ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ 92000ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ 15,000 ದಾಖಲೆಗಳು ಇನ್ನೂ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಸಂಭವನೀಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪೆಂಟಗಾನ್ ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಗುಂಪುಗಳ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿತ್ತು ಆದರೆ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|title=Pentagon Slams WikiLeaks' Plan to Post More War Logs |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704407804575425900461793766.html?mod=WSJ_article_LatestHeadlines#articleTabs%3Darticle|accessdate=13 August 2010|newspaper=The Wall Street Journal|date=12 August 2010|author=Julian E. Barnes|author2=Jeanne Whalen}}</ref> ಜರ್ಮನಿಯ ಡೈಸ್ಬರ್ಗ್ ನಲ್ಲಿ 24 ಜುಲೈ 2010ರಂದು ನಡೆದ ಲವ್ ಪೆರೇಡ್ ಸ್ಟಾಂಪೀಡ್ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಥಳೀಯರು ಪ್ರೇಮ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಶಹರದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ಆಗಸ್ಟ್‌ 16ರಂದು ಸರ್ಕಾರವು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ತಾಣದಿಂದ ತೆಗೆಯುವಂತೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆಜ್ಞೆಯೊಂದನ್ನು ತಂದಿತು.<ref>ಕೊನ್ರಾಡ್ ಲಿಷ್ಚ್ಕಾ: [http://www.spiegel.de/netzwelt/netzpolitik/0,1518,712408,00.html ''Einstweilige Verfügung – Duisburg verbietet Blogger-Veröffentlichung zur Love Parade'' ] at Spiegel Online on 18 August 2010 (German)</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌ 20ರಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ '''ಲವ್ ಪರೇಡ್ 2010 ಡ್ಯೂಸ್ಬರ್ಗ್ ದಾಖಲೆಗಳು 2007-2010'' ' ಎಂಬ ಶಿರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಿತು. ಇದು ಲವ್ ಪರೇಡ್ ಬಗೆಗಿನ 43ದಾಖಲೆಗಳ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Loveparade 2010 Duisburg planning documents, 2007-2010 |url=http://mirror.wikileaks.info/wiki/Loveparade_2010_Duisburg_planning_documents,_2007-2010/ |publisher=Mirror.wikileaks.info |date=20 August 2010 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217182117/http://mirror.wikileaks.info/wiki/Loveparade_2010_Duisburg_planning_documents%2C_2007-2010/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/technology/wikileaks-releases-documents-on-love-parade-tragedy/story-e6frfrnr-1225908260011 |title=''ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್, 21 ಆಗಸ್ಟ್ 2010ರಂದು news.com.au ಲವ್ ಪೆರೆಡ್ ದುರಂತದ ಕಡತವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ.'' |access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012015126/http://www.news.com.au/technology/wikileaks-releases-documents-on-love-parade-tragedy/story-e6frfrnr-1225908260011 |url-status=dead }}</ref> ಅಫಘಾನ್‌ ಯುದ್ಧದ ವಿವರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010ರಂದು ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 4,00,000 ದಾಖಲೆಗಳು ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಿ.ಬಿ.ಸಿಯು ಪೆಂಟಗಾನನ್ನು ಇರಾರ್ ಯುದ್ಧದ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿತು. ಇದೊಂದು ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತೀಹೆಚ್ಚು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಡವಿತ್ತು. ಹೊರಗೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ 2003ರ ನಂತರದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇರಾಕಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ವರ್ಗದವರ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಗಳನ್ನು ಅಮೇರಿಕಾದ ಸರ್ಕಾರವು ಮರೆಮಾಚಿದ್ದನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news |title=Huge Wikileaks release shows US 'ignored Iraq torture' |publisher=BBC News |date=23 October 2010 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11611319 |accessdate=23 October 2010}}</ref> ====ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್ ಪ್ರಕಟಣೆ==== {{Main|United States diplomatic cables leak|Contents of the United States diplomatic cables leak|l2=contents|Reactions to the United States diplomatic cables leak|l3=reactions}} ನವೆಂಬರ್ 28, 2008ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ರಿಕೆಗಳದಾದ ''ಎಲ್ ಪೈಸ್'' (ಸ್ಪೇನ್), ''ಲಿ ಮೊಂಡೆ'' ( ಫ್ರಾನ್ಸ್), ''ಡರ್ ಸ್ಪೆಗಲ್'' (ಜರ್ಮನಿ), ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' (ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್) ಮತ್ತು ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ( ಅಮೇರಿಕಾ)ಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಆಪ್ತವಾದ ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವಲ್ಲದ 251ರ 220 ಮತ್ತು 257ನೇ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟೀಕ್ ಕೇಬಲ್ ವರದಿಗಳನ್ನು 274 ಅಮೇರಿಕಾದ ಎಂಬಾಸಿಸ್ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದವು.<ref>{{cite news|last=Shane|first=Scott|title=Leaked Cables Offer Raw Look at U.S. Diplomacy|url=https://www.nytimes.com/2010/11/29/world/29cables.html?bl=&_r=3&adxnnl=1&adxnnlx=1292778173-fMW1SzDCUGvclejwT3KnJA&pagewanted=all|accessdate=19 December 2010|newspaper=The New York Times|date=28 November 2010|author2=Lehren, Andrew W.}}</ref><ref name="manila">{{cite web |last=Suarez |first=Kris Danielle |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/11/29/10/1796-memos-us-embassy-manila-wikileaks-cablegate |title=1,796 Memos from US Embassy in Manila in WikiLeaks 'Cablegate' |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=Updated 30 November 2010 |accessdate=19 December 2010 |archive-date=27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927221008/http://www.abs-cbnnews.com/nation/11/29/10/1796-memos-us-embassy-manila-wikileaks-cablegate |url-status=dead }}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ವರದಿಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ವರದಿಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ.<ref name="manila" /> ಡಿಪ್ಲೋಮೆಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್ ಎಂದರೆ ಅಮೇರಿಕಾದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಟೀಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ಲಾಘನೆಗಳು, [[ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ|ವಾತಾವರಣದ ವೈಪರಿತ್ಯ]]ದ ಬಗೆಗಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ನೀತಿಗಳು, ಮಧ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಪರಮಾಣು ನಿಶಸ್ತ್ರೀಕರಣ, ಉಗ್ರರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಕ್ರಮಗಳು, ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆದರಿಕೆ ನೀಡುವ ಅಂಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳ ಒಪ್ಪಂದಗಳು, ಅಮೇರಿಕಾದ ಗೂಢಾಚಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಗೂಢಚಾರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ರಮಗಳ ಕುರಿತು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಮೇರಿಕಾದ ಡಿಪ್ಲೊಮೆಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ ಸೋರಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗಾಢವಾದ ಟೀಕೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲತೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕಾದ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಕಂಪ, ಮೋಡಿ ಮಾಡುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂದಿವೆ. 14 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಂದು ಅಮೇರಿಕಾದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಇಲಾಖೆಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತೆ ದೃಢೀಕರಣ ನೀಡುವಂತೆ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಮನ್ಸ್ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/01/07/twitter/subpoena.pdf |title=Twitter Subpoena |publisher=Salon |accessdate=10 January 2011 |archive-date=12 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112061516/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/01/07/twitter/subpoena.pdf |url-status=dead }}</ref> ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ ತನ್ನ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/media/2011/jan/08/us-twitter-hand-icelandic-wikileaks-messages |title=Icelandic MP fights US demand for her Twitter account details |publisher=[[The Guardian]] |author=Rushe, Dominic |date=8 January 2011 |accessdate=10 January 2011}}</ref> ಕೇಬಲ್‌ನಿಂದ ಸೋರಿಕೆಯಾದ ಸುದ್ಧಿಯಾದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಟ್ಯುನೀಶಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಪದಚ್ಯುತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/jan/13/tunisia-youth-revolution |title=Tunisia's youth finally has revolution on its mind |work=The Guardian |author=Sam |date=13 January 2011 |accessdate=20 January 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1347336/Tunisia-riots-blamed-cables-revealed-countrys-corruption-dubbed-First-Wikileaks-Revolution.html?ito=feeds-newsxml |title='First Wikileaks Revolution': Tunisia descends into anarchy as president flees after cables reveal country's corruption |work=The Daily Mail |date=15 January 2011 |accessdate=20 January 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=http://wikileaks.foreignpolicy.com/posts/2011/01/13/wikileaks_and_the_tunisia_protests?sms_ss=twitter&at_xt=4d2ffe4d9c2649d7,1 |title=The First WikiLeaks Revolution? |author=Dickinson, Elizabeth |date=13 January 2011 |work=ForeignPolicy.com |accessdate=20 January 2011 |archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209174447/http://wikileaks.foreignpolicy.com/posts/2011/01/13/wikileaks_and_the_tunisia_protests?sms_ss=twitter&at_xt=4d2ffe4d9c2649d7%2C1 |url-status=dead }}</ref> ===ಮುಂಬರುವ ಲೀಕ್ಸ್‌ಗಳು=== ಮೇ 2010ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ 'ತನ್ನ ಬಳಿ ಅಫಘಾನಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಕಗ್ಗೋಲೆಯಾದ ನಾಗರೀಕರ ಚಿತ್ರಿಕರಣವಿದೆ ಅದನ್ನು ಸದ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗುವುದು' ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು.<ref name="campbell">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece |title=Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers |date=11 April 2010 |work=The Sunday Times |location=London |author=Matthew Campbell |accessdate=12 December 2010 |archive-date=30 ಮೇ 2012 |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=WikiLeaks works to expose government secrets, but Web site's sources are a mystery |first=Joby |last=Warrick |work=The Washington Post |date=19 May 2010 |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/19/AR2010051905333.html |accessdate=21 May 2010}}</ref> ಜುಲೈ 19,2010ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ ಅಂಡರ್ಸನ್‌ರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರವರು ಅಲ್ಬೇನಿಯಾದ ತೈಲಕಂಪನಿಯ ದಾಖಲೆಯೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವರು ಬಿ.ಪಿ.ಯೊಳಗಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೊಳವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅಘಾದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಪತ್ರಕರ್ತರ ಬಲವಿಲ್ಲದೇ ಹೊಗಿದ್ದರಿಂದ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite video|title=Julian Assange: Why the world needs WikiLeaks|people=[[Chris Anderson (entrepreneur)|Chris Anderson]]|publisher=[[TED (conference)|TED]]|time=11:28|quote=November last year ... well blowouts in Albania ... Have you had information from inside BP? Yeah, we have a lot ...|url=http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html|date=July 2010|medium=Videotape|ref=Assange2010ted|accessdate=2 August 2010|archive-date=27 ಆಗಸ್ಟ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827013033/http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |first=Richard |last=Galant |url=http://edition.cnn.com/2010/TECH/web/07/16/wikileaks.disclosures/ |title=WikiLeaks founder: Site getting tons of 'high caliber' disclosures - CNN.com |publisher=CNN |date=16 July 2010 |accessdate=1 August 2010 |archive-date=22 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022000633/http://edition.cnn.com/2010/TECH/web/07/16/wikileaks.disclosures/ |url-status=dead }}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರವರು ಮಾಸ್ಕೋ ಸುದ್ದಿಪತ್ರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ರಷ್ಯಾದ ಕ್ರಿಮ್ಲಿನ್ ಕೋಟೆಯು ಒಳ್ಳೆಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅಲೆಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಿದ್ದೇವೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1329561/Wikileaks-Russian-corruption-expose-plan-linked-Alexander-Lebedev-bank-raid.html |title=Bank raid could have been warning against planned WikiLeaks Russian corruption expose says Alexander Lebedev |first1=Glen |last1=Owen |first2=Will |last2=Stewart |date=14 November 2010 |newspaper=[[Mail Online]] |accessdate=28 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |first=Fred |last=Weir |url=http://www.csmonitor.com/World/Europe/2010/1026/WikiLeaks-ready-to-drop-a-bombshell-on-Russia.-But-will-Russians-get-to-read-about-it |title=WikiLeaks ready to drop a bombshell on Russia. But will Russians get to read about it? |publisher=The Christian Science Monitor |date=26 October 2010 |accessdate=29 November 2010}}</ref> ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರವರು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾ ನಾವು ರಷ್ಯಾದ ಬಹಳಷ್ಟು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಕೇವಲ ರಷ್ಯಾದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ನಿಜವಲ್ಲ.<ref name="Forbes">{{cite news |title=An Interview With WikiLeaks’ Julian Assange |first=Andy |last=Greenberg |newspaper=Forbes |date=29 November 2010 |url=http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/11/29/an-interview-with-wikileaks-julian-assange/2/ |accessdate=1 December 2010}}</ref> 2009ರಲ್ಲಿ ''ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಲ್ಡ್'' ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸೆಂಜ್ ರವರು ತಮಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ 5ಜಿ.ಬಿ. ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ. 2010ರಲ್ಲಿ ಅವರು ''ಫೋಬ್ಸ್'' ನಿಯತಕಾಲಿಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ಲೀಕ್ಸ್ ಸಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ 2011ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು "ಮೆಗಾಲೀಕ್ಸ್" ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿದ್ದು, ಅದು ಅಮೇರಿಕಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಕಂತೆಯನ್ನೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಪ್ ಅಮೇರಿಕಾದ ಶೇರು ಮೌಲ್ಯ ಶೇ.3ರಷ್ಟು ಕುಸಿದಿವೆ.<ref name="bankofamerica2">{{cite news |first=Mark |last=Memmott |title=Bank Of America Stock Steadies After WikiLeaks-Related Drop |url=http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2010/12/01/131727190/bank-of-america-stock-steadies-after-wikileaks-related-drop |accessdate=2 December 2010 |newspaper=NPR |date=1 December 2010}}</ref><ref name="bankofamerica1">{{cite news |title=Bank of America rumored to be in WikiLeaks’ crosshairs |first=Rick |last=Rothacker |newspaper=[[Boston Herald]] |url=http://news.bostonherald.com/business/general/view.bg?articleid=1299995 |date=1 December 2010 |accessdate=1 December 2010 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇದರ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಂದ ಕನಿಷ್ಟ 2 ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಇಳಿಮುಖ ಸಾಧನೆಯೆಗೆ ಸಾಗಲಿವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref name="bankofamerica3">{{cite news |last=De La Merced |first=Michael |title=WikiLeaks’ Next Target: Bank of America? |url=http://dealbook.nytimes.com/2010/11/30/wikileaks-next-target-bank-of-america/ |accessdate=2 December 2010 |newspaper=The New York Times |date=30 November 2010}}</ref><ref>{{cite news |first=John |last=Carney |url=http://www.cnbc.com/id/40471184/ |title=Bank of America's Risky WikiLeaks Strategy |publisher=CNBC |date=2 December 2010 |accessdate=5 December 2010}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರವರ ವಕೀಲರಾದ ಮಾರ್ಕ್ ಸ್ಟಿಪನ್ಸ್‌ರವರು ಬಿ.ಬಿ.ಸಿಯ '''ದಿ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ರೂ ಮಾರ್ ಶೋ'' ' ದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಇದನ್ನು 'ಉಷ್ಣ ಪರಮಾಣು ಯಂತ್ರವಾಗಿದ್ದು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಕಾಲತು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11921080 |title=Wikileaks' Julian Assange to fight Swedish allegations |publisher=BBC |date=5 December 2010 |accessdate=5 December 2010}}</ref> ಜನವರಿ 2011ರಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಸ್ವಿಸ್‌ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಆದ ರುಢಾಲ್ಫ್ ಎಲ್ಮರ್ ಅವರು 2000 ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದವರ ಖಾತೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಅಸ್ಸೆಂಜ್‌ರವರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೊದಲು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |title=Wikileaks given data on Swiss bank accounts |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-12205690 |newspaper=[[BBC News]] |date=17 January 2011 |accessdate=17 January 2011}}</ref> == ಹಿನ್ನಡೆ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡ == ===ಸರ್ಕಾರಗಳು=== ====ಜರ್ಮನಿ==== ಜರ್ಮನ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಆದ wikileaks.de ಡೊಮೇನ್ ಹೆಸರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಿದ ಥಿಯೋಡಾರ್ ರೆಪ್ಪೆಯ ಮನೆಯ ಮೇಲೆ 24 ಮಾರ್ಚ್ 2009 ರಂದು ದಾಳಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವೀಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಶನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೀಡಿಯಾ ಅಥಾರಿಟಿಯ (ACMA) ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಲಿಸ್ಟ್‌ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Hausdurchsuchung bei Inhaber der Domain wikileaks.de |language=English, translated from German |trans_title=Search of owner of the domain wikileaks.de |accessdate=21 September 2009 |url=http://www.heise.de/newsticker/Hausdurchsuchung-bei-Inhaber-der-Domain-wikileaks-de-Update--/meldung/135147 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603224840/http://www.heise.de/newsticker/Hausdurchsuchung-bei-Inhaber-der-Domain-wikileaks-de-Update--/meldung/135147 |archivedate=3 ಜೂನ್ 2009 |url-status=bot: unknown }}</ref> ಸೈಟ್ ಗೆ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web |url=http://www.networkworld.com/news/2009/032509-wikileaks-raided-by-german.html |title=Wikileaks raided by German police |publisher=Networkworld.com |date= |accessdate=30 April 2010 |archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074609/http://www.networkworld.com/news/2009/032509-wikileaks-raided-by-german.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://wikileaks.org/wiki/Police_raid_home_of_Wikileaks.de_domain_owner_over_censorship_lists|title=Police raid home of Wikileaks.de domain owner over censorship lists|publisher=wikileaks.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110528001540/http://wikileaks.org/wiki/Police_raid_home_of_Wikileaks.de_domain_owner_over_censorship_lists|archivedate=28 ಮೇ 2011|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|url-status=bot: unknown}}</ref> ====ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ==== ಪೀಪಲ್ಸ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಆಫ್‌ ಚೀನಾ ಸರ್ಕಾರವು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್" ಗೆ ಹೋಗುವ ಎಲ್ಲ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳ ಯುಆರ್‌ಎಲ್ ದಾರಿಗಳನ್ನು 2007 ರಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತ್ತು, ಆದರೆ, ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್ಟೆಡ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಗುಪ್ತ [[ಯು.ಆರ್.ಎಲ್|ಯುಆರ್‌ಎಲ್]] ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | author=| title=Is Wikileaks blocked by the Chinese government? | url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_blocked_by_the_Chinese_government.3F | publisher=WikiLeaks | year=2008 | accessdate=28 February 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_blocked_by_the_Chinese_government.3F <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 16 February 2008}}</ref> ====ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ==== 2009 ರ ಮಾರ್ಚ್ 16 ರಂದು ಅಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕಮ್ಯೂನಿಕೇಶನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೀಡಿಯಾ ಅಥಾರಿಟಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಅವರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪ್ಪುಪಟ್ಟಿಯ ಸೈಟ್‍ಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಇದು ಯೋಜನೆಯಂತೆ ಅಂತರಜಾಲವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ನರಿಗೆ ಈ ಸೈಟ್ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/home/technology/banned-hyperlinks-could-cost-you-11000-a-day/2009/03/17/1237054787635.html?page=fullpage#contentSwap1&page=-1/ |title=Banned hyperlinks could cost you $11,000 a day |work=The Age |location=Australia |date=16 March 2009 |accessdate=16 March 2009 | location=Melbourne | first=Asher | last=Moses}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mirror.wikileaks.info/wiki/Australia_secretly_censors_Wikileaks_press_release_and_Danish_Internet_censorship_list%2C_16_Mar_2009/index.html |title=Australia secretly censors Wikileaks press release and Danish Internet censorship list, 16 Mar 2009 |publisher=Mirror.wikileaks.info |date=16 March 2009 |accessdate=17 December 2010 |archive-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415212707/http://mirror.wikileaks.info/wiki/Australia_secretly_censors_Wikileaks_press_release_and_Danish_Internet_censorship_list%2C_16_Mar_2009/index.html |url-status=dead }}</ref> 2010 ರ ನವೆಂಬರ್ 30 ರಂದು ಕಪ್ಪುಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |last=Taylor |first=Josh |url=http://www.zdnet.com.au/wikileaks-removed-from-acma-blacklist-339307604.htm |title=Wikileaks removed from ACMA blacklist – Communications – News |publisher=Zdnet.com.au |date=17 March 2009 |accessdate=1 December 2010 |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129235721/http://www.zdnet.com.au/wikileaks-removed-from-acma-blacklist-339307604.htm |url-status=dead }}</ref> ====ಥೈಲೆಂಡ್‌‌==== ರೆಸೊಲ್ಯೂಶನ್ ಆಫ್ ದ ಎಮರ್ಜೆನ್ಸಿ ಸಿಚುವೇಶನ್ (ಸಿಆರ್ ಇಎಸ್) ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವೆಬ್ ಸೈಟನ್ನು ಹಾಗೂ 40,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇತರ ವೆಬ್ ಪೇಜ್ ಗಳನ್ನು ಥೈಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆಜ್ಞೆಯು ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಥೈಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿತು(ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆಜ್ಞೆಯು 2010 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು).<ref>{{cite news|url=http://www.thaivisa.com/forum/topic/391577-thailand-blocks-access-to-wikileaks-website/ |title=Thailand blocks access to WikiLeaks website | publisher=Thai Visa|date=18 August 2010 |accessdate=25 August 2010 | location=Bangkok}}</ref><ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703824304575435170175485654.html?mod=googlenews_wsj |title=Thai Groups Denounce Website Censorship |work=The Wall Street Journal |date=17 August 2010 |accessdate=25 August 2010 | location=USA | first=Patrick | last=Barta}}</ref><ref>{{cite news|https://www.nytimes.com/2010/07/07/world/asia/07thailand.html |title=Citing Instability, Thailand Extends Emergency Decree |work=The New York Times |date=6 July 2010 |accessdate=25 August 2010 | location=USA}}</ref> ====ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ==== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನ ದಾರಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಮೇರಿಕಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web | last = Raymond | first = Matt | title = Why the Library of Congress Is Blocking Wikileaks | date = 3 December 2010 | url = http://blogs.loc.gov/loc/2010/12/why-the-library-of-congress-is-blocking-wikileaks/ | accessdate = 3 December 2010 }}</ref> 2010 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 3 ರಂದು ಶ್ವೇತ ಭವನದ ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ಮುಂಗಡಪತ್ರವು ಒಂದು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅನಧಿಕೃತ ನೌಕರರು ಮತ್ತು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ವರ್ಗೀಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇತರ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2010/US/12/03/wikileaks.access.warning/index.html |title=U.S. agencies warn unauthorized employees not to look at WikiLeaks |first1=David |last1=de Sola |date=4 December 2010 |publisher=CNN |accessdate=4 December 2010 |archive-date=21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021230819/http://edition.cnn.com/2010/US/12/03/wikileaks.access.warning/index.html |url-status=dead }}</ref> ಯುಎಸ್ ಭೂಸೇನೆ, ಸಂಯುಕ್ತ ತನಿಖಾ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಇಲಾಖೆಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಮೇಲೆ "ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಕದಿಯಲು ಅವರು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ" ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮಾಜಿ ವಕೀಲರ ಪ್ರಕಾರ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಬಹುದು.<ref name="nakashima" /><ref>{{cite news |title=Prosecutors Eye WikiLeaks Charges |url=http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704488404575441673460880204.html |work=The Wall Street Journal |date=21 August 2010 |accessdate=21 August 2010 |first1=Adam |last1=Entous |first2=Evan |last2=Perez |archive-date=21 ಆಗಸ್ಟ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821062011/http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704488404575441673460880204.html |url-status=dead }}</ref> ಡೇಲಿ ಬೀಸ್ಟ್ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬಾಮಾ ಆಡಳಿತವು ಬ್ರಿಟನ್, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರು ಕೂಡ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ವಿರುದ್ಧ ಅಪ್ಘಾನ್ ಯುದ್ಧ ಬಹಿರಂಗ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದನ್ನು ನಿಗಧಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಂತೆ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರಿತು.<ref>{{cite web|last=Shenon|first=Philip|title=U.S. Urges Allies to Crack Down on WikiLeaks|url=http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-08-10/a-western-crackdown-on-wikileaks/|publisher=The Daily Beast|accessdate=10 August 2010}}</ref> ಅಮೇರಿಕಾ ರಾಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ಒಂದು ಇಮೇಲ್ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾಡಿ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಿಂದ ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಂತಿಗಳು "ಈಗಲೂ ವರ್ಗೀಕೃತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ದಾಖಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡುವುದು ನೀವು ಗುಪ್ತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತೀರಿ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯ ಸೇವಾ ಕಚೇರಿಯು ಎಚ್ಚರಿಸಿತು.<ref name="Associated Press">{{cite web |author=Associated Press |url=http://online.wsj.com/article/APd6c9cea546a949fba6a603f7a7f578fb.html |title=Columbia U diplomacy students warned about cables - WSJ.com |publisher=Online.wsj.com |date=4 December 2010 |accessdate=18 December 2010 |archive-date=8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208033605/http://online.wsj.com/article/APd6c9cea546a949fba6a603f7a7f578fb.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Associated Press"/> ಅಮೇರಿಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>{{cite web|author=Ewen MacAskill in Washington |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/wikileaks-cables-blocks-access-federal |title=US blocks access to WikiLeaks for federal workers &#124; World news &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= |accessdate=18 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಷೇಧವು ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿವೆ; "ಸಂಯುಕ್ತ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನೆಲ್ಲೆಡೆ ಓದಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು" ಎಂದು ಕೆಲವು ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೋಮ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿಗಳು ಹೇಳಿದವು. ಈ ನಿಷೇಧವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|author=Ewen MacAskill in Washington |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/10/us-ban-staff-wikileaks-official |title=Ban on federal staff reading WikiLeaks hampering work, says US official &#124; World news |publisher=The Guardian |date= |accessdate=18 December 2010}}</ref> ====ಐಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್==== 2007 ರ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿಯ ವಿಡಿಯೋ ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅವರು ಗ್ರಾನೈ ವೈಮಾನಿಕ ದಾಳಿಯ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ತನ್ನ ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರ ಗುಂಪು ತೀವ್ರ ಕಣ್ಗಾವಲಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಜೂಲಿಯನ್‌ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಹೇಳಿದರು. ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು, ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ರೇಕ್‌ಜಾವಿಕ್‌ನ ಒಂದು ರೆಸ್ಟುರಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾವು ಸ್ವಯಂ-ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಒಂದು ಗುಂಪು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಪೋಲೀಸರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ರಹಸ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಕೂಡಾ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದು ಮತ್ತು ಫೋಟೋಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿದ್ದು ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ಬ್ರಿಟೀಷನೆಂದು ಕಾಣುವ ಗುಪ್ತಚಾರ ಅಧಿಕಾರಿ ಲಕ್ಸಂಬರ್ಗ್‌ನ ಕಾರ್ ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಬಳಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಹೆದರಿಸಿದ. ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನನ್ನು ಪೋಲೀಸರು ಸುಮಾರು 21 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಹೇಳಿದ, "ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಮಗೇನಾದರೂ ಆದರೆ, ನಿಮಗೆ ಯಾಕೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತು ... ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಯಾರು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತು."<ref name="autogenerated4">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece|title=Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers|date=11 April 2010|work=The Sunday Times|location=London|author=Matthew Campbell|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=30 ಮೇ 2012|archive-url=https://archive.today/20120530/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece|url-status=dead}}</ref> ''ಕೋಲಂಬಿಯಾ ಜರ್ನಲಿಸಂ ರಿವ್ಯೂ'' ಪ್ರಕಾರ, "ತಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಆರೋಪ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡಿಕ್ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದವು[...] ಮತ್ತು, ಅಂತಾದ್ದೇನೂ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ."<ref>{{cite web|url=http://www.cjr.org/behind_the_news/thin_ice.php |title=Thin Ice |publisher=CJR |date=|accessdate=1 August 2010}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2009ರಲ್ಲಿ, ಕೌಪ್‌ಥಿಂಗ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸಾರ ವಾಹಿನಿ RÚV ಯು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಕುರಿತಾದ ವರದಿಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡದಂತೆ ಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶವನ್ನು ತರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾಹಿತಿದಾರರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಇದನ್ನು ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಇದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದೇಶ ತಂದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡದೇ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ನಾಗರೀಕರು RÚV ಯನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಸುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸದಂತೆ ತಡೆಯಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡರು.<ref>{{cite news |title=Iceland court lifts gag order after public outrage |url=http://www.thefreelibrary.com/Iceland+court+lifts+gag+order+after+public+outrage-a01611956752 |publisher= |agency=[[Associated Press]] |date=4 August 2009 |accessdate=1 January 2011 |archive-date=30 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430052928/http://www.thefreelibrary.com/Iceland+court+lifts+gag+order+after+public+outrage-a01611956752 |url-status=dead }}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ವು ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡಿಕ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಮೀಡಿಯಾ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್ ಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಗೌರವ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಐಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ 2007 ''ರಿಪೋರ್ಟರ್ಸ್ ವಿಥೌಟ್ ಬಾರ್ಡರ್ಸ್ (ರಿಪೋರ್ಟರ್ಸ್ ಸ್ಯಾನ್ಸ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ಸ್)'' ಎಂಬ ಮುಕ್ತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲು ಎಂಬ ರೇಂಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಬಿಲ್ ಆಗಿತ್ತು. ಮೂಲಗಳು, ಪತ್ರಕರ್ತರು, ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕಾನೂನು ಮೂಲಕ ಕಟ್ಟಳೆ ವಿಧಿಸುವುದನ್ನು ಇದು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://immi.is/?l=en|title=Icelandic Modern Media Initiative|publisher=immi.is|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215131553/http://immi.is/?l=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8510927.stm |title= Iceland's journalism freedom dream prompted by Wikileaks |publisher=BBC|date=13 February 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಏರ್ವ ಮಾಜಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಹಾಗೂ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ ಬರ್ಗಿಟ್ಟಾ ಜೊನ್ಸ್‌ಡುಟ್ಟಿರ್ ಅವರು ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಯೋಜಕರು. ===ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು=== ====ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌==== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ 30,000 ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿದ್ದ ಪುಟವನ್ನು ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಿದೆ ಎಂದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ 2010 ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿತು.<ref>{{Cite news |title=WikiLeaks claims Facebook deleted its page, 30000 fans |url=http://www.news.com.au/technology/wikileaks-claims-facebook-deleted-its-page-30000-fans/story-e6frfro0-1225856489723 |publisher=News.com.au |date=21 April 2010 |accessdate=23 April 2010 |archive-date=30 ಮೇ 2012 |archive-url=https://archive.is/20120530/http://www.news.com.au/technology/wikileaks-claims-facebook-deleted-its-page-30000-fans/story-e6frfro0-1225856489723 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Wikileaks Claims Facebook Deleted Their Fan Page Because They "Promote Illegal Acts" |url=http://gawker.com/5520933/wikileaks-claims-facebook-deleted-their-fan-page-because-they-promote-illegal-acts |publisher=Gawker |date=20 April 2010 |accessdate=21 April 2010}}</ref><ref>{{Cite news |title=Wikileaks Fan Page Pulled Down for Being "Inauthentic," Says Facebook |url=http://techpresident.com/blog-entry/wikileaks-fan-page-pulled-down-being-inauthentic-says-facebook |publisher=techPresident |date=21 April 2010 |accessdate=22 April 2010 |archive-date=24 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424055832/http://techpresident.com/blog-entry/wikileaks-fan-page-pulled-down-being-inauthentic-says-facebook |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ, 2010 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 7 ರಂತೆ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಪುಟವು ಲಭ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನವೂ 100,000 ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಡಿಸೆಂಬರ್ 1 ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Citation|last=Glanfield|first=Tim|title=WikiLeaks supporters embrace Twitter & Facebook accounts|url=http://www.beehivecity.com/hightech/wikileaks-supporters-embrace-twitter-facebook-as-accounts-boom114012132/|date=2 December 2010|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205020009/http://www.beehivecity.com/hightech/wikileaks-supporters-embrace-twitter-facebook-as-accounts-boom114012132/|url-status=dead}}</ref> ಇದು ವಾರದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕೂಡ ಹೌದು.<ref>{{cite web |url=http://www.famecount.com/all-platforms/Worldwide |title=search for 'Wikileaks' |publisher=Famecount.com |date= |accessdate=5 December 2010 |archive-date=20 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120134221/http://www.famecount.com/all-platforms/Worldwide |url-status=dead }}</ref> ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಡಿ.ಸಿ.ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧೋರಣೆ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ನೋಯಿಸ್ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ವೆಬ್ ಪುಟವು ನಮ್ಮ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವುದೂ ಸಹಾ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.readwriteweb.com/archives/facebook_were_not_kicking_wikileaks_off_our_site.php |title=Facebook: We're Not Kicking Wikileaks Off Our Site |date=6 December 2010 |accessdate=7 December 2010 |first=Marshall |last=Kirkpatrick |publisher=[[ReadWriteWeb]] |archive-date=7 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207193302/http://www.readwriteweb.com/archives/facebook_were_not_kicking_wikileaks_off_our_site.php |url-status=dead }}</ref> ====ಮನಿಬುಕರ್ಸ್==== ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 ರಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾದಂತೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮನಿಬುಕರ್ಸ್‌ ಆ ಸೈಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮನಿಬುಕರ್ಸ್ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ "ಹಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಗೌಪ್ಯವಾಗಿಡುವುದು ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಆಯೋಗಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ತನಿಖೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಮಾಡಲು" ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.<ref name="moneybookers">{{cite news |title=WikiLeaks says funding has been blocked after government blacklisting |author1=Leigh, David |author2=Evans, Rob |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/media/2010/oct/14/wikileaks-says-funding-is-blocked |date=14 October 2010 |accessdate=4 December 2010}}</ref> ===ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಂತಿವಾರ್ತೆ ಬಹಿರಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು=== ''ದಿ ಟೈಮ್ಸ್'' ಪ್ರಕಾರ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಸದಸ್ಯರು ತಮಗೆ ಕಾನೂನು ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ದಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡಿದ ಸಮಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಜ್ಞಾತ ವಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಕಿರುಕುಳ ಮತ್ತು ಕಣ್ಗಾವಲು ಇಡುತ್ತಿರುವುದು, “ಇವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಡಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದ”ನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು.<ref name="campbell" /> ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರ ಇಬ್ಬರು ವಕೀಲರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ಗೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ತಂತಿವಾರ್ತೆ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ನಂತರ 2010 ರ ನವೆಂಬರ್ 28 ರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ತಾವು ರಕ್ಷಣಾ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಗಮನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2010/dec/05/julian-assange-lawyers-being-watched |title=Julian Assange's lawyers say they are being watched |author=Sam Jones and agencies|work=The Guardian |location=UK |date=5 December 2010|accessdate=5 December 2010}}</ref> ದಿನಗಳೆದಂತೆ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡವು. 24 ಗಂಟೆಗಳ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ 2010 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2 ರಂದು ಅಮೇರಿಕವು ಡಿಡಿಓಎಸ್ನ ಆಕ್ರಮಣವು ಆಧಾರವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತೆಗೆ ಅಪಾಯವೊಡ್ಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎವ್ವರಿಡಿಎನ್ಎಸ್ ನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="satter" /><ref>{{cite web|last=Palsule|first=Mahendra|title=EveryDNS.net Terminates Wikileaks.org DNS Services, Wikileaks.ch Back Up in Switzerland|url=http://www.skepticgeek.com/miscellaneous/everydns-net-terminates-wikileaks-dns-services/|work=Skeptic Geek|accessdate=11 December 2010|date=3 December 2010|archive-date=17 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117192657/http://www.skepticgeek.com/miscellaneous/everydns-net-terminates-wikileaks-dns-services/|url-status=dead}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬ್ಲೆಗೇಟ್ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ವಿಳಾಸವನ್ನು ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ನ ‘ಇನ್ ಫೋ’ ಡಿಎನ್ಎಸ್ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು.<ref>{{cite web |last=Pauli |first=Darren |title=WikiLeaks loses domain name after DoS attacks |date=2 December 2010 |url=http://www.zdnet.co.uk/news/security/2010/12/03/wikileaks-loses-domain-name-after-dos-attacks-40091046/ |publisher=ZDNet |accessdate=11 December 2010}}</ref> ಇದೇ ದಿನ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸಂಸದ ಜೋ ಲೀಬರ್ಮನ್ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಿದಾಗ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಮೇಜಾನ್‌.ಕಾಮ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾಯಿತು.<ref name="vance">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/12/04/world/europe/04domain.html?_r=1&hp |title=WikiLeaks Struggles to Stay Online After Attacks |work=The New York Times |date=3 December 2010 |author=Vance, Ashlee |accessdate=5 December 2010}}</ref><ref name="agedec4">{{cite news |last=Welch |first=Dylan |date=4 December 2010 |title=Attacks shut down WikiLeaks |url=http://www.theage.com.au/world/attacks-shut-down-wikileaks-20101203-18jqt.html |newspaper=The Age |accessdate=11 December 2010}}</ref><ref name="guadec02">{{cite news |last=MacAskill |first=Ewen |date=2 December 2010 |title=WikiLeaks website pulled by Amazon after U.S. political pressure |url=https://www.theguardian.com/media/2010/dec/01/wikileaks-website-cables-servers-amazon |newspaper=The Guardian |accessdate=11 December 2010}}</ref> ಅಮೇಜಾನ್ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡದಡಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಸೇವೆಯ ಪರಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುವ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ನಿರಾಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://aws.amazon.com/message/65348/ |title=Amazon Web Services Message |publisher=[[Amazon Web Services]] |accessdate=4 December 2010}}</ref> ಅಮೇರಿಕಾ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಬಂದ ಪರೋಕ್ಷ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಟಾಬ್ಲಿಯು ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಕೂಡ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.readwriteweb.com/cloud/2010/12/tableau-software-drops-wikileaks.php |title=Another Falls: Tableau Software Drops WikiLeaks Data Visualizations |first=Finley |last=Klint |publisher=ReadWriteCloud |date=2 December 2010 |accessdate=10 December 2010 |archive-date=19 ಜನವರಿ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119100241/http://www.readwriteweb.com/cloud/2010/12/tableau-software-drops-wikileaks.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.tableausoftware.com/blog/why-we-removed-wikileaks-visualizations |last=Fink |first=Elissa |title=Why We Removed the WikiLeaks Visualizations |publisher=[[Tableau Software]] |date=2 December 2010 |accessdate=10 December 2010 |archive-date=7 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107201426/http://www.tableausoftware.com/blog/why-we-removed-wikileaks-visualizations |url-status=dead }}</ref> ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸೈಟ್ ನ ನೂರಾರು (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು<ref>{{cite news |date=9 December 2010 |url=http://www.bbc.co.uk/news/technology-11957367 |title=Pro-Wikileaks activists abandon Amazon cyber attack |publisher=BBC News |accessdate=10 December 2010}}</ref>) ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು ಮತ್ತು ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಅಂತರಜಾಲ ತೀವ್ರವಾದಿಗಳು ಬೆಂಬಲಿಗರಿಗೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ಗಳಿಗೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವಂತೆ,<ref name="somaiya">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/12/06/world/europe/06wiki.html |title=Hundreds of WikiLeaks Mirror Sites Appear |last=Somaiya |first=Ravi |work=The New York Times |date=5 December 2010 |accessdate=6 December 2010}}</ref> ಆಪರೇಶನ್ ಪೇಬ್ಯಾಕ್ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯಡಿ ಮೊದಲು ಖಾಸಗಿ-ವಿರೋಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದವರಿಗೆ ಹೇಳಿದವು.<ref>{{cite news |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/212701/operation_payback_wikileaks_avenged_by_hacktivists.html |title=Operation Payback: WikiLeaks Avenged by Hacktivists |last=Bradley |first=Tony |publisher=PC World |date=7 December 2010 |accessdate=8 December 2010 |archive-date=8 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108131417/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/212701/operation_payback_wikileaks_avenged_by_hacktivists.html |url-status=dead }}</ref> wikileaks.org ವಿಳಾಸವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಕೈಗೊಂಡ ಕ್ರಮಗಳು ಸ್ಟ್ರೇಸಾಂಡ್ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಈ ಮೂಲಕ ಆನ್ ಲೈನ್ ನಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕ್ರಮಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಎಫ್ ಟಿಪಿ ವರದಿ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.vancouversun.com/life/Barbra+Streisand+Effect+keeps+WikiLeaks+online/3930694/story.html |title=How the Barbra Streisand Effect keeps WikiLeaks online |publisher=Agence France-Presse |date=5 December 2010 |accessdate=6 December 2010 |archive-date=8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208211237/http://www.vancouversun.com/life/Barbra+Streisand+Effect+keeps+WikiLeaks+online/3930694/story.html |url-status=dead }}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 3 ರಂದು ಇಬೇ ಮಾಲಿಕತ್ವದ ಹಣ ಪಾವತಿ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಯಾದ ಪೇಯ್ ಪಲ್, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ದತ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ವೂ ಹೊಲಾಂಡ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ನ ಖಾತೆಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿತು. ಖಾತೆಯು ತನ್ನ "ಅಕ್ಸಪ್ಟೇಬಲ್ ಯೂಸ್ ಪಾಲಿಸಿ" ಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿತು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಾತೆಯು, "ಇತರರು ಅಕ್ರಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಉತ್ತೇಜನ, ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅಥವಾ ನಿರ್ದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/04/world/main7117213.shtml |title=PayPal Turns Off Tap for WikiLeaks Donations |agency=Associated Press |date=4 December 2010 |publisher=CBS News |accessdate=5 December 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-04/paypal-restricts-wikileaks-account-as-website-comes-under-global-scrutity.html |title=PayPal Restricts WikiLeaks Account as Website Comes Under Global Scrutity |first=Joseph |last=Galante |date=4 December 2010 |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |accessdate=4 December 2010}}</ref> ನಂತರ ಪೇಯ್ ಪಲ್ ನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, “ಇವು ಅಕ್ರಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ರಾಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ನಮಗೆ ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಹಣಪಾವತಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದರು. ಇದು ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದ್ದಾಗಿದೆ.” ಅದೇ ದಿನದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಹೇಳಿಕೆಯು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2010/12/08/paypal-vp-on-blocking-wikileaks-state-department-told-us-it-was-illegal/ |title=PayPal VP On Blocking WikiLeaks: “State Department Told Us It Was Illegal” |first=Alexia |last=Tsotsis |publisher=Tech Crunch |date=8 December 2010 |accessdate=8 December 2010}}</ref> 2010 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 8 ರಂದು, ವೂ ಹೊಲಾಂಡ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕಾ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಖಾತೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಿರುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪೇಯ್ ಪಲ್ ನ "ಅಕ್ರಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು" ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಮಾನನಷ್ಟ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{cite press release |title=Presseerklärung der Wau Holland Stiftung zur Sperrung ihres Account bei PayPal |publisher=Wau Holland Stiftung |language=German |date=8 December 2010 |url=http://wauland.de/presseerklaerung_accountsperrung.html |accessdate=8 December 2010 |archive-date=10 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210073302/http://wauland.de/presseerklaerung_accountsperrung.html |url-status=dead }}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 6 ರಂದು ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಪೋಸ್ಟ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ತಾವು ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಟ್ಟು 31 ಸಾವಿರ ಯುರೋಗಳಷ್ಟು ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದವು. ಅವರ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಖಾತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ "ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತಪ್ಪು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ." ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-11929034 |title=WikiLeaks: Swiss bank freezes Julian Assange's account|publisher=BBC |date=6 December 2010 |accessdate=6 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರು "ಒಬ್ಬ ವಾಸಸ್ಥಳವಿಲ್ಲದ ನಿರಾಶ್ರಿತರಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಜಿನೇವಾ ವಕೀಲರ ವಿಳಾಸವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಲು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು" ಎಂದು ಹೇಳಿತು.<ref>{{cite news |last=Weaver |first=Matthew |last2=Adams |first2=Richard |url=https://www.theguardian.com/news/blog/2010/dec/06/wikileaks-us-embassy-cables-live-updates |title=WikiLeaks U.S. embassy cables: live updates (4.52&nbsp;pm) |work=The Guardian |location=UK |date=6 December 2010 |accessdate=6 December 2010}}</ref> ಅದೇ ದಿನ ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ಕೂಡ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್-ಮುದ್ರೆ ಹೊಂದಿದ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು, ಅಲ್ಲದೆ, "ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ನಿಯಮಗಳು ಗ್ರಾಹಕರು ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅಕ್ರಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಅಥವಾ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಸೇರಿಸಿತು.<ref>{{cite news |last=McCullagh |first=Declan |title=MasterCard pulls plug on WikiLeaks payments |publisher=Cnet News |date=6 December 2010 |url=http://news.cnet.com/8301-31921_3-20024776-281.html#ixzz17OXwWn1N |accessdate=6 December 2010 |archive-date=29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131229214628/http://news.cnet.com/8301-31921_3-20024776-281.html#ixzz17OXwWn1N |url-status=dead }}</ref> ಮುಂದಿನ ದಿನವೇ, ವೀಸಾ ಇಂಕ್. ತಾನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಹಣಪಾವತಿಯನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿದ್ದು, "ಮುಂದಿನ ತನಿಖೆಗಳಿಗಾಗಿ" ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.startribune.com/world/111438579.html |title=Visa says it has suspended all payments to WikiLeaks 'pending further investigation' |agency=Associated Press |date=7 December 2010 |accessdate=7 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಒಂದು ನಡೆಯಾಗಿ ಕ್ಸಿಪ್ ವೈರ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸಲು ಒಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಶುಲ್ಕಗಳನ್ನು ಬಳಸದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |last=Webster |first=Stephen C. |title=MasterCard, Visa shut down electronic donations to WikiLeaks |url=http://www.rawstory.com/rs/2010/12/mastercard-shuts-donations-wikileaks-calling-site-illegal/ |work=The Raw Story |accessdate=10 December 2010 |date=7 December 2010 |archive-date=7 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207143305/http://www.rawstory.com/rs/2010/12/mastercard-shuts-donations-wikileaks-calling-site-illegal/ |url-status=dead }}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಕ್ರಿಡೆಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಹಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ಒದಗಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ವಿಸ್ ಆಧಾರಿತ ಐಟಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಡಾಟಾಸೆಲ್ ತಾನು ವೀಸಾ ಯುರೋಪ್ ಹಾಗೂ ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ವಿರುದ್ಧ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-11945875 |title=Wikileaks' IT firm says it will sue Visa and Mastercard |agency=BBC News |date=8 December 2010 |accessdate=8 December 2010}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 18 ರಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ ತಾನು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ನಂಬಿರುವ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಅಲ್ಲದೆ, "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹಣ ಪಾವತಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಂತರಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಜೊತೆ ಅಸಮಂಜಸ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ... ತೊಡಗಿರಬಹುದು" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿತು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ತನ್ನ ಬೆಂಬಲಿಗರಾದ ಬಿಓಎ ಗ್ರಾಹಕರು ಖಾತೆ ಮುಚ್ಚಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಒಂದು ಟ್ವೀಟ್ ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ನೀಡಿತು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನ ಮುಂದಿನ ದೊಡ್ಡ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಗುರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಎಂದು ನಂಬಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |title= Bank of America stops handling Wikileaks payments |url= http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12028084 |work= [[BBC News]] |date=18 December 2010 |accessdate=18 December 2010}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 7 ರಂದು ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ಪ್ರಕಟಣೆ ನೀಡಿ ಜನರು ಈಗಲೂ ಕೂಡ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಜರ್ಮನಿಯ ಕಾಮರ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾಸ್ಸೆಲ್ ಅಥವಾ ಐಲ್ಯಾಂಡಿನ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿ ಅಥವಾ ಮೆಲ್ಬೋರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಅಂಚೆಯ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ wikileaks.ch ಸ್ವತ್ತಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡಬಹುದು ಎಂದಿತು.<ref>{{cite news |title= WikiLeaks under attack: the definitive timeline |last=Arthur |first=Charles |url=https://www.theguardian.com/media/2010/dec/07/wikileaks-under-attack-definitive-timeline?intcmp=239 |newspaper=[[The Guardian]] |date=7 December 2010 |accessdate=9 December 2010}}</ref> ಯುಎನ್ ಮಾನವ ಹಕ್ಕಗಳ ರಾಯಭಾರಿ ನವಿ ಪಿಳ್ಳೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ, ವೀಸಾ, ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ಹಾಗೂ ಅಮೇಜಾನ್ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಾಪಸ್ ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ 'ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕಾದ ''ಇ ಪ್ಲರಿಬಸ್ ಯುನಮ್'' ನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದರು.<ref>"[http://www.unmultimedia.org/tv/unifeed/d/16541.html UNifeed Geneva/Pillay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324214612/http://www.unmultimedia.org/tv/unifeed/d/16541.html |date=24 ಮಾರ್ಚ್ 2012 }}." UN Website. ದಿನಾಂಕ 27 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಪುನರ್ಪಡೆಯಲಾಯಿತು.</ref> ಆಪ್ಪಲ್ ತನ್ನ ಆಪ್ ಸ್ಟೋರ್ ನಿಂದ ರಾಯಭಾರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಂತಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಉಪಯೋಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದೆ ಎಂದು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೧ ರಂದು ಮ್ಯಾಧ್ಯಮ ವರದಿ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite news |title=Apple pulls Wikileaks app |last=Mitchell |first=Stewart |url=http://www.pcpro.co.uk/news/363877/apple-pulls-wikileaks-app |newspaper=pcpro.co.uk |date=21 December 2010 |accessdate=21 December 2010 |archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013012707/http://www.pcpro.co.uk/news/363877/apple-pulls-wikileaks-app |url-status=dead }}</ref> ತನ್ನ 'ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಂದಾಜಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ... ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಗೆ ಅಮೇರಿಕಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಕಚೇರಿಯು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಇಲಾಖೆ ಹಾಗೂ ಏಜೆನ್ಸಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಒಂದು ಅನೌಚಾರಿಕ ಪತ್ರ ಬರೆದು ಅವರು 'ಆಂತರಿಕ ಭಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆಯೇ' ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://msnbcmedia.msn.com/i/msnbc/sections/news/OMB_Wiki_memo.pdf |title=Memorandum for the Heads of Executive Departments and Agencies (M-11-08) |publisher=Executive Office of the President |accessdate=5 January 2011 |archive-date=8 ಜನವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108013356/http://msnbcmedia.msn.com/i/msnbc/sections/news/OMB_Wiki_memo.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12117113 |title=US urges action to prevent insider leaks |publisher=BBC |accessdate=5 January 2011}}</ref> == ಸ್ವೀಕೃತಿ == {{Split section|Reception of WikiLeaks|Talk:WikiLeaks#Split off reaction|date=January 2011}} ===ಬೆಂಬಲ=== [[File:Daniel Ellsberg 2006.jpg|thumb|upright|ಡೆನಿಯಲ್ ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್ (2006) ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಹಲವಾರು ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name=daniel/><ref name=daniel2/>]] ಜುಲೈ 2010ರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವಿತರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮೈಕ್ ಫರ್ನರ್ ಒಂದು ಸಮೂಹ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಂಪಾದಿಸಿದರು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅಥವಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ಸೈನಿಕರು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಬಾರದು. ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಪುರಸ್ಕಾರ ನೀಡ ಬೇಕು."<ref>{{cite web |url=http://www.veteransforpeace.org/Wikileaks_will_spark_resistance.vp.html |title=WikiLeaks revelations will spark massive resistance to Afghanistan War |publisher=Veterans For Peace |date=27 July 2010 |accessdate=1 December 2010 |archive-date=3 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103021143/http://www.veteransforpeace.org/Wikileaks_will_spark_resistance.vp.html |url-status=dead }}</ref> ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಿ ಜಾನ್ ಪಿಲ್ಗರ್ ಆಗಸ್ಟ್‌ 2010ರ ಒಂದು ಸಂಪಾದಕೀಯವನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಪ್ರಕಾಶನೆಯ ''ಗ್ರೀನ್ ಲೆಫ್ಟ್‌'' ನಲ್ಲಿ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮಸ್ಟ್ ಬಿ ಡಿಫೆಂಡಡ್" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದರು. ಅದರಲ್ಲಿ, ಪಿಲ್ಗರ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ "ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ"ಯ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು "ಪ್ರಧಾನ ವಿಭಾಗ ... ಬರಿ ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಹಾಗೂ ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಹೇಳಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ."<ref>{{cite web|author=|url=http://www.greenleft.org.au/node/45225 |title=John Pilger: Wikileaks must be defended &#124; Green Left Weekly |publisher=Greenleft.org.au |date=29 August 2010 |accessdate=1 December 2010}}</ref> ಡೆನಿಯಲ್ ಎಲ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್, 1971ರಲ್ಲಿ ಪೆಂಟಗನ್ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದವರು, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವ ರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನವೆಂಬರ್ 2010ರ ಯುಎಸ್ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿ ವಾರ್ತೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ನಂತರ, ಜಾಲತಾಣವು ಯುಎಸ್ ಸೈನ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಮಾಹಿತಿ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಜೀವವನ್ನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದೆ ಎಂಬ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾ, ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್ "ಯಾವುದೇ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಗಾರನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಟಣೆಯಿಂದ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆ ಅಪಾಯವನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಉಬ್ಬಿಸಲಾಗಿದೆ."<ref name="daniel">{{cite web|author=Get your FREE! Nation User Name |url=http://www.thenation.com/blog/156709/greg-mitchell-and-daniel-ellsberg-wikileaks-document-dump |title=Greg Mitchell and Daniel Ellsberg on the WikiLeaks Document Dump |publisher=The Nation |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಸಾಧಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದು "ಯಾವುದೇ ತರಹದ ಬಯಲಾದಾಗ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಹೂರ ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆಂದು" ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಸಿದರು.<ref name="daniel2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-11879951 |title=WikiLeaks: view of man behind Pentagon Papers leak |publisher=BBC News |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> ಯುಎಸ್ನ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿ ವಾರ್ತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರ, ಇದನ್ನು ಹಲವು ಮಾದ್ಯಮ ವರದಿಗಳು ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್‌ನ ತಪ್ಪು ಚಟುವಟಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಳಜಿ ತೋರಿಸುವ ಬಗೆಯಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಎಂದು ಹೇಳಿತು,<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/07/opinion/main7124354.shtml |title=Why Julian Assange Is No Daniel Ellsberg |publisher=CBS News |date=7 December 2010 |accessdate=11 December 2010 |archive-date=10 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210035231/http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/07/opinion/main7124354.shtml |url-status=dead }}</ref> "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ವಿರುದ್ಧ ಈಗ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧಾಳಿಯು ನನ್ನ ಹಾಗೂ ಪೆಂಟಗನ್ ಪತ್ರಗಳ ಈಗಿನ ಬಿಡುಗಡೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ಅನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್ ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref name="daniel3">{{cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/opinionshop/detail?entry_id=78596#ixzz17pMGLvv4 |title=Opinion Shop: Daniel Ellsberg praises WikiLeaks |publisher=SFGate |date=7 December 2010 |accessdate=11 December 2010 |archive-date=11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211090352/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/opinionshop/detail?entry_id=78596#ixzz17pMGLvv4 |url-status=dead }}</ref> 3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಂದು ಟೆಕ್ಸಾಸ್‌ನ ಗಣತಂತ್ರವಾದಿಯಾದ ಮಹಾಸಭೆಯ ರೊನ್ ಪೌಲ್, ಫೋಕ್ಸ್ ಬಿಸಿನೆಸ್‌ನ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸ್ಥಾಪಕ ಜೂಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು; "ಒಂದು ಮುಕ್ತ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕು ಇದೆ". "ಸತ್ಯ ದೇಶದ್ರೋಹ ಆಗುವಂತಹ ಒಂದು ಸಮಾಜವದ್ದಲ್ಲಿ, ನಾವು ದೊಡ್ಡ ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿವಿ." "''ದಿ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ಅಥವಾ ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರ ವಿರುದ್ಧ ನಾವು ಏಕೆ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ?" ಎಂದು ಪೌಲ್ ಹೇಳಿದರು.<ref name="ron">{{cite news |title=Ron Paul Defends WikiLeaks Founder's Rights |first=Mary |last=Dooe |newspaper=CBS News |date=3 December 2010 |url=http://www.cbsnews.com/8301-503544_162-20024605-503544.html |accessdate=4 December 2010 |archiveurl=https://archive.today/20121205235524/http://www.cbsnews.com/8301-503544_162-20024605-503544.html |archivedate=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012 |url-status=live }}</ref> ಯುಎಸ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಭೆಯ ಇನ್ನೋಂದು ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಪೌಲ್ ಪುನಃ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿರುವ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಯುಎಸ್ ಆಡಳಿತವನ್ನು "ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದು ದೇಶಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ" ಎಂದು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite news |title=Ron Paul: Lying is Not Patriotic |first= |last= |publisher=MoxNews.com (Youtube video) |date=December 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ywoInPNXZJk |accessdate=10 December 2010}}</ref> ಗಣತಂತ್ರವಾದಿ ಮಹಾಸಭೆಯ ಜತೆಗಾರ ಫ್ಲೋರಿಡದ ಕೋನಿ ಮ್ಯಾಕ್ IV ಕೂಡ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು, "ನಾವು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು ಪರವಾಗಿಲ್ಲ", ಅಮೇರಿಕನ್‌ರಿಗೆ ಲೀಕ್ಸ್‌ನ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕಿದೆ ಎಂದರು.<ref>{{cite web|last=Levey |first=Cooper |url=http://floridaindependent.com/16029/rep-connie-mack-americans-have-a-right-to-know-contents-of-wikileaks-dump |title=Rep. Mack: Americans ‘have a right to know’ contents of WikiLeaks dump |publisher=Floridaindependent.com |date=|accessdate=5 December 2010}}</ref> ಅಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜುಲಿಯಾ ಗಿಲಾರ್ಡ್‌ರಿಗೆ ಬರೆದ ಒಂದು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದ ಅತಿ ಹಿರಿಯ ಹಾಗೂ ಉಚ್ಚ-ಪಾರ್ಶ್ವನೋಟದ ಮಾದ್ಯಮ ವೃತ್ತಿನಿರತರು ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪರ ತೋರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |title=Statement from Australian Newspaper Editors, Television and Radio Directors |url=http://www.alliance.org.au/documents/101213_letter_wikiLeaks_support.pdf |work=Alliance Online |publisher=Media, Entertainment & Arts Alliance |accessdate=18 December 2010 |date=13 December 2010 |archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222021235/http://www.alliance.org.au/documents/101213_letter_wikiLeaks_support.pdf |url-status=dead }}</ref> ಈ ಪತ್ರವನ್ನು ವಾಕ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿತು, ಇವರು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಗೆ ವಾಕ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪತ್ರವನ್ನು "ವಾಕ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಸಮಿತಿಯ ಹತ್ತು ಸದಸ್ಯರು ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆ ಹಾಗೂ ವಾರ್ತಾ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಸಂಪಾದಕರು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಮೂರು ವ್ಯಾಪಾರಿ TV ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಹಾಗೂ ಎರಡು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುದ್ದಿಪ್ರಸಾರಕರ ವಾರ್ತಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು" ಸಹಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಹುದ್ದೆ (ಪತ್ರದ ಒಂದು ಉದ್ಧೃತಭಾಗ) ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ:<blockquote>"ಮೂಲಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್, ಅಧಿಕೃತ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ, ಮಾದ್ಯಮಗಳು ಪ್ರತಿಬಾರಿ ಮಾಡುವುದನ್ನೆ ಇದು ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ: ಸರ್ಕಾರ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡಬಯಸುವ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಳಕು ಚೆಲ್ಲುವುದು.</blockquote> ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಅವರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಇದನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ವರದಿಸುವುದು ಮಾದ್ಯಮದ ಕರ್ತವ್ಯ. ದುರಾಕ್ರಮಣದಿಂದ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ಅಧಿಕೃತ ಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಬೆದರಿಕೆ ಕುಡುವುದು, ಮತ್ತು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜೊತೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದು, ಮುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುದ್ರಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿರುವ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಗಂಭೀರ ಅಪಾಯ".<ref>Walkeys [http://www.walkleys.com/news/1076/ "Australian Media's Finest Defend ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ " 13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010] The Walkey Foundation</ref> ನವೆಂಬರ್ 2010ರ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿವಾರ್ತೆಯ ಬಯಲಿನ ನಂತರ ''ದಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್'' , ಒಂದು ಸಿಬ್ಬಂದಿವರ್ಗದ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್, ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಕಾಲತ್ತು ವಹಿಸುವವರಿಗೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಒಂದು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಹೊಸ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಮುದ್ರಣವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಂಘಗಳ ಗೋಪ್ಯತೆಯ ಭಾರಿ ಮುಖಪರದೆಯನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಕೂಡ." ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು "ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನದು" ಎಂದು ಪತ್ರಿಕೆ ಹೇಳಿತು. ಅದು, "ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ರಿಚರ್ಡ್ ನಿಕ್ಸನ್ ತನ್ನ ರಾಜವಲ್ಲಭರನ್ನು ಪೆಂಟಗನ್ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿದ ಡೆನಿಯಲ್ ಎಲ್ಸಬರ್ಗ್ ಹಾಗೂ ''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ವರದಿಗಾರ ನೀಲ್ ಶೀಹಾನ್ ಹಿಂದೆ ಕಳಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ... ಈವರೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯನಿರತ ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ಆತನ ಸುದ್ದಿಮೂಲವು ಈ ರೀತಿ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನಿಂಗ್ ಹಿಂದೆ ಒಬಾಮಾನ ಆಡಳಿತದ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬಿದ್ದಂತೆ ಬಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ."<ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2010/12/the-shameful-attacks-on-julian-assange/67440/ |title=The Shameful Attacks on Julian Assange|author=Samuels, David |publisher=The Atlantic |date=3 December 2010 |accessdate=7 December 2010}}</ref> 4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಂದು, ಸೀಮೆಯಿಲ್ಲದೆ ವರದಿಗಾರರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ದತ್ತ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾದ "ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ಸೈಬರ್-ದಾಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡ"ವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕ ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಕೆಲವು ವಿಪರೀತ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಡ ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿದೆ.<ref name="autogenerated2">{{cite news |title=Wikileaks hounded? |first= |last= |newspaper=CBS News |date=4 December 2010 |url=http://en.rsf.org/wikileaks-hounded-04-12-2010,38958.html |accessdate=5 December 2010 |archive-date=8 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308082630/http://en.rsf.org/wikileaks-hounded-04-12-2010,38958.html |url-status=dead }}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಬಯಲಾದ ಯುಎಸ್ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತಿ ವಾರ್ತೆಗೆ ಒಂದು ಕನ್ನಡಿ ಜಾಲತಾಣದ ಆತಿಥೇಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಡಿಸೆಂಬರ್ 21ರಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.journalism.co.uk/news/reporters-without-borders-to-host-mirror-site-for-wikileaks/s2/a542061/ |title=Reporters Without Borders to host mirror site for WikiLeaks |date=21 December 2010 |accessdate=21 December 2010}}</ref> ಆನ್‌ಲೈನ್ ವಿದೇಶಿ ಸಂಗತಿಗಳ ಪತ್ರಿಕೆ ''ದಿ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟ್‌'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ "ಒನ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕ್ಯಾನ್ ಸೇವ್ ಯುಎಸ್ ಪಾಲಿಸಿ" ಶೀರ್ಷಕೆಯ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಬಯಲುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ಮೂಲ ಇತ್ತೀಚಿನ ಯುಎಸ್ ಆಢಳಿತಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಬಹು-ಕಾಲದ ಸಿಐಎ ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆ ಪ್ರತಿಯಾದ ತಜ್ಞ ಮೈಕಲ್ ಶುವರ್ ಹೇಳಿದರು. "ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಎಸ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ತನ್ನ ನಾಯಕರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಮೇರಿಕನರನ್ನು ಕಪ್ಪು ಬಿಳಿಯಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ," ಹೀಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಾದ [[ಬಿಲ್ ಕ್ಲಿಂಟನ್]], [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲೂ. ಬುಷ್]] ಹಾಗೂ ಬಾರಕ್ ಒಬಾಮರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಶೂವರ್ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://the-diplomat.com/2010/12/06/only-wikileaks-can-save-obama-policy |title=When WikiLeaks Meets US Policy |publisher=The Diplomat |date=|accessdate=7 December 2010}}</ref> ಇವಾಣ್ ಹ್ಯೂಗ್ಸ್, wired.com ನ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪಾದಕ "ವೈ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಇಸ್ ಗುಡ್ ಫೊರ್ ಅಮೇರಿಕ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಂಪಾದಕೀಯವನ್ನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವೈಯರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಲ್ಲಿ ಸಹಾಪರಾಧಿತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಲಿ ಮ್ಯಾನಿಂಗ್‌ನ ಬಂಧನ ಇದ್ದು, ''ವೈಯರ್ಡ್'' ಹಾಗೂ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯೆ ಗದ್ದಲಕ್ಕೆಡೆ ಮಾಡುವ ಸಂಬಂಧಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ, "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಮ್ಮ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ದುರ್ಬಲವಾಗಿಸೊಲ್ಲ" ಎಂದು ಹ್ಯೂಗ್ಸ್ ವಾದಿಸಿದರು. "ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಎದುರಿಸುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭೀತಿ ಎಂದರೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಈಗಾಗಲೆ ಚೆಲ್ಲಿದ ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಚೆಲ್ಲಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತಿಗಾಮಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಬೇಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಕಾನೂನಿನ ನಿಯಮ ಧಿಕ್ಕರಿಸುವ ವಚನಗಳ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಮುಕ್ತ ಮಾತಿನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಗಮನಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯುಂಟಾಗ ಬಹುದು" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|author=|url=https://www.wired.com/threatlevel/2010/12/wikileaks-editorial/ |title=Why WikiLeaks Is Good for America &#124; Threat Level |publisher=Wired.com |date=4 January 2009 |accessdate=8 December 2010}}</ref> [[File:Wikileaks Rally Hobart 2010 2.jpg|right|thumb|ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸಾಂಜ್‌ದತ್ತ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರ ಸಂಘಟನೆ]] ಕೆಲವು ಆಥಿತೇಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಜಾಲತಾಣಗಳು 200ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ದಿ ನ್ಯೂಯೋರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ವರದಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/US/2010/12/06/More-than-200-sites-copy-WikiLeaks-content/UPI-97061291643698/ |title=More than 200 sites copy WikiLeaks content |publisher=UPI.com |date=25 October 2010 |accessdate=8 December 2010}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 5 ರಂದು, "ಅನಾಮಧೇಯ" ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಕೊಚ್ಚುಗರ ಒಂದು ಸಮೂಹವು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ವಿರೋದ್ಧಿಸುವ ಕಂಪನಿಗಳ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ''ಆಪರೇಷನ್ ಅವೆಂಜ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌'' ನ ಭಾಗವೆಂದು ದಾಳಿ ಎಸಗಲು ಬೆಂಬಲಿಗರಿಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2010/12/06/latest-updates-on-leak-of-u-s-cables-day-9/#operation-payback-plans-attacks-on-paypal |title=Latest Updates on Leak of U.S. Cables, Day 9 |work=The New York Times |first=Robert |last=Mackey |date=6 December 2010 |accessdate=7 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ದೇಣಿಗೆಗಳ ಪರಿಷ್ಕರಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಪೆಪಾಲ ಅನ್ನು ಗುರಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.theregister.co.uk/2010/12/06/anonymous_launches_pro_wikileaks_campaign/ |title=Anonymous attacks PayPal in 'Operation Avenge Assange' |date=6 December 2010 |accessdate=7 December 2010 |first=John |last=Leyden |publisher=The Register |work=theregister.co.uk}}</ref><ref>{{cite web|title=Operaton Avenge Assange manifesto|url=https://uloadr.com/u/4.png|accessdate=7 December 2010|archive-date=13 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213031528/https://uloadr.com/u/4.png|url-status=dead}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸದ ಕಂಪನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಯೋಜನಾತ್ಮಕ ದಾಳಿ ಹೂಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಅನಾಮಧೇಯ ಜೊತೆ ಹಿಂದೆ ಇತರ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಗ್ರೆಗ್ ಹೌಶ್, ಗಮನಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ತೋರಿಸಿಲಾದ ಬೆಂಬಲದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ, ಮಿ. ಹೌಶ್ ಹೇಳಿದರು;"ಕಾರಣ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಮಾಹಿತಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿರ ಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಂತರಜಾಲ ಮುಕ್ತವಾಗಿರ ಬೇಕು ಎಂದು ನಾವೆಲ್ಲ ನಂಬುತ್ತೇವೆ."<ref name="somaiya" /> 8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಂದು, ಅನಾಮಧೇಯರಿಂದ ಸೇವೆಗಳ-ನಿರಾಕರಣೆ ದಾಳಿಯ ಬಲಿ ಪೇಪಾಲ್ ಜಾಲತಾಣ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/08/wikileaks-visa-mastercard-operation-payback |title=WikiLeaks supporters disrupt Visa and MasterCard sites in 'Operation Payback' |date=9 December 2010 |accessdate=9 December 2010 |author=Esther Addley and Josh Halliday |work=The Guardian |location=UK |work=guardian.co.ul}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2374023,00.asp |title='Anonymous' Launches DDoS Attacks Against WikiLeaks Foes |work=pcmag.com |publisher=[[PC Magazine]] |first=Leslie |last=Horn |date=8 December 2010 |accessdate=9 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boingboing.net/2010/12/08/in-pro-wikileaks-act.html |title=Continuing pro-Wikileaks DDOS actions, Anonymous takes down PayPal.com |author=Xeni Jardin |date=8 December 2010 |accessdate=9 December 2010 |work=boingboing.net |publisher=[[Boing Boing]]}}</ref> ನಂತರ ಅದೇ ದಿನ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಹಣ ಕೂಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಪೇಪಾಲ ತನ್ನ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತನ್ನ ಬ್ಲಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.thepaypalblog.com/2010/12/updated-statement-about-wikileaks-from-paypal-general-counsel-john-muller/ |title=Updated Statement about WikiLeaks from PayPal General Counsel, John Muller |first=John |last=Muller |work=thepaypalblog.com |publisher=[[PayPal]] |date=8 December 2010 |accessdate=9 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://erictric.com/2010/12/08/paypal-vows-to-release-wikileaks-funds-account-to-remain-blocked/ |title=PayPal Vows to Release WikiLeaks Funds, Account to Remain Blocked |first=Bertrand |last=Vasquez |date=8 December 2010 |accessdate=9 December 2010 |work=erictric.com |publisher=[[Erictric]] |archive-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110412092610/http://erictric.com/2010/12/08/paypal-vows-to-release-wikileaks-funds-account-to-remain-blocked/ |url-status=dead }}</ref> ಅದೇ ದಿನ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಬೆಂಬಲಿಗರಿಂದ ವಿಸಾ ಹಾಗು ಮಾಸ್ಟರ್‌ ಕಾರ್ಡ್ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಯಾಯಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ WikiLeaks.com ನಲ್ಲಿ ಇನ್ಮುಂದೆ ಸಿಗಲಾಗದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಥಿತೇಯ ಮಾಡುವ 1,200 ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅನಾಮಧೇಯ ಒಂದು ಹೊಸ ಹೇಳಿಕೆ ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು; "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜೊತೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಂಲಗ್ನತೆ ಇಲ್ಲವಾದಕ್ಕೆ , ನಾವು ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತೇವೆ. ನಮಗೆ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಬೇಕು, ಹಾಗೂ ನಾವು ಪರಾಮರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತೇವೆ...ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ಉದ್ಭವಿಸಲು ನಮ್ಮ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಮ್ಮ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ್ಯೆ ಹಾಗು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದತ್ತ ಸಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ, ಹಾಗೂ ವಿರುದ್ಧವಿರುವವರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಎಸಗುತ್ತೇವೆ."<ref>{{cite web |author= |url=http://beta.ca.news.yahoo.com/visa-mastercard-targeted-wikileaks-allies.html |title=Visa, MasterCard targeted by WikiLeaks allies |publisher=Beta.ca.news.yahoo.com |date= |accessdate=10 December 2010 |archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222021208/http://beta.ca.news.yahoo.com/visa-mastercard-targeted-wikileaks-allies.html |url-status=dead }}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅಂತರ್‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಳಜಿ ತೋರಿಸಿ ಕೂಡ ಅಂತರಜಾಲ ಸಮಾಜ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು, "ಎಲ್ಲ ಅಂತರಜಾಲದ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಕರಾರುಗಳ ತರಹ ಇದನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾವು ನಂಬಿದ್ದೇವೆ" ಮತ್ತು "ಮುಕ್ತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಅಥವಾ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್, ಟೆಲಿಕಂಮುನಿಕ್ಯೇಷನ್ಸ್ ಪೂರ್ವರಚನೆ, ಅಥವಾ ಅಂತರಜಾಲದ ಇತರ ಅಗತ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಯಾವುದೇ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಥವಾ ಖಾಸಗಿಯವರ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಪಡಲ್ಬಾರದು." "ಅದನ್ನು [ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್] ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅಂತರಜಾಲದಿಂದ ತೆಗೆಯಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅಂತಹ ಘಟಕಗಳ (ಯಾವುದಾದ್ದರು ಇದ್ದಲ್ಲಿ) ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡಿ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಐಎಸ್‌ಒಸಿ ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮಗಳ ಕರೆ ನೀಡಿತು, ಕಾರಣ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು ಬರಿ "ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಅಂತರಜಾಲ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವುದು" ಅಷ್ಟೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.eweekeurope.co.uk/news/isoc-wikileaks-attacks-threaten-free-expression-15294 |title=ISOC: WikiLeaks Attacks Threaten Free Expression |first=Sophie |last=Curtis |work= |publisher=Eweek Europe |date=8 December 2010 |accessdate=10 December 2010 |archive-date=29 ಜುಲೈ 2012 |archive-url=https://archive.is/20120729115352/http://www.eweekeurope.co.uk/news/isoc-wikileaks-attacks-threaten-free-expression-15294 |url-status=dead }}</ref> 8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಂದು, ಅಂತರ್‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ ಆವಾಜ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಒಂದು ಮನವಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಮೊದಲ ಕೆಲವು ಘಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 250 ಸಾವಿರ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸಹಿ ಮಾಡಿದರು, 15 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 ರಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ 600 ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಏರಿತು.<ref>{{cite web|author=|url=http://avaaz.org/en/wikileaks_petition/ |title=WikiLeaks: Stop the crackdown |publisher=Avaaz.org |date=|accessdate=10 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fr-online.de/politik/spezials/wikileaks---die-enthuellungsplattform/kaempfer-fuer-wikileaks/-/4882932/4910614/-/index.html |title=Kämpfer für Wikileaks |first=Andreas |last=Kraft |work= |publisher=Frankfurter Rundschau |language=German |date=10 December 2010 |accessdate=10 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/assange-granted-bail-in-london-but-not-yet-free-20101215-18x1y.html |title=Assange granted bail in London but not yet free |publisher=News.smh.com.au |date=|accessdate=17 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ನೋಅಮ್ ಚಾಮ್ಸ್ಕೀ|ನೊಮ್ ಚೊಮ್ಸಕಿ]] ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಕಾರರು ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು.<ref>{{cite web |url= http://www.greenleft.org.au/node/46378|title=Noam Chomsky backs Wikileaks protests in Australia |author= [[Green Left Weekly]]|date=10 December 2010 |work= |publisher=[[Green Left Weekly]] |accessdate=11 December 2010}}</ref> ''ಡೆಮೊಕ್ರೆಸಿ ನೌ'' ಗೆ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಚೋಮ್ಸಕಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು, "ಬಹುಶ ಇದೊಂದು ಅತಿ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದ ಪ್ರಕಟನೆ ... ಯುಎಸ್ ಸರ್ಕಾರ - ಹಿಲರಿ ಕ್ಲಿಂಟನ್, ಇತರರು - ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸೇವೆಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಪ್ರಜಾತಂತ್ರದ ಪ್ರತಿ ಇದು ಕಟುವಾದ ದ್ವೇಷತ್ವವನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿತು."<ref>{{cite web |url=http://www.chomsky.info/interviews/20101130.htm |title=WikiLeaks Cables Reveal "Profound Hatred for Democracy on the Part of Our Political Leadership" |publisher=Noam Chomsky website |accessdate=25 December 2010 |archive-date=29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229234140/http://chomsky.info/interviews/20101130.htm |url-status=dead }}</ref> ====ಸರ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ==== {{Flag|Brazil}}:ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲೂಯಿಸ್ ಇನಾಷಿಯೋ ಲ್ಯೂಲಾ ಡಾ ಸಿಲ್ವಾ, ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ಗೆ 2010ರಲ್ಲಿಯ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ‌ ಬಂಧನವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಲ್ಯೂಲಾ, ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010—ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು ಇದನ್ನು "ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಸಿಗದ ವಿಷಯ" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/putin-leads-backlash-over-wikileaks-boss-detention-20101209-18rgi.html |title=Putin leads backlash over WikiLeaks boss detention |date=9 December 2010 |accessdate=9 December 2010 | first=Maria |last=Antonova |work=Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7xAY7KkcUYk |title=President Lula Shows Support for Wikileaks (video available) |date=9 December 2010}}</ref> ಅವರು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಸ್ಸಾಂಜೆಯವರ ಬಂಧನವನ್ನು "ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣ" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11966193 |title=Wikileaks: Brazil President Lula backs Julian Assange |date=10 December 2010 |accessdate=10 December 2010 | first= |last= |work=BBC News }}</ref> {{Flag|Ecuador}}:ನವೆಂಬರ್ 2010ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಕ್ವೆಡಾರ್ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೊಬ್ಬರು ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸಾಂಜ್‌ಗೆ ಇಕ್ವೆಡಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ವಿದೇಶಿ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಂಟೊ ಲ್ಯೂಕಾಸ್ "ಇಕ್ವೇಡಾರ್‌ ಅಸಾಂಜ್‌ ಅವರನ್ನು ಬರುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕೇವಲ ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಫೋರಮ್‌ಗಳಲ್ಲೂ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>[http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=197327 Ecuador offers asylum to ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ founder] The Jerಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನalem Post 11/30/2010</ref> ಲ್ಯೂಕಾಸ್ ಅವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕುರಿತಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಅಸಾಂಜ್‌ ತನಗೆ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಇವರನ್ನು "ಇವರು ದೃಢವಾಗಿ ಕತ್ತಲು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೆಳಕಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತವಕ ಪಡುತ್ತಿರುವವರು" ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿದರು.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/americas/2010/11/2010113033515743921.html Ecuador offers refuge to ಅಸ್ಸಾಂಜೆ] 30 Nov 2010 Al Jazeera</ref> ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ರಫೆಲ್ ಕೊರ್ರಿಯಾ, ತನ್ನ ಆಡಳಿತವು ಅಸಾಂಜ್‌ಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಿಲ್ಲ. ಲ್ಯೂಕಾಸ್‌ ತಮ್ಮ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ ಅದು ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಕೊರ್ರಿಯಾ ನಂತರ ಅಸಾಂಜೆಯನ್ನು ಕಾನೂನನ್ನು ಮುರಿದ ಹಾಗೂ ಅಮೇರಿಕಾದ ಕುರಿತಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://us.mobile.reuters.com/article/topNews/idUSTRE6AT66820101201 |title=Ecuador backs off offer to WikiLeaks' Assange |publisher=Us.mobile.reuters.com |date= |accessdate=1 December 2010 |archive-date=15 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715175247/http://us.mobile.reuters.com/article/topNews/idUSTRE6AT66820101201 |url-status=dead }}</ref> {{Flag|Russia}}: ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಕಚೇರಿಯಿಂದ [[ಡ್ಮಿಟ್ರಿ ಮೆಡ್ವೆಡೇವ್|ಡಿಮ್ಟ್ರಿ ಮೆಡ್ವಡೇವ್‌]] ಅವರು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪರವಾಗಿ ಅಸಾಂಜೆ ಅವರನ್ನು ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯು [[ನ್ಯಾಟೋ|ನ್ಯಾಟೊ]]ಗೆ ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿರುವ ಡಿಮ್ಟ್ರಿ ರೊಗೊಜಿನ್ ಅವರು ಜೂಲಿಯಾನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜೆ ಅವರನ್ನು ಈ ಮೊದಲು ಸ್ವೀಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/media/2010/dec/09/julian-assange-nobel-peace-prize |title=Julian Assange should be awarded Nobel peace prize, suggests Russia |date=9 December 2010 |accessdate=9 December 2010 | first=Luke |last=Harding |location=London |work=The Guardian }}</ref> {{Flag|Venezuela}}: ಹ್ಯೂಗೊ ಚಾವೆಜ್‌, ವೆನಿಜ್ಯುವೆಲಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಮೇರಿಕಾದ ನವೆಂಬರ್ 2010ರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅಮೇರಿಕಾ, ವೆನಿಜುವೆಲಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಬಹಿರಂಗವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸದಸ್ಯರ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಹಸವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಲೇಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶುಭಾಶಯಗಳು" ಎಂದು ಚಾವೆಜ್ ತಮ್ಮ ದೂರದರ್ಶನ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|last=Cancel |first=Daniel |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-11-30/chavez-praises-wikileaks-for-bravery-while-calling-on-clinton-to-resign.html |title=Chavez Praises Wikileaks for `Bravery' While Calling on Clinton to Resign |publisher=Bloomberg |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> {{Flag|United Nations}}: ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವಿಶೇಷ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಲಾ ರೂ "ಮುಕ್ತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಲಿಪಶು" ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಲಾ ರೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ತಂಡವು ಅದರ ನ್ಯಾಯಾಂಗೀಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯ ಇಲ್ಲ. "ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತಾನೇ ಒಂದು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೋರಿಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಮಾಧ್ಯಮ ಅದನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಿದರೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2010/s3089025.htm |title=UN rapporteur says Assange shouldn't be prosecuted |date=9 December 2010 |accessdate=9 December 2010 |author=Eleanor Hall |work=abc.net.au |publisher=[[ABC Online]]}}</ref> ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತ ನವಿ ಪಿಳ್ಳೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿ ಖಾಸಗಿ ಕಂಪೆನಿಗಳಿಗೆ ತಾವು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಡ ಹೇರಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |date=9 December 2010 |accessdate=9 December 2010 |work=reutres |publisher=Reuters}}</ref> ====ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==== 2008ರಲ್ಲಿ, ಇಂಡೆಕ್ಸ್ ಆನ್ ಸೆನ್ಸರ್‌ಶಿಫ್, ಇದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವರ್ಷದ ಎಕಾನಾಮಿಸ್ಟ್‌ ನ್ಯೂ ಮೀಡಿಯಾ ಅವಾರ್ಡ್‌ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.indexoncensorship.org/2008/04/winners-of-index-on-censorship-freedom-of-expression-award-announced/|title=Winners of index on censorship freedom of expression awards announced|publisher=Index on Censorship|date=22 April 2008|accessdate=2011-01-21}}</ref> 2009ರಲ್ಲಿ ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಕಿನ್ಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ "ನ್ಯಾಯಾಂಗೇತರ ಕೊಲೆ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಮರೆ"ಯ ಕುರಿತಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/2009/jun/03/amnesty-international-media-awards |title=Amnesty International Media Awards 2009: full list of winners &#124; Media &#124; guardian.co.uk |work=Guardian |location=UK |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> ===ಟೀಕೆಗಳು=== ವಿಕಿಲೀಕ್‌ಗಳು ಹಲವಾರು ವೈವಿಧ್ಯ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಗಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/WikiLeaks-Website-Behind-US-Cable-Leaks-Goes-From-Humble-Start-To-Enemy-Of-Governments-Worldwide/Article/201011415837564?lpos=World_News_First_Home_Page_Feature_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_15837564_WikiLeaks%3A_Website_Behind_US_Cable_Leaks_Goes_From_Humble_Start_To_Enemy_Of_Governments_Worldwide|title=WikiLeaks Revelations Get Global Prominence|date=28 November 2010|author=Richard Williams|publisher=Sky News Online}}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಪ್ಟೋಮ್‍ನ ನಿರ್ವಾಹಕ ಜಾನ್ ಯಂಗ್, ಸಿಐಎ ಕಾಂಡ್ಯೂಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿರುವ ಗುಂಪನ್ನು ಆಪಾದನೆಗೊಳಪಡಿಸಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್‌ನಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಯಂಗ್ ತನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಒರ್ವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು.<ref>{{cite web |url=http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets |title=Exposed: Wikileaks' secrets (Wired UK) |publisher=Wired.co.uk |date= |accessdate=1 December 2010 |archive-date=29 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429142257/http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets |url-status=dead }}</ref> 2010ರ ಸಿನೆಟ್.ಕಾಂ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಲ್ಲಿನ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಆಪಾದನೆಗೊಳಪಡಿಸಿದನು. ಇವನು ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು, ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆದು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸೀಟಿ ಊದುವವರು ಕೋರಿದ ಅನಾಮಕತೆ ಅಥವಾ ಗೋಪ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾರದು ಎಂದೂ ಮತ್ತು, ಮಾಹಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಾನು ಯಾವುದೇ ಮೌಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅವರನ್ನು ಅದು ನಂಬಲಾರದು ಅಥವಾ, ಇದು ನನ್ನನ್ನು ಅಥವಾ ನಾನು ಜವಾಬ್ಧಾರಿ ಹೊತ್ತ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಯಾರನ್ನೇ ಆಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ನೂಕಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಭರವಸೆ ನೀಡದು" ಎಂದನು.<ref>{{cite web |last=McCullagh |first=Declan |url=http://news.cnet.com/8301-31921_3-20011106-281.html |title=Wikileaks' estranged co-founder becomes a critic (Q&A) &#124; Privacy Inc. – CNET News |publisher=News.cnet.com |date=20 July 2010 |accessdate=1 December 2010 |archive-date=30 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130065550/http://news.cnet.com/8301-31921_3-20011106-281.html |url-status=dead }}</ref> ಮಹಿಳಾ ಸಂಘ "ಆಲ್ಫಾ ಸಿಗ್ಮಾ ಟೋ"ದ ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಧಿಗಳ ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಸ್ಟೀವನ್ ಆಫ್ಟರ್‌ಗುಡ್ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ "ಕಾನೂನಿನ ಶರತ್ತುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜನರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟನು. ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರೆದ ಆಫ್ಟರ್‌ಗುಡ್ ಪ್ರಜಾತಂತ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ಗಮನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬದಲು ಸರಕಾರೇತರ ಆಡಳಿತದ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿ ಇದು ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು, ಹಲವು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧೀ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು ಈ ಸೈಟ್‌ನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿವೆ" ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web|last=Aftergood|first=Steven|authorlink=Steven Aftergood|title=Wikileaks Fails “Due Diligence” Review|url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2010/06/wikileaks_review.html|work=Secrecy News|publisher=[[Federation of American Scientists]]|accessdate=18 December 2010|date=28 June 2010|archive-date=17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101217213849/http://www.fas.org/blog/secrecy/2010/06/wikileaks_review.html|url-status=dead}}</ref> ಮುಂದೊದಗಬಲ್ಲ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಯು.ಎಸ್ ಮಿಲಿಟರಿಪಡೆಯ ಸುದ್ದಿಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಫ್ಘನ್ ನಾಗರಿಕರ ಹೆಸರನ್ನು 2010ರಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಸಂಪಾದಿಸಿದೆ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡ ಆಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನಾಷನಲ್ ಇತರ ಹಲವಾರು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು. ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರವಾದ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂಲಂಕುಷ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಆಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನಾಷನಲ್‌ಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಜೂಲಿಯನ್‌ ಅಸ್ಸೇಂಜ್ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು. ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಆಮ್ನಿಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದಾಗ "ತನ್ನ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಾಯುವುದಷ್ಟೇ ತಿಳಿದಿದ್ದು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಚ್ಚಿಸದವನಿಗೆ ಜನರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಲು ಸಮಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಆಸ್ಸೇಂಜ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಖಂಡಿಸುವ ಆಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ನಾಷನಲ್‌ನ್ನು ಸೇರಿದ ಇತರ ಗುಂಪುಗಳು ನಂತರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಂತೋಷವಿದ್ದರೂ, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡವು.<ref>{{cite web|last=Whalen |first=Jeanne |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703428604575419580947722558.html |title=Human Rights Groups Press WikiLeaks Over Data - WSJ.com |work=The Wall Street Journal |date=9 August 2010 |accessdate=1 December 2010}}</ref> 2010ರ ತನ್ನ ಮುಕ್ತ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಯಾವುದೇ ಎಲ್ಲೆಗಳಿಲ್ಲದ ವರದಿಗಾರರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಹಳೆಯ " ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ, ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳ ಗಂಭೀರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ"ಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿತು ಅಲ್ಲದೆ "92000 ಜಾಹೀರಾತು ವರದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಇದು ಕ್ರಮಶಾಸ್ತ್ರ (ವಿಧಾನಗಳು)ದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ನಿಜವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು, ಆದುದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಪತ್ರಿಕೋಧ್ಯಮದ ಕೆಲಸವು ಮಾಹಿತಿಯ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಪತ್ರಿಕೋಧ್ಯಮಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ವಾದವು ಸಮಾಧಾನತರುವಂತಹುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ."<ref>{{cite web |url=http://en.rsf.org/united-states-open-letter-to-wikileaks-founder-12-08-2010,38130.html |title=Reporters Sans Frontières – Open letter to WikiLeaks founder Julian Assange: ‘‘A bad precedent for the Internet's future'' |publisher=En.rsf.org |date= |accessdate=1 December 2010 |archive-date=28 ಮಾರ್ಚ್ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328200448/http://en.rsf.org/united-states-open-letter-to-wikileaks-founder-12-08-2010%2C38130.html |url-status=dead }}</ref> ಗುಂಪು ಆ ಕ್ಷಣವೇ, "ನಾವು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ನೀಡುವ ಬೆಂಬಲವನ್ನು, ಅದರ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನಲ್ಲದೇ ಅದರ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾತ್ರ" ಟೀಕಿಸುವ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://en.rsf.org/united-states-criticism-of-wikileaks-is-not-a-17-08-2010,38169.html |title=Reporters Sans Frontières – "Criticism of Wikileaks is not a call for censorship or support for the war" |publisher=En.rsf.org |date= |accessdate=1 December 2010 |archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129233707/http://en.rsf.org/united-states-criticism-of-wikileaks-is-not-a-17-08-2010,38169.html |url-status=dead }}</ref> 2010ರ ನವಂಬರ್ 30 ರಂದು, ಹಿಂದಿನ ಕೆನಡಾ ಸರಕಾರದ ಸಲಹೆಗಾರರಾದ ಟೋಮ್ ಫ್ಲಾನಗನ್ ಸಿಬಿಸಿ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ "ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ"ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಜೂಲಿಯನ್‌ ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌ನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಕರೆನೀಡಿದನು. "ಅಸ್ಸಾಂಜ್ ಮರಣದಂಡನೆಗೊಳಗಾಗಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ನುಡಿದ ಫ್ಲಾನಗನ್ ಈವನ್ ಸೊಲೊಮೊನ್‌ಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೊದಲೇ "ಇಂದು ನಾನು ಪೌರಷತನವನ್ನು ಅನುಭವಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದು ನುಡಿದನು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ವಿರೋಧವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಛರಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಫ್ಲಾನಗನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌ಗೆ ನೀಡಿದ ಮರಣದ ಕರೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಂಡನು.<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/politics/story/2010/12/01/flanagan-wikileaks-assange.html |title=Flanagan regrets WikiLeaks assassination remark |publisher=Cbc.ca |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಸ್ಟೀಫನ್ ಹಾರ್ಪರ್‌ರ‍ವರ ಪತಿನಿಧಿಗಳಾದ ದಿಮಿತ್ರಿ ಸೌಂಡಾಸ್ ಫ್ಲಾನಗನ್‌ರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿ " ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ" ಎಂಬ ಹಳೆಯ ಟೋರಿ ಪ್ರಾವಿಣ್ಯರ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ನೀಡಿದನು. ಲಿಬರಲ್ ಪಕ್ಷದ ಉಪ ನಾಯಕ ರಾಲ್ಫ್ ಗೂಢಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಫ್ಲಾನಗನ್ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಗಳು "ಕೆನಡಾ ಸಂವಿಧಾನದ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು" ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟನು.<ref>{{cite web |url=http://www.montrealgazette.com/news/WikiLeaks+founder+professor+Flanagan+comments+criminal/3926597/story.html |title=WikiLeaks founder: U of C professor Flanagan's comments criminal |publisher=Montrealgazette.com |date=30 November 2010 |accessdate=7 December 2010 |archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228233546/http://www.montrealgazette.com/news/WikiLeaks+founder+professor+Flanagan+comments+criminal/3926597/story.html |url-status=dead }}</ref> ರಷಿಯಾದ ಪರೀಕ್ಷಾ ವರದಿಗಾರ ಆಂಡ್ರೀ ಸೋಲ್ಡಟವ್ "ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿಷಯದ ನಿಜಾಂಶವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸದೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸದೆ" ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು. ತನಿಖಾ ಪತ್ರಿಕೋಧ್ಯಮದ ಇಳಿಕೆಯಿಂದ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಪ್ರತಿಕೋಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲವು ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ತನಿಖಾತ್ಮಕ ವರದಿಗಳ ಮೂಲಗಳ ಇಳಿಕೆಯಿಂದುಂಟಾದ ಆಕ್ರೋಶದಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ "ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಖಾಲಿಜಾಗವನ್ನು ತುಂಬಿಸುವ" ಪ್ರಕ್ರಿಯೇ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಎಂದು ಸೋಲ್ಡಟವ್ ನಂಬಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/news/opinion/op_ed/detail/91880/ |title=Kyiv Post. Independence. Community. Trust – Opinion – OP-ED – Agentura.ru: WikiLeaks case highlights crisis in journalism |publisher=Kyivpost.com |date=|accessdate=8 December 2010}}</ref> ====ಸರಕಾರಗಳ ಟೀಕೆ==== ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಸರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿದ್ದು ಇವು ಆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡವುಗಳಾಗಿವೆ. *{{Flag|Australia}}2010ರ ದಶಂಬರ ಎರಡರಂದು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಜುಲಿಯ ಗಿಲ್ಲಾರ್ಡ್ ತಾನು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದು ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಿತ್ತರಗೊಳಿಸುವ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಒಟ್ಟು ಬೇಜವಾಬ್ಧಾರಿಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಅನಧಿಕೃತವಾದುದು, ಅದನ್ನು "ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="julia">{{cite web |url=http://www.theage.com.au/technology/gillard-condemns-wikileaks-20101202-18haq.html |title=Gillard condemns WikiLeaks |last1= |first1=AAP |last2= |first2=|editor=Paul Ramadge |date=2 December 2010 |work=The Age |location=Australia |publisher=Fairfax Media |accessdate=4 December 2010}}</ref> ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಜೂಲಿಯನ್‌ ಅಸ್ಸಾಂಜ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ನರು, ತನ್ನನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ನಾಗರಿಕತ್ವ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಆಪಾದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇವರು ಎರಡು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೂ, 2010 ದಶಂಬರ್ 8 ರಂದು, ಯು ಎಸ್‌ ಡಿಪ್ಲೊಮಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ನಂತರ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಜಾಕೀಯ ದುರೀಣರು ಇವನನ್ನು "ನಿಯಂತ್ರಣ ಮನೋವಿಕಾರ" ಎಂದು ಕರೆದ ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಈಗಿನ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವರಾದ ಕೆವಿನ್ ರುಡ್ಡ್ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಯುಎಸ್ ರಹಸ್ಯ ಕೇಬಲ್‌ಗಳ ಸೋರಿಕೆಯು ಯುಎಸ್‌ನ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿವೆ. "ಸಮಗ್ರ ಜವಾಬ್ಧಾರಿ ಮತ್ತು ಅದ್ದರಿಂದ ಅಧಿಕೃತ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು ಮೊದಲ ಅನಧಿಕೃತ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು" ಎಂದು ರುಡ್ಡ್ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11945558|title=Wikileaks: Australia FM blames US, not Julian Assange|date=8 December 2010|publisher=BBC |accessdate=8 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://us.mobile.reuters.com/article/topNews/idUSTRE6B713420101208|title=Australia says U.S, not WikiLeaks founder, responsible for leaks|date=8 December 2010|publisher=Reuters|accessdate=8 December 2010|archive-date=15 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715175310/http://us.mobile.reuters.com/article/topNews/idUSTRE6B713420101208|url-status=dead}}</ref> "ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್" ಎಂಬ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂಜ್ "ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನ ವಕೀಲರು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಯುಎಸ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ನೀಡಿದ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸೂಚನೆಗಳ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಯುಎಸ್‌ಗೆ ತಾವು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಎಲ್ಲಾ ಸಹಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/in-depth/wikileaks/dont-shoot-messenger-for-revealing-uncomfortable-truths/story-fn775xjq-1225967241332|title=Don&#039;t shoot messenger for revealing uncomfortable truths|date=8 December 2010|work=The Australian |accessdate=9 December 2010}}</ref> ಆದರೂ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂಜ್ ಯಾವುದೇ ಅನಧಿಕೃತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೆಸಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|author=Kelly, Joe |url=http://www.theaustralian.com.au/in-depth/wikileaks/law-not-broken-by-wikileaks-publication-of-us-cables-afp/story-fn775xjq-1225972735066 |title=Law not broken by WikiLeaks' publication of US cables: AFP |publisher=Theaustralian.com.au |date=17 December 2010 |accessdate=18 December 2010}}</ref> *{{Flag|France}}:ಫ್ರೆಂಚ್‌ನ ಉಧ್ಯಮ ಸಚಿವರಾದ ಎರಿಕ್ ಬೆಸ್ಸನ್ ಸಿಜಿಐಇಟಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ ತಾಂತ್ರಿಕ ರಹಸ್ಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರನ್ನು ಅಪಾಯ ತಂದೊದಗಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವರ್ ಆಧಾರಿತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು "ಅಸ್ವೀಕೃತ"ವಾಯಿತು. ಸಚಿವರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲು ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-03/wikileaks-flees-to-switzerland-as-u-s-france-options-narrow.html |title=WikiLeaks Flees to Switzerland as U.S., France Options Narrow |work=[[Bloomberg Businessweek]] |location=UK |date=3 December 2010 |accessdate=4 December 2010}}</ref> *{{Flag|Iran}}:ಇರಾನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಮಹ್ಮೂದ್ ಅಹ್ಮದೀನೆಜಾದ್|ಮಹಮ್ಮದ್ ಅಹ್ಮದಿನೆಜಾದ್]] ಕೂಡಾ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಡಿಪ್ಲೋಮಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ನ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರು. ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕೂಡಾ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆ ಒಳಸಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದೆ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವಿಲ್ಲದೇ ತಾನು ಭಾಗವಹಿಸಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು ಎಂದು ಇವರು ಸೂಚಿಸದಿದ್ದರೂ ಕೇಬಲ್‌ಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯು ಇರಾನ್ ಮೇಲೆ ಅರಬ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ತನ್ನ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಜಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಹ್ಮದಿನೆಜಾದ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/wikileaks-claims-psychological-warfare-ahmadinejad |title=WikiLeaks claims are 'psychological warfare' says Ahmadinejad &#124; World news |work=The Guardian |location=UK |date=23 November 2010 |accessdate=1 December 2010}}</ref> *{{Flag|Philippines}}: ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮೂರನೇ ಬೆನಿಂಗೋ ಆಕ್ವಿನೋ ಇದು ಮಿತಿಮೀರಿದ ತಪ್ಪು-ಸಂಪರ್ಕವುಂಟಾಗುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101215-309121/Foreign-Office-slams-WikiLeaks|title=Foreign Office slams WikiLeaks|publisher=Philippine Daili Inquirer|accessdate=16 December 2010|date=15 December 2010|author=Jerry E. Esplanada|archive-date=19 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219010702/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101215-309121/Foreign-Office-slams-WikiLeaks|url-status=dead}}</ref> *{{Flag|United States}}:2010ರ ನವಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಡಿಪ್ಲೋಮಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ನ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಿಕೆಯ ಹಿಂದೆಯೇ, ಯು.ಎಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದ ಹಿಲ್ಲರಿ ಕ್ಲಿಂಟನ್ ಈ ಸಮೂಹವನ್ನು ಉಗ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು. ಈ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಿಕೆಯು ಕೇವಲ ಅಮೇರಿಕಾದ ವಿದೇಶ ನೀತಿ ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಆಕ್ರಮಣವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಅಂತರ್ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಆಕ್ರಮಣವೂ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಉಗ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|author=|url=http://www.nypost.com/p/news/international/obama_administration_in_damage_control_JBSDPnEISQvcyu0ZfHx7XL#ixzz16kRfnGL0 |title=Secretary of State Hillary Clinton calls WikiLeaks documents 'an attack on the international community' |work=New York Post |date=|accessdate=1 December 2010}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟೇಟಿವ್ಸ್‌ನ ಹೋಮ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಕಮ್ಮಿಟಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ಪೀಟರ್ ಕಿಂಗ್, ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಒಂದು "ವಿದೇಶೀ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಸಂಸ್ಥೆ" ಎಂಬ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಇವರು "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ತರ ಅಪಾಯವೇ ಆಗಿದೆ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.<ref>{{cite news |title=Congressman wants WikiLeaks listed as terrorist group |author=Declan McCullagh |newspaper=CNet |date=28 November 2010 |url=http://news.cnet.com/8301-13578_3-20023941-38.html#ixzz16keYyAPb |accessdate=1 December 2010 |archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209120027/http://news.cnet.com/8301-13578_3-20023941-38.html#ixzz16keYyAPb |url-status=dead }}</ref> ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವು ಬೀರುವ ಬಾಧಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದಾಗಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ರಾಬರ್ಟ್ ಗೇಟ್ಸ್ ಈ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸ್ಥೆಯು "ಅತಿ ಕಠಿಣವಾದುದು" ಎಂದು ನುಡಿದನು.<ref>{{cite news |title=Let Us Now Praise Wikileaks |author=Jonathan Weiler |newspaper=[[The Huffington Post]] |date=1 December 2010 |url=http://www.huffingtonpost.com/jonathan-weiler/let-us-now-praise-wikilea_b_790673.html |accessdate=1 December 2010}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ರಾಜ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಫಿಲಿಪ್ ಜೆ ಕ್ರೌಲಿಯು 2010ರ ದಶಂಬರ ಎರಡರಂದು ಯುಎಸ್ ಇಲಾಖೆಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. "ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲ. ಇದು ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ" ಎಂದು ಕ್ರೌಲಿ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂಜ್ ಪ್ರಕಾರ, "ಒಳ್ಳೆಯದು, ಅವನ, "ಅವನನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ನಟ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಅವನೊಬ್ಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯೆಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಅವನು ಪ್ರತಿಕೋಧ್ಯಮಿಯಲ್ಲ."<ref>{{cite web|last=Crowley|first=Philip J.|title=WikiLeaks|url=http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2010/12/152291.htm|work=Daily Press Briefing |publisher=U.S. Department of State|accessdate=11 December 2010|date=2 December 2010}}</ref> <br>ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಮೊತ್ತಮೊದಲು ಅಮೇಜಾನ್‌‌ಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದ ಯುಎಸ್ ಸೆನೇಟರ್ ಜೋ ಲೀಬರ್‌ಮೆನ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೊಗಳಲಾರಂಭಿಸಿ ಈ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನೇ ಮುಂದಿವರೆಸುವಂತೆ ಇತರ ಕಂಪನಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.<ref name="guadec02" /> ಇಂತಹುದೇ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಮಾನವ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಸಾರ ಕಾಯ್ದೆಗಳಂತಹ ಹೊಸ ಶಾಸನಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಮಂಡಿಸಿದನು. ಇದು ಶೀಲ್ಡ್ ಆಕ್ಟ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="agedec4" /><ref>{{cite web|last=Poulsen|first=Kevin|title=Lieberman Introduces Anti-WikiLeaks Legislation |url=https://www.wired.com/threatlevel/2010/12/shield|work=[[Wired.com]]|publisher=Condé Nast Digital|accessdate=11 December 2010|date=2 December 2010}}</ref> ಲೀಬರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್‌ ರಾಯಭಾರದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ಕೇಬಲ್ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ''ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ಮತ್ತು ಇತರ ವಾರ್ತಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆಗೊಳಪಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ನುಡಿದನು.<ref>{{cite news |title=WikiLeaks: US Senator Joe Lieberman suggests New York Times could be investigated |author=Paul Owen, Richard Adams and Ewen MacAskill |newspaper=[[The Guardian]] |date=7 December 2010 |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/07/wikileaks-joe-lieberman-new-york-times-investigated |accessdate=8 December 2010}}</ref> ===ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ=== *{{Flag|United States}}: ದಶಂಬರ 2010ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮಾರಿಸ್ಟ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌‍ನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ 18 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ 1,029 ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ದೂರವಾಣಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಣತಂತ್ರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕ ಜನರ ಸಹಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಿದ ಅಮೇರಿಕದ 70% ಜನರು ಮಾಹಿತಿ ಸೋರಿಕೆಯು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ‌ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ಸರಕಾರದ ಶತ್ರುಗಳು ಗೋಪ್ಯತೆ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಯುಎಸ್‌ನ ವಿದೇಶಾಂಗ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಕೆಡುಕನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಂದಾಜು ಸುಮಾರು 22% ಜನರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುವ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಿಕೆಯು ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯುಎಸ್ ಸರಕಾರದ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಗೊಳಿಸಿ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯುತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. 59%ದ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಕೂಡಾ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌‍ನ ಹಿಂದಿರುವ ಜನರನ್ನು ಅಪಾದನೆಗೊಳಪಡಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರಾದರೆ, 31% ಜನರು ರಹಸ್ಯಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆಯು ಉಚಿತ ಮುದ್ರಣಾಲಯದ ಮೊದಲ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಭರವಸೆಯಡಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=McClatchy-Marist Poll National Survey December 2010 |author= |publisher=[[Marist Institute for Public Opinion]] | pages=21–24 | format=PDF | date=10 December 2010 |url=http://maristpoll.marist.edu/wp-content/misc/usapolls/US101202/McClatchy/McClatchy_Marist%20Poll_National%20Survey_December%2010,%202010.pdf |accessdate=15 December 2010}}</ref> *{{Flag|Germany}}: ಜರ್ಮನಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಸಾರಕರಾದ ಎಆರ್‌ಡಿಗಾಗಿ ನವಂಬರ ತಿಂಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ 18 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ 1,004 ಜರ್ಮನಿ ವಾಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ದೂರವಾಣಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ 53 ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, 43% ಜನರು ಈ ವೇಧಿಕೆಯ ಪರವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಯುಎಸ್ ಡಿಪ್ಲೊಮಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು (65%) ಜನರು ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳಬಾರದಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, 31% ಜನರು ಅವುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |title=ARD Deutschland Trend |author= |publisher=[[Infratest dimap]] |pages=5–6 |format=PDF |date=December 2010 |url=http://www.infratest-dimap.de/uploads/media/dt1012_bericht.pdf |accessdate=23 December 2010 |archive-date=19 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043949/http://www.infratest-dimap.de/uploads/media/dt1012_bericht.pdf |url-status=dead }}</ref> *{{flag|United Kingdom}}: ದಶಂಬರ್ 2010ರಲ್ಲಿ 2,010 ಜನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರೌಢರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಿಎನ್‌ಎನ್ ಮತಗಣನೆಯು ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 42% ರಿಂದ 33% ರವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕುಗಳು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಇತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದವರ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಉಳಿದ 25% ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮತಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಹಸ್ಯ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌ ಮೇಲೆ ಅಪಾದನೆ ಹೊರಿಸಬಾರದಿತ್ತು ಎಂದು 41% ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೆ, 30% ಜನರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನುಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಜನರು (44%) ಕೂಡಾ ರಹಸ್ಯ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಯುಎಸ್ ಸರಕಾರವು ಆಪಾದನೆಗೊಳಪಡಿಸಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸುಫರ್ದಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಅಸ್ಸಾಂಜ್ ವಿರುದ್ಧದ ಲೈಂಗಿಕ ಆಪಾದನೆಗಳು "ಒಂದು ಕ್ಷಮಾಪಣೆ" ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರೆ, ಉಳಿದ 13% ಜನರು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸರಕಾರವು ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌‌ನನ್ನು ಸ್ವೀಡನ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರೌಢಜನರು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರು. 65 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷ ಜನರ ಶೇಕಡಾ 42ರಷ್ಟು ಜನರು ರಹಸ್ಯ ಡಿಪ್ಲೊಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅಪಾದನೆಗೊಳಪಡಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು j25ವರ್ಷ ಮತ್ತು 34 ವರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಜನರಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ 21%ರಷ್ಟು ಜನರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Poll: Almost half of Britons feel WikiLeaks sex charges are "excuse" |author=Michael Martinez |publisher=CNN | date=14 December 2010 |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/12/13/uk.poll.wikileaks/?hpt=Sbin |accessdate=23 December 2010}}</ref> *{{flag|Australia}}: ದಶಂಬರ್ 2010ರ ಯುಎಮ್‌ಆರ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಮತಗಣನೆಯು ಬಹುಪಾಲು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಜನರು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕೃತ ಸರಕಾರ ಸ್ಥಾನದ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ಅಭಿಮತವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. 1000 ಜನರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಶೋಧನೆಗಳು 59% ಜನರು ಕೇಬಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌‍ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರೆ ಉಳಿದ 25% ಜನರು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಕೇಬಲ್‌ಗಳು ಮೊದಲು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರದ ಕೆಲವು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಧನಾತ್ಮಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಫಲಿತಾಂಶದೊಂದಿಗೆ ಜೂಲಿಯನ್ ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಘಟನೆಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಮತಗಣನೆಯು ಗಮನಹರಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title= Strong support for WikiLeaks among Australians |author= Tim Lester |publisher=The Age | date=6 January 2011 |url=http://www.theage.com.au/national/strong-support-for-wikileaks-among-australians-20110105-19g8z.html |accessdate=22 January 2011}}</ref> ==ಉಪಪ್ರಯೋಜನಗಳು== ಯುಎಸ್‌ನ ಡಿಪ್ಲೊಮಾಟಿಕ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಿಕೆಯು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಇತರ ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|author=Ben Piven |url=http://english.aljazeera.net/indepth/features/2010/12/20101216194828514847.html |title=Copycat WikiLeaks sites make waves - Features |publisher=Al Jazeera English |date=17 December 2010 |accessdate=18 December 2010}}</ref> *ಓಪನ್‌ಲೀಕ್ಸ್ ಅಸ್ಸಾಂಜ್‌ನ ಹಳೆಯ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. "ಡೆನಿಯಲ್ ಡೊಮ್ಸ್‌ಚೈಟ್‌-ಬರ್ಗ್‌ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಮುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಳೆದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತೆರೆದೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಇದರ ತೆರೆದ ಮೂಲಗಳ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು." ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಡೇನಿಯಲ್ ಡೋಮ್ಸ್‌ಚೀಟ್-ಬರ್ಗ್ ನುಡಿದರು. 2011ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿತ್ತು. *[http://www.brusselsleaks.com/ ಬ್ರೂಸ್ಸೆಲ್ ಲೀಕ್ಸ್:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225070232/http://brusselsleaks.com/ |date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 }} ಇದು [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪ್ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದೊಳಗಿನ ಶಾಂತಿದಾಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ತರಲು ಮಾಧ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಲವಾರು ವೃತ್ತಿಪರರ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರತಿಪಾದಕರ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ನಡೆದ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಪಡೆದ ಯೂರೋಪ್ ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತ್ತು. ಇದು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಡೆಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆದಿದ್ದು ಬ್ರೂಸ್ಸೆಲ್ ಲೀಕ್ಸ್ ಬಗೆಗಲ್ಲ.(ಅಥವಾ ಈ ವಿಷಯದ ಯಾವುದೇ "ಲೀಕ್ಸ್" ಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ) *[http://www.tradeleaks.com/ ಟ್ರೇಡ್‌ಲೀಕ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222021014/http://www.tradeleaks.com/ |date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 }}: ಇದನ್ನು "ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್ ಕೈಗೊಂಡ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲು" ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ರುಸ್ಲಾನ್ ಕೋಗನ್‌ರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಉದ್ಧೇಶವು "ಪರಸ್ಪರ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದ್ದು, ಬಲವಂತದಿಂದ, ಮೋಸದಿಂದ ಅಥವಾ ವಂಚನೆಯಿಂದ ನಡೆಯದೆ, ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಒಮ್ಮತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳೆರಡೂ ಇತರರಿಂದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಾಗಬೇಕು" ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. *[https://www.balkanleaks.eu/ Balkan Leaks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421000039/https://www.balkanleaks.eu/ |date=21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014 }} ಇದು ಬಲ್ಗೇರಿಯಾದ ಅಟಾನಸ್ ಚೊಬನೋವ್‌ರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಲ್ಕನ್‌ರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪಾರದರ್ಶಕರನ್ನಾಗಿ ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ಧೇಶದಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು "ಅಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜನರು ಒಳ್ಳೆಯ ಉದ್ಧೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಲ್ಕನ್‌ರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಜನರಿದ್ದರು. ಮತ್ತು ಅವರು ಈ ಸವಾಲನ್ನೆದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಸಹಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. *[http://www.indoleaks.org/ ಇಂಡೋಲೀಕ್ಸ್:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207235800/http://www.indoleaks.org/ |date=7 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 }} ಇದು ಇಂಡೋನೇಶಿಯಾ ಮೂಲದ್ದಾಗಿದ್ದು "ಸರಕಾರವು ಯಾವುದೇ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಲು ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿಲ್ಲ" ಎಂದು ''ಜಕರ್ತಾ ಗ್ಲೋಬ್'' ಹೇಳಿದರೂ, ಇಂಡೋನೇಶಿಯಾ ಸರಕಾರದ ಜಾಹೀರಾತು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಉದ್ಧೇಶವನ್ನು ಈ ಲೀಕ್ಸ್ ಹೊಂದಿತ್ತು. *[http://ruleaks.net/ ರುಲೀಕ್ಸ್:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817130120/http://ruleaks.net/ |date=17 ಆಗಸ್ಟ್ 2020 }} ಇದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ಗೆ ಸಮನಾದ ರಷಿಯಾದ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್‌ನ ಅನುವಾದಿತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲ ಉದ್ಧೇಶದಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ, ''ಮಾಸ್ಕೋ ಟೈಮ್ಸ್'' ವರದಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russias-own-wikileaks-takes-off/429370.html|title=Russia's Own WikiLeaks Takes Off|author=Olga Razumovskaya|publisher=The Moscow Times|date=21 January 2011|accessdate=2011-01-21}}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== {{Portal box|Internet}} {{div col|colwidth=15em}} * ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ * ಮಾಹಿತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ್ಯ * ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವತಂತ್ರ್ಯ * ಪಾರದರ್ಶಕತೆ (ಸಾಮಾಜಿಕ) * ಮಾಹಿತಿಯ ಸುರಕ್ಷತೆ * ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಕ್ಕುಗಳು * ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿತ ಮಾಹಿತಿ * ತಣ್ಣಗಾಗಿಸುವ ಪ್ರಭಾವಗಳು (ಸಮೂಹ) * ನ್ಯೂಯೋರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ Co.v. ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ * ತೆರೆದ ಸಮಾಜ {{div col end}} ==ಅಡಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== ;ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು #{{Note|Note}}wikileaks.org ಡೊಮೇನ್‌ ಇದು ಈಗ mirror.wikileaks.info ಎಂಬ ಡೊಮೇನ್‌ಗೆ ಲಿಂಕ್ ಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಿರರ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ಡೊಮೇನ್‌ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ;ಉಲ್ಲೇಖಗಳು {{Reflist|colwidth=30em}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== * {{cite news|last=Ampie|first=Guillermo Fernandez|title=Wikileaks and Freedom of the Press |url=http://www.havanatimes.org/?p=31387|accessdate=18 December 2010|newspaper=Havana Times|date=20 October 2010}} * {{cite video |people= Assange, Julian (et al) |date= 18 April 2010 |title= Logan Symposium: The New Initiatives |url= http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives |format= MP4 |medium= Video |publisher= [[University of California, Berkeley Graduate School of Journalism]] |location= Berkeley, CA |accessdate= 18 December 2010 |archive-date= 17 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101217213046/http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives |url-status= dead }} * {{cite news|last=Conway|first=Drew|title=Animated Heatmap of WikiLeaks Report Intensity in Afghanistan|url=http://www.r-bloggers.com/animated-heatmap-of-wikileaks-report-intensity-in-afghanistan/|accessdate=18 December 2010|newspaper=R-bloggers.com|date=17 August 2010}} * {{cite news|last=Garfield|first=Bob|authorlink=Bob Garfield|title=Transcript of 'Leak Proof'|url=http://www.onthemedia.org/transcripts/2009/03/13/04/|accessdate=18 December 2010|newspaper=[[On The Media]]|date=13 March 2009|publisher=[[WNYC]]|archive-date=18 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218110643/http://onthemedia.org/transcripts/2009/03/13/04|url-status=dead}} * {{cite book|last=Sifry|first=Micah L.|title=WikiLeaks and the Age of Transparency|url=http://www.orbooks.com/our-books/wikileaks/|publisher=[[OR Books]]|access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-date=7 ನವೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107110359/http://www.orbooks.com/our-books/wikileaks/|url-status=dead}} * {{cite news|title=Special Reports: WikiLeaks Revelations|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-11863274|publisher=[[BBC News Online]]|accessdate=18 December 2010}} * {{cite news|title=Specials: WikiLeaks|url=http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,2034088,00.html|work=[[Time (magazine)|TIME]]|accessdate=19 December 2010|archive-date=18 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218153700/http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,2034088,00.html|url-status=dead}} * {{cite news|title=Topics: WikiLeaks|url=http://www.reuters.com/subjects/wikileaks|agency=[[Reuters]]|accessdate=18 December 2010}} * {{cite video |people= Wikileaks |date= 30 December 2008 |title= Wikileaks vs. the World |url= http://chaosradio.ccc.de/25c3_m4v_2916.html |format=M4V |medium= Video |publisher= 25th [[Chaos Communication Congress]] |location= Berlin |accessdate= 18 December 2010}} * {{cite news |title=Wikileaks,the Internet and Democracy |url=http://www.therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=6124 |medium=Video |publisher=[[The Real News]] |accessdate=21 January 2011 |archive-date=8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008182300/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=6124 |url-status=dead }} * {{cite news |title=Daniel Ellsberg: We Need Whistleblowers to Stop Murder |url=http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=6132 |date=24 January 2011 |publisher=[[The Real News]] |access-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-date=29 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229081039/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=6132 |url-status=dead }} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Wikiquote}} {{Commons category|Wikileaks}} *{{Official website|http://www.wikileaks.ch/}} (15 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರಿಂದ ಸಕ್ರಿಯ) *{{Facebook|wikileaks}} *{{Twitter|wikileaks}} {{WikiLeaks}} {{DEFAULTSORT:Wikileaks}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಲೀಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಪ್ಟೊಗ್ರಾಫಿಯ ಅನ್ವಯಿಕಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಂಗಡಿಸಿದ ದಾಖಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆ]] [[ವರ್ಗ:ಮಾಹಿತಿಯ ಸೂಕ್ಷಮತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಂತರಜಾಲ ಪರಾಮರ್ಶಕತೆ]] [[ವರ್ಗ:2006ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಅಂತರಜಾಲ ಸ್ವತ್ತುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಒಂದು ಶಾಸನದ ಸವಾಲಿನಿಂದ ಅಂತರಜಾಲ ಸೇವೆಗಳು ನಿಂತು ಹೋಗಿವೆ]] [[ವರ್ಗ:ಮಿಡಿಯಾವಿಕಿ ಜಾಲತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುರಕ್ಷತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪ್ರಾಚೀನ ಪತ್ರಾಗಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವೀಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಧಾರಿತ ಸಂಸ್ಥೆ]] [[ವರ್ಗ:ವೆಬ್ 2.0]] [[ವರ್ಗ:ತಪ್ಪು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ತೋರಿಸುವವ]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ವೀಡನ್‌ನಲ್ಲಿ 2007ರ ಸ್ಥಾಪ್ಪನೆಗಳು]] 0xmeccs06bl33d6p1xaorkn6dywtjnu 0 29318 1373337 1372620 2026-05-14T01:04:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373337 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{infobox historic subdivision| |Name= Yorkshire |HQ= [[York]] |Government= |Origin= [[Jórvík|Kingdom of Jórvík]] |Status= |Start= [[Ancient counties of England|In antiquity]] |End= |Code= YKS |CodeName= [[Chapman code]] |Replace= [[History of local government in Yorkshire|Various]] |Motto= |Divisions= [[Riding (division)|Riding]]s |DivisionsMap= [[File:Yorkshire Ridings.png|160px|Ridings of Yorkshire]] |DivisionsNames= [[North Riding of Yorkshire|1 North]] • [[West Riding of Yorkshire|2 West]] • [[East Riding of Yorkshire|3 East]] |Image= [[File:FlagOfYorkshire.PNG|220px|Flag of Yorkshire]]<br /><small>[[Flags and symbols of Yorkshire|Flag of Yorkshire]]</small> |Map= [[File:EnglandYorkshireTrad.png|160px|Yorkshire in England]]<br />''Yorkshire within England, showing [[Historic counties of England|ancient extent]]'' |Arms= |Civic= |PopulationFirst= 1,371,359<ref name=york_pop>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/bicentenary/pdfs/yorkshire.pdf|title=200 years of the Census in Yorkshire|year=2001|work=National Statistics|format=pdf|accessdate=2008-07-15|archive-date=2008-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625171455/http://www.statistics.gov.uk/census2001/bicentenary/pdfs/yorkshire.pdf|url-status=dead}} Note that the area of Yorkshire increases slightly from {{convert|3669510|acre|km2|0}} in ೧೮೩೧ to {{convert|3883979|acre|km2|0}} in ೧೯೦೧ and then reduces to {{convert|2941247|acre|km2|0}} in ೧೯೯೧, so that these three figures relate to different areas.</ref> |PopulationFirstYear= ೧೮೩೧ |AreaFirst= {{convert|3669510|acre|km2|0}}<ref name=york_pop/> |AreaFirstYear= ೧೮೩೧ |DensityFirst= ೦.೩೭/acre |DensityFirstYear= ೧೮೩೧ |PopulationSecond= ೩,೫೧೨,೮೩೮<ref name=york_pop/> |PopulationSecondYear= ೧೯೦೧ |AreaSecond= {{convert|3883979|acre|km2|0}}<ref name=york_pop/> |AreaSecondYear= ೧೯೦೧ |DensitySecond= ೦.೯/acre |DensitySecondYear= ೧೯೦೧ |PopulationLast= ೩,೯೭೮,೪೮೪<ref name=york_pop/> |PopulationLastYear= ೧೯೯೧ |AreaLast= {{convert|2941247|acre|km2|0}}<ref name=york_pop/> |AreaLastYear= ೧೯೯೧ |DensityLast= ೧.೩೫/acre |DensityLastYear= ೧೯೯೧ }} '''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್''' {{IPAc-en|icon|ˈ|j|ɔr|k|ʃ|ər}} ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಯಾಗಿದ್ದು, [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>G. ಗಿಬ್ಬನ್ಸ್, ''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್: ಬ್ರಿಟನ್ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಕೌಂಟಡಿ'' (ಲಂಡನ್: ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಯ ಲಿಮಿಟೆಡ್., ೧೯೬೯).</ref> ಇತರ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕೌಂಟಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗಳನ್ನು ಉಪವಿಭಾಗಗಳು ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವು ಕೂಡ ಆವರ್ತಕ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.yorkshireridings.org/news/the-yorkshire-ridings.html|title=Yorkshire Ridings Society|accessdate=2009-06-03|archive-date=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805051852/http://www.yorkshireridings.org/news/the-yorkshire-ridings.html|url-status=dead}}</ref><ref name="special">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/5234444.stm| publisher=BBC|title=What's so special about Yorkshire?| date=1 August 2006| first=Liam| last=Allen| accessdate=2008-07-15}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹೆಸರು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಹೆಸರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದು,<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm| publisher=BBC|title=New Yorkshire Regiment is formed|accessdate=2008-10-08 | date=2006-06-06}}</ref> ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಸಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳಾದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಹಾಗೂ ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಯ ಗಡಿಗಳೊಳಗೆ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮೂರ್ಸ್‌ನ ನಾಶವಾಗಿರದ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳ ತೆರೆದ ನೋಟದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2007/oct/20/communities?gusrc=rss&feed=networkfront |publisher=''[[Guardian Unlimited]]''|title=And the winner of the award for the greenest city in Britain is&nbsp;... Bradford|date=20 October 2007|accessdate=2007-10-24 | location=London | first1=Alison | last1=Benjamin | first2=Martin | last2=Wainwright}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.yorkshire-forward.com/www/view.asp?content_id=2934&parent_id=263|publisher=''[[Yorkshire Forward]]''|title=Green space conference comes to UK's 'greenest city'|date=23 March 2006|accessdate=2007-10-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061118034333/http://www.yorkshire-forward.com/www/view.asp?content_id=2934&parent_id=263 |archivedate = 2006-11-18}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೆಲವುಬಾರಿ ''ಗಾಡ್ಸ್ ಓನ್ ಕಂಟ್ರಿ'' ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="special" /><ref name="gods">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/jun/02/travelnews.shortbreaks.unitedkingdom|publisher=''[[Guardian Unlimited]]''|title=God's own county|date=2 June 2006|accessdate=2007-10-24 | location=London}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಲಾಂಛನವು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ರಾಯಲ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ನ ಬಿಳಿಯ ಗುಲಾಬಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್‌‌ಷೈರ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಧ್ವಜವು ದಟ್ಟ ನೀಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಳಿಯ ಗುಲಾಬಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="flag">{{cite news|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/gb-en-ys.html|publisher=CRWFlags.nom|title=Yorkshire (United Kingdom)|accessdate=2007-10-25}}</ref> ವರ್ಷಗಳ ಬಳಕೆ ನಂತರ ೨೦೦೮ರ ಜುಲೈ ೨೯ರಂದು ಫ್ಲ್ಯಾಗ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2008/jul/29/britishidentity |title=Proud Yorkshire can finally fly white rose flag without charge |author=Martin Wainwright |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=29 July 2008 |accessdate=2008-07-29 | location=London}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೧ರಂದು ನಡೆಯುವ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ದಿನವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಆಡುಭಾಷೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm|publisher=Army.mod.uk|title=Yorkshire Day|date=18 February 2008|accessdate=2008-10-03|archive-date=14 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸ್ಥಳನಾಮ ಅಧ್ಯಯನ== ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೌಂಟಿಯು ಯಾರ್ಕ್(ಉಚ್ಚರಿತ)ನಗರದ ಷೈರ್(ಕೌಂಟಿಯ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ) ಅಥವಾ ಯಾರ್ಕ್`ಸ್ ಷೈರ್ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಕೌಂಟಿ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹಾಗೆ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.{{IPA-en|ˈjɔːk|local|en-uk-York.ogg}} "ಯಾರ್ಕ್" ನಗರದ ವೈಕಿಂಗ್ ಹೆಸರು ಜಾರ್ವಿಕ್‌ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. "ಷೈರ್" ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸ್ಕರ್‌ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಷಿಯರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಷಿಯರ್ ಭೂಮಿಯ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. "ಷೈರ್" ಉತ್ತರ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ಷರ್" ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{IPA|/-ʃər/}}ಅಥವಾ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ {{IPA|/-ʃɪər/}}"ಷಿಯರ್‌"ನ ಸಮಾನೋಚ್ಚಾರಣ ಪದದಂತೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite book|last=Mills|first=A.D.|title=Oxford Dictionary of British Place Names|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2003|isbn=978-0-19-852758-9}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Yorkshire}} ===ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು=== ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮುಂಚಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸೆಲ್ಟ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾದ ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್ ಮತ್ತು ಪಾರಿಸಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾರ್ತ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಆಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬುಡಕಟ್ಟು ಬಹುತೇಕ ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯಾವುದೇ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.roman-britain.org/tribes/tribes.htm|publisher=Roman-Britain.org|title=The Celtic Tribes of Britain|accessdate=2007-10-25|archive-date=9 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509201239/http://www.roman-britain.org/tribes/tribes.htm|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಒಳನಾಡಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರದೇಶವಿರುವುದಕ್ಕೆ ''ಇಸುರಿಯಂ ಬ್ರಿಗಾಂಟಂ'' (ಈಗ ಆಲ್ಡ್‌ಬರೊ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ)ರೋಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ''ಸಿವಿಟಾಸ್'' ‌ನ ರಾಜಧಾನಿ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ''ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಯಾ'' ದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಾಡಿಯಸ್ ತೊಲೆಮಾಸ್ ವರ್ಣಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಬ್ರಿಗಾಂಟಿಯನ್ ''ಪೊಲೈಸ್'' ‌ನಲ್ಲಿ ಆರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.<ref name="brigantes">{{cite web|url=http://www.roman-britain.org/tribes/brigantes.htm|publisher=Roman-Britain.org|title=The Brigantes|accessdate=2007-10-24|archive-date=31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061231090447/http://www.roman-britain.org/tribes/brigantes.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="ptolemy">ಟೋಲೆಮಿ, ''ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಯ'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/2/1*.html 2.1], [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/2/2*.html 2.2]</ref> ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪ್ಯಾರಿಸಿ, ''ಲುಟೇಶಿಯ ಪ್ಯಾರಿಸಿಯೋರಂ'', ಗಾಲ್‌(ಈಗ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ [[ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ)ನ ಪ್ಯಾರಿಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದು.<ref name="parisii">{{cite web |url=http://www.roman-britain.org/tribes/parisi.htm|publisher=Roman-Britain.org |title=The Parisii|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಅವರ ರಾಜಧಾನಿಯು ಪೆಟುಯಾರಿಯದಲ್ಲಿದ್ದು, ಹಂಬರ್ ಅಳಿವೆಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಬ್ರಿಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ರೋಮನ್ ವಿಜಯವು ೪೩ನೇ AD ಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್ ವಿಸ್ತರಿತ ಅವಧಿವರೆಗೆ [[ರೋಮ್]]‌ನ ಅಧೀನ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಬ್ರಿಗಾಂಟಿನ್ ರಾಣಿ ಕಾರ್ಟಿಮಂಡುವ ಮತ್ತು ಅವಳ ಪತಿ ವೆನುಷಿಯಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ, ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ರೋಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಮಿಲಿಟರಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref name="rib">{{cite web|url=http://www.romans-in-britain.org.uk/his_brigantian_uprising.htm|publisher=Romans-In-Britain.org.uk|title=Romans In Britain|accessdate=2007-10-25|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017195232/http://romans-in-britain.org.uk/his_brigantian_uprising.htm|url-status=dead}}</ref> ===ರೋಮನ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್=== [[File:Constantine by Philip Jackson.JPG|thumb|left|ಯಾರ್ಕ್ ಮಿನ್‌ಸ್ಟರ್ ಹೊರಗೆ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಾಂಟೈನ್ I ಪ್ರತಿಮೆ]] ರಾಣಿ ಕಾರ್ಟಿಮಾಂಡುವಾ ತನ್ನ ಪತಿ ವೆನುಷಿಯಸ್‌ನ ರಕ್ಷಾಕವಚ ಧಾರಕ ವೆಲ್ಲೊಕ್ಯಾಟಸ್‌‌ಗಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ಅಗಲಿದಳು. ಇದು ಘಟನೆಗಳ ಸರಪಣಿಗೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರದೇಶದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬದಲಿಸಿತು. ರೋಮನ್ನರ ಜತೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕಾರ್ಟಿಮಂಡುವಾಗೆ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವಳ ಮಾಜಿ ಪತಿ ಅವಳ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಮಿತ್ರಕೂಟಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯ ರೂಪಿಸಿದ.<ref>{{cite news| url=http://www.arch.wyjs.org.uk/AdvSrv/indexRoman.asp?pg=Romanweb/Cartimandua.htm| publisher=West Yorkshire Archaeology Advisory Service| title=Cartimandua| year=2007| accessdate=2008-10-03| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009031721/http://www.arch.wyjs.org.uk/AdvSrv/indexRoman.asp?pg=Romanweb%2FCartimandua.htm| archivedate=9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007| url-status=live}}</ref> ಎರಡನೇ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ವೆನುಷಿಯಸ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ. ಆದರೆ ರೋಮನ್ನರು ಜನರಲ್ ಪೆಟಿಲ್ಲಿಯಸ್ ಸೆರಿಯಾಲಿಸ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೧ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಗಾಂಟೆಸ್‌‌ ಜಯಿಸಿದರು.<ref>{{cite web| url=http://www.shadowdrake.com/brigit5.html| publisher=House Shadow Drake| title=The Brigantes| accessdate=2007-10-25| archive-date=21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006| archive-url=https://web.archive.org/web/20061021090013/http://www.shadowdrake.com/brigit5.html| url-status=dead}}</ref> ರೋಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರದೇಶದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈಲಕ್ಷ್ಯಣ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಎಬೋರಾಕಂನ ಗೋಡೆಗಳ ನಗರ(ಈಗ ಯಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ)ಈಗ ''ಬ್ರಿಟಾನಿಯ ಇನ್ಫೀರಿಯರ್'' ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವ ರೋಮನ್ ಬ್ರಿಟನ್ ಜಂಟಿ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.vanderbilt.edu/AnS/Classics/roman_provinces/britain/image21.htm| publisher=VanderBilt.edu| title=Lower (Britannia Inferior) and Upper Britain (Britannia Superior)| accessdate=2007-10-24}}</ref> ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸೆಪ್ಟಿಮಸ್ ಸೆವೆರಸ್ ಸಾವಿಗೆ ಮುನ್ನ, ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು]] ಎಬೋರಾಕಂನಿಂದ ಅವನು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ.<ref name="romanfest">{{cite web |url=http://www.yorkromanfestival.com/history.htm| publisher=York Roman Festival| title=Roman York - a brief introduction to York's Roman History| accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071008234045/http://www.yorkromanfestival.com/history.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 8 October 2007}}</ref> ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಾನ್‌ಷಿಯಸ್ ಕ್ಲೋರಸ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೩೦೬ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನನಾದ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪುತ್ರ ಕಾನ್‌ಸ್ಟಾನ್‌ಟೈನ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡ. [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ]] ಅವನ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಂದ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದ.<ref>{{cite web| url=http://www.britainexpress.com/cities/york/roman.htm| publisher=Britain Express| title=Roman York| accessdate=2007-10-25}}</ref> ೫ನೇ ಶತಮಾದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಸಕ್ರಿಯ ರೋಮನ್ ಪಡೆಗಳ ಹಿಂದೆಗೆತದಿಂದ ರೋಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಭಾರೀ ಕುಸಿತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು.<ref name="romanfest" /> ===ಎರಡನೇ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಏಂಜಲ್ಸ್=== ರೋಮನ್ನರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ನಂತರ, ಸಣ್ಣ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎದ್ದುನಿಂತವು; ಯಾರ್ಕ್ ಸುತ್ತ ಎಬ್ರಾಕ್ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಮೆಟ್ ಪ್ರಭುತ್ವ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/BritainEbrauc.htm|publisher=HistoryFiles.co.uk|title=Ebrauc|accessdate=2007-10-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesBritain/BritishElmet.htm|publisher=HistoryFiles.co.uk|title=Elmet|accessdate=2007-10-25 }}</ref> ಎಲ್ಮೆಟ್ ನಾರ್ತಂಬ್ರಿಯನ್ ಏಂಜಲ್ಸ್‌ನಿಂದ ೭ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವದವರೆಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ನಾರ್ತ್‌ಅಂಬ್ರಿಯದ ಎಡ್ವಿನ್ ರಾಜ ಕೊನೆಯ ರಾಜ ಸರ್ಟಿಕ್‌ನನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿ, ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ. ಮಹಾನ್ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ, ನಾರ್ತ್‌ಅಂಬ್ರಿಯ ಐರಿಷ್ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಿಂದ ಹಲ್ಲಾಮ್‌ಷೈರ್‌ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/schools/anglosaxons/invasion/invind3.shtml|publisher=BBC|title=The Anglo-Saxons|accessdate=2007-10-25}}</ref> ===ಜಾರ್ವಿಕ್ ಪ್ರಭುತ್ವ=== {{Main|Jórvík|l1=Kingdom of Jórvík}} [[File:EricBloodaxeCoin.png|thumb|right|ಎರಿಕ್ ಬ್ರಡೇಕ್ಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಾಣ್ಯ]] ಡ್ಯಾನಿಷ್ ವೈಕಿಂಗ್‌ರ ಸೇನೆ, ಅದರ ಶತ್ರುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಗ್ರೇಟ್ ಹೆಥೆನ್ ಸೇನೆ,<ref>{{cite web |url=http://www.jorvik-viking-centre.co.uk/vikings4.htm|publisher=Jorvik-Viking-Centre.co.uk|title=What Happened to Them?|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071012204846/http://www.jorvik-viking-centre.co.uk/vikings4.htm |archivedate = 2007-10-12}}</ref> ಕ್ರಿ.ಶ.೮೬೬ರಲ್ಲಿ ನಾರ್ಥಂಬ್ರಿಯ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿತು. ಡೇನರು ಜಯಗಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಆಧುನಿಕ ದಿನದ ಯಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಊಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಜಾರ್ವಿಕ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ಅದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಡ್ಯಾನಿಷ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ನಾರ್ಥಂಬ್ರಿಯದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರದೇಶವು ಈ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು ಮತ್ತಷ್ಟು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗುವ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಗಡಿಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ.<ref name="jorvikking">{{cite web|url=http://www.viking.no/e/england/york/kingdom_of_york_m.html|publisher=Viking.no|title=The Viking Kingdom of York|date=15 April 2000|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಡೇನರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಇದು ನಂತರ ಡೇನ್‌ಲಾ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ಆದರೆ ಬಹುತೇಕ ಡೇನ್‌ಲಾ ಈಗಲೂ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನೆಲವಾಗಿದ್ದು, ವೈಕಿಂಗ್ ಅಧಿಪತಿಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದು ಜಾರ್ವಿಕ್ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯನಾಡು ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿರದ ನಿಜವಾದ ಏಕೈಕ ವೈಕಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ವೈಕಿಂಗ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲದ ಅನುಕೂಲ ಪಡೆದು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಮೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದ್ವೀಪಗಳು, ವಾಯವ್ಯ ಯುರೋಪ್, ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ|ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ]]ದ ಜತೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.britannia.com/history/york/yorkhist4.html|publisher=Britannia.com|title=Narrative History of York: Viking Times|accessdate=2007-10-25|archive-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818202555/http://www.britannia.com/history/york/yorkhist4.html|url-status=dead}}</ref> ೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಡೇನ್ ಹಾಫ್‌ಡನ್ ರಗ್ನಾರ್‌ಸನ್ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ,<ref name="vikingnorth">{{cite web|url=http://www.northeastengland.talktalk.net/VikingNorthumbria.htm|publisher=NorthEastEngland.net|title=Part Two - Jorvik and the Viking Age (866&nbsp;AD &ndash; 1066&nbsp;AD)|accessdate=2007-10-25|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029182047/http://www.northeastengland.talktalk.net/VikingNorthumbria.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಹುತೇಕ ಡ್ಯಾನಿಷ್ ರಾಜರು ಆಳಿದ, ಡ್ಯಾನಿಷ್ ವೈಕಿಂಗ್ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ತರುವಾಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ನಾಯಕತ್ವವು ಅದರ ಅವನತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ನಾರ್ವೇ|ನಾರ್ವೇಯನ್ನರ]] ಕೈಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಯಿತು.<ref name="vikingnorth" /> ಜಾರ್ವಿಕ್‌ನ ಕೊನೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ವೈಕಿಂಗ್ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ನಾರ್ವೆಯ ಮಾಜಿ ರಾಜ ಎರಿಕ್ ಬ್ಲಡೇಕ್ಸ್ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದ. ನಾಯಕತ್ವದತ್ತ ಅವನ ರಕ್ತಪಿಪಾಸೆಯ ನಿಲುವು ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾನಿಷ್ ನಿವಾಸಿಗಳು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಾರ್ವಬೌಮತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಬೇಕೆಂದು ಮನದಟ್ಟಾಗಲು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesBritain/BritishElmet.htm|publisher=HistoryFiles.co.uk|title=Eric Bloodaxe|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಸುಮಾರು ೧೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಲವಲವಿಕೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ನಂತರ ಜಾರ್ವಿಕ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ವೆಸೆಕ್ಸ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಈಗ ಉಚ್ಚ ಹಂತದಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ನಾರ್ಥಂಬ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ್ನು ಉಳಿಸಿತು. ಇದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಲ್ ಆಧಿಪತ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಾಯತ್ತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ವೆಸೆಕ್ಸ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ರಾಜರು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಾರ್ಸ್ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.britannia.com/history/york/yorkhist5.html|publisher=Britannia.com|title=Narrative History of York: Late Saxon Times|accessdate=2007-10-25|archive-date=23 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623102237/http://www.britannia.com/history/york/yorkhist5.html|url-status=dead}}</ref> ===ನಾರ್ಮನ್ ವಿಜಯ=== [[File:YorkMinsterWest.jpg|thumb|left|ಯಾರ್ಕ್ ಮಿನ್‌ಸ್ಟರ್, ಪಶ್ಚಿಮದ ಎತ್ತರಿಸಿಕೆ]] ಕ್ರಿ.ಶ.೧೦೬೬ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್‌ಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ತಕ್ಷಣದ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಹೆರಾಲ್ಡ್ II ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ದುಗುಡಗೊಂಡರು. ಅವರ ಸೋದರ ಟಾಸ್ಟಿಗ್ ಮತ್ತು ನಾರ್ವೆ ರಾಜ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಹಾರ್ಡ್‌ರಾಡಾ ಫಲ್ಫೋರ್ಡ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಗಳಿಸಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ರಾಜ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ಹೊರಟ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾಮ್‌ಪೋರ್ಡ್ ಬ್ರಿಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ಸಂಧಿಸಿದವು. ಟೋಸ್ಟಿಗ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್‌ರಾಡಾ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಸೇನೆಯು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಸೋಲಪ್ಪಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಗಾಡ್‌ವಿನ್ಸನ್ ವಿಲಿಯಂ ದಿ ಕನ್ಕ್ವೈರರ್ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಪುನಃ ತರಬೇಕಾಯಿತು. ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸೋಲಪ್ಪಿದ ಮತ್ತು ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮೇಲೆ ನಾರ್ಮನ್ ಜಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. [[File:Fountains Abbey view02 2005-08-27.jpg|thumb|right|12ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿಸ್ಟರ್‌ಸಿಯಾನ್ ಅಬ್ಬೆ (ಫೌಂಟನ್ಸ್ ಅಬ್ಬೆ, ಸ್ಟಡ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ಪಾರ್ಕ್).]] ಉತ್ತರದ ಜನರು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೦೬೯ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ನ ಸ್ವೇನ್ II ನನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾರ್ಮನ್ಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು. ಅವರ ಯಾರ್ಕ್ ವಾಪಸು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನಾರ್ಮನ್ನರು ಅದನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಮುಂಚೆಯೇ ನಾರ್ಮನ್ನರು ಅದನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite web| url=http://allabout1066.net/north_east_1069.htm| publisher=The Norman Conquest School Site| title=Resistance in the North East - 1069| accessdate=2008-10-03| archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081026043408/http://www.allabout1066.net/north_east_1069.htm| url-status=dead}}</ref> ನಂತರದ ಘಟನೆಯು ವಿಲಿಯಂ ಆದೇಶಿಸಿದ ಹ್ಯಾರಿಯಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ನಾರ್ತ್ ಆಗಿತ್ತು. ಯಾರ್ಕ್‌ನಿಂದ ಡರ್‌ಹ್ಯಾಂವರೆಗೆ ಬೆಳೆಗಳು, ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪಟ್ಟಣಗಳ ನಡುವೆ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸುಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ತರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮನಬಂದಂತೆ ಹತ್ಯೆಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web| url=http://allabout1066.net/harrying.htm| publisher=The Norman Conquest School Site| title=Harrying of the North| accessdate=2007-10-24| archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081024202922/http://www.allabout1066.net/harrying.htm| url-status=dead}}</ref> ನಂತರದ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸತ್ತವು ಮತ್ತು ಚಳಿ ಮತ್ತು ಹಸಿವಿನಿಂದಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ರೈತರು ಸಾವಪ್ಪಿದರು. ಉತ್ತರದಿಂದ ೧೦೦,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಆರ್ಡರಿಕ್ ವಿಟಾಲಿಸ್ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://allabout1066.net/orderics_reaction.htm|publisher=The Norman Conquest School Site|title=Orderic's reaction|accessdate=2007-10-24|archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026043414/http://www.allabout1066.net/orderics_reaction.htm|url-status=dead}}</ref> ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಬ್ಬೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯರಿಗಳನ್ನು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಾರ್ಮನ್ ಭೂಮಾಲೀಕರು ಅವರ ಆದಾಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬಾರ್ನ್ಸ್‌ಲೇ, ಡಾನ್‌ಕಾಸ್ಟರ್, ಹಲ್,ಲೀಡ್ಸ್, ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ, ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತಿತರ ಹೊಸ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಡ್ಲಿಂಗ್‌ಟನ್, ಪಾಕ್ಲಿಂಗ್‌ಟನ್ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್ ಪ್ರಮುಖ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.<ref name="rulocal">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/yorkshire.html| publisher=LocalHistories.org| title=Yorkshire| accessdate=2007-10-24}}</ref> ೧೩೧೫ ಮತ್ತು ೧೩೨೨ರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಬರಗಾಲಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುವ ಮುನ್ನ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು.<ref name="rulocal" /> ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜನರು ಸ್ಕಾಟರ ಜತೆ ನಾರ್ತಲರ್‌ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಥರ್‌ಸ್ಟಾನ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಆರ್ಕ್‌ಬಿಷಪ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸೈನಿಕರು ಹೆಚ್ಚು ಅಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ಸ್ಕಾಟರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.britainexpress.com/History/battles/standard.htm| publisher=Britain Express| title=The Battle of the Standard| accessdate=2007-10-25}}</ref> ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡೆತ್(ಪ್ಲೇಗ್) ೧೩೪೯ರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ತಲುಪಿತು ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಬಲಿತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref name="rulocal" /> ===ವಾರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ರೋಸಸ್=== {{See|House of York|Wars of the Roses}} [[File:Richard III of England.jpg|thumb|right|ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ರಾಜ ರಿಚರ್ಡ್ III ಮಿಡ್ಲ್‌ಹ್ಯಾಂ‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು.<ref name="middleham">[82]</ref>]] ರಾಜ ರಿಚರ್ಡ್ II ೧೩೯೯ರಲ್ಲಿ ಪದಚ್ಯುತರಾದಾಗ, ರಾಜಮನೆತನದ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಪ್ಲಂಟಾಜೆನೆಟ್‌ನ ಎರಡು ಶಾಖೆಗಳಾದ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಂಕಾಸ್ಟರ್ ನಡುವೆ ವಿರೋಧ ಹೊಮ್ಮಲಾರಂಭಿಸಿತು. [[ಅಂತಃಕಲಹ|ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ]]ಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೌಸ್‌ಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವು. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾರ್ಸ್ ಆಫ್ ರೋಸಸ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ಟೌಟನ್. ಕೊನೆಯದನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದ ರಕ್ತಮಯ ಕದನವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book | last = Gravett | first = Christopher | title = Towton 1461: England's Bloodiest Battle | publisher = Osprey Publishing | url = https://books.google.com/?id=-UlMBQYccEMC&dq=towton+bloodiest&printsec=frontcover | isbn = 978-0-415-09378-1 | year = 1999 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರಿಚರ್ಡ್ III ಕೊನೆಯ ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ. ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಲಂಕಾಸ್ಟರ್‌ನ ಹೆನ್ರಿ ಟ್ಯುಡರ್ ಬಾಸ್ವರ್ಥ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಿಚರ್ಡ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಹತ್ಯೆಮಾಡಿದ. ಅವನು ನಂತರ ರಾಜ ಹೆನ್ರಿ VII ಎಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ IV ನ ಪುತ್ರಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌‌ಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಗಳು ಅಂತ್ಯಗೊಂಡವು.<ref>{{cite web|url=http://metamedia.stanford.edu/projects/MichaelShanks/1877|publisher=Stanford.edu|title=Yorkists|accessdate=2007-10-24}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಬಿಳಿಯ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಎರಡು ಗುಲಾಬಿಗಳು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಸ್ಟರ್ ಹೌಸ್‌ಗಳ ಲಾಂಛನಗಳಾಗಿದ್ದು, ಜತೆ ಸೇರಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌‌ನ ಟ್ಯೂಡರ್ ರೋಸ್ ರಚನೆಯಾಯಿತು.{{ref label|wars|a|a}}<ref>{{cite book| last =Hey | first = David | title =History of Yorkshire: County of the Broad Acres|publisher=Carnegie Publishing| url =http://www.amazon.co.uk/dp/1859361226 | isbn = 1-85936-122-6| year =2005}}</ref> ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಸ್ಟರ್ ರಾಯಲ್ ಹೌಸ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ವೈರತ್ವವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಷೈರ್ ಕೌಂಟಿಗಳ ನಡುವೆ ವೈರತ್ವವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಯಿತು. ಇದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಯಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ರೋಸಸ್ ಪಂದ್ಯ ಅಥವಾ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಸ್ಟರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ನಡುವೆ ರೋಸಸ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಯಿತು. ===ಸಂತರು, ಅಂತರ್ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆ=== [[File:Victorian Bishopgate.jpg|thumb|200px|right|ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಕೈಗಾರೀಕೃತ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಉದಾ ವೆದರ್‌ಬಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು.]] ಹಳೆಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಮುಂಚಿನ ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಉಣ್ಣೆ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಗಿರಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪೆನ್ನಿನೆಸ್‍‌ನಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ತೊರೆಗಳನ್ನು ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಲಭ್ಯವಾದ ನೀರಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೆರವಾಯಿತು.<ref name="woolindustry">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/radio4/history/making_history/makhist10_prog13a.shtml|publisher=''[[BBC]]''|title=William Hirst - Leeds woollen industry pioneer|accessdate=2007-11-25}}</ref> ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ರಿಫಾರ್ಮೇಷನ್ ಹೆನ್ರಿ VIIIಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೫೩೬ರಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ನಿವಾಸಗಳ ವಿಸರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಭಟನಾರ್ಥವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಿಲಿಗ್ರಿಮೇಜ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಜನಪ್ರಿಯ ದಂಗೆಗೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಕೆಲವು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಕರ ತಂಡ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.ಅವರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದವರನ್ನು [[ಮೊದಲನೆಯ ಎಲಿಜಬೆಥ್|ಎಲಿಜಬೆತ್ I]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಯಾರ್ಕ್ ಮಹಿಳೆ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಕ್ಲಿಥೇರೊ ಆಗಿದ್ದು,ನಂತರ ಸಂತರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/04059b.htm|publisher=''[[Catholic Encyclopedia]]''|title=St. Margaret Clitherow|accessdate=2007-11-25}}</ref> [[File:Battle of Marston Moor 1644 by John Barker.png|thumb|left|೧೬೪೪ರ ಮಾರ್ಸ್‌ಟನ್ ಮೂರ್ ಯುದ್ಧ]] ೧೬೪೨ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಆರಂಭವಾದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಒಡೆದ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಮುನ್ನ ರಾಜನು ಹಲ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಹಲ್ ನಗರವು ನಗರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿತು. ಆದರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಾರ್ತ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರಬಲವಾದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/humber/content/articles/2005/07/20/coast05walks_stage8.shtml|publisher=''[[BBC]]''|title=Seeds of the English Civil War|accessdate=2007-11-25}}</ref><ref>{{cite web| title = Historic Cleveland - Timeline| url = http://www.historic-cleveland.co.uk/timeline/timelineIndex.php| publisher = Historic-Cleveland.co.uk| accessdate = 2007-11-25| archive-date = 30 ನವೆಂಬರ್ 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20071130064734/http://historic-cleveland.co.uk/timeline/timelineIndex.php| url-status = dead}}</ref> ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿಗಳಿಗೆ ಯಾರ್ಕ್ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮರುವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿಗಳು ಬ್ಯಾಟಲ್ ಆಫ್ ಅಡ್ವಾಲ್ಟನ್ ಮೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದರು. ಅದರ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ ಅವರು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರು(ಹಲ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ). ಹಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ನೆಲೆಯಿಂದ ಸಂಸದೀಯರು("ರೌಂಡ್‌‍ಹೆಡ್ಸ್")ಮರುಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಒಂದೊಂದೇ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮರುವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಮಾರ್ಸ್‌ಟನ್ ಮೂರ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದರು. ಇದರ ಜತೆಗೆ ಇಡೀ ನಾರ್ತ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.british-civil-wars.co.uk/military/1644-york-march-marston-moor.htm|publisher=British-Civil-Wars.co.uk|title=The York March and Marston Moor|accessdate=2007-11-25|archive-date=28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228033814/http://british-civil-wars.co.uk/military/1644-york-march-marston-moor.htm|url-status=dead}}</ref> ೧೬ ಮತ್ತು ೧೭ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಉಣ್ಣೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕೇಂದ್ರಿತ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಹಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್, ಹಲ್ ಮತ್ತು ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಜತೆ ಬೆಳೆಯಲಾರಂಭಿದವು ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.num.org.uk/?p=history&c=num|publisher=NUM.org.uk|title=History of the NUM: 1 - Towards A National Union|accessdate=2007-11-25}}</ref> ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂಕದ ಕಟ್ಟೆ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಖನಿಜ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ಜನರು ನಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಹ್ಯಾರೋಗೇಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ‌ನ ಸ್ನಾನದ ಸ್ಥಳದ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಕೂಡ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.great-britain.co.uk/regions/yorkshire/harrogat.htm|publisher=Great-British.co.uk|title=Harrogate, Yorkshire Spa town|accessdate=2007-11-25|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122243/http://www.great-britain.co.uk/regions/yorkshire/harrogat.htm|url-status=dead}}</ref> ===ಇಂದಿನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ === {{Main|History of local government in Yorkshire}} [[File:Lister's Mill.jpg|right|thumb|140px|ಲಿಸ್ಟರ್'ಸ್ ಮಿಲ್, ಮ್ಯಾನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ, ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್.]] [[File:Saltaire from Leeds and Liverpool Canal.jpg|thumb|left|190px|ಸಾಲ್ಟೇರ್‌ನ ಟಿಟುಸ್ ಸಾಲ್ಟ್'ಸ್ ಗಿರಣಿ. ಬ್ರಾಡ್‌ಪೋರ್ಡ್ UNESCO ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಥಳ.]] ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳೆಯುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, [[ಬಟ್ಟೆ|ಜವಳಿ]] ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು(ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೆಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ)ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ವೃದ್ಧಿಯ ನಡುವೆ, ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಜನರಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕುಸಿದವು. ಇದರಿಂದ ೧೮೩೨ ಮತ್ತು ೧೮೪೮ರಲ್ಲಿ ಕಾಲರಾದ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.thoresby.org.uk/history.htm|publisher=Thoresby.org.uk|title=The Historical Society for Leeds and District|accessdate=2007-11-25|archive-date=29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229103015/http://www.thoresby.org.uk/history.htm|url-status=dead}}</ref> ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಕೌಂಟಿಗೆ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಚರಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ‌ಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮುನ್ನಡೆಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ರೈಲ್ವೆ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ರೈಲ್ವೆಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ತಲುಪಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.nrm.org.uk/|publisher=NRM.org.uk|title=National Railway Museum, York|accessdate=2007-11-25}}</ref> ಮೂರು ರೈಡಿಂಗ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ(ವಿಭಾಗಗಳಿಗಾಗಿ)ಕೌಂಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರದೇಶವು ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವು ಕೌಂಟಿ ಬರೋಗಳಾದವು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್, W., ''ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಡ್ ಅರ್ಬನ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್'', (೧೯೯೧)</ref> ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ RAF ಬಾಂಬರ್ ಕಮಾಂಡ್‌ಗೆ ಮುಖ್ಯ ನೆಲೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite book | last = Halpenny | first = Bruce Barrymore | authorlink = | author = Halpenny, Bruce Barrymore | title = Action Stations: Military Airfields of Yorkshire v. 4 | year = 1982 | publisher = PSL | isbn = 978-0-85059-532-1 }}</ref> ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ಶ್ರಬ್ರಿಟನ್)‌ನಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯಿತು. ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ<ref name="hmso" /> ಮತ್ತು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳು<ref name="controversial">{{cite web |url=http://www.politics.co.uk/issue-briefs/domestic-policy/local-government/local-government-structure/local-government-structure-$366613.htm|publisher=Politics.co.uk |title= Local Government Structure|accessdate=2007-11-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070211094339/http://www.politics.co.uk/issue-briefs/domestic-policy/local-government/local-government-structure/local-government-structure-$366613.htm |archivedate = 2007-02-11}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯ್ದೆ ೧೯೭೨ರ ಭಾಗವಾಗಿ ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref name="autogenerated1">ಆರ್ನಾಲ್ಡ್ -ಬೇಕರ್, C., ''ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೯೭೨'', (೧೯೭೩)</ref> ಹಂಬರ್‌ಸೈಡ್ ರದ್ದುಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಿದ ಗಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್‌ನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ ಗಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಪ್ರಸಕ್ತ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.<ref name="controversial" /> ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಲಿಂಕನ್‌ಷೈರ್ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ಯಾಡಲ್‌ವರ್ತ್(ಈಗ ಗ್ರೇಟರ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ), ಬೌಲ್ಯಾಂಡ್ ಅರಣ್ಯ(ಲಂಕಾಷೈರ್), ಸೆಡ್‌ಬರ್ಗ್ ಮತ್ತು ಡೆಂಟ್‌(ಕಂಬ್ರಿಯ), ಅಪ್ಪರ್ ಟೀಸ್‌ಡೇಲ್(ಕೌಂಟಿ ಡರ್ಹಾಮ್) ಮತ್ತು ಮಿಡಲ್ಸ್‌ಬರೊ ಮತ್ತು ರೆಡ್‌ಕಾರ್ ಹಾಗೂ ಕ್ಲೀವ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಈ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರತಾಗಿದೆ.<ref name="hmso">HMSO, ''ಆಸ್ಪಕ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟನ್: ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್'', (೧೯೯೬)</ref> ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ== ===ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಬೌಗೋಳಿಕ=== :''ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನಗಳು: ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬೌಗೋಳಿಕತೆ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ‌'' [[File:Yorksgeology.jpg|thumb|right|ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬೌಗೋಳಿಕತೆ]] ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಉತ್ತರ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಟೀಸ್ ನದಿ, ಪೂರ್ವ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನಾರ್ತ್ ಸೀ ತೀರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಬರ್ ಎಸ್ಟುಯರಿ ಮತ್ತು ಡಾನ್ ನದಿ ಹಾಗು ಶೀಫ್ ನದಿಗಳಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಯು ಪೆನ್ನೈನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪಶ್ಚಿಮ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಬಳಸಿ ಸಾಗಿ ಪುನಃ ಟೀಸ್ ನದಿಯನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="genukiorg">{{cite web |url=http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/|publisher=Genuki.org|title=Yorkshire Geology|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಕೌಂಟಿ ಡರ್ಹಾಮ್, ಲಿಂಕನ್‌ಷೈರ್, ನಾಟಿಂಗ್‌‌ಹ್ಯಾಮ್ ಷೈರ್, ಡರ್ಬಿಷೈರ್, ಚೆಷೈರ್, ಲಂಕಾಷೈರ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್‌ಮಾರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಇತರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಗಳು ಇದರ ಗಡಿಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.jlcarr.info/maps/index.html|publisher=JLCarr.info|title=The historic counties of England|accessdate=2007-10-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050208092227/http://www.jlcarr.info/maps/index.html |archivedate = 2005-02-08}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ ವಿವರಣೆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಅವು ರಚನೆಯಾದ ಬೌಗೋಳಿಕ ಅವಧಿ ನಡುವೆ ಅತೀ ಸಮೀಪದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.<ref name="genukiorg" /> ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪೆನ್ನಿ ಸರಣಿಯು ಕಾರ್ಬನಿಫೆರಲ್ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯ ಕಣಿವೆ ಪರ್ಮೊ- ಟ್ರಿಯಾಸಿಕ್. ಕೌಂಟಿಯ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮೂರ್ಸ್ ಜುರಾಸಿಕ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕಿರುವ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವಲ್ಡ್ಸ್ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯ ಅವಧಿಯ ಸೀಮೆಸುಣ್ಣ ಪದರದ ಒಳಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="genukiorg" /> [[File:Yorkshire-Drainage.jpg|thumb|left|ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಅನೇಕ ನದಿಗಳಿಂದ ನೀರು ನಿರ್ಗಮನ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಔಸ್ ನದಿಗೆ ತಮ್ಮ ನೀರನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆ ನದಿಯು ಹಂಬರ್ ಅಳಿವೆ ಮೂಲಕ ನಾರ್ತ್ ಸೀಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.<ref name="rivers">{{cite book | year = 1992 | title = Yorkshire Rivers: A Canoeists Guide | publisher= Menasha Ridge Press | isbn = 978-1-871890-16-7 | author = British Canoe Union, Yorkshire and Humberside Region, Access and Recreation Committees ; prepared by Mike Twiggs and David Taylor.}}</ref> ಔಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಲ್ ನದಿಯು ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ಮೌಬ್ರೆ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುಬಳಸಿ ಸಾಗಿ ಸ್ವೇಲ್‌ಡೇಲ್‌ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವೆನ್ಸಲೆ‌ಡೇಲ್‌ನ್ನು ಬರಿದು ಮಾಡುವುದು ಯೂರ್ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಬರೋಬ್ರಿಜ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಲ್ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ನಿಡ್ ನದಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಯಾರ್ಕ್ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮುನ್ನ ನಿಡ್ಡರ್‌ಡೇಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.<ref name="rivers" /> ಔಸ್ ಗಿಲ್ ಬೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಯೂರ್ ಜತೆ ಸಂಗಮದ ನಂತರ ನದಿಗೆ ಔಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು. ವಾರ್ಫ್‌ಡೇಲ್ ಬರಿದುಮಾಡುವ ವಾರ್ಫ್ ನದಿಯು ಕಾವುಡ್‌ನ ಔಸ್‌ನ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಕೂಡುತ್ತದೆ.<ref name="rivers" /> ನದಿಗಳಾದ ಏರ್ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಡರ್ ಔಸ್ ನದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಕೊಡುಗೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಉಪನದಿಯು ಡಾನ್ ನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಗೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಕೌಂಟಿಯ ದೂರದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಟೀಸ್ ನದಿ ಟೀಸ್‌ಡೇಲ್ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಮಿಡಲ್ಸ್‌ಬ್ರೋನ ನಾರ್ತ್ ಸೀ ಪ್ರವಾಹದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನೀರನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಎಸ್ಕ್ ನದಿಯು ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್‌ ಮೂರ್ಸ್‌ನ ಉತ್ತರದ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವಿಟ್‌ಬೈನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ.<ref name="rivers" /> ಡೆರ್ವೆಂಟ್ ನದಿಯು ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮೂರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ನಂತರ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪಿಕರಿಂಗ್ ಕಣಿವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಯಾರ್ಕ್ ಕಣಿವೆಯ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಾರ್ಮ್‌ಬಿ ಆನ್ ದಿ ಮಾರ್ಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಔಸ್ ನದಿಗೆ ಅದು ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="rivers" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವಲ್ಡ್ಸ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಲ್ ನದಿಯು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿದು ಕಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ಅಪಾನ್ ಹಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಂಬರ್ ಅಳಿವೆಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಪೆನ್ನೈನ್ಸ್‌‌ಗೆ ರಿಬ್ಬಲ್ ನದಿ ಕೊಡುಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಐರಿಷ್ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಲಿಥಾಂ ಸೇಂಟ್ ಆನ್ನೆಸ್‌ಗೆ ಸಮೀಪ ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="rivers" /> ===ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು=== {{Main|Topographical areas of Yorkshire}} [[File:Upper Nidderdale.JPG|thumb|right|ನಿಡ್ಡರ್‌ಡೇಲ್, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹಳ್ಳಿಗಾಡು ''ಗಾಡ್ಸ್ ಓನ್ ಕೌಂಟಿ'' ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="special" /><ref name="gods" /> ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್'' ಪ್ರಕಾರ, ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೆಂಟ್‌ನ್ನು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟ ಮಾಡಿ ''ಗಾರ್ಡನ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್'' ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews|publisher=''[[Guardian Unlimited]]''|title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire|accessdate=2008-10-03|date=1 June 2006 | location=London | first=Martin | last=Wainwright}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮೂರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಪೀಕ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಿಡ್ಡರ್‌ಡೇಲ್ ಮತ್ತು ಹೊವಾರ್ಡಿಯನ್ ಹಿಲ್ಸ್ ನಿಯುಕ್ತ ಮಹೋನ್ನತ ನಿಸರ್ಗ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.countryside.gov.uk/LAR/Landscape/DL/aonbs/ |title=Areas of Outstanding Natural Beauty |accessdate=2008-05-03 |publisher=Natural England |archive-date=23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223034302/http://www.countryside.gov.uk/LAR/Landscape/DL/aonbs/ |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಪರ್ನ್ ಪಾಯಿಂಟ್, ಪ್ಲಾಂಬರೊ ಹೆಡ್ ಮತ್ತು ತೀರಪ್ರದೇಶದ ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮೂರ್ಸ್ ನಿಯುಕ್ತ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದು,<ref>{{cite web |url=http://www.countryside.gov.uk/LAR/Landscape/DL/heritage_coasts/index.asp |title=Heritage Coasts |accessdate=2008-05-03 |publisher=Natural England |archive-date=25 ಜೂನ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625042855/http://www.countryside.gov.uk/LAR/Landscape/DL/heritage_coasts/index.asp |url-status=dead }}</ref> ರಮಣೀಯ ನೋಟಗಳಿಗೆ ವಿಟ್ಬಿಯ ಜೆಟ್ಪ್ರಪಾತಗಳು ಮುಂತಾದ ಕಡಿದಾದ ಪ್ರಪಾತಕೋಡುಗಲ್ಲಿನ ಇಳಿಜಾರು ಭಾಗ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref name="cliffs">{{cite web|url=http://www.britaingallery.com/england_yorkshire_and_humberside.php|publisher=BritainGallery|title=Yorkshire and Humberside: the North East|accessdate=2007-10-24|archive-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808174914/http://www.britaingallery.com/england_yorkshire_and_humberside.php|url-status=dead}}</ref> ,<ref name="cliffs" /> ಫೈಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಂಬರೊಹೆಡ್‌ನ ಸೀಮೆಸುಣ್ಣದ ಪ್ರಪಾತಗಳು<ref>{{cite web |url=http://www.fileybay.com/fbi/walking.html|publisher=FileyBay.com|title=A Filey Walk|accessdate=2007-10-24}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britainexpress.com/countryside/coast/north-yorkshire.htm|publisher=Britain Express|title=North Yorkshire Heritage Coast|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಮೂರ್ ಹೌಸ್-ಅಪ್ಪರ್ ಟೀಸ್‌ಡೇಲ್, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮುಂಚಿನ ನಾರ್ತ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತೀದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮೀಸಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.naturalengland.org.uk/ourwork/conservation/designatedareas/nnr/1007241.aspx|title=Moor House-Upper Teesdale NNR |publisher=Natuaral England|accessdate=2009-07-16}}</ref> The ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯುಬೆಂಪ್ಟನ್ ಪ್ರಪಾತಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ಷಿತ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ, ನಾರ್ದನ್ ಗ್ಯಾನೆಟ್ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಪಫಿನ್ ಮತ್ತುರಾಜೋರ್‌ಬಿಲ್ ಮುಂತಾದ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.rspb.org.uk/reserves/guide/b/bemptoncliffs/about.asp|publisher=RSPB.org.uk|title=About Bempton Cliffs|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಸ್ಪರ್ನ್ ಪಾಯಿಂಟ್ {{convert|3|mi|km}} ಉದ್ದದ ಮರಳಿನದಿಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಸರ್ಗ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಇದರ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಚಕ್ರೀಯ ನಿಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು, ದಿಬ್ಬವು ನಾಶವಾಗಿ ಅಂದಾಜು ಪ್ರತೀ ೨೫೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.fortunecity.com/greenfield/ecolodge/25/spurn.htm|publisher=Spurn Point|title=A cyclic coastal landform|accessdate=2007-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990128115600/http://www.fortunecity.com/greenfield/ecolodge/25/spurn.htm|archivedate=28 ಜನವರಿ 1999|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮರಳಿನ ಸಮುದ್ರತೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರಬದಿಯ ವಿಹಾರಧಾಮಗಳಿವೆ. ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೋ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಅತೀ ಹಳೆದ ಸಮುದ್ರಬದಿಯ ವಿಹಾರಧಾಮವಾಗಿದ್ದು, ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ಸ್ಪಾ ಟೌನ್ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/4791651.stm|publisher=BBC|title=In pictures: Scarborough|accessdate=2007-10-24|date=20 August 2006}}</ref> ವಿಟ್‌ಬಿ ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಂದರಿನೊಂದಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಸಮುದ್ರತೀರ ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/norfolk/4755033.stm|publisher=BBC|title=Report rates the best UK beaches|accessdate=2007-10-24|date=9 May 2006}}</ref> {{Clear}} ==ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ== {{Ref improve section|date=September 2009}} [[File:Bridgewater Place from Call Lane.jpg|thumb|upright|120px|ಬ್ರಿಜ್‌ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್,ಲೀಡ್ಸ್ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸಂಕೇತ]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಪೂರ್ವದವರೆಗೆ ಸೇವಾಧಾರಿತ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ನಡುವೆ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅವನತಿಯಿಂದ ಷೆಫೀಲ್ಡ್ ಬೆಳೆಯುವ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ತೃತೀಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೆಡೋವಾಲ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿಲ್ಸ್ಟ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ವಿಶೇಷಜ್ಞ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಮರುಅಸ್ತಿತ್ವ ಪಡೆಯಿತು. ವೆಲ್ಡಿಂಗ್ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಬೋಯಿಂಗ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಮೆಟೀರಿಯಲ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಉನ್ನತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಗುಂಪು ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವೈಲಕ್ಷ್ಯಣ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ತರಲು ನೆರವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.amrc.co.uk/faq/index.php#1|publisher=amrc.co.uk|title=Advanced Materials Research Centre|accessdate=2009-11-10|archive-date=26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426235602/http://www.amrc.co.uk/faq/index.php#1|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್, ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್, ಕೈಗ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಡ್ಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಉಣ್ಣೆ ಮಿಲ್ಲಿಂಗ್‌ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಆಗಿನಿಂದ ನಶಿಸಿದ್ದು, ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್, ಡಿವ್ಸ್‌ಬರ್ ಮತ್ತು ಕೈಗ್ಲಿಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿತ ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ಪ್ರವಾಸಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳಾದ(ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್, ನಾರ್ತ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೂರ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್), ಹಾರೊಗೇಟ್, ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್ ಅಪಾನ್ ಹಲ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಆದಾಗ್ಯೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿತ ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ಉತ್ತರವು ಇನ್ನೂ ಕೃಷಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯಾದರೂ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವಿದೆ. ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಂಪೆನಿಗಳು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಿಸನ್ಸ್ (ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್), ಆಸ್ಡಾ (ಲೀಡ್ಸ್), ಕಾಮೆಟ್, (ಹಲ್), Jet೨.com (ಲೀಡ್ಸ್), ರಾನ್ಸೀಲ್ (ಶೆಫೀಲ್ಡ್), ಆಪ್ಟೇರ್ (ಲೀಡ್ಸ್), ವಾರ್ಫ್‌ಡೇಲ್ (ಲೀಡ್ಸ್), ಪ್ಲಾಕ್ಸ್‌ಟನ್ (ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ), ಲಿಟಲ್ ಚೆಫ್ (ಶೆಫೀಲ್ಡ್), ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಹ್ಯಾಲಿಫ್ಯಾಕ್ಸ್) ಮತ್ತು ಮೆಕೇನ್ಸ್ (ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ) ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ==ಸಾರಿಗೆ== [[File:A1(M) and M62 interchange.jpg|thumb|ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಫೆರಿಬ್ರಿಜ್‌ನಲ್ಲಿರುವ A1(M) ಮತ್ತು M62 ಜಂಕ್ಷನ್]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಗ್ರೇಟ್ ನಾರ್ಥ್ ರೋಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, A೧ ಎಂದೂ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.iht.org/motorway/a1nrccintro.htm|publisher=The Motorway Archive|title=Region: North East - Trunk Road A1 in the North Riding of Yorkshire|accessdate=2007-10-24|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017013308/http://www.iht.org/motorway/a1nrccintro.htm|url-status=dead}}</ref> ಈ ಟ್ರಂಕ್ ರಸ್ತೆಯು ಕೌಂಟಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌ವರೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಹಾದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.cbrd.co.uk/motorway/a1m/ |title=Motorway Database |accessdate=2008-04-24 |last=Marshall |first=Chris |coauthors=Clive Jones, Chris "c2R", John Mohan and George Carty |year=2008 |publisher=CBRD |archive-date=11 ಮೇ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511231246/http://www.cbrd.co.uk/motorway/a1m/ |url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪೂರ್ವದ A೧೯ ರಸ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಡಾನ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸೀಟನ್ ಬರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಕ್ಯಾಸಲ್ -ಅಪಾನ್-ಟೈನ್‌ಗೆ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. The M೬೨ ಮೋಟರ್‌ವೇ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹಲ್‌ನಿಂದ ಗ್ರೇಟರ್ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನತ್ತ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.highways.gov.uk/roads/2786.aspx|publisher=Highways.gov.uk|title=M62 Liverpool to Hull|accessdate=2007-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081121171006/http://www.highways.gov.uk/roads/2786.aspx|archivedate=21 ನವೆಂಬರ್ 2008|url-status=dead}}</ref> M೧ ಲಂಡನ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ಗೆ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ತಿರುಗಲು ಮತ್ತು A೧ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಸುಮಾರು {{convert|8|mi|km}}ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.cbrd.co.uk/motorway/m1/ |title=Motorway Database |accessdate=2008-04-24 |last=Marshall |first=Chris |year=2008 |publisher=CBRD }}</ref> ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ ನಡುವೆ ಇರುವ ಈಸ್ಟ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಮೇನ್ ಲೈನ್ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೂಲಕ A೧ಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೆನ್ನಿ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕವು ಲೀಡ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಹಲ್‌ನಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ಗೆ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.yorkshire-forward.com/www/view.asp?content_id=1437&parent_id=1183|publisher=''[[Yorkshire Forward]]''|title=East Coast Mainline Upgrade Could Create 2000 New Jobs|accessdate=2007-10-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061111004250/http://www.yorkshire-forward.com/www/view.asp?content_id=1437&parent_id=1183 |archivedate = 2006-11-11}}</ref> [[File:Leeds Bradford International Airport terminal.jpg|thumb|180px|left|ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫರ್ಡ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ.]] ರೈಲು ಸಾರಿಗೆಯ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, ಸರಕುಗಳ ಸಾಗಣೆಗೆ ಹಲ್ ಮತ್ತು ವಿಟ್‌ಬಿ ಬಂದರುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದವು. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತೀ ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕಾಲುವೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಳನಾಡು ಯುರೋಪ್‌ನ್ನು([[ನೆದರ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್|ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]] ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಜಿಯಂ) P&amp;O ಫೆರೀಸ್‌ನ ಕಾಯಂ ದೋಣಿ ಸಂಚಾರ ಸೇವೆಗಳಿಂದ ಹಲ್‌ನಿಂದ ತಲುಪಬಹುದು.<ref>{{cite web|url=http://www.boozecruise.com/ferry_port/hull.asp|publisher=BoozeCruise.com|title=Hull Ferry Port Information|accessdate=2007-10-24|archive-date=19 ಆಗಸ್ಟ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819114546/http://www.boozecruise.com/ferry_port/hull.asp|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ವಾಯು ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು ನಿಲ್ದಾಣದ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ೧೯೯೬ರಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದು, ಇಂದಿನ ದಿನದವರೆಗೆ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.airports-worldwide.com/uk/uk_leeds.html|publisher=Airports-Worldwide.com|title=Leeds Bradford International Airport|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಸೌತ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಫಿನಿಂಗ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ ರಾಬಿನ್ ಹುಡ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ಡಾನ್‌ಕಾಸ್ಟರ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್‌‌ನಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.robinhoodairport.com/page_history_of_the_airport_5.html|publisher=RobinHoodAirport.com|title=History of the Airport|accessdate=2007-10-24|archive-date=2007-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070723010136/http://www.robinhoodairport.com/page_history_of_the_airport_5.html|url-status=dead}}</ref> ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಸಿಟಿ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. [[ಲಂಡನ್]] ಜತೆ ನಗರದ ಉತ್ತಮ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಮೀಪದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ಸ್ಥಾಪಿಸದಂತೆ ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಶೆಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೊಸದಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಪೋರ್ಡ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್ ಮಿಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಜತೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ, ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ನಿಗದಿತ ವಿಮಾನ ಸಂಚಾರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ರನ್‌ವೇ ಕಡಿಮೆ ದರದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ. ಡಾನ್‌‌ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಆರಂಭದಿಂದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ ೨೦೦೮ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== {{Main|Culture of Yorkshire}} {{See also|Yorkshire dialect and accent}} ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜನರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಇದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಭಿನ್ನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಸಂಚಿತ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಲ್ಟರು (ಬ್ರಿಗಾಂಟೆ ಮತ್ತು ಪಾರಿಸಿ), ರೋಮನ್ನರು, ಏಂಜಲ್ಸ್, ನಾರ್ಸ್ ವೈಕಿಂಗರುಮತ್ತು ನಾರ್ಮನ್ನರುಸೇರಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web|url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/summary/117892308/SUMMARY?CRETRY=1&SRETRY=0|publisher=InterScience.wiley.com|title=Northern Britons by Christopher A. Snyder|accessdate=2007-10-24}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾರ್ತ್ ರೈಡಿಂಗ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬ್ರೆಟಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಹಾನರ್ ಆಫ್ ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟಾನಿಯ ಜೆಫ್ರಿ ೧ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಲೇನ್ ಲೆ ರೌಕ್ಸ್‌ನಿಂದ ವಶವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಬ್ರೆಟಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://everything2.com/e2node/Earl%2520of%2520Richmond|publisher=Everything.com|title=Earl of Richmond|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜನರು ತಮ್ಮ ಕೌಂಟಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬಗ್ಗೆ ವಿಪುಲವಾಗಿ ಹೆಮ್ಮೆ ತಾಳಿದ್ದರು. ಅವರ ದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಅವರ ಕೌಂಟಿಯ ಜತೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="yne">{{cite web|url=http://www.conservatives.com/tile.do?def=news.story.page&obj_id=11797&speeches=1|publisher=Conservatives.com|title=He's a shrewd, straight-talking Yorkshireman - not English, mind you, Yorkshire|accessdate=2007-10-24|archive-date=17 ಜೂನ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070617065152/http://conservatives.com/tile.do?def=news.story.page&obj_id=11797&speeches=1|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜನರು ''ಟೈಕ್ '' ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಸ್ವಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಸ್ವರೂಪದ [[ಭಾಷೆ]] ಎಂದು ಕೆಲವರು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite book | last = Kellett | first =Arnold | title =The Yorkshire Dictionary of Dialect, Tradition and Folklore | publisher =Smith Settle | month = January | year = 1994 | url =http://www.amazon.co.uk/Yorkshire-Dictionary-Dialect-Tradition-Folklore/dp/185825017X | isbn = 1-85825-016-1}}</ref> ಕೌಂಟಿಯು ವಿಶಿಷ್ಠ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಆಡುಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು, ಇದು ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯ ಉದ್ದ ಕತ್ತಿಯ ನೃತ್ಯವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯವು ''ಆನ್ ಇಲ್ಕಾ ಮೂರ್ ಬಟ್ 'ಎಟ್ ("ಆನ್[[ಇಲ್ಕೆ ಮೂರ್|ಇಲ್ಕೆ ಮೂರ್‌ವಿತೌಟ್]] ಎ ಹ್ಯಾಟ್").ಇದನ್ನು ಕೌಂಟಿಯ ಅನಧಿಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.dksnakes.co.uk/national_anthem.htm|publisher=DKSnakes.co.uk|title=The National Anthem of Yorkshire 'God's own county'|accessdate=2007-10-24|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070912065527/http://www.dksnakes.co.uk/national_anthem.htm|url-status=dead}}</ref>'' ===ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ=== [[File:Castle Howard and garden.jpg|thumb|left|ಹೋವಾರ್ಡ್ ಕೋಟೆ]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಾದ್ಯಂತ ನಾರ್ಮನ್-ಬ್ರೆಟಾನ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹ್ಯಾರಿಯಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ನಾರ್ತ್ ನಂತರ ಅನೇಕ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೊವೆಸ್ ಕೋಟೆ, ಪಿಕರಿಂಗ್ ಕೋಟೆ, ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಕೋಟೆ, ಸ್ಕಿಪ್‌ಟನ್ ಕೋಟೆ, ಯಾರ್ಕ್ ಕೋಟೆ ಮತ್ತಿತರ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.britainexpress.com/counties/yorkshire/castles/index.htm|title=Castles in Yorkshire|publisher=Britain Express|accessdate=2007-10-24}}</ref> ನಂತರ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಕೋಟೆಗಳಾದ ಹೆಲ್ಮ್‌ಸ್ಲೇ, ಮಿಡಲ್‌ಹ್ಯಾಂ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೊ ವನ್ನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ ಸ್ಕಾಟರ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="EH">{{cite web|url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.4694|title=About Yorkshire|publisher=[[English Heritage]]|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಮಿಡಲ್‌ಹ್ಯಾಂ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಿಚರ್ಡ್ IIIII ಅವನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿದ್ದನು.<ref name="EH" /> ಈ ಕೋಟೆಗಳ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳು ಕೆಲವು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿದ್ದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="EH" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಮನೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮಧೇಯದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಅವು ಅರಮನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೋಲುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.britainexpress.com/counties/yorkshire/Castle_Howard.htm|title=Castle Howard|publisher=Britain Express|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಅಲ್ಲರ್‌ಟನ್ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಹೋವಾರ್ಡ್ ಕೋಟೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.northernlifestyle.com/pdf/northside/nside_aug06.pdf|title=Northside, August 2006|publisher=NorthernLifestyle.com|accessdate=2007-10-24|format=PDF|archive-date=27 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527221321/http://www.northernlifestyle.com/pdf/northside/nside_aug06.pdf|url-status=dead}}</ref> ಎರಡೂ ಹೊವಾರ್ಡ್ ಕುಟುಂಬದ ಜತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite book | last = Saumarez Smith | first =Charles | title =The Building of Castle Howard | publisher =University of Chicago Press | year = 1990 | url =https://books.google.com/?id=ZxoU2x-vHDkC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=howard+recusant+%22duke+of+norfolk%22 | isbn = 0-226-76403-6}}</ref> ಕ್ಯಾಸಲ್ ಹೋವಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಹೇರ್‌ವುಡ್ ನಿವಾಸವಾದ ಹೇರ್‌ವುಡ್ ಹೌಸ್ ಟ್ರೆಷರ್ ಹೌಸಸ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇವು ಒಂಬತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಮನೆಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.treasurehouses.co.uk|title=Welcome to The Treasure Houses of England|publisher=TreasureHouses.co.uk|accessdate=2007-10-24}}</ref> [[File:Whitby Abbey North Yorkshire.jpg|thumb|right|ವಿಟ್‌ಬೈ ಅಬ್ಬೆ]] ಅಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಇತರೆ ಗ್ರೇಡ್ ೧ ಪಟ್ಟಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಆರ್ಮ್ಸ್‌ಬಿ ಹಾಲ್, the ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್‌ನ ಗಿಲ್ಡ್‌ಹಾಲ್ ಸೇರಿವೆ. ಗಮನಾರ್ಹ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಎಸ್ಟೇಟ್‌‍ಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್ ಹಾಲ್, ಟೆಂಪಲ್ ನ್ಯೂಸಾಮ್ ಮತ್ತು ವೆಂಟ್‌ವರ್ತ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜತೆಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ರಕ್ಷಿಸಿದ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ನನ್ನಿಂಗ್‌ಟನ್ ಹಾಲ್, ರೈವಾಲಕ್ಸ್ ಟೆರೇಸ್ & ಟೆಂಪಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಡ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಮುಂತಾದ ಆಸ್ತಿಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-global/w-localtoyou/w-yorkshire_ne.htm|title=Yorkshire & the North East|publisher=NationalTrust.org.uk|accessdate=2007-10-24|archive-date=22 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022022645/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-global/w-localtoyou/w-yorkshire_ne.htm|url-status=dead}}</ref> ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಪ್ರಧಾನ ಚರ್ಚು ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತ ಸನ್ಯಾಸಿಯರ ನಿವಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಅಬ್ಬೆಗಳ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹೆನ್ರಿ VIII ಕ್ರೈಸ್ತಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ನಿವಾಸಗಳ ವಿಸರ್ಜನೆಯಿಂದ ತೊಂದರೆ ಅನುಭವಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಲ್ಟನ್ ಅಬ್ಬೆ, ಫೌಂಟನ್ಸ್ ಅಬ್ಬೆ, ಗಿಸ್‌ಬರೊ ಪ್ರಿಯರಿ,ರೈವಾಲಕ್ಸ್ ಅಬ್ಬೆ, ಸೇಂಟ್ ಮೇರೀಸ್ ಅಬ್ಬೆಮತ್ತು ವಿಟ್ಬಿ ಅಬ್ಬೆ ಸೇರಿವೆ.<ref name="churches">{{cite web|url=http://www.dalesman.co.uk/activities/minsters_abbeys.htm|title=Yorkshire Abbeys - Yorkshire Minsters - Yorkshire Cathedrals|publisher=Dalesman.co.uk|accessdate=2007-10-24|archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831194027/http://www.dalesman.co.uk/activities/minsters_abbeys.htm|url-status=dead}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲದ ಇನ್ನೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಯಾರ್ಕ್ ಮಿನ್‌ಸ್ಟರ್, ಅತೀ ದೊಡ್ಡ [[ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್|ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್‌]]ನ ಗೋತಿಕ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್‌,<ref name="churches" /> ಬೆವರ್ಲಿ ಮಿನ್‌ಸ್ಟರ್, ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ರೈಪನ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="churches" /> ===ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆ=== [[File:Painting of Brontë sisters.png|180px|thumb|left|ಬ್ರಾಂಟೆ ಸಹೋದರಿಯರು]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಾರ್ತಂಬ್ರಿಯ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಆಲ್ಕುಯಿನ್, ಕ್ಯಾಡ್‌ಮನ್ ಮತ್ತು ವಿಲ್ಫ್ರಿಡ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಗಮನಾರ್ಹ ಕವಿಗಳು, ಪಂಡಿತರು, ಪಾದ್ರಿಗಳು ಇದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.whitby-yorkshire.co.uk/abbey/abbey.htm|publisher=Whitby-Abbey.co.uk|title=Whitby Abbey|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಕೌಂಟಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕುಟುಂಬವು ಮೂವರು ಬ್ರಾಂಟೆ ಸಹೋದರಿಯರು. ಹಾವೋರ್ತ್ ಸುತ್ತಲಿರುವ ಕೌಂಟಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಾಂಟೆ ಕೌಂಟಿ ಎಂದು ಉಪನಾಮವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="bronte">{{cite web |url=http://www.brontefamily.org/history.html|publisher=BronteFamily.org|title=Biography of Family|accessdate=2007-10-25}}</ref> ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ಭಾವೋದ್ರೇಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಆದರೂ ತರುವಾಯ ಮಹಾನ್ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೃತಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.universalteacher.org.uk/lit/history.htm|publisher=UniversalTeacher.org.uk|title=A brief history of English literature|accessdate=2007-10-25|archive-date=15 ಮಾರ್ಚ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315154021/http://www.universalteacher.org.uk/lit/history.htm|url-status=dead}}</ref> ಸಹೋದರಿಯರಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಆನ್ನೆ ಬ್ರಾಂಟೆಯವರ ''ದಿ ಟೆನ್ಯಾಂಟ್ ಆಫ್ ವೈಲ್ಡ್‌ಪೆಲ್ ಹಾಲ್'', ಚಾರ್ಲೊಟ್ಟೆ ಬ್ರಾಂಟೆಯವರ ''ಜೇನ್ ಐರ್'' ಮತ್ತು ಎಮಿಲಿ ಬ್ರಾಂಟೆಯವರ ''ವುದರಿಂಗ್ ಹೈಟ್ಸ್''.<ref name="bronte" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ''ವುದರಿಂಗ್ ಹೈಟ್ಸ್'' ‌ನ್ನು ಮೂಲವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜೌಗುಭೂಮಿಯ ಬಳಕೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಮುಂಚಿನ ಮನೆಯಾಗಿದ್ದ ಪಾರ್ಸನಿನ ನಿವಾಸವು ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.digyorkshire.com/VenueListing.aspx?venue=5646|title=Bronte Parsonage events and listings|publisher=digyorkshire.com|accessdate=2009-06-18|archive-date=28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228060000/http://www.digyorkshire.com/VenueListing.aspx?venue=5646|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರಾಮ್ ಸ್ಟೋಕರ್ ವಿಟ್ಬಿ<ref name="Bram Stoker and Whitby">{{cite web|url=http://www.dracula-in-whitby.com/bram-stoker.html|publisher=Dracula-in-Whitby.com|title=Bram Stoker and Whitby|accessdate=2007-10-25|archive-date=28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028103605/http://www.dracula-in-whitby.com/bram-stoker.html|url-status=dead}}</ref> ಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾಗ ''ಡ್ರಾಕ್ಯುಲಾ'' ಕೃತಿಯ ಲೇಖಕನಾದ<ref name="Bram Stoker and Whitby"/> ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪದ ಕತೆಗಳ ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ರಷ್ಯದ ಹಡಗು ''ಡಿಮಿಟ್ರಿ'' ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಲಂಗರು ಹಾಕುವುದು ಸೇರಿದೆ. ಇದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಡಿಮೀಟರ್‌ಗೆ (ಫಲವಂತಿಕೆಯ ದೇವತೆ) ಆಧಾರವಾಯಿತು.<ref name="stoker">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/07/21/coast05walks_stagesix.shtml|publisher=BBC|title=Coast: Point 6 - Stoker|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. J. B. ಪ್ರೀಸ್ಟ್ಲಿ, ಅಲನ್ ಬೆನ್ನೆಟ್, A S ಬ್ಯಾಟ್, ಮತ್ತು ಬಾರ್ಬರಾ ಟೈಲರ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.<ref>{{cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Jpriestley.htm|publisher=Spartacus.schoolnet.co.uk|title=J. B. Priestley|accessdate=2007-10-25|archive-date=14 ಮೇ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514055015/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Jpriestley.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="writers">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/oct/13/books.britishidentity|publisher=''[[Guardian Unlimited]]''|title=The 50 greatest Yorkshire people?|accessdate=2007-10-25 | location=London | first=Martin | last=Wainwright | date=2005-10-19}}</ref> ಟೈಲರ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ''ಎ ವುಮನ್ ಆಫ್ ಸಬ್‌ಸ್ಟೇನ್ಸ್'' ‌ ಕಾದಂಬರಿಯಿಂದ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದ್ದು, ಇದು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರಾಟದ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಅಗ್ರ ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://thebookshow.skyarts.co.uk/authors/5394/barbara_taylorbradford.html|publisher=The Book Show|title=Barbara Taylor-Bradford: The best-selling author on the latest in the Ravenscar saga|accessdate=2007-10-25|archive-date=15 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115075552/http://thebookshow.skyarts.co.uk/authors/5394/barbara_taylorbradford.html|url-status=dead}}</ref> ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಲೇಖಕ ಮಕ್ಕಳ ಕತೆಗಾರ ಆರ್ಥರ್ ರಾನ್‌ಸಮ್ ಆಗಿದ್ದು, ''ಸ್ವಾಲೋಸ್ ಮತ್ತು ಅಮೆಜಾನ್ಸ್'' ಸರಣಿಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="writers" /> ಜೇಮ್ಸ್ ಹೆರಿಯಟ್, ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ೬೦ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಗಳ ಲೇಖಕ ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ತಿರ್ಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಶುವೈದ್ಯನಾಗಿ ಅವರ ಸುಮಾರು ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಅನುಭವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಡಾರೊಬೈ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.hello-yorkshire.co.uk/thirsk/tourist-information|publisher=Hello Yorkshire|title=Thirsk Tourist Information|accessdate=2009-06-08}}</ref>(ಸಂಡರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ)ಅವರ ಸುಲಭವಾದ ಓದುವ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news| url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE4DF1238F937A15751C0A963958260 | work=The New York Times | title=James Herriot, 78, Writer, Dies; Animal Stories Charmed People | date=1995-02-24 | accessdate=2010-04-06 | first=Mary B. W. | last=Tabor}}</ref> ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಟೆಡ್ ಹಗೆಸ್, W. H.ಆಡನ್, ವಿಲಿಯಂ ಎಂಪ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿವ್ ಮಾರ್ವೆಲ್ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="writers" /><ref>{{cite web|url=http://www.luminarium.org/sevenlit/marvell/marvbio.htm|publisher=Luminarium.org|title=The Life of Andrew Marvell (1621-1678)|accessdate=2007-10-25|archive-date=4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904021446/http://www.luminarium.org/sevenlit/marvell/marvbio.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theotherpages.org/poems/marvel05.html|publisher=TheOtherPages.org|title=Poets' Corner - Andrew Marvell - Selected Works IV|accessdate=2007-10-25}}</ref> ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಹೊಮ್ಮಿದರು. ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಹೆನ್ರಿ ಮೂರ್ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಬರಾ ಹೆಪ್‌ವರ್ತ್. ಅವರ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸ್ಕಲ್ಪ್‌ಚರ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.haworth-village.org.uk/outandabout/yorkshire-sculpture/yorkshire-sculpture-park.asp|publisher=Haworth-Village.org.uk|title=Visiting Yorkshire Sculpture Park - Bretton Hall|accessdate=2007-10-25|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013214316/http://www.haworth-village.org.uk/outandabout/yorkshire-sculpture/yorkshire-sculpture-park.asp|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಅನೇಕ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಫೆರೆನ್ಸ್ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಮಿಲೇನಿಯಂ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳು ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://my-yorkshire.co.uk/art-galleries/|publisher=My-Yorkshire.co.uk|title=Yorkshire Art Galleries|accessdate=2007-10-25|archive-date=16 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716030005/http://my-yorkshire.co.uk/art-galleries/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digyorkshire.com/Venues.aspx?Menu=2465|title=List of art galleries in Yorkshire|publisher=digyorkshire.com|accessdate=2009-06-18|archive-date=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805172413/http://www.digyorkshire.com/Venues.aspx?Menu=2465|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.redraggallery.co.uk/counties/Yorkshire-art-galleries.asp|publisher=RedRagGallery.co.uk|title=Yorkshire Art Gallery and Galleries|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೆಸರಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರು ವಿಲಿಯಂ ಎಟ್ಟಿಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಹಾಕ್ನಿ;<ref>{{cite web|url=http://www.artchive.com/artchive/H/hockney.html|publisher=Artchive.com|title=David Hockney|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಹಾಕ್ನಿಯ ಅನೇಕ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಾಲ್ಟೇರ್‌ನ ಸಾಲ್ಟ್ಸ್‌ಮಿಲ್ ೧೮೫೩ ಗ್ಯಾಲರಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.visitbradford.com/thedms-search.asp?dms=13&campaign=0&feature=1&venue=1580799&easi=true|title=1853 Gallery|work=Visit Bradford|accessdate=2008-05-28|archive-date=17 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717221908/http://www.visitbradford.com/thedms-search.asp?dms=13&campaign=0&feature=1&venue=1580799&easi=true|url-status=dead}}</ref> ===ಕ್ರೀಡೆ=== [[File:Sheffield FC.svg|thumb|right|ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ಹಳೆದ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ FC ಯ ಬಿಲ್ಲೆ]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕ್ರೀಡಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸುದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಫುಟ್‍ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]], ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್, [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮತ್ತು ಕುದುರೆ ರೇಸ್ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸುಸ್ಥಿರ ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಹಸಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/football/Yorkshire-clubs-aim-to-cash.4048332.jp|publisher=''[[Yorkshire Post]]''|title=Yorkshire clubs aim to cash in on jackpot|accessdate=2008-10-03|date=3 October 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yorkshirerugbyleague.co.uk/newsfront.aspx?sectionid=2270|publisher=YorkshireRugbyLeague.co.uk|title=Rugby League in Yorkshire|accessdate=2007-10-25|archive-date=22 ಆಗಸ್ಟ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822131613/http://www.yorkshirerugbyleague.co.uk/newsfront.aspx?sectionid=2270|url-status=dead}}</ref><ref name="yccc">{{cite web |url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/cricket/yorkshire.php|publisher=Napit.co.uk|title=Yorkshire County Cricket Club|accessdate=2007-10-25}}</ref><ref name="racing">{{cite book | last = Ellerington | first = Alison | authorlink = | coauthors = | title = The Kiplingcotes Derby | publisher = Hyperion Books | year = 1989 | location = | pages = | url = | doi = | id = | isbn = 978-0-948929-32-8 }}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕೌಂಟಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು ೩೦ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ ಟೈಟಲ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ, ಯಾವುದೇ ಕೌಂಟಿಗಿಂತ ೧೨ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಟೈಟಲ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಅತ್ಯಂತ ಬಿರುದಾಂಕಿತ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಎನಿಸಿದೆ.<ref name="yccc" /><ref name="cricketyorks">{{cite web|url=http://www.dalesview.fsnet.co.uk/cricket/|publisher=Dalesview.co.uk|title=Yorkshire Win County Championship|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060421081836/http://www.dalesview.fsnet.co.uk/cricket/ |archivedate = 2006-04-21}}</ref> ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮನ್ನಣೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಜೆಫ್ ಬಾಯ್ಕಾಟ್, ಲೆನ್ ಹಟ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಸಟ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="cricketyorks" /> ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅತೀ ಹಳೆಯ ಕುದುರೆ ಪಂದ್ಯ ೧೫೧೯ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು, ಮಾರ್ಕೆಟ್ ವೇಟನ್ ಬಳಿ ಕಿಪ್ಲಿಂಗ್‌ಕೋಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="racing" /> ಕುದುರೆ ರೇಸ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಸಕ್ತ [[:ವರ್ಗ:Horse racing venues in Yorkshire|ಒಂಭತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌]]ಗಳು ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://my-yorkshire.co.uk/racecourses/|publisher=My-Yorkshire.co.uk|title=Yorkshire Racecourses|accessdate=2007-10-25|archive-date=16 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716025959/http://my-yorkshire.co.uk/racecourses/|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್ ಅತೀ ಹಳೆಯ ಸಂಘಟಿತ ನರಿ ಬೇಟೆ ಬಿಲ್ಸ್‌ಡೇಲ್ ಆಗಿದ್ದು, ಮೂಲತಃ ೧೬೬೮ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.<ref> {{cite news |url = https://www.theguardian.com/uk/2004/nov/19/hunting.immigrationpolicy |title = A short history of the foxhunt |work = guardian.co.uk |publisher = The Guardian |date = 2004-11-19 |accessdate = 2008-11-02 | location=London}} </ref><ref> {{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/422753.stm |title = Three centuries of hunting foxes |work = BBC News Online |publisher = BBC |date = 1999-09-16 |accessdate=2008-11-02 }} </ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕ್ಲಬ್ [[ಫುಟ್‍ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಥಳವಾಗಿ FIFAದಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿದೆ.,<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html|publisher=[[FIFA]]|title=Sheffield FC: 150 years of history|accessdate=2007-10-25|archive-date=25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/insidefifa/news/newsid=622007.html|publisher=[[FIFA]]|title=FIFA marks Sheffield FC's anniversary|accessdate=2007-10-25]|archive-date=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201214427/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/insidefifa/news/newsid=622007.html|url-status=dead}}</ref>. ೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ FC ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಹಳೆಯ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಎಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.sheffieldfc.com/famous_sons.htm|publisher=SheffieldFC.com|title=Famous sons and daughters|accessdate=2007-10-25|archive-date=27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210342/http://www.sheffieldfc.com/famous_sons.htm|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಥಮ ಅಂತರ ಕ್ಲಬ್ ಪಂದ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಡರ್ಬಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮೈದಾನ ಸ್ಯಾಂಡಿಗೇಟ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/southyorkshire/students/a_z/index.shtml|publisher=BBC|title=The Ultimate A-Z of Sheffield|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070220051324/http://www.bbc.co.uk/southyorkshire/students/a_z/index.shtml |archivedate = 2007-02-20}}</ref> ಈಗ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಆಟದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹರ್ಲ್‌ನ ಎಬೆನೆಜೆರ್ ಕಾಬ್ ಮಾರ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="ffhy">{{cite book | last = Harvey | first =Adrian | title =Football, the First Hundred Years: The Untold Story of the People's Game | publisher =Routledge | month = January | year = 2005 | url =https://books.google.com/?id=TxoZ0S-GC7MC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=26+december+1860+sheffield+hallam | isbn = 0-415-35018-2}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಬಾರ್ನ್‌ಸ್ಲೇ, ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಸಿಟಿ, ಡಾನ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ರೋವರ್ಸ್, ಹಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಟೌನ್, ಹಲ್ ಸಿಟಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್, ಮಿಡಲ್‌ಬರೊ, ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಮತ್ತುಶೆಫೀಲ್ಡ್ ವೆಡ್‌ನೆಸ್‌ಡೇ,<ref name="yorkshireclubsfoot">{{cite web | title=The History of the Football League| work=Football League website | url=http://www.football-league.co.uk/page/History/0,,10794,00.html|accessdate=2008-10-03}}</ref> ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಲೀಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಹಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮೂರು ಸತತ ಲೀಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಪ್ರಥಮ ಕ್ಲಬ್ ಎನಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://history-timeline.deepthi.com/sports-history-timeline/sports-timeline-1921-1930.html|title=World Sports History Timeline 1921&ndash;1930|accessdate=2007-10-25|archive-date=26 ಮೇ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070526054659/http://history-timeline.deepthi.com/sports-history-timeline/sports-timeline-1921-1930.html|url-status=dead}}</ref> ಮಿಡಲ್ಸ್‌ಬ್ರೊ F.Cಇತ್ತೀಚೆಗೆ ೨೦೦೬ರ UEFA ಕಪ್ ಫೈನಲ್<ref name="uefa.com">http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/season=೨೦೦೫/intro.html</ref> ತಲುಪುವ ಮೂಲಕ<ref name="uefa.com"/> ಮತ್ತು ೨೦೦೪ರ ಲೀಗ್ ಕಪ್ ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/3507795.stm | work=BBC News | title=Boro lift Carling Cup | date=2004-02-29 | accessdate=2010-04-06}}</ref> ಆಟದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹೆಸರಾಂತ ಆಟಗಾರರು ವಿಶ್ವ ಕಪ್-ವಿಜೇತ ಗೋಲುರಕ್ಷಕ ಗಾರ್ಡನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ಸ್<ref>{{cite web |url=http://www.ifhof.com/hof/banks.asp|publisher=IFHOF.com|title=Gordon Banks |accessdate=2007-10-25}}</ref> ಮತ್ತು ಎರಡು ಬಾರಿಯವರ್ಷದ ಐರೋಪ್ಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಕೆವಿನ್ ಕೀಗನ್,<ref>{{cite web|url=http://www.normanphillips.co.uk/kevin_keegan_bio.htm|publisher=Norman Phillips Organisation|title=Kevin Keegan Biography|accessdate=2007-10-25|archive-date=22 ಏಪ್ರಿಲ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070422172356/http://normanphillips.co.uk/kevin_keegan_bio.htm|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಮ್ಯಾನೇಜರುಗಳಾದ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಚ್ಯಾಪ್‌ಮನ್, ಬ್ರಿಯಾನ್ ಕ್ಲೋಗ್, ಬಿಲ್ ನಿಕಲ್‌ಸನ್, ಜಾರ್ಜ್ ರೇನರ್ ಮತ್ತುಡಾನ್ ರೆವಿ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2437525.ece|publisher=TimesOnline.co.uk|title=The top 50 managers of all time|accessdate=2007-10-25|date=12 September 2007|location=London|first=Matt|last=Dickinson|archive-date=16 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716010209/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2437525.ece|url-status=dead}}</ref> The ರಗ್ಬಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಜತೆಗೆ ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ೧೮೯೫ರಲ್ಲಿ ಹಡ್ಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಜಾರ್ಜ್ ಹೊಟೆಲ್‌lನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ರಗ್ಬಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಯೂನಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಒಡಕಿನ ನಂತರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/rugby/superleague/history.php|publisher=Napit.co.uk|title=The History Of Rugby League|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಉನ್ನತ ಲೀಗ್ ಸೂಪರ್ ಲೀಗ್ ಆಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಬಿರುದಾಂಕಿತ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಹಡ್ಡರ್ಸ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಜೈಂಟ್ಸ್, ಹಲ್ FC, ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಬುಲ್ಸ್, ಹಲ್ KR, ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಟ್ರಿನಿಟಿ ವೈಲ್ಡ್‌ಕ್ಯಾಟ್ಸ್, ಕ್ಯಾಸಲ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಟೈಗರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ರೈನೋಸ್.<ref>{{cite web|url=http://www.rlhalloffame.org.uk/champion.htm|publisher=RLHallofFame.org.uk|title=League Champions|accessdate=2007-10-25|archive-date=14 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214214410/http://www.rlhalloffame.org.uk/champion.htm|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟು ೬ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಮಂದಿಯನ್ನು ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್ ಹಾಲ್ ಆಫ್ ಫೇಮ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ರೋಜರ್ ಮಿಲ್‌ವಾರ್ಡ್, ಜಾಂಟಿ ಪಾರ್ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಹೆರಾಲ್ಡ್ ವಾಗ್‌ಸ್ಟಾಫ್ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.rlhalloffame.org.uk/hall.htm|publisher=RLHallofFame.org.uk|title=Rugby League Hall of Fame|accessdate=2007-10-25|archive-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011022141/http://www.rlhalloffame.org.uk/hall.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶೆಫೀಲ್ಡ್‌ನ "ಪ್ರಿನ್ಸ್" ನಸೀಂ ಹಮೆದ್ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="princenaz">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/boxing/4765035.stm|publisher=BBC|title=Naseem Hamed profile|accessdate=2007-10-25 | date=2006-05-12}}</ref> ಅದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರಾಂತ ವೃತ್ತಿಜೀವನಗಳು ಎಂದು BBC ವರ್ಣಿಸಿದೆ.<ref name="princenaz" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿದೆ. ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಕ್ಯಾಟೆರಿಕ್, ರೆಡ್‌ಕಾರ್, ರೈಪನ್, ತಿರ್ಸ್ಕ್ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಕ್ ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆವರ್ಲಿ,ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಂಟೆಫ್ರಾಕ್ಟ್ ಮತ್ತು ವೆದರ್‌ಬೈ, ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಾನ್‌ಕಾಸ್ಟರ್. ನರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೆಲ್‌ನ ಕ್ರೀಡೆಯು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದು, ೧೮ ಮತ್ತು ೧೯ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದಾಗಿ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದುವ ಮುನ್ನ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite episode|series=Countryfile|title=Knurr and Spell|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00yc523#synopsis|network=BBC One|airdate=2011-01-30}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/local/bradford/hi/people_and_places/history/newsid_9379000/9379408.stm|title=Yorkshire game of 'knurr and spell' rediscovered for TV|date=2011-01-28}}</ref><ref name="kirklees">{{cite web|publisher=Kirklees Council|title=Tolson Museum Top Ten - Knurrs, spell and pommel|last=Holland|first=Isobel|date=April 2010}}</ref> ===ಪಾಕಪದ್ಧತಿ=== [[File:Roastbeef with yorkshire puddings.jpg|thumb|left|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಡೇ ರೋಸ್ಟ್ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಡಿಸುವ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಡುಬುಗಳು]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು, ನಾರ್ತ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಮೃದ್ಧ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅವು ಬಹುತೇಕ ಜನರಿಗೆ ಕೈಗೆಟಕುವಂತದ್ದಾಗಿದೆ.<ref name="favyorksrecipe">{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/1898435111 |publisher=Amanda Persey|title=Favourite Yorkshire Recipes|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಮೂಲದ ಅಥವಾ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ಅನೇಕ ತಿನಿಸುಗಳಿವೆ.<ref name="favyorksrecipe" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪಡ್ಡಿಂಗ್, ರುಚಿಕರವಾದ ಅರೆದ್ರವ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದ್ದು, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹುರಿದ ದನದ ಮಾಂಸ ಮತ್ತು [[ತರಕಾರಿ|ತರಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ]] ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸಂಡೆ ರೋಸ್ಟ್ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref name="favyorksrecipe" /> ಕೌಂಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಆಹಾರಗಳು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ [[ಮೊಸರು|ಮೊಸರಿನ]] ಕಡುಬು, ರೋಸ್‌ವಾಟ‌ರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೊಸರಿನ ಕಡುಬಿನ ಭಕ್ಷ್ಯ,<ref>{{cite web|url=http://www.blunham.demon.co.uk/Yorksgen/Recipes/CakesandPastries/Curd%20Cheesecakes.html|publisher=Yorksgen Recipes|title=Curd Cheesecakes|accessdate=2007-10-25|archive-date=15 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715220012/http://www.blunham.demon.co.uk/Yorksgen/Recipes/CakesandPastries/Curd%20Cheesecakes.html|url-status=dead}}</ref> [http://redshed.co.uk/blog/yorkshire-curd-tart-recipe/] ಸಿಹಿ ಶುಂಠಿ ಕೇಕ್ ಪಾರ್ಕಿನ್,ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶುಂಠಿ ಕೇಕ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಓಟ್ ಧಾನ್ಯದ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು [[ಕಾಕಂಬಿ]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ<ref>{{cite web |url=http://www.aboutfood.co.uk/places/yorkshire_guide.html|publisher=AboutFood.com|title= Right good food from the Ridings|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070607194557/http://www.aboutfood.co.uk/places/yorkshire_guide.html |archivedate = 2007-06-07}}</ref> ಮತ್ತು ವೆನ್‌ಸ್ಲೇಯ್‌ಡೇಲ್ [[ಗಿಣ್ಣು]], ವೆನ್‌ಸ್ಲೇಯ್‌ಡೇಲ್‌ ಜತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ ಗಿಣ್ಣಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳಿಗೆ ಜತೆಯಾಗಿ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wensleydale.org/pick-of-the-dales/selected.asp?ID=6|publisher=Wensleydale.org|title=Yorkshire Recipes: Ginger Beer|accessdate=2007-10-25|archive-date=9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009023533/http://www.wensleydale.org/pick-of-the-dales/selected.asp?ID=6|url-status=dead}}</ref> ಪಾನೀಯ ಶುಂಠಿ ಬಿಯರ್, [[ಶುಂಠಿ|ಶುಂಠಿಯ]] ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಹಾಗು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೂಲದ್ದಾಗಿದ್ದು, ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು.{{Citation needed|date=March 2009}} ಲಿಕ್ವೋರೈಸ್ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಪಾಂಟೆ‌ಫ್ರಾಕ್ಟ್‌ನ ಜಾರ್ಜ್ ಡನ್‌ಹಿಲ್ ಮೊದಲಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ.೧೭೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆಯ ಜತೆ ಲಿಕ್ವೋರೈಸ್ ಸಸಿಯನ್ನು ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wakefield.gov.uk/CultureAndLeisure/HistoricWakefield/PontefractCakes/liquorice.htm|publisher=Wakefield.gov.uk|title=Liquorice in Pontefract|accessdate=2008-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615110659/http://www.wakefield.gov.uk/CultureAndLeisure/HistoricWakefield/PontefractCakes/liquorice.htm|archivedate=15 ಜೂನ್ 2011|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರವು ಮಿಠಾಯಿ ತಯಾರಿಸುವ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದೆ. ರೌನ್‌ಟ್ರೀಸ್, ಟೆರೀಸ್ ಮತ್ತು ಥಾರ್ನ್‌ಟನ್ಸ್ ಮುಂತಾದ ಕಂಪೆನಿಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಅನೇಕ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿಹಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.visityork.org/media/factsheets/Chocolate.asp|publisher=VisitYork.org|title=Chocolate is to York what mustard is to Norwich|accessdate=2007-10-25|archive-date=31 ಜನವರಿ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165503/http://www.visityork.org/media/factsheets/Chocolate.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/localnews/Safeguard-for-chocolate-heritage-.3217104.jp |publisher=YorkshirePost.co.uk|title=Safeguard for chocolate heritage|date=20 September 2007| accessdate=2007-10-25}}</ref> ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಆಹಾರ ಪಿಕೆಲೆಟ್(ತೆಳು ಮೃದು ರೊಟ್ಟಿ). ಇದು ಕ್ರಂಪೆಟ್‌‌ಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅತಿಯಾಗಿ ತೆಳುವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.seymour-recipes.com/recipes/Bread/breadmachine/Yorkshire_pikelets.htm|publisher=Seymour-Recipes.com|title=Yorkshire Pikelets|accessdate=2007-10-25|archive-date=12 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112003627/http://www.seymour-recipes.com/recipes/Bread/breadmachine/Yorkshire_pikelets.htm|url-status=dead}}</ref> ರೂಬಾರ್ಬ್ ಟ್ರಯಾಂಗಲ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿನ ರೂಬಾರ್ಬ್‌ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಲಸೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಯಶಸ್ವಿ ಏಕತೆಯಿಂದ ಕರಿಗಳು(ಮಸಾಲೆ ಮಿಶ್ರಣ) ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಕರಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ಲೆಕ್‌ಹೀಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ೮೪೦ ಆಸನದ ಆಕಾಶ್ ರೆಸ್ಟೊರೆಂಟ್ ಕೂಡ ಸೇರಿದೆ. ಇದನ್ನು "ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಕರಿ ಹೌಸ್" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.yorkshirepost.co.uk/news/New-owner-for-world39s-largest.1833967.jp|title=New owner for world's largest curry house|last=Roberts|first=John|date=20 Oct 2006|work=Yorkshire Post|accessdate=2009-03-22}}</ref> ===ಬೀರ್ ಮತ್ತು ಮದ್ಯ ತಯಾರಿಕೆ === ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮದ್ಯಸಾರ ತಯಾರಿಕೆಯ ಘಟಕಗಳಿವೆ,ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುವೆಂದರೆ, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಶೀಪ್, ಕಾಪರ್ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್, ಕ್ರಾಂಪ್ಟನ್ ಬ್ರಿವರಿ, ಜಾನ್ ಸ್ಮಿತ್ಸ್, ಸ್ಯಾಮ್ ಸ್ಮಿತ್ಸ್, ಟೆಟ್ಲೆಯ್ಸ್, ಕೆಲ್ಹಮ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಬ್ರಿವರಿ, ಥೀಕ್ ಸ್ಟೊನ್ಸ್ ಮತ್ತು ತಿಮೊತಿ ಟೇಲರ್.<ref name="quaffale">{{cite web |url=http://www.quaffale.org.uk/php/county/S59 |title=Breweries In The Historic County of Yorkshire |publisher=www.quaffale.org.uk |accessdate=2009-05-03 |last= |first= |archive-date=23 ನವೆಂಬರ್ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123042851/http://www.quaffale.org.uk/php/county/S59 |url-status=dead }}</ref> ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆವ ಬೀರ್ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಈ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಇದು ಕಹಿ ರುಚಿ ಪಡೆದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.<ref> {{cite web |url=http://www.sallyhoward.net/article.php?id=24&category=food |title=Yorkshire Beer Guide | Sally Howard } freelance writer |publisher=www.sallyhoward.net |accessdate=2009-05-03 |last= |first= }} </ref> ಉತ್ತರ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೊರೆಯುವ ಇದನ್ನು ಕೈಪಂಪ್ ಮೂಲಕ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದಕ್ಕೊಂದು ಹೊಳಪು ನೀಡಲು ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಧಿಕ ನೊರೆ ಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ.<ref> {{cite web |url=http://www.roosters.co.uk/faq.htm |title=Roosters brewery - Frequently asked questions |publisher=www.roosters.co.uk |accessdate=2009-05-03 |last= |first= |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080612055702/http://www.roosters.co.uk/faq.htm |archivedate = 2008-06-12}} </ref> ಮದ್ಯ ತಯಾರಿಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ೧೨ ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಸದ್ಯ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಳವೆನಿಸಿದ ಫೌಂಟೇನ್ಸ್ ಅಬೆಯ್ ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ದಿನಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಎಂದರೆ ೬೦ ಬ್ಯಾರಲ್ ಗಳಷ್ಟು ಮದ್ಯಸಾರವನ್ನು ಮೊಳೆತ ಪ್ರಬಲ ಬಾರ್ಲಿ ಕಿಣ್ವಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.beer-pages.com/protz/features/st-albans-abbey-beer.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=16 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716000300/http://www.beer-pages.com/protz/features/st-albans-abbey-beer.htm |url-status=dead }}</ref> ಸದ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬ್ರಿವರಿಗಳು ಆರಂಭಿಕ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು.ಅಂದರೆ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.<ref name="quaffale" /> ===ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ === [[File:Kate Rusby live.jpg|thumb|right|೨೦೦೫ರ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಟ್ ರಸ್ಬಿ]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿವೆ.ಅದರಲ್ಲೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣವಾದ ಲಾಂಗ್ ಸೊರ್ಡ್ ಡಾನ್ಸ್ ತುಂಬಾ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>C. J. Sharp, ''ಸ್ವೋರ್ಡ್ ಡ್ಯಾನ್ಸಸ್ ಆಫ್ ನಾರ್ದನ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಟುಗೆದರ್ ವಿತ್ ದಿ ಹಾರ್ನ್ ಡ್ಯಾನ್ಸಸ್ ಆಫ್ ಆಬಟ್ಸ್ ಬ್ರಾಮ್ಲೆ,'' (ಕೆಸ್ಸಿಂಜರ್ ಪ್ರಕಟಣೆ,೨೦೦೩).</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಂಭಾಷಣಾ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲೆ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅದರಲ್ಲೂ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 'ಆನ್ ಇಲ್ ಕಲಾ ಮೂರ್ ಬಹತ್ 'ಅತ್ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಈ ತೆರನಾದ ಜನಪದೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೆಂಟ್ ರಾಗ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಇದನ್ನು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮೆಥಾಡಿಸ್ಟ್ ಹಿಮ್ನಲ್ ಪದ್ಯಗಳಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.)ಆದರಿದು ಅನಧಿಕೃತ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಾಡಗೀತೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>A. ಕೆಲ್ಲೆಟ್, ''ಆನ್ ಇಲ್ಕಾ ಮೂರ್ ಬಾಹಟ್'ಎಟ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ದಿ ಸಾಂಗ್'' (ಸ್ಮಿತ್ ಸೆಟ್ಟಲ್, ೧೯೮೮).</ref> ಈ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಸಂಗೀತಗಾರರೆಂದರೆ ಹಲ್ ನಲ್ಲಿನ ವಾಟರ್ ಸನ್ಸ್,ಇವರು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನ ಜಾನಪದ ಕಥನ ಭಾಷಾಂತರಗಳ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ೧೯೬೫ ರಿಂದ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref name="Nidel2005">R. ನೈಡೆಲ್, ''ವರ್ಲ್ಡ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್: ದಿ ಬೇಸಿಕ್ಸ್'' (ಲಂಡನ್: ರೂಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್, ೨೦೦೫), p. ೯೦.</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನ ಇನ್ನುಳಿದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಗಾರರೆಂದರೆ ಯಂಗ್ ಟ್ರೆಡಿಶನ್ ನ ಹೀದರ್ ವುಡ್ (ಜನನ ೧೯೪೫); ಮಿಕ್ಕುಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಚುರುಕಿನ ಜಾನಪದ ಗುಂಪುಗಳೆಂದರೆ ಮಿ.ಫಾಕ್ಸ್ (೧೯೭೦–೨),ದಿ ಡೈಟಾನ್ ಫೆಮಿಲಿ,ಜೂಲಿ ಮ್ಯಾಥಿವ್ಸ್,ಕತ್ರಿನ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಾಟೆ ರಸ್ಬಿ ಇದ್ದರೂ ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದವಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Nidel2005" /> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನಲ್ವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಫೋಕ್ ಕ್ಲಬ್ಸ್ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಮೂವತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.<ref>''ಫಾಲ್ಕ್ ರೂಟ್ಸ್'', http://www.folkandroots.co.uk/Venues_Yorkshire.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209201537/http://www.folkandroots.co.uk/Venues_Yorkshire.html |date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013 }}, ೨೦೦೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೨ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಹೀಗೆ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ದಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಗಾರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಗ್ರುಪ್ ವೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಲಾಯಿತು.ಇದರ ಮೂಲಕ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಆನ್ ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>'ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಗುಂಪಿನ ಪಾರಂಪರಿಕ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.,' ''Yorkshire Post'', http://www.yorkshirepost.co.uk/video/Folk-songs-of-traditional-yorkshire.೩೧೬೬೪೧೯.jp{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ೧೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೯ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು</ref> ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರಾದವರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಡೆಲ್ಯುವಸ್, ಜಾರ್ಜ್ ಡೈಸನ್, ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಬೇರ್ಸ್ಟೊವ್, ವಿಲಿಯಮ್ ಬೆನೆಸ್, ಕೆನ್ನೆತ್ ಲೈಟನ್, ಎರಿಕ್ ಫೆನ್ಬಿ, ಹಾಯ್ದನ್ ವುಡ್, ಆರ್ತರ್ ವುಡ್, ಅರ್ನಾಲ್ಡ್ ಕುಕೆ, ಗಾವಿನ್ ಬ್ರಿಯರ್ಸ್; ಅದಲ್ಲದೇ,ಟೀವಿ,ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೊ ಸಂಗೀತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಜಾನ್ ಬ್ಯಾರಿ ಮತ್ತು ವಾಲಿ ಸ್ಟೊಟ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಾಸ್ ಬ್ಯಾಂಡ್,ಬಾಜಾ ಬಜಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಎಂಬ ಈ ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ ತವರು ಮನೆ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಯಶಸ್ವಿ ಬ್ರಾಸ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜನ ದೊರಕಿದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡೈಕೆ,ಬ್ರೈಟ್ ಹೌಸ್ & ರಾಸ್ಟ್ರಿಕ್,ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಇಂಪಿರಿಯಲ್,ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲ್ಟನ್ ಮೇಲ್ ಫ್ರಿಕ್ಲೆಯ್.{{Citation needed|date=June 2010}} ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಗಳು ಕೌಂಟಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗಣಿಗಳು,ಗಿರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳ ಬಳಿ ತಲೆ ಎತ್ತಿದ್ದವು.ಆದರೆ ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ವಿನಾಶದತ್ತ ಸಾಗಿದಂತೆ ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ವೃತ್ತಿಪರವಾದವು.ಅವುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಹಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು.{{Citation needed|date=June 2010}} ಇಂತಹ ಬ್ರಾಸ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು UK ನಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಇನ್ನೂ ಇದೊಂದು ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.ಸಾಗರೋತ್ತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರದ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಅಧಿಕಗೊಂಡಿದೆ.ಈ UK ಬ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಗಳು ಯುರೊಪ್,ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ,ದೂರದ ಪೌರಾತ್ಯ ಮತ್ತು USA ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=June 2010}} ಆಗ ೧೯೭೦ ರಲ್ಲಿ ಡೇವಿಡ್ ಬೌವೀ ಎಂಬುವವರು ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ <ref>[http://www.imdb.com/title/tt0670006/ "ಎಪಿಸೋಡ್ ಫಾರ್ ನವೆಂಬರ್ 2003"]. ''ಪಾರ್ಕಿನ್‌ಸನ್ (TV ಸೀರೀಸ್)''. ೨೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೩.</ref> ನಲ್ಲಿನ ತಾಡ್ ಕಾಸ್ಟರ್ ನ ಜನಕ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಹಲ್ ನಿಂದ್ ಮೂವರು ಸಂಗೀತಗಾರರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಎರವಲು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರೆಂದರೆ ಮಿಕ್ ರೊನ್ಸನ್,ಟ್ರೆವೊರ್ ಬೊಲ್ಡರ್ ಮತ್ತು ಮಿಕ್ ವುಡ್ ಮಾನ್ಸೆಯ್;ಈ ಮೂವರು ''ಜಿಗ್ಗಿ ಸ್ಟಾರ್ ಡಸ್ಟ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಸ್ಪೈಡರ್ಸ್ ಫ್ರಾಮ್ ಮಾರ್ಸ್'' ಎಂಬ ಆಲ್ಬಮ್ ನ್ನು ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದರು.ಇದು ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು.ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವೀ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/2006/100albums/index.html|publisher=Time.com|title=The All-TIME 100 Albums|accessdate=2007-10-25|archive-date=9 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109195005/http://www.time.com/time/2006/100albums/index.html|url-status=dead}}</ref> ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೆಫೆಲ್ಡಿಮೂಲದ ಡೆಫ್ ಲೆಪ್ಪಾರ್ಡ್ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದರು. ಅವರ ೧೯೮೩ ರ ಆಲ್ಬಮ್ ಪಿರೊಮಾನಿಯಾ (ಆಲ್ಬಮ್) ಮತ್ತು ೧೯೮೭ ರ ಆಲ್ಬಮ್,ಹಿಸ್ಟೆರಿಯಾ (ಡೆಫ್ ಲೆಪ್ಪಾರ್ಡ್ ಆಲ್ಬಮ್) ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಆಲ್ಬಮ್ ಗಳಾಗಿ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದವು. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಾಚೀನ-ಸಂಗೀತ ದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ತನ್ನ ಸಾಧನೆ ಮೆರೆದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ; ದಿ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಮರ್ಸಿ, ದಿ ಕಲ್ಟ್, ವಾರ್ದಿಸ್, ಗ್ಯಾಂಗ್ ಆಫ್ ಫೋರ್, ABC, ದಿ ಹ್ಯುಮನ್ ಲೀಗ್, ನಿವ್ ಮಾಡೆಲ್ ಆರ್ಮಿ, ಸಾಫ್ಟ್ ಸೆಲ್, ಚುಂಬಾವಾಂಬಾ, ದಿ ವೆಡ್ಡಿಂಗ್ ಪ್ರೆಜೆಂಟ್ ಮತ್ತು ದಿ ಮಿಶನ್.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/leeds/music/raw_talent/gods/2004.shtml|publisher=BBC|title=Will the gods come from Leeds?|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಇವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅದು ಶೆಫೆಲ್ಡ್ ನಿಂದ ಬಂದ ತಿರುಳಾದ ಪಲ್ಪ್ ಎನಿಸಿದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತಲ್ಲದೇ ಅದು ''ಕಾಮನ್ ಪೀಪಲ್'' ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು.ಆ ಹಾಡು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿನ ದುಡಿಯುವ-ವರ್ಗದ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/radio2/soldonsong/songlibrary/commonpeople.shtml|publisher=BBC|title=Common People|accessdate=2007-10-25}}</ref> ನಂತರ ೨೧ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇಂಡಿ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಪೊಸ್ಟ್-ಪಂಕ್ ರಿವೈವಲ್ ಜೊತೆಗೆ ಕೈಸರ್ ಚೆಫ್ಸ್ ಕೂಡಾ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕಂಡವು.ನಂತರ ಬಂದ ದಿ ಕ್ರಿಬ್ಸ್ ಮತ್ತು ದಿ ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮಂಕೀಸ್ ಉತ್ತಮ ಮಾರಾಟ ಕಂಡವು.ಇದರೊಂದಿಗೆ ''ವಾಟ್ ಎವರ್ ಪೀಪಲ್ ಸೇ ಐ ಆಮ್,ದ್ಯಾಟೀಸ್ ವಾಟ್ ಐ ಆಮ್ ನಾಟ್'' ಕೂಡ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಆಲ್ಬಮ್ ಆದರೂ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಂಗೀತ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ-ಮಾರಾಟ ಕಂಡು ದಾಖಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.<ref>{{cite news|publisher=[[BBC News Online]]|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5315452.stm|title=Arctic Monkeys win Mercury Prize|accessdate=2007-10-25|date=5 September 2006}}</ref> ಅದಲ್ಲದೇ ಇಂಡಿ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ವನ್ ನೈಟ್ ಓನ್ಲಿ ಕೂಡ ಹೆಲ್ಮ್ ಸ್ಲೆಯ್ ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಬಂದದ್ದಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಟೆಲೆವಿಜನ್ ನ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು (ಅದೇ ಆಧಾರದ) ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಣವಾಗಿವೆ.ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಟ್ ಕಾಮ್ ''ಲಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಮ್ಮರ್ ವೈನ್'' ; ಅಲ್ಲದೇ ನಾಟಕ ಸರಣಿಗಳಾದ ''ಹಾರ್ಟ್ ಬೀಟ್'' ಮತ್ತು ಸೋಪ್ ಒಪೆರಾ ''ಎಮ್ಮರ್ ಡೇಲ್'' ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡವು.ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಟೆಲೆವಿಜನ್ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಡವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ''ಲಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಮ್ಮರ್ ವೈನ್'' ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನಡೆದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮ ವಿನೋದದ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ದಾಖಲಾಗಿದೆ.ಇದು ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಾಗಿನಿಂದ ಈಗಲೂ ಓಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.summer-wine.com/story.htm|publisher=Summer-Wine.com|title=Summer Wine - The Story|accessdate=2008-10-03|archive-date=1 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501132716/http://www.summer-wine.com/story.htm|url-status=dead}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿನ ಇನ್ನೂ ಜನಪ್ರಿಯ ಟೆಲೆವಿಜನ್ ಸರಣಿಗಳೆಂದರೆ ''ದಿ ಬೆಡೆರ್ ಬೆಕೆ ಟ್ರಿಲೊಜಿ'',''ರೈಸಿಂಗ್ ಡ್ಯಾಂಪ್'',''ಫ್ಯಾಟ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್'' ಮತ್ತು'' ದಿ ರಾಯಲ್''. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಗೊಂಡು ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಹಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ ''ಕೆಸ್'', ''ದಿಸ್ ಸ್ಪೊರ್ಟಿಂಗ್ ಲೈಫ್'', ''ರೂಮ್ ಎಟ್ ದ ಟಾಪ್'', ''ಬ್ರಾಸ್ಡ್ ಆಫ್'', ''ಮಿಶ್ಚೀಫ್ ನೈಟ್'', ''ರಿಟಾ, ಸೂ ಅಂಡ್ ಬಾಬ್ ಟೂ'' ಮತ್ತು ''ಕ್ಯಾಲಂಡರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್''. ಶೆಫೆಲ್ಡ್ ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಗೊಂಡ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರ ''ದಿ ಫುಲ್ ಮೊಂಟಿ'' ಒಂದು [[ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಅಕಾಡಮಿ ಅವಾರ್ಡ್]] ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಸಾರ್ವ-ಕಾಲಿಕ ಎರಡನೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಚಿತ್ರ ಎಂದು ANI ನ ಜನಮತಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://in.news.yahoo.com/070724/139/6iho5.html|publisher=Yahoo.com|title=Monty Python's 'Life of Brian' tops Best British Movie list|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080105090427/http://in.news.yahoo.com/070724/139/6iho5.html <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-01-05}}</ref> ಕೌಂಟಿ ಕೂಡ'' ಮೊಂಟಿ ಪೈಥೊನ್ಸ್ ದಿ ಮೀನಿಂಗ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್'' ನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತಗೊಂಡಿದೆ.ಜನನದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೊಂದು "ದಿ ಮಿರಾಕಲ್ ಆಫ್ ಬರ್ತ್,ಪಾರ್ಟ್ II—ದಿ ಥರ್ಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್"ಎಂದು ಉದ್ಘರಿಸುತ್ತದೆ. ಸನ್ನಿವೇಶವೊಂದು ಮಿಲ್ ಟೌನ್ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡು "ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್" ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9F03E4D7123BF932A05750C0A965948260|publisher=''[[New York Times]]''|title=Monty Python's The Meaning of Life (1983)|accessdate=2007-10-25|archive-date=19 ಮೇ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519194528/http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9F03E4D7123BF932A05750C0A965948260|url-status=dead}}</ref> ಮೊಂಟಿ ಪೈಥಾನ್ ಕೂಡ ಫೋರ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೆನ್ ಸ್ಕೆಚ್ ನಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ''ಎಟ್ ಲಾಸ್ಟ್ ದಿ ೧೯೪೮ ಶೊ'' ಮೇಲೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.ayup.co.uk/laugh/laugh0.html|publisher=Ayup! Online Magazine|title=The 'Four Yorkshiremen' Sketch|accessdate=2007-10-25}}</ref> ==ಆಡಳಿತ== ===ರಾಜಕೀಯ=== {{Main|Yorkshire (UK Parliament constituency)|High Sheriff of Yorkshire|Lord Lieutenant of Yorkshire}} [[File:Wilberforce john rising.jpg|thumb|left|ವಿಲಿಯಂ ವಿಲ್ಬರ್‌ಫೋರ್ಸ್, ಗುಲಾಮಗಿರಿ ರದ್ದುಮಾಡಿದವರು, 1784–೧೮೧೨ರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ MP ಯಾಗಿದ್ದರು.]] ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್೧೨೯೦ರಿಂದಲೂ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಾಟ್ ಲೆಂಡ್ ನೊಂದಿಗಿನ ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆ ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ಸದಸ್ಯರು ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ ನಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿಯನ್ನು ೧೭೦೭ ರಿಂದ ೧೮೦೦ ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಅದಲ್ಲದೇ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನ್ನು ೧೮೦೧ ರಿಂದ ೧೮೩೨ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೌಂಟಿಯು ೧೮೩೨ ರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಂಪೌಂಡ್ ನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಹರಣದ ನಂತರ ಇನ್ನೆರೆಡು ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರ ಬಲ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದೆ.<ref name="mps">{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/prereform.html|publisher=Election. Demon.co.uk|title=Parliamentary Constituencies in the unreformed House|accessdate=2007-10-25|archive-date=5 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071105102205/http://www.election.demon.co.uk/prereform.html|url-status=dead}}</ref> ಹೀಗೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಏಕೈಕ,ವಿಶಾಲ ಕೌಂಟಿ ಮತಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="mps" /> ಇನ್ನುಳಿದ ಕೌಂಟಿಗಳಂತೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿಯು ಕೌಂಟಿ ಚಿಕ್ಕಭಾಗಗಳಿವೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದೆಂದರೆ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್. ಇದು ೧೨೬೫ ರ ಡೆ ಮೊಂಟ್ ಫೊರ್ಟ್ಸ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಇದ್ದಾಗಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅಂದರೆ ರಿಫಾರ್ಮ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೮೩೨ ನಂತರ ಅದರ ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪಡೆಯಲಾಗಿತ್ತು.ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನ ಮೂವರು ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಸದಸ್ಯರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ರೈಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ಷೈರ್ ನಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಗಿತ್ತು;ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್,ನಾರ್ತ್ ರೈಡಿಂಗ್,ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.<ref name="mps" /> ನಂತರದ ೧೮೬೫ ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಮತ್ತೆ ನಾರ್ದರ್ನ್,ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಮತ್ತು ಸದರ್ನ್ ಸಂಸತ್ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ರಿಡಿಸ್ಟ್ರಿಬುಶನ್ ಆಫ್ ಸೀಟ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೮೮೫ ವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |url=http://www.revision-notes.co.uk/revision/820.html|publisher=Revision-Notes.co.uk|title= 1885 Redistribution Act|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071012082430/http://www.revision-notes.co.uk/revision/820.html |archivedate = 2007-10-12}}</ref> ಈ ಕಾನೂನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕವಾದ ಸರ್ಕಾರೀ ಸ್ಥಳೀಕರಣ ಕಂಡಿತು.ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ಆಗ ೨೬ ಹೊಸ ಸಂಸತ್ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.ಅದಲ್ಲದೇ ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್ ಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೮೮೮ ಸಣ್ಣ ಕೌಂಟಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಧಾರಿತ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.ಆಗ ೧೯ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿ ೮ ಚಿಕ್ಕ ಕೌಂಟಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/RevisedStatutes/Acts/ukpga/1888/cukpga_18880041_en_1|publisher=OPSI.gov.uk|title=Local Government Act 1888|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ರಿಪ್ರೆಜೆಂಟೇಶನ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೯೧೮ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ೧೯೧೮ ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.ಮತ್ತೆ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/images/historical/1918representation.cfm|publisher=Parliament.co.uk|title=Representation of the People Act 1918|accessdate=2007-10-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070311003222/http://www.parliament.uk/about/images/historical/1918representation.cfm |archivedate = 2007-03-11}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಿತ ರಿಆರ್ಗೈನೈಜೇಶನ್ ಆಫ್ ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್ ಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಅಂದರೆ ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನ್ಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ ೧೯೭೨,ಇದು ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=58&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=2431824&activetextdocid=2432047|publisher=StatuteLaw.gov.uk|title=Local Government Act 1972|accessdate=2007-10-25}}</ref> ಈ ಕಾನೂನಿನಡಿ ರೈಡಿಂಗ್ಸ್ ಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇನಾಧಿಕಾರಗಳು,ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಂಟಿಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. ಕೌಂಟಿಗಳ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೌನ್ಸಿಲ್ಸ್ ಗಳು ರದ್ದಾದವು.ಇವುಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟಿನ್ ಮತ್ತು ನಾನ್-ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟಿನ್ ಕೌಂಟಿಗಳ ಮೂಲಕ ಗಡಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮುಖಾಂತರ ರದ್ದು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="autogenerated1" /> ಕೆಲವು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು <ref>{{cite web|url=http://www.aroundsaddleworth.co.uk/Old-Website/White_rose_red3.htm|publisher=AroundSaddleworth.co.uk|title=White Rose or Red|accessdate=2007-10-25|archive-date=28 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728172415/http://www.aroundsaddleworth.co.uk/Old-Website/White_rose_red3.htm|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ <ref>{{cite web|url=http://www.buzzle.com/editorials/9-23-2004-59624.asp|publisher=''[[Guardian Unlimited]]''|title=Elsewhere (reprint of original article)|date=23 September 2004|access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011|archive-date=16 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090316081249/http://www.buzzle.com/editorials/9-23-2004-59624.asp|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಇಂತಹ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ರೈಡಿಂಗ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಗಡಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಆದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದಗಳೆದ್ದಿದ್ದವು.ಅದಲ್ಲದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ತಾವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನ್ಯತೆ ಬಯಸಲು ಅದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.yorkshireridings.org/news/the-yorkshire-ridings.html|publisher=[[Yorkshire Ridings Society]]|title=About|accessdate=2009-06-03|archive-date=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805051852/http://www.yorkshireridings.org/news/the-yorkshire-ridings.html|url-status=dead}}</ref> ಹೀಗೆ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಷೈರ್ ನ್ನು ಯುನಿಟರಿ ಅಥಾರಿಟಿ ಏರಿಯಾ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸೆರೆಮೊನಿಯಲ್ ಕೌಂಟಿ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ದಿ ಅಹಂಬರ್ ಪ್ರದೇಶವು ಬಹುತೇಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ,ಆದರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೌಂಟಿ ಭಾಗವನ್ನಲ್ಲ.ಯಾರ್ಕ್ ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಯುರೊಪಿಯನ್ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮತಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.ಇದು ಆರು MEP ಗಳನ್ನು ಯುರೊಪಿಯನ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಗೆ ಮರಳಿಸಿದೆ. ===ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಉನ್ನತವರ್ಗ=== {{Main|Kings of Jórvík|Earl of York|Duke of York|House of York}} ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರದೇಶವು [[ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌|ಡ್ಯಾನಿಷ್]] ವೈಕಿಂಗ್‌ರ ಆಕ್ರಮಣದ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಯಾರ್ಕ್, ಜಾರ್ವಿಕ್ ವಸಾಹತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ‌ವನ್ನು ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.viking.no/e/england/york/rulers_of_jorvik.html|publisher=Viking.no|title=The Rulers of Jorvik (York)|accessdate=2007-10-24}}</ref> ೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಿಂದ ವೈಕಿಂಗ್ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಕೊನೆಯ ರಾಜ ಎರಿಕ್ ಬ್ಲಡೇಕ್ಸ್ ನಿಧನಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಭಾಗವಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರ್ವಿಕ್ ಕೊನೆಯದಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೆಸರು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.viking.no/e/england/york/jorvik_who_ruled_it_and_when.html|publisher=Viking.no|title=Jorvik - who Ruled it and When?|accessdate=2007-10-24}}</ref> [[File:TheSingleWhiteRose.jpg|thumb|right|ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ವೈಟ್ ರೋಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಉಳಿದಿದೆ.]] ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೆಸರು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾದರೂ, ಅದನ್ನು ೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ರಾಜ ಎಡ್ಗರ್ ದಿ ಪೀಸ್‌ಫುಲ್ ಕುಲೀನ ವರ್ಗದ ಬಿರುದು ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್<ref name="northeasthiss">{{cite web|url=http://www.northeastengland.talktalk.net/page24.htm|publisher=NorthEastEngland.talktalk.net|title=Timeline of North East History|accessdate=2007-10-24|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029173256/http://www.northeastengland.talktalk.net/page24.htm|url-status=dead}}</ref> ಸೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಿದರು.ಅರ್ಲ್ ಆಧಿಪತ್ಯವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.ಇದನ್ನು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ''ಅರ್ಲ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಿರುದು ಪ್ರಸಕ್ತ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ರಾಜ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಕುಲೀನ ವರ್ಗದವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಯಿತು.<ref name="northeasthiss" /> ಈ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕೊನೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಲಿಯಂ ಲೆ ಗ್ರಾಸ್.ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅರ್ಲ್‌ಗಿರಿಯನ್ನು ಹೆನ್ರಿ II ರದ್ದುಮಾಡಿದ. ''ದಿ ಅನಾರ್ಚಿ'' (ಅರಾಜಕತೆ)ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ತೊಂದರೆಯ ಅವಧಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಅರ್ಲ್‌ಗಿರಿಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.sqa.org.uk/files_ccc/03miHistoryInt2.pdf|publisher=SQA.org.uk|title=Murder in the Cathedral: Crown, Church and People 1154-1173|accessdate=2007-10-24|format=PDF|archive-date=27 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527221320/http://www.sqa.org.uk/files_ccc/03miHistoryInt2.pdf|url-status=dead}}</ref> ವರಿಷ್ಠರ ವರ್ಗವನ್ನು ೧೩೮೫ರಲ್ಲಿ ಎಡ್ವರ್ಡ್ III ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಿದ. ಈ ಬಾರಿ ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಬಿರುದಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ. ಇದನ್ನು ಅವನ ಪುತ್ರ ಎಡ್ಮಂಡ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಂಗ್‌ಲಿಗೆ ನೀಡಿದ. ಎಡ್ಮಂಡ್ ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ; ನಂತರ ಬಿರುದನ್ನು ಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಜತೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ವೈಟ್ ರೋಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮುಂತಾದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಆಧುನಿಕ ದಿನದ ಸಂಕೇತವು ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟ್‌ರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="whiterosehistory">{{cite web |url=http://www.yorkshirehistory.com/yorkshirerose.htm|publisher=YorkshireHistory.com|title=The White Rose of Yorkshire|accessdate=2007-10-24}}</ref> ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಳಗೆ ಈ ಹೌಸ್‌ಗೆ ವಿಶೇಷ ನಂಟನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟ್ ರಾಜ ರಿಚರ್ಡ್ IIIವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಜೀವನದ ಬಹು ಭಾಗವನ್ನು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮಿಡಲ್‌ಹ್ಯಾಂ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ.<ref name="middleham" /><ref>{{cite web|url=http://www.richardiiiyorkshire.co.uk/|publisher=Richard III Society - Yorkshire Branch|title=Why a Yorkshire Branch Site?|accessdate=2007-10-24|archive-date=24 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071124043401/http://www.richardiiiyorkshire.co.uk/|url-status=dead}}</ref> ಆಗಿನಿಂದ ಈ ಬಿರುದು ಅನೇಕ ಮಂದಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗಿದ್ದು, ರಾಜನ ಜತೆ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್ ಬಿರುದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಎರಡನೇ ಪುತ್ರನಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.ukdukes.co.uk/the_dukes/the_duke_of_york/|publisher=UKDukes.co.uk|title=The Dukes of the Peerage of the United Kingdom: Duke of York|accessdate=2007-10-24|archive-date=19 ಮಾರ್ಚ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319081521/http://www.ukdukes.co.uk/the_dukes/the_duke_of_york/|url-status=dead}}</ref> ==ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== {{Main|List of people from Yorkshire}} ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌== {{Portal|Yorkshire}} * ೧೯೩೧ ಡಾಗರ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಭೂಕಂಪ * ೧೯೮೪ರಿಂದ ಉಪಸ್ಥಿತವಿದ್ದ ಮುಚ್ಚಿದ ದಿನಾಂಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕಮೀಷನರ್‌ಗಳ ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಸೇವೆ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಫಾರ್ವಾರ್ಡ್ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ತುಕಡಿ * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸಮಾಜ * ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್‌ ಟೆರಿಯರ್‌(ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸೈನ್ಯದ ಸದಸ್ಯ) * ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಬಯಲುಗಳು *ಈಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ *ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ *ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ *ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ {{Clear}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌== {{Reflist|2}} ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== :{{note label|wars|a|a}}ವಾರ್ಸ್ ಆಫ್ ರೋಸಸ್ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲಂಕಾಸ್ಟರ್ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ರಾಜಮನೆತನದ ಮನೆಗಳ ನಡುವೆ ಹೋರಾಟ ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಯುದ್ಧಗಳು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ಅವು ಹೌಸ್ ಆಫ್ ಪ್ಲಾಂಟಾಜೆನೆಟ್‌ನ ಕ್ಯಾಡೆಟ್ ಶಾಖೆಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆದ ರಾಜಮನೆತನದ ಹೋರಾಟವಾಗಿದೆ.ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕುಟುಂಬ ಶರೀಪ್ ಹಟ್ಟನ್ ನೆವಿಲ್ಲೆಸ್ ಮತ್ತು ಮಿಡಲ್‌ಹ್ಯಾಂ ಯಾರ್ಕಿಸ್ಟರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಅದೇ ರೀತಿ ಬೋಲ್ಟನ್ಸ್ಕ್ರೋಪ್ಸ್, ಡ್ಯಾನ್‌ಬಿಯ ಲ್ಯಾಟಿಮರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಪ್ ಹಾಗು ತಿರ್ಸ್ಕ್ನ ಮೊಬ್ರೇಸ್ ಮತ್ತು ಬರ್ಟನ್ ಇನ್ ಲಾನ್ಸ್‌ಡೇಲ್. ಆದರೂ ಕೆಲವರು ಲಂಕಾಸ್ಟ್ರಿಯನ್‌ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪರ್ಸೀಸ್, ಕ್ಲಿಫರ್ಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಕಿಪ್‌ಟನ್, ರಾಸ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ಮ್ಸ್‌ಲೆ, ಗ್ರೇಸ್ಟಾಕ್ ಆಫ್ ಹೆಂಡರ್‌ಸ್ಕೆಲ್ಫ್, ಸ್ಟಾಫರ್ಡ್ ಆಫ್ ಹೋಲ್ಡರ್‌ನೆಸ್ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಲ್ಬೋಚ್ ಆಫ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್. == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌ == {{Sister project links|Yorkshire}} * [http://www.britannia.com/history/yorkshire/ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ |date=21 ಮೇ 2014 }} * [http://www.yorkshire-dialect.org/ ಸ್ಯಾಂಪಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡಯಾಲೆಕ್ಟ್] * [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಇಂಕ್ವಿಸಿಷನ್ಸ್ 1275–1295] *[http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್]: ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯ ಮಾಹಿತಿGENUKIನಲ್ಲಿ. * [http://www.yorkshire.com/ ವೆಲ್ಕಮ್ ಟು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112102230/http://www.yorkshire.com/ |date=2021-01-12 }} {{Yorkshire}} {{England counties/1889}} {{Coord|54|00|N|1|30|W|display=title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕೌಂಟಿಗಳು]] n6p0u59vt4xvjflwy6z5yv917bb66y6 10 42906 1373338 348670 2026-05-14T01:05:12Z CommonsDelinker 768 ಚಿತ್ರ FNL_Flag.svgರ ಬದಲು ಚಿತ್ರ Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. 1373338 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = South Vietnam | flag alias = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-PRG = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | link alias-tennis = Vietnam {{{mw}}} Cup team | link alias-naval = Republic of Vietnam Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = PRG | related1 = Vietnam </noinclude> }} hxdxlhc4re8vwg2qzqug50qq5umvlfx 0 77754 1373340 1371790 2026-05-14T01:56:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373340 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = Rañjanā | type = [[Abugida]] | languages = [[Newar language|Newar]]<br />Sanskrit<br />[[Standard Tibetan|Tibetan]] | time = c. 1100&ndash;present | region = Nepal and India | fam1 = [[Brahmi script|Brahmi]] | fam2 = [[Gupta script|Gupta]] | fam3 = [[Nepalese scripts|Nepalese]] | fam4 = [[Mol script|Mol]] | sisters = [[Prachalit Nepal alphabet|Prachalit]]<br />[[Litumol script|Litumol]] | children = [[Soyombo alphabet|Soyombo]] | sample = Ranjana Varnamala.png | imagesize = 200px }} [[File:Maru tol street sign.jpg|thumb|right|Street sign in Kathmandu in Ranjana, Devanagari and English.]] [[File:Kmc3.jpg|thumb|right|Signboard of [[Kathmandu]] Metropolitan City Office in Ranjana script (second row).]] '''ಕುಟಿಲ ಲಿಪಿ''' ಅಥವಾ ರಂಜನಾ ಲಿಪಿ<ref name="Omniglot">[http://www.omniglot.com/writing/ranjana.htm Omniglot]</ref> ಒಂದು ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯ [[ನಾಗರೀ ಲಿಪಿ]].<ref name="Omniglot" /> ಸುಮಾರು 6ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ 9ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಇದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಕ್ಷರಗಳ ನೇರ ಗೆರೆಗಳೆಲ್ಲ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿದಂತಿರುವುದೂ, ಸಂಯುಕ್ತ ಸ್ವರಚಿಹ್ನೆಗಳು ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿರುವುದೂ ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಕ್ಷರಗಳ ವಕ್ರರೂಪದಿಂದಲೇ ಈ ಲಿಪಿಗೆ ಕುಟಿಲ ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಢವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಕಾಲ== ಕುಟಿಲ ಲಿಪಿಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಘಟ್ಟವನ್ನು [[ಯಶೋಧರ್ಮನ್|ಯಶೋವರ್ಮನ]] ಮಂಡಸೋರ್ ಶಿಲಾಲೇಖದಲ್ಲೂ ಮಹಾನಾಮನ [[ಬುದ್ದಗಯೆ]]ಯ [[ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನಗಳಲ್ಲೂ]] ಕಾಣಬಹುದು. [[ಮೌಖರಿ]] ಅರಸರ ಶಾಸನಗಳು, [[ಹರ್ಷವರ್ಧನ]]ನ ತಾಮ್ರಪಟಗಳು, ಚಂಬಾದ ಮೇರುವರ್ಮನ ಶಾಸನಗಳು, [[ಮಾಳವ]] ಮತ್ತು [[ರಾಜಾಸ್ಥಾನ|ರಾಜಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ]] ದೊರಕಿರುವ ಪ್ರತಿಹಾರ ರಾಜರ ಶಾಸನಗಳು, [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ]] ಹೊರ್ಯುಜೀ ಬೌದ್ಧ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತ, ಹೃದಯ ಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣೀಪ ವಿಜಯ ಎಂಬ ಹಸ್ತಪತ್ರಿಗಳು- ಇವೆಲ್ಲ ಈ ಲಿಪಿಯಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಇಂದಿನ [[ದೇವನಾಗರೀ]] ಅಕ್ಷರಗಳ ಮೂಲರೂಪಗಳು ಈ [[ಲಿಪಿ|ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ]] ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. == ಅಕ್ಷರಗಳು== ===[[ಸ್ವರ|ಸ್ವರಾಕ್ಷರಗಳು]]=== [[File:Tianjin Temple Sanskrit Ranjana Script.jpeg|thumb|right|ಚೀನಾದ ಟಿಯಾಂಜಿನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧ ದೇವಾಲಾಯದ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿರುವ, ಕುಟಿಲ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಮಂತ್ರಗಳು]] {| class="wikitable sortable " |- | [[File:Ranjana a.svg|24px]] a अ || [[File:Ranjana ah.svg|24px]] aḥ अः || [[File:Ranjana aa.svg|24px]] ā आ || [[File:Ranjana script आः.jpg|24px]]āḥ आः || [[File:Ranjana i.svg|30px]] i इ ||[[File:Ranjana ii.svg|24px]] ī ई || [[File:Ranjana u.svg|24px]] u उ ||[[File:Ranjana uu.svg|24px]] ū ऊ ||[[File:Ranjana ri.svg|24px]] ṛ ऋ || [[File:Ranjana rii.svg|24px]] ṝ ॠ |- | [[File:Ranjana li.svg|24px]] ḷ ऌ || [[File:Ranjana lii.svg|24px]] ḹ ॡ|| [[File:Ranjana e.svg|24px]] e ए ||[[File:Ranjana ai.svg|24px]] ai ऐ|| [[File:Ranjana o.svg|24px]] o ओ || [[File:Ranjana au.svg|24px]] au औ || [[File:Ranjana script अँ.jpg|30px]] å अँ ||[[File:Ranjana am.svg|24px]] aṃ अं || [[File:Ay.JPG|30px]] aī अय् || [[File:आय्, Ranjana script.jpg|30px]]a:j आय् || [[File:एय्, Ranjana script.jpg|30px]] aĪ एय् |} ===[[ವ್ಯಂಜನ|ವ್ಯಂಜನಗಳು]]=== {| class="wikitable sortable " |- | [[File:Ranjana k.svg|24px]] k क|| [[File:Ranjana kh.svg|24px]] kh ख|| [[File:Ranjana g.svg|24px]] g ग|| [[File:Ranjana gh.svg|24px]] gh घ|| [[File:Ranjana ng.svg|24px]] ṅ ङ |- | [[File:Ranjana c.svg|24px]] c च|| [[File:Ranjana ch.svg|24px]] ch छ|| [[File:Ranjana j.svg|24px]] j ज|| [[File:Ranjana jh.svg|24px]] jh झ|| [[File:Ranjana ny.svg|24px]] ñ ञ |- | [[File:Ranjana tt.svg|24px]] ṭ ट|| [[File:Ranjana tth.svg|24px]] ṭh ठ|| [[File:Ranjana dd.svg|24px]] ḍ ड|| [[File:Ranjana ddh.svg|24px]] ḍh ढ|| [[File:Ranjana nn.svg|24px]] ṇ ण |- | [[File:Ranjana t.svg|24px]] t त|| [[File:Ranjana th.svg|24px]] th थ|| [[File:Ranjana d.svg|24px]] d द|| [[File:Ranjana dh.svg|24px]] dh ध|| [[File:Ranjana n.svg|24px]] n न |- | [[File:Ranjana p.svg|24px]] p प|| [[File:Ranjana ph.svg|24px]] ph फ|| [[File:Ranjana b.svg|24px]] b ब|| [[File:Ranjana bh.svg|24px]] bh भ|| [[File:Ranjana m.svg|24px]] m म |- | [[File:Ranjana y.svg|24px]] y य|| [[File:Ranjana r.svg|24px]] r र|| [[File:Ranjana l.svg|24px]] l ल|| [[File:Ranjana v.svg|24px]] v व|| style="background:#dddddd;"| |- | [[File:Ranjana sh.svg|24px]] ś श|| [[File:Ranjana ss.svg|24px]] ṣ ष|| [[File:Ranjana s.svg|24px]] s स|| [[File:Ranjana h.svg|24px]] h ह|| style="background:#dddddd;"| |} {| class="wikitable sortable " align="center" |- | [[File:Ranjana ksh.svg|24px]] kṣ क्ष|| [[File:Ranjana tr.svg|24px]] tr त्र|| [[File:Ranjana jny.svg|24px]] jñ ज्ञ |} ===[[ಅಂಕಿಗಳು|ಅಂಕೆಗಳು]]=== {| class="wikitable sortable " |- | [[File:Ranjana 0.svg|24px]] 0 ० || [[File:Ranjana 1.svg|24px]] 1 १|| [[File:Ranjana 2.svg|24px]] 2 २ ||[[File:Ranjana 3.svg|24px]] 3 ३ || [[File:Ranjana 4.svg|24px]] 4 ४|| [[File:Ranjana 5.svg|24px]] 5 ५ ||[[File:Ranjana 6.svg|24px]] 6 ६ || [[File:Ranjana 7.svg|24px]] 7 ७|| [[File:Ranjana 8.svg|24px]] 8 ८ || [[File:Ranjana 9.svg|24px]] 9 ९ |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://malaiya.tripod.com/ranjana/ Ranjana script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224090018/https://malaiya.tripod.com/ranjana/ |date=2021-02-24 }} *[http://www.omniglot.com/writing/ranjana.htm Newari/Ranjana script page on Omniglot] *[http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n3649.pdf N3649: Preliminary proposal for encoding the Rañjana script in the SMP of the UCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124064546/http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n3649.pdf |date=2020-11-24 }} *[http://www.lantsha-vartu.org/ranjanascript/index.html Ranjana script] *[http://www.mldc.cn/sanskritweb/resour/pale/astasahasrika.pdf Akṣara List of the Manuscript of Aṣṭasāhasrikāprajñāpāramitā, ca. the 11-12th Centuries, Collection of Sanskrit Mss. Formerly Preserved in the China Ethnic Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228083136/http://www.mldc.cn/sanskritweb/resour/pale/astasahasrika.pdf |date=2013-12-28 }} *[http://www.mldc.cn/sanskritweb/resour/pale/failaipeak%20aksara.pdf Akṣara List of the Sanskrit Inscriptions of Feilai peak, Hangzhou, China ( 1282-1292 CE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103083506/http://www.mldc.cn/sanskritweb/resour/pale/failaipeak%20aksara.pdf |date=2014-01-03 }} *[http://www.lantsha-vartu.org/lantshascript/index.html Lantsha script] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕುಟಿಲ ಲಿಪಿ}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲಿಪಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು]] 8q2p4pnqo8d7t09qs7hlfcsliasuduq 0 118655 1373321 1372591 2026-05-13T13:19:01Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373321 wikitext text/x-wiki '''ಭಾರತದ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು''' ಸಾರಿಗೆ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಾದ ಭೂಮಿ, ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹೆಚ್ಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="wbtransport"/> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳಂತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, 2013 ರ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶದ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ 24.85 ಮಿಲಿಯನ್ ಕಾರುಗಳಿವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಸುಮಾರು 21 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಕುಟುಂಬಗಳು ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 67.7 ರಷ್ಟು ಕುಟುಂಬಗಳು ಕಾರು ಅಥವಾ ವ್ಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ವಾಹನಗಳ ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಉದ್ಯಮವು ಪ್ರಸ್ತುತ 4.6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾಹನಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರ 10.5% ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಬಹಳವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ,<ref name="wbtransport"/> 8.225 ಬಿಲಿಯನಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ &nbsp; ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 970 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್&nbsp; [[ಸರಕು|ಸರಕನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ..]] <ref name="Yearbook2011-12">{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/pdf/YEAR_BOOK_ENG_2011_12/1.pdf|title=Indian Railways Yearbook-2011-12|publisher=Indian Railways|access-date=5 February 2014}}</ref> ರೈಲುಗಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು 18 ಮಿಲಿಯನ್ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ. 2015–16ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು]] ಒಳನಾಡಿನ ಜಲಮಾರ್ಗ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 106 ''ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು'' (ಎನ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ) ಘೋಷಿಸಿತು, ಸಾರಿಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಇಂಗಾಲದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಜಲಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇಂಗಾಲದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="ETW1">{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/government-groups-106-national-waterways-in-three-categories/articleshow/52190923.cms|title=Government groups 106 national waterways in three categories|date=9 May 2016|publisher=}}</ref> ಸಾರಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಹಳೆಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಕಡಿಮೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಾರಿಗೆಯ ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 10% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ <ref name="wbtransport">{{Cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2019-09-04|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ಈ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. [[ಗೋಲ್ಡ್ಮನ್ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್|ಗೋಲ್ಡ್ಮನ್ ಸ್ಯಾಚ್ಸ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು US$ 1.7 ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ &nbsp; ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮುಂದಿನ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಟ್ರಿಲಿಯನ್. == ಮಾನವ / ಪ್ರಾಣಿ ಚಾಲಿತ == ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ|ವಾಕಿಂಗ್]] ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವು ಯಾವಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯದು. ಜನರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಎತ್ತಿನ ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಆದಿ ಶಂಕರ|ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು]] [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಬಳಿಯ ಕಾಲಡಿಯಿಂದ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು.<ref name="Sankaracharya">{{Cite book|title=Sankara-Dig-Vijaya: The Traditional Life of Sri Sankaracharya by Madhava-Vidyaranya|last=Tapasyananda|first=Swami|publisher=Sri Ramakrishna Math|year=2002|isbn=978-81-7120-434-2|location=India}}</ref> ವಾಕಿಂಗ್ ಇನ್ನೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="Tiwari">{{Cite web|url=http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|title=URBAN TRANSPORT IN INDIAN CITIES|last=Tiwari|first=Geetam|publisher=London School of Economics|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713060350/http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|archive-date=13 July 2010|dead-url=yes|access-date=23 June 2009}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಾಗಣೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು, ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗೆ, ಮುಂಬೈ ಮಹಾನಗರದ ವಲಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ಹೆಚ್ಚು 50 ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದೆ ಮಾಳಿಗೆ ಅಟ್ಟಣಿಗೆಗಳ,<ref name="mmrdaskywalk">{{Cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/skywalk.htm|title=MMRDA&nbsp;– Projects&nbsp;– Skywalk|publisher=[[MMRDA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314125705/http://mmrdamumbai.org/skywalk.htm|archive-date=14 March 2009|dead-url=no|access-date=24 March 2009}}</ref><ref name="hindubandrakurla">{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|title=Mumbai pedestrians can walk safe in the sky|last=S.Shanker|date=23 November 2008|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]] Business Line|access-date=24 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210153810/http://thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|archive-date=10 February 2009|dead-url=yes|page=1}}</ref> ಭಾಗವಾಗಿ ಮುಂಬೈ ಸ್ಕೈವಾಕ್ ಯೋಜನೆ, ಇದು ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ವಾಕ್ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ತುಂಬಾ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. [[ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ|ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಿರುತ್ತವೆ]] ಉದಾಹರಣೆಗಳು ''palkhis'' ಅಥವಾ ''pallakiis'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಒಂದು ದೇವರ ದೇವತೆಯನ್ನು (ವಿಗ್ರಹವನ್ನು) ಸಾಗಿಸಲು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಐಷಾರಾಮಿ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು. ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ''ಪಾಲ್ಖಿಗಳಲ್ಲಿ'' ಸಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಆಧುನಿಕ ಬಳಕೆಯು ಭಾರತೀಯ ವಿವಾಹಗಳು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ದೇವರ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/Pilgrim-nation-The-Goddess-Meenakshi-of-Madurai/articleshow/55639722.cms|title=Pilgrim nation: The Goddess Meenakshi of Madurai|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=27 November 2016|work=Mumbai Mirror|access-date=8 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/Big-fat-weddings-getting-trim/article16662665.ece|title=Big, fat weddings getting trim|last=Anand|first=Jatin|date=21 November 2016|work=The Hindu|access-date=8 January 2017}}</ref> ಬೈಸಿಕಲ್ ಅಥವಾ ಸೈಕಲ್‌ಗಳು, ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30% ರಿಂದ 75% ವರೆಗಿನ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="bicycles">{{Cite web|url=http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html|title=Bicycle Ownership in India|publisher=Bike-eu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513081820/http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html|archive-date=13 May 2009|dead-url=yes|access-date=5 April 2010}}</ref> ವಾಕಿಂಗ್ ಜೊತೆಗೆ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ 50 ರಿಂದ 80% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Tiwari"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬೈಸಿಕಲ್ ಸವಾರಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ರಸ್ತೆಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬೈಸಿಕಲ್ ಲೇನ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಳಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Bicycle">{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm|title=Now, paddle your way across Delhi|last=Singh|first=Amit|date=20 January 2010|publisher=Mid-day.com|access-date=5 April 2010|archive-date=17 ಜೂನ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617081642/http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm|url-status=dead}}</ref> ಮಾನವ ಎಳೆಯುವ ರಿಕ್ಷಾಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಈ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು "ಅಮಾನವೀಯ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸುವ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರವು 2005 ರಲ್ಲಿ ಈ ರಿಕ್ಷಾಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧ ಹೇರಲು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು.<ref name="inhuman">{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774|title=Hand-pulled rickshaws to go off Kolkata roads|work=Online edition of The Indian Express, dated 2005-08-15|access-date=23 April 2009|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014072754/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಹ್ಯಾಕ್ನಿ ಕ್ಯಾರೇಜ್ ಮಸೂದೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 2006 ರಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ವಿಧಾನಸಭೆಯು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೂ, ಅದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref name="tele81031">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1081031/jsp/calcutta/story_10035108.jsp|title=Rule review for rickshaw ban|last=Legal|first=Our|date=31 October 2008|work=Online edition of The Telegraph, dated 2008-10-31|access-date=23 April 2009|location=Calcutta, India}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕೈಯಿಂದ ಎಳೆದ ರಿಕ್ಷಾ ಮಾಲೀಕರ ಸಂಘವು ಮಸೂದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಮಸೂದೆಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸೈಕಲ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1940 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="TED-Taj">{{Cite web|url=http://www1.american.edu/TED/taj.htm|title=The Taj Mahal: Pollution and Tourism|last=Farrell|first=Sean|publisher=Trade and Environment Database (TED)(American University)|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926060455/http://www1.american.edu/TED/taj.htm|archive-date=26 September 2009|dead-url=yes|access-date=29 November 2009}}</ref> ಅವರು ಟ್ರೈಸೈಕಲ್ಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಪೆಡಲ್ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. 2000 ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಹಲವಾರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="CRBanTOI">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-09/delhi/27984451_1_cycle-rickshaws-chandni-chowk-church-mission-road|title=Rickshaw ban from today|date=9 June 2007|work=Online edition of The Times of India, dated 2007-06-09|access-date=18 June 2009|archive-date=2011-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105185410/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-09/delhi/27984451_1_cycle-rickshaws-chandni-chowk-church-mission-road|url-status=dead}}</ref><ref name="CRbanTT">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/guwahati/story_6811101.asp|title=Ban on slow vehicles in select areas likely|date=30 September 2006|work=Online edition of The Telegraph, dated 2006-09-29|access-date=18 June 2009|location=Calcutta, India}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Chennaiban">{{Cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|title=Ban on fish-carts extended|website=Online edition of The Hindu, dated 2002-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050306001710/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|archive-date=6 March 2005|dead-url=yes|access-date=18 June 2008}}</ref> [[ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸ್‌|ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು]] ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸೈಕಲ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಅಫಿಡವಿಟ್ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು ಆದರೆ ಅದನ್ನು ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಜಾಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm|title=New Delhi News : Police opinion on plying of cycle-rickshaws irks Court|date=9 December 2009|work=The Hindu|access-date=5 April 2010|location=Chennai, India|archive-date=14 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091214110421/http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm|url-status=dead}}</ref> ಇದಲ್ಲದೆ, ಪರಿಸರವಾದಿಗಳು ಸೈಕಲ್ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು ಮಾಲಿನ್ಯರಹಿತ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="CSEBulletin">{{Cite web|url=http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|title=Cycle rickshaws: Victims of car mania|publisher=[[Centre for Science and Environment]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717090721/http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|archive-date=17 July 2007|access-date=18 June 2009}}</ref> === ಎತ್ತಿನ ಬಂಡಿಗಳು / ಕುದುರೆ ಗಾಡಿಗಳು === ಎತ್ತಿನ ಬಂಡಿಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸಾರಿಗೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನವು ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಿಂದ ಸಾರಿಗೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆ ಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಇಂದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು [[ಟಾಂಗ|ಟಂಗಾ]] ಅಥವಾ ''ಬಗ್ಗೀಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಬಯಿಯ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರವಾಸಿ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕುದುರೆ ಗಾಡಿಗಳು ಈಗ ಭಾರತದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="fadingtonga">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-18/delhi/27999341_1_tongas-turkman-gate-railway-stations|title=Fading tongas on their last ride|last=Banerjee|first=Rumu|date=18 January 2009|work=Online edition of the [[ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]], dated 2009-01-18|access-date=13 April 2009|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105183938/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-18/delhi/27999341_1_tongas-turkman-gate-railway-stations|url-status=dead}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಗರಗಳು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ವಾಹನಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿವೆ.<ref name="Bangaloreban">{{Cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|title=Imperial jhutka on an exit march|last=Marianne De Nazareth|website=Online edition of The Hindu, dated 2002-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051501/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|archive-date=25 February 2007|dead-url=yes|access-date=18 June 2009}}</ref><ref name="Delhiban">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|title=Road to nowhere|last=Firoz Bakht Ahmed|date=19 December 2002|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-12-19|access-date=18 June 2009|location=Chennai, India|archive-date=2 ಜುಲೈ 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030702074452/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Ahmedabadban">{{Cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|title=Starting today, tourist buses, trucks can't drive into city|website=Online edition of The Indian Express, dated 2004-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040710184620/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|archive-date=10 July 2004|dead-url=yes|access-date=13 June 2009}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Pune_ExpresswayDec2007.jpg|thumb|ಮುಂಬೈ-ಪುಣೆ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ವೇ 2002 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಮೊದಲ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಹೆದ್ದಾರಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Outer_Ring_Road_(Nehru_ORR)_at_Narsinghi.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನರಸಿಂಹಿಯಲ್ಲಿ R ಟರ್ ರಿಂಗ್ ರಸ್ತೆ (ನೆಹರು ಒಆರ್ಆರ್)]] [[ಚಿತ್ರ:Durgapur_Xpressway.jpg|right|thumb| ಎನ್ಎಚ್ 2 ರ ಭಾಗವಾದ ಭಾರತದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ]] ದುರ್ಗಾಪುರ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ವೇ ]] ಹರಪ್ಪನ್ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಂತೆ ಭಾರತವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.historytv18.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-14 |archive-date=2019-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607144852/http://historytv18.com/ |url-status=dead }}</ref> 2017 ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ರಸ್ತೆ ಉದ್ದ {{Convert|5603293|km|mi|abbr=on}} ;<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=2019-09-04|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. 0.66 ಕ್ಕೆ &nbsp; ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಭೂಮಿಗೆ ಕಿಮೀ ಹೆದ್ದಾರಿ ಭಾರತದ ಹೆದ್ದಾರಿ ಜಾಲದ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ (0.65) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ (0.16) ಅಥವಾ ಬ್ರೆಜಿಲ್ (0.20) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.<ref name="wbtransport"/> ಭಾರತವು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ (ಭಾರತ)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ]] ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. 2013 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತವು ಒಟ್ಟು {{Convert|70934|km|0|abbr=on}} ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ {{Convert|1205|km|0|abbr=on}} ಅನ್ನು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="roadlengthref">{{Cite web|url=http://prakashdwivediofficial.com|title=Indian Road Network|publisher=[[National Highways Authority of India]]|access-date=31 March 2009|archive-date=12 ಜೂನ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162100/http://prakashdwivediofficial.com/|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 65% ಸರಕು ಮತ್ತು 80% ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ರಸ್ತೆಗಳು ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಒಟ್ಟು ರಸ್ತೆ ಸಂಚಾರದ ಸುಮಾರು 40% ನಷ್ಟು ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಕೇವಲ 2% ರಸ್ತೆ ಜಾಲವು ಈ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ.<ref name="roadlengthref"/> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸರಾಸರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ 10.16% ರಷ್ಟಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ (ಎನ್‌ಎಚ್‌ಡಿಪಿ) ಯಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಈ ರಸ್ತೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿಸ್ತಾರಗಳನ್ನು ಆರು ಪಥಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಯೋಜನೆಯೂ ಇದೆ.<ref name="sixlaning">{{Cite web|url=http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php|title=National Highways|publisher=Portal of Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20090110090603/http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php|archive-date=10 January 2009|dead-url=yes|access-date=23 June 2009}}</ref> ಎಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಲೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು ಮುಂಬೈ-ಪುಣೆ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ವೇ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[ಚಿನ್ನದ ಚತುಷ್ಪಥ (ಚತುರ್ಭುಜಾಕೃತಿ )|ಗೋಲ್ಡನ್ ಚತುರ್ಭುಜ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಬಹುಪಥ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. 2000 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಸುಮಾರು 40% ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಹವಾಮಾನ ರಸ್ತೆಗಳ ಪ್ರವೇಶದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು.<ref name="wbtransport"/><ref name="wbtransportpdf">{{Cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=Rural Roads: A Lifeline for Villages in India|publisher=World Bank|page=3|format=PDF <!-- click the link to verify -->|access-date=3 June 2009|archive-date=6 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106050627/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಪರ್ಕ ಸುಧಾರಿಸಲು, ''ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಗ್ರಾಮ ಸಡಕ್ ಯೋಜನೆ'' (ಪ್ರಧಾನಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್), ಅನುದಾನ ಯೋಜನೆಯ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ]] ಸಹಾಯದಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]], ಸಂಪರ್ಕ ಎಲ್ಲಾ ಹವಾಮಾನ ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು 2000 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು 500 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು (ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ 250 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು).<ref name="pgmsy">{{Cite web|url=http://www.pmgsy.nic.in/pmg31.asp|title=Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PGMSY)|date=2 November 2004|publisher=Ministry of Rural Development, Government of India|access-date=3 June 2009|archive-date=19 ಜೂನ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619065218/http://pmgsy.nic.in/pmg31.asp|url-status=dead}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ದಟ್ಟಣೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಜಾಮ್ ಮತ್ತು ಅಪಘಾತಗಳು ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗ Chandigarh]] ದಂತಹ ಕೆಲವು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ವಾಹನಗಳು ಕಡಿಮೆ ದಟ್ಟಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://chandigarh.gov.in/cmp2031/traffic.pdf |title="Chandigarh Roads" |access-date=2019-09-04 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513200031/http://chandigarh.gov.in/cmp2031/traffic.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Poortraffic">{{Cite web|url=http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|title=Traffic Accidents Kill at Least 51 in India on Monday|last=Moore|first=Ted|date=14 May 2007|publisher=ENews 2.0|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725102345/http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|archive-date=25 July 2012|dead-url=yes|access-date=12 June 2009}}</ref> ಭಾರತವು ರಸ್ತೆ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಕಳಪೆ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ-ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಸುಮಾರು 90,000 ಜನರು ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.<ref name="accidentvariableboard">{{Cite web|url=http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf|title=Report of Committee for study of the applicability of Variable Message Sign (VMS) on NHs inter-alia for finalization of Interim Guidelines.|date=24 October 2007|publisher=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|page=2|access-date=6 June 2009|archive-date=21 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721160135/http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf|url-status=dead}}</ref> ದೇಶದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 13 ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, 2007 ರಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳು 130,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿವೆ, ಇದು ಚೀನಾವನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದೆ.<ref name="India leads world in road deaths: WHO">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-17/india/28181973_1_road-accidents-road-fatalities-global-road-safety|title=India leads world in road deaths: WHO|date=17 August 2009|work=[[The Times of India|TOI]]|access-date=2019-09-04|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202215433/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-17/india/28181973_1_road-accidents-road-fatalities-global-road-safety|url-status=dead}}</ref><ref name="Road accidents in India claim more than 130,000 lives">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/india|title=India's deadly roads|last=Ramesh|first=Randeep|date=11 October 2008|work=The Guardian|location=London}}</ref> ಏಷ್ಯನ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ''ಓದುಗರ ಡೈಜೆಸ್ಟ್'' ಅಧ್ಯಯನವು ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ದಟ್ಟಣೆಗೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. {| class="wikitable" ! ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಕಾರ ! ಉದ್ದ |- align="center" | ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇಗಳು | {{Convert|1206|km|mi|abbr=on}} 2011 ರಂತೆ |- align="center" | [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ (ಭಾರತ)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] | {{Convert|79116|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು | {{Convert|155716|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | ಜಿಲ್ಲೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಇತರ ರಸ್ತೆಗಳು | {{Convert|4455010|km|mi|abbr=on}} |- align="center" ! ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ ! {{Convert|4689842|km|mi|abbr=on}} (ಅಂದಾಜು) |} [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_03-2016_48_bus_in_Mahim.jpg|thumb|ಮುಂಬೈನ ಬೆಸ್ಟ್ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ]] ಬಸ್ಸುಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, ನಗರ ಬಸ್ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮದ ಮೂಲಕ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನಿಗಮಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.<ref name="Singh">{{Cite journal|url=http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|title=Review of Urban Transportation in India|last=Sanjay K. Singh|journal=Journal of Public Transportation, Vol. 8, No. 1, 2005|accessdate=23 June 2009|archive-date=15 ಜೂನ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615101216/http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಂಪನಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ನೌಕೆಗಳಿವೆ: 2012 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ 131,800 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬಸ್ಸುಗಳಿದ್ದವು, ಆದರೆ 1,544,700 ಬಸ್ಸುಗಳು ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಗಳ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://data.gov.in/catalog/number-buses-owned-public-and-private-sectors-india|title=Number of Buses Owned by the Public and Private Sectors in India|year=2012|publisher=Open Government Data Platform India|access-date=29 November 2017}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ವೈಯಕ್ತಿಕಗೊಳಿಸಿದ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಸ್‌ಗಳ ಪಾಲು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಕಾರುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 80 ಪ್ರತಿಶತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="Singh"/> ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ಕಾರವು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯಡಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಯುಟಿ ಬಸ್ ಫ್ಲೀಟ್ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ: {| class="wikitable sortable" ! ಸೀನಿಯರ್ ನಂ. ! ರಾಜ್ಯ ! ಎಲ್ಲಾ ಎಸ್‌ಟಿಯುಗಳ ಬಸ್ |- | 1 | [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | 23829 {{increase}} |- | 2 | [[ತಮಿಳುನಾಡು]] | 22203 {{increase}} |- | 3 | [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] | 18515 {{increase}} |- | 4 | [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] | 12429 {{increase}} |- | 5 | [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] | 11841 {{increase}} |- | 6 | [[ತೆಲಂಗಾಣ]] | 10476 {{increase}} |- | 7 | [[ಗುಜರಾತ್]] | 9471 {{decrease}} |- | 8 | [[ಕೇರಳ]] | 6240 {{increase}} |- | 9 | [[ದೆಹಲಿ]] | 5578 {{decrease}} |- | 10 | [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]] | 4500 {{decrease}} |- | 11 | [[ಹರಿಯಾಣ]] | 4250 {{increase}} |- | 12 | [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]] | 3158 {{increase}} |- | 13 | ಪಂಜಾಬ್ | 2508 {{decrease}} |- | 14 | [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]] | 2345 {{decrease}} |- | 15 | [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ|ಉತ್ತರಖಂಡ್]] | 1419 {{decrease}} |- | 16 | [[ಅಸ್ಸಾಂ]] | 585 {{decrease}} |- | 17 | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗ..]] | 578 {{increase}} |- | 18 | [[ಗೋವ|ಗೋವಾ]] | 565 {{increase}} |- | 19 | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | 497 {{decrease}} |- | 20 | [[ಒರಿಸ್ಸಾ]] | 462 {{decrease}} |- | 21 | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪ]] | 268 {{decrease}} |- | 22 | [[ಬಿಹಾರ]] | 223 {{decrease}} |- | 23 | [[ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್]] | 185 {{decrease}} |- | 24 | [[ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]] | 164 {{decrease}} |- | 25 | [[ಪಾಂಡಿಚೆರಿ ನಗರ|ಪಾಂಡಿಚೆರಿ]] | 141 {{increase}} |- | 26 | [[ಸಿಕ್ಕಿಂ]] | 126 {{decrease}} |- | 27 | [[ಮೇಘಾಲಯ]] | 59 {{decrease}} |- | 28 | [[ಮಿಝೋರಂ|ಮಿಜೋರಾಂ]] | 49 {{decrease}} |- | 29 | [[ತ್ರಿಪುರ]] | 48 {{decrease}} |- | 30 | [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ]] | ನಿಲ್ {{decrease}} |- | 31 | [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಜಾರ್ಖಂಡ್]] | ನಿಲ್ {{decrease}} |- | 32 | [[ಮಣಿಪುರ]] | ನಿಲ್ {{decrease}} |- | 33 | [[ಛತ್ತೀಸ್‌ಘಡ್|Hatt ತ್ತೀಸ್‌ಗ h]] | ನಿಲ್ {{decrease}} |} [[ಚಿತ್ರ:Pune_BRTS.jpg|thumb|ಪುಣೆ ಬಿಆರ್‌ಟಿಎಸ್]] ಬಸ್ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (ಬಿಆರ್‌ಟಿಎಸ್) ದೇಶದ ಹಲವಾರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="BRTSasses">{{Cite web|url=http://www.unep.org/transport/lowcarbon/StakeHolders_2011_NewDehli/Oct%2020/Session%20V/BRT%20Projects%20in%20Indian%20Cities%20as%20Inclusive%20Transport%20Systems_Darshini_Joshi.pdf|title=BRT projects in Indian cities as inclusive transport systems?|website=[[CEPT University]]|access-date=28 November 2015|archive-date=8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208074428/http://www.unep.org/transport/lowcarbon/StakeHolders_2011_NewDehli/Oct%2020/Session%20V/BRT%20Projects%20in%20Indian%20Cities%20as%20Inclusive%20Transport%20Systems_Darshini_Joshi.pdf|url-status=dead}}</ref> ಬಸ್ಸುಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ 90% ರಷ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ,<ref name="urbantransportcrisis">{{Cite web|url=http://policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|title=Urban transport crisis in India|last=John Pucher|last2=Nisha Korattyswaropam|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314205253/http://www.policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|archive-date=14 March 2007|dead-url=yes|last3=Neha Mittal|last4=Neenu Ittyerah}}</ref> ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮಗಳು ನಡೆಸುತ್ತವೆ.<ref name="Singh"/> ] 1990 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರಿ ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮಗಳು ಅಂಗವಿಕಲರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ-ಮಹಡಿ ಬಸ್‌ಗಳಂತಹ ವಿವಿಧ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಬಸ್‌ಗಳು ಖಾಸಗಿ ಕಾರುಗಳ ಮಾಲೀಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="bestlowacbus">{{Cite web|url=http://bestundertaking.com/trans_land.asp|title=Landmarks in Transport|publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329223824/http://www.bestundertaking.com/trans_land.asp|archive-date=29 March 2009|dead-url=yes|access-date=18 April 2009}}</ref><ref name="bmtcinfoatpresent">{{Cite web|url=http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|title=BMTC The Present|publisher=[[Bangalore Metropolitan Transport Corporation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075730/http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|archive-date=17 May 2008|access-date=18 April 2009}}</ref> ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಬಸ್ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, 2010 ರಲ್ಲಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ನ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಂಡಳಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸುಸ್ಥಿರ ಸಾರಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100906-ahmedabad-brts-corridor-a-rare-success-story-743917-2010-08-28|title=Ahmedabad BRTS Corridor: A Rare Success Story|date=28 August 2010|website=India Today|language=en-US|access-date=2018-02-25}}</ref> ಪುಣೆಯ ರೇನ್‌ಬೋ ಬಿಆರ್‌ಟಿಎಸ್ ದೇಶದ ಮೊದಲ ಬಿಆರ್‌ಟಿಎಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ 1998 ರಲ್ಲಿ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.<ref name="timelineBEST">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866|title=A timeline of BEST buses in Mumbai|date=29 June 2013|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=11 March 2015|location=Mumbai}}</ref> ಜನವರಿ 2005 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೋಲ್ವೋ ಬಿ 7 ಆರ್ಎಲ್ ಇಂಟ್ರಾ-ಸಿಟಿ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು.<ref name="volvooper">{{Cite web|url=http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press+releases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|title=Volvo's first city buses in India operating|date=25 January 2006|publisher=[[Volvo Buses]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809174716/http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press%2Breleases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|archive-date=9 August 2009|dead-url=yes|access-date=23 June 2009}}</ref><ref name="volvoforay">{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|title=Volvo to foray into city bus segment in India|date=9 August 2005|access-date=23 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20060525183807/http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|archive-date=25 May 2006|dead-url=yes|publisher=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]] Businessline}}</ref><ref name="lwfloortohit">{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/Volvo-intra-city-buses-to-hit-B'lore-roads-on-Jan-17/152460/|title=Volvo intra-city buses to hit B'lore roads on Jan 17|date=11 January 2005|access-date=23 June 2009|publisher=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref> [[ವಾತಾನುಕೂಲ (ಉಪಕರಣ)|ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ]] ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು, ಇದು [[ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್]] ಬಳಿ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಏರ್ಟೆಲ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.<ref name="hudsonacbusstop">{{Cite web|url=http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|title=India Gets First AC Bus Stop!|date=15 December 2008|publisher=EfyTimes|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502165034/http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|archive-date=2 May 2009|dead-url=yes|access-date=5 April 2009}}</ref> [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರವು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಸ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಚೆನ್ನೈ ಮೊಫುಸಿಲ್ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಸ್.<ref name="thehindu20051228">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm|title=Koyambedu bus terminus gets ISO certification|last=S. Dorairaj|date=28 December 2005|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=25 April 2009|location=Chennai, India|archive-date=5 ಜುಲೈ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060705012703/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm|url-status=dead}}</ref> === ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳು === ==== ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳು ==== ಯಾಂತ್ರಿಕೃತ ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳಾದ ಸ್ಕೂಟರ್ ಮೋಟರ್ ಸೈಕಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಪೆಡ್‌ಗಳು ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ದಟ್ಟಣೆಯ ರಸ್ತೆಗಳು ಅಥವಾ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಸಾರಿಗೆ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಮಾರಾಟವಾದ ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಾರುಗಳಿಗಿಂತ ಹಲವಾರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 47.5 ಇದ್ದವು &nbsp; 2003 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಯನ್ ಚಾಲಿತ ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳು ಕೇವಲ 8.6 ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ &nbsp; ಮಿಲಿಯನ್ ಕಾರುಗಳು.<ref name="transtatsin">{{Cite web|url=http://www.iraptranstats.net/in|title=Transport in India|website=International Transport Statistics Database|publisher=[[international Road Assessment Program|iRAP]]|access-date=17 February 2009}}</ref> ಭಾರತ ಮೋಟಾರು ಸೈಕಲ್ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು [[ರಾಯಲ್ ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್]] ತನ್ನ ಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಸಭೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನೈ]] 1948 [[ರಾಯಲ್ ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್]], ದೇಶದ ಅಪ್ರತಿಮ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಹೆಸರು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರ ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ ಬುಲೆಟ್ ಇನ್ನೂ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಅದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೈಕಲ್ ಇದು ಮೋಟಾರ್ಸೈಕಲ್.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/motoring/4751939/The-star-of-India.html|title=The star of India|last=Woods|first=Phil|date=28 July 2001|work=Online edition of the Telegraph, dated 2001-07-28|access-date=19 June 2009|location=London}}</ref> [[ಹೀರೋ ಹೋಂಡ|ಹೀರೋ ಮೊಟೊಕಾರ್ಪ್]] (ಹಿಂದೆ ಹೀರೋ ಹೋಂಡಾ), ಹೋಂಡಾ, [[ಬಜಾಜ್ ಆಟೊ|ಬಜಾಜ್ ಆಟೋ]], ಯಮಹಾ, ಟಿವಿಎಸ್ ಮೋಟಾರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ 2 ವೀಲರ್‌ಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ-ಪಾಲಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|title=Honda tightens two-wheeler grip in India|website=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105329/http://thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|archive-date=6 February 2009|dead-url=yes|access-date=19 June 2009}}</ref> [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮತ್ತು 1949 ರಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತವಾದ ''ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಎಪಿಐ) ಭಾರತದಲ್ಲಿ'' ಇನ್ನೋಸೆಂಟಿ- ನಿರ್ಮಿತ ಲ್ಯಾಂಬ್ರೆಟ್ಟಾ ಸ್ಕೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಕೂಟರ್ ತಯಾರಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.lambrettascooter.org.uk/|title=Lambretta Scooter|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923170021/http://lambrettascooter.org.uk/|archive-date=23 September 2017|dead-url=yes|access-date=}}</ref> ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ Li150 ಸರಣಿ ಮಾದರಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅರವತ್ತರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. 1972 ರಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ [[ಲಕ್ನೋ]] ಮೂಲದ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯಮವಾದ ''ಸ್ಕೂಟರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಸ್ಐಎಲ್)'' ಕೊನೆಯ ಇನ್ನೊಸೆಂಟಿ ಲ್ಯಾಂಬ್ರೆಟ್ಟಾ ಮಾದರಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉತ್ಪಾದನಾ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು. ಎಪಿಐ ಮುಂಬೈ, u ರಂಗಾಬಾದ್ ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ]] ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಆದರೆ 2002 ರಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಸ್‌ಐಎಲ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕೂಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಮೋಟರ್ ಸೈಕಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಕೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದು, ವಿಕೆಡ್ ರೈಡ್, ಮೆಟ್ರೋ ಬೈಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಕಂಪನಿಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Now-hire-bikes-from-Metro-stations-in-Bengaluru/articleshow/52380702.cms|title=Now hire bikes from Metro stations in Bengaluru – Times of India|work=The Times of India|access-date=13 February 2017}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸವಾರ ಮತ್ತು ಪಿಲಿಯನ್-ರೈಡರ್ ಇಬ್ಬರಿಗೂ [[ತಲೆಕಾಪು|ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣವನ್ನು]] ಧರಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|title=The problem of the pillion rider: India's helmet law and New Delhi's exemption|first=Mamta|last=Swaroop|first2=Selma Marie|last2=Siddiqui|first3=Sushma|last3=Sagar|first4=Marie L.|last4=Crandall|journal=Journal of Surgical Research|volume=188|issue=1|pages=64–68|doi=10.1016/j.jss.2014.01.003|year=2014}}</ref> ಭಾರತದ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಸಾರಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆಯ 30% ಖಾಸಗಿ [[ಮೋಟಾರು ವಾಹನ|ವಾಹನಗಳು]]. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿದಿನ ಸರಾಸರಿ 963 ಹೊಸ ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="delhicar">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A04EED9173DF934A35752C1A9619C8B63|title=New Delhi Air Quality Is Worsening, Group Says|last=Gentleman|first=Amelia|date=7 November 2007|work=[[The New York Times]]|access-date=5 April 2010}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 6.3 ರಿಂದ ಏರಿತು &nbsp; 2002-03ರಲ್ಲಿ 11 ರಿಂದ ಮಿಲಿಯನ್ &nbsp; ಮಿಲಿಯನ್ (11.2 &nbsp; ಮಿಲಿಯನ್) 2008-09ರಲ್ಲಿ.<ref name="automobilesales0809">{{Cite web|url=http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|title=Production Trend|website=Official webpage of the Society of Indian Automobile Manufacturers|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409000230/http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|archive-date=9 April 2009|dead-url=yes|access-date=13 April 2009}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಕಾರುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ: ಬೆಂಗಳೂರು, ಚೆನ್ನೈ, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ಕತಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ 1000 ಜನರಿಗೆ 185, 127, 157 ಮತ್ತು 140 ಕಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{Cite journal|last=Ghate AT, Sunder S|date=2014|title=Proliferation of Cars in Indian Cities: Let Us Not Ape the West|url=|journal=Energy Research Institute Policy|volume=Brief 12|pages=}}</ref> ಇದು ನಗರ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ, ಭಾರತವು ಇನ್ನೂ ಕಾರು ಮಾಲೀಕತ್ವದ ದರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಬ್ರಿಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಕಾರು ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಇದು ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ಮೀರಿದೆ.<ref name="transtatsbz">{{Cite web|url=http://www.iraptranstats.net/bz|title=Transport in Brazil|website=International Transport Statistics Database|publisher=[[international Road Assessment Program|iRAP]]|access-date=17 February 2009}}</ref> ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಕಾರುಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹ್ಯಾಚ್‌ಬ್ಯಾಕ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೆಟುಕುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆ, ದಟ್ಟಣೆ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಚೆನ್ನೈ]] ತನ್ನ ವಾಹನ ಉದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ "[[ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್]] ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://archive.financialexpress.com/news/why-chennai-turned-into-detroit-of-india/1233254|title=Why Chennai turned into 'Detroit of India'|last=Car Dekho|website=The Financial Express|access-date=2019-09-04|archive-date=2014-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113081659/http://archive.financialexpress.com/news/why-chennai-turned-into-detroit-of-india/1233254|url-status=dead}}</ref> ಮಾರುತಿ, ಹ್ಯುಂಡೈ ಮತ್ತು [[ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್|ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್]] ತಮ್ಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್|ರಾಯಭಾರಿ]] ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು ಆದರೆ ಈಗ ಉದಾರೀಕರಣದ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಈಗಲೂ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿವೆ. 1984 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮಾರುತಿ 800 ಭಾರತೀಯ ವಾಹನ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬೆಲೆ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಇದು 2004 ರವರೆಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಇದು ಮಾರುತಿಯ ಇತರ ಆಲ್ಟೊ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಗನ್ ಆರ್, [[ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್|ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್‌ನ]] ಇಂಡಿಕಾ ಮತ್ತು ಹ್ಯುಂಡೈನ ಸ್ಯಾಂಟ್ರೊದ ಇತರ ಕಡಿಮೆ-ವೆಚ್ಚದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿತು. ಪರಿಚಯವಾದ 20 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 2.4 &nbsp; ಮಾರುತಿ 800 ರ ಮಿಲಿಯನ್ ಘಟಕಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ.<ref name="m800salestats">{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|title=New face to good old Maruti 800|last=S. Muralidhar|date=13 February 2005|website=[[Business Line]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219014552/http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|archive-date=19 December 2008|dead-url=yes|access-date=13 April 2009}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಾರು [[ಟಾಟಾ ನ್ಯಾನೊ|ಟಾಟಾ ನ್ಯಾನೊವನ್ನು]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಮಾರುತಿ 800 ತನ್ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref name="driving.timesonline.co.uk">{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece|title=Tata Nano&nbsp;– world's cheapest new car is unveiled in India|last=Oconnor|first=Ashling|date=11 January 2008|work=driving.timesonline.co.uk|access-date=21 January 2008|location=London|archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece|url-status=dead}}</ref> ಸರಳ ಮೋಟಾರುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಹನ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ವಿವಿಧ [[wiktionary:innate#Adjective|ದೇಶೀಯ]] ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಭಾರತ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕೆಲವು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಜುಗಾಡ್, ''ಮಾರುತಾ'', ''ಚಕ್ಡಾ'', ಪಿ ''ಈಟರ್'' ''ರೆಹ್ದಾ'' ಮತ್ತು ''ಫೇಮ್''.<ref name="homemadenano">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-29/special-report/28026171_1_jugaad-chhakda-innovators|title=Homemade Nano|last=Kurup|first=Saira|date=29 March 2009|work=Online edition of [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]], dated 2009-03-29|access-date=10 April 2009|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811084555/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-29/special-report/28026171_1_jugaad-chhakda-innovators|url-status=dead}}</ref> [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಲ್ಲಿ, [[ರೇಡಿಯೋ ಒನ್|ರೇಡಿಯೊ ಒನ್]] ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಪೋಲಿಸ್ ಕಾರ್‌ಪೂಲಿಂಗ್ ಡ್ರೈವ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ರಾಬಿನ್ ಉತ್ತಪ್ಪ]] ಮತ್ತು [[ರಾಹುಲ್ ದ್ರಾವಿಡ್]] ಅವರಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="blrcarpoolceleb">{{Cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|title=Bangalore's car pooling venture ropes in celebrities|access-date=28 May 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|archive-date=14 ಜೂನ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614064044/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|url-status=dead}}</ref><ref name="radioonecarpoooling">{{Cite news|url=http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|title=Radio One, CommuteEasy partner to promote car pooling in Bangalore|access-date=28 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205258/http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|archive-date=20 July 2011|dead-url=yes}}</ref><ref name="btpcarpool">{{Cite web|url=http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|title=Car pooling kicks off in City|publisher=Bangalore Traffic Police|access-date=28 May 2009|archive-date=21 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|url-status=dead}}</ref> ಈ ಉಪಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ದೊರಕಿತು, ಮತ್ತು ಮೇ 2009 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, 10,000 ಜನರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್‌ಪೂಲ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="car10000pool">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1257983|title=10,000 plunge into car pool|last=Shwetha S.|access-date=28 May 2009|publisher=Online edition of DNA, dated 22 May 2009}}</ref> ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೋಲ್ಕತಾ ನಗರವು 2009/10 ರಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 15 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದಾದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/kolkata-breathes-easy-sans-its-old-vehicles/articleshow/4981790.cms|title=Kolkata breathes easy sans its old vehicles|last=Sengupta|first=Atmadip Ray & Tamal|date=7 September 2009|work=The Economic Times|access-date=2018-04-10}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿತರಣಾ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ. ಒಂದೆಡೆ, ಬಡ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕಲುಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು.<ref>{{Cite journal|last=Colenbrander S, Gouldson A, Roy J, Kerr N, Sarkar S, Hall S, Sudmant A, Ghatak A, Chakravarty D, Ganguly D, Mcanulla F|date=2017|title=Can low-carbon urban development be pro-poor? The case of Kolkata, India|journal=Environment & Urbanization|volume=29|issue=1|pages=139–158|doi=10.1177/0956247816677775}}</ref> ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಈ ವಾಹನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಂತಹ ವಾಹನಗಳ ಚಾಲಕರು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite journal|last=Ghosh P, Somanathan R|date=2013|title=Improving Urban Air Quality in India: Lessons from the Kolkata Clean Air Regulations of 2009|url=http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Ghosh-Somanathan-2013-Working-Paper1.pdf|journal=International Growth Centre|volume=|pages=}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Tata_Ace_Mini_Truck_(2).JPG|thumb|ಟಾಟಾ ಏಸ್ ಮಿನಿ ಟ್ರಕ್]] ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಯುಟಿಲಿಟಿ ವಾಹನವನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ ತಯಾರಿಸಿತು. ಇದು ಮೂಲ ಜೀಪ್‌ನ ಪ್ರತಿ ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಪರವಾನಗಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="mahindrajeep">{{Cite web|url=http://www.film.queensu.ca/Cj3b/World/India.html|title=Mahindra Jeeps on The CJ3B Page|date=31 January 2007|publisher=Film.queensu.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/19990421062345/http://www.film.queensu.ca/CJ3B/World/India.html|archive-date=21 April 1999|dead-url=yes|access-date=5 April 2010}}</ref> ಈ ವಾಹನವು ತ್ವರಿತ ಹಿಟ್ ಆಗಿದ್ದು, ಮಹೀಂದ್ರಾವನ್ನು ಭಾರತದ ಉನ್ನತ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. [[ಭಾರತೀಯ ಭೂಸೇನೆ|ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆ]] ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರು ಮಾರುತಿ ಜಿಪ್ಸಿಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಮಹೀಂದ್ರಾ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. [[ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್|ಟಾಟಾ]] ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಅಂಗವಾದ [[ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್|ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್]] ತನ್ನ ಮೊದಲ ಯುಟಿಲಿಟಿ ವಾಹನವಾದ ಟಾಟಾ ಸುಮೋವನ್ನು 1994 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="Sumo1">{{Cite web|url=http://www.tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|title=Company Profile: Tata Motors|website=Official webpage of the Tata Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123025134/http://tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|archive-date=23 January 2009|dead-url=yes|access-date=23 June 2009}}</ref><ref name="Sumo2">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/money/2009/mar/20slde7-from-trucks-to-nano-the-tata-motors-journey.htm|title=The historic Tata Motors journey|date=20 March 2009|publisher=Rediff News|access-date=23 June 2009}}</ref> ಸುಮೋ, ಅಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದಾಗಿ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 31% ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ.<ref name="Sumo3">{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|title=Telco net spurts 44%, to pay Rs 8 a share|website=Online edition of The Financial Express, dated 1997-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515022208/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|archive-date=15 May 2013|dead-url=yes|access-date=23 June 2009}}</ref> ಫೋರ್ಸ್ ಮೋಟಾರ್ಸ್‌ನಿಂದ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಟೆಂಪೊ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಸ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಆಳುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಯುಟಿಲಿಟಿ ವಾಹನಗಳು ಈಗ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಾಹನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref name="SUV1">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/SUVs_still_ruling_the_roads_in_India/rssarticleshow/3561336.cms|title=SUVs still ruling the roads in India|last=Sarkar|first=John|work=Online edition of the Economic Times, dated 2008-10-05|access-date=7 June 2009}}</ref> ಟಾಟಾ, ಹೋಂಡಾ, ಹ್ಯುಂಡೈ, ಫೋರ್ಡ್, ಚೆವ್ರೊಲೆಟ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳ ಮಾದರಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref name="SUV2">{{Cite web|url=http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|title=SUVs set to blaze new trail|last=N. Ramakrishnan|website=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2003-03-13|access-date=7 June 2009|archive-date=2004-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20040708091901/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] n31jtpqx5pwllgpvix4yowr8lnej2wg 0 139141 1373323 1357481 2026-05-13T15:30:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373323 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site|name=Bhoga Nandeeshwara Temple complex|native name=|image=Bhoganandishvara group of temples (810 AD), a rear view of shrines in Chikkaballapur district.JPG|caption=Bhoga Nandeeshwara Temple|built=Early 9th century A.D.-16th century|locmapin=India Karnataka|map_relief=|map_width=|map_caption=Location in Karnataka|coordinates={{coord|13.3868|77.6980|type:landmark_region:IN|format=dms|display=inline,title}}|architect=|architecture=Dravidian|website=|location=Nandi, [[Chikkaballapura]], [[Chikkaballapura district|Chikkaballapura]], [[Karnataka State|Karnataka]], [[ಭಾರತ]]}} [[ಚಿತ್ರ:Parvati_Temple.jpg|thumb|ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಪಾರ್ವತಿ ದೇಗುಲ]] '''ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟ (ಭಾರತ)|ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟ]] (ಅಥವಾ ನಂದಿದುರ್ಗ)ದ''' ಬುಡದಲ್ಲಿರುವ, ನಂದಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Bhoga_Nandeeshwara_Temple_-_South_Side_View.jpg|left|thumb| ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ - ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ನೋಟ]] ಈ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು 9 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ್ದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಶಿವ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಉಲ್ಲೇಖವು [[ನೊಳಂಬ|ನೊಳಂಬ ರಾಜವಂಶದ]] ದೊರೆ ನೊಳಂಬಾಧಿರಾಜ ಮತ್ತು [[ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ]] ದೊರೆ ಮೂರನೇ [[ಗೋವಿಂದ III (ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ)|ಗೋವಿಂದನ]] ಕ್ರಿ.ಶ. ೮೦೬ ರ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೮೧೦ರ [[ಬಾಣ ರಾಜವಂಶ|ಬಾಣ ರಾಜ]]ವಂಶದ ಜಯತೇಜ ಮತ್ತು ದತ್ತಿಯನ ತಾಮ್ರದ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜವಂಶಗಳಾದ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ ರಾಜವಂಶ]], [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]], [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿತ್ತು:. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ನಂತರದ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರದ ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ್ತು [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಆಡಳಿತಗಾರರು ( [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]] ) ಕ್ರಿ.ಶ.1799 ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣದ ನಂತರ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್]] ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಡುವ ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರು. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿ ''ದ್ರಾವಿಡ'' ವಾಗಿದೆ.<ref name="bhoga">{{Cite web|url=http://asibengalurucircle.org/kolar-7.html|title=Bhoganandishwara Temple|website=Archaeological Survey of India, Bengaluru Circle|publisher=ASI Bengaluru Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502225228/http://asibengalurucircle.org/kolar-7.html|archive-date=2 May 2014|access-date=31 May 2015}}</ref> ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು &nbsp;[[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ]] ೬೦ ಕಿಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ.<ref name="deccan1">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/77974/from-here-amp-there.html|title=From here and there|last=V L|first=Prakasha|work=Deccan Herald|access-date=27 June 2013}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದೆ.<ref name="protected10">{{Cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_karnataka_bangalore.asp|title=Alphabetical List of Monuments - Karnataka -Bangalore, Bangalore Circle, Karnataka|website=Archaeological Survey of India, Government of India|publisher=Indira Gandhi National Center for the Arts|access-date=31 May 2015}}</ref><ref name="karnataka">{{Cite web|url=http://www.karnataka.com/nandi-hills/nandi-village-bhoga-nandeeshwara-temple/|title=Bhoga Nandeeshwara Temple|publisher=Karnataka.com|access-date=1 June 2015}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Vasantha_mantapa_with_ornate_pillars_in_soap_stone-a_13th_century_Hoysala_contribution_to_the_Bhoga_Nandeeshwara_temple_complex.jpg|left|thumb|250x250px| ವಸಂತ ಮಂಟಪ, ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ''ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ'' [[ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ದೇಗುಲಕ್ಕೆ 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ]] ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕೊಡುಗೆ]] ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] ಗಂಗರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ "ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ" ದೇಗುಲ, ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚೋಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ "ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ" ದೇಗುಲ. ಇದು ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನ ಶಿಲ್ಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ" ''ದೇಗುಲವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪ''ವು ಇದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಂಬ, ದೇವರುಗಳಾದ [[ಶಿವ]] ಮತ್ತು ಆತನ ಪತ್ನಿ [[ಪಾರ್ವತಿ]], ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ [[ಬ್ರಹ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ಸರಸ್ವತಿ]], ರಕ್ಷಕ [[ವಿಷ್ಣು]] ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] [[ಅಗ್ನಿ(ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ)|, ಅಗ್ನಿದೇವತೆ]] ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸ್ವಾಹಾದೇವಿ, ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇವೆ. ಇದು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.<ref name="bhoga"/><ref name="karnataka"/> ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಜಾರ್ಜ್ ಮಿಚೆಲ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವಾಲಯವು 9-10ನೇ ಶತಮಾನದ ನೊಳಂಬರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದು, ದೇಗುಲಗಳ ಹೊರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪೈಲಸ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರಂಧ್ರವಿರುವ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲ್ಲಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ ದೇಗುಲದ ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶಿವನ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ಗುಡಿಯ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ [[ದುರ್ಗೆ|ದುರ್ಗಾ]] ಮಹಿಷದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಪಿರಮಿಡ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಶಿಖರಗೋಪುರಗಳು ಎರಡೂ ಪ್ರಮುಖ ದೇಗುಲಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿ ಪ್ರಮುಖ ದೇಗುಲವು ''[[ಲಿಂಗ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಲಿಂಗವನ್ನು]]'' ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿರುವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಂದಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ.<ref name="yalahanka" /> ಮಿಚೆಲ್ ಪ್ರಕಾರ, 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇಗುಲಗಳ ನಡುವೆ ಸೊಗಸಾದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಂಟಪವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಬೂದು-ಹಸಿರು ಗ್ರಾನೈಟ್ ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಕಂಬಗಳು ಪರಿವಾರದ ದಾಸಿಯರ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮಿಚೆಲ್ ಅವರಿಗೆ ಅನಿಸಿದಂತೆ ವಿಜಯನಗರ ಆಡಳಿತದ ನಂತರದ [[ಯಲಹಂಕ]] ರಾಜವಂಶದ ಗೌಡರ ಆಳಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ" ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.. ಚಿಕ್ಕ ದೇಗುಲವು ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.. ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಎರಡು ಮೂಲ ದೇಗುಲಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಇದೆ. ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇಗುಲಗಳ ಮುಂದೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಂಬದ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Kalyani_(Pushkarni)_-_Bhoga_Nandeeshwara_Temple.jpg|thumb|ಕಲ್ಯಾಣಿ (ಪುಷ್ಕರ್ಣಿ) - ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] [[ಚಿತ್ರ:Bhoga_Nandeeshwara_Temple_-_Panoramic_view.jpg|thumb|ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ]] ಶಿವನ "ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ" ಮತ್ತು "ಭೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ" ರೂಪಗಳು ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಶಿವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹಂತಗಳಾದ ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯೌವನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ" ದೇಗುಲವು ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಿವನ ವಿವಾಹದ ಮೂರನೇ ಹಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ನವವಿವಾಹಿತರು ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯಲು ಬರುತ್ತ್ತಾರೆ. [[ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟ (ಭಾರತ)|ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ]] ಮೇಲಿರುವ ಯೋಗ ನಂದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಶಿವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ "ತ್ಯಾಗದ" ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಯಾವುದೇ ಉತ್ಸವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="karnataka"/> ದೊಡ್ಡ ದೇಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ''[[ಗರ್ಭಗೃಹ]]'', ''[[ಸುಕನಾಸಿ]]'' ಮತ್ತು ''ನವರಂಗ'' ಅಥವಾ ''ಮಂಟಪ''ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ಜಗುಲಿ ಮತ್ತು ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ'' ರಂದ್ರಗಳಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಪರದೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಗುಲವು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ನಂದಿ|ಗರ್ಭಗೃಹಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿರುವ]] ''ನಂದಿ ಇರುವ ನಂದಿಮಂಟಪವನ್ನು'' [[ನಂದಿ|ಹೊಂದಿದೆ]]. ಸಂಕೀರ್ಣದ ಹೊರಭಾಗದ ಗೋಡೆ ಅಥವಾ ''ಪ್ರಾಕಾರವು'' ''[[ದೇವಿ|ದೇವಿಗೆ]]'' ಎರಡು ಸಣ್ಣ ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="bhoga"/> ದೇಗುಲಗಳ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ''[[ಯಾಳಿ]]'' ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ನವರಂಗ ಮಂಟಪ'' ಇರುವ ಎರಡನೇ ಆವರಣವಿದೆ. ಈ ಆವರಣದ ಆಚೆ ದೇವಾಲಯದ ಕೊಳ ''[[ಕಲ್ಯಾಣಿ]]'' ಅಥವಾ ''ಪುಷ್ಕರಣಿ ಇದೆ),'' ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ಶೃಂಗೇರಿ ತೀರ್ಥ" (ಪಿನಾಕಿನಿ ನದಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ದೀಪಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಹಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="bhoga" /><ref name="karnataka" /> == ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ == <gallery> ಚಿತ್ರ:Nandi_temple.png|Entrance as seen in 1834 ಚಿತ್ರ:ASI board at Bhoganandishvara group of temples, Chikkaballapur district.jpg|Archaeological Survey of India signboard explaining the original construction was commissioned by [[Bana Kingdom|Bana]] King Vidyadhara in 810 A.D. ಚಿತ್ರ:A mantapa (hall) in Bhoganandishvara group of temples at Chikkaballapur district.JPG|View of the large ''Maha mantapa'' (main hall), a [[Vijayanagara empire]] era construction at the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Kalyani-a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|''Kalyani'' (temple tank):a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Temple tank in Bhoganandishvara group of temples at Chikkaballapur district.JPG|''Kalyani'' or ''Pushkarni'' (temple tank) was added by King [[Krishnadeva Raya]] at Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Window art and wall relief at Bhoganandishvara group of temples, Chikkaballapur district.JPG|Window art and relief work at the Bhoganandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Yali pillars2 at Bhoganandishvara group of temples, Chikkaballapur district (1).jpg|''[[Yali (Hindu mythology)|Yali]]'' pillars in the ''vasantha mantapa'', a Vijayanagara era addition at Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Yali pillars1 at Bhoganandishvara group of temples in Chikkaballapur district.jpg|''Yali'' pillars in the ''vasantha mantapa'', a Vijayanagara era addition at Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Yali pillars3 at Bhoganandishvara group of temples, Chikkaballapur district.jpg|''Yali'' pillars in the ''prakara'' ("bounding wall"), a Vijayanagara era addition at Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Vasantha mantapa--a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|''Vasantha mantapa'' ("marriage alter") is a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Pillar relief art in Bhoganandishvara group of temples at Chikkaballapur district.jpg|Ornate pillar in the large open ''mantapa'' is a Vijayanagara era addition to the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillars in the large open mantapa-a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|Ornate pillars in the large open ''mantapa'', a Vijayanagara era addition to the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillars in the large open mantapa-a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex 1.JPG|Ornate pillars in the large open mantapa, a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillars in Bhoganandishvara group of temples-a Hoysala contribution at Chikkaballapur district.JPG|Ornate pillars of the ''vasanta mantapa'' ("marriage alter", facing the Uma-Maheshvara shrine), made of soap stone, is a [[Hoysala architecture|Hoysala era]] contribution to the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillar in soap stone-a 13th century Hoysala contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex 2.JPG|Ornate pillar of the ''vasanta mantapa'', made of soap stone, is a [[Hoysala architecture|Hoysala era]] contribution to the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillar in soap stone-a 13th century Hoysala contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex 1.JPG|Ornate pillar of the ''vasanta mantapa'', made of soap stone, is a Hoysala era contribution to the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate pillar in soap stone-a 13th century Hoysala contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|Ornate pillar of the ''vasanta mantapa'', made of soap stone, is a Hoysala era contribution to the Bhoga Nandeeshvara temple complex ಚಿತ್ರ:Open mantapa facing a minor shrine in the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|Open mantapa facing a minor shrine at the rear in the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Entrance to minor shrine in the Bhoga Nandeeshwara temple complex.JPG|Entrance to minor shrine at the rear in the Bhoga Nandeeshwara temple complex ಚಿತ್ರ:Ornate Pillar Carvings of Vasanta Mantapa - Bhoga Nadeeshwara Temple 03.jpg|Ornate Pillar carvings of the Vasantha Mantapa ಚಿತ್ರ:Carvings of Uma Maheshswara Shrine - Bhoga Nadeeshwara Temple.jpg|Ornate Carvings on the Uma-Maheshswara Shrine ಚಿತ್ರ:Ornated Pillar of the Vasanta Mantapa.jpg|Ornated pillar of Vasanta Mantap ಚಿತ್ರ:Outside carved wall of the Arunachaleshswara Shrine - Bhoga Nandeeshwara Temple.jpg|Window carving on outerwall of the Arunachaleshswara shrine in the Bhoga Nandeeshvara temple complex </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} sqvurt6ql9nsade0o5sd2ps30gcjo5e 0 141924 1373336 1371290 2026-05-14T01:01:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373336 wikitext text/x-wiki '''ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ (YIS)''' ( {{Lang-ar|مدارس يارا العالمية}} ; {{Lang-ur|یارا انٹرنیشنل اسکول}} ; Malayalam ), ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ '''ಅಲ್-ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್''' <ref name=":72">{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/341553|title=New evaluation system to benefit Indian students|date=2010-04-06|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> ಅಥವಾ '''ಯಾರಾ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್''' <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/938216/saudi-arabia|title=Thousands of students vow not to use tobacco|date=2016-06-12|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> ಎಂಬುದು [[ಕೆ–12|K-12]] [[ಏಕಲಿಂಗ ಶಿಕ್ಷಣ|ಲಿಂಗ-ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ]] [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಮಾಧ್ಯಮ]] [[ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ|ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆ|ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು]], [[ಅಲ್ ದಿರಾ, ರಿಯಾದ್|ಆಡ್-ದಿರಾ]], [[ರಿಯಾಧ್|ರಿಯಾದ್]], [[ಸೌದಿ ಅರೆಬಿಯ|ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿ]] ಇದು ಮಾಜಿ [[ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಲ್ ಬಥಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್|ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಲ್ಲಿದೆ.]] [[ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] [[ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಲ್ ಬಥಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್|ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ]]. 2003 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು [[ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್]] ಮತ್ತು [[ಪಿಯರ್ಸನ್ ಎಡೆಕ್ಸೆಲ್]] ನೀಡುವ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು]] ಒದಗಿಸುವ ನೋಂದಾಯಿತ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೊತೆಗೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್]] ಸೂಚಿಸಿದ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ|ಭಾರತೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು]] ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು [[CBSE ಗಲ್ಫ್ ಸಹೋದಯ]] <ref>{{Cite web|url=https://cbsegulf.info/chapters/saudi-chapter/|title=Saudi Chapter – CBSE Gulf Sahodaya|language=en-US|access-date=2022-01-18|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228145052/https://cbsegulf.info/chapters/saudi-chapter/|url-status=dead}}</ref> ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು [[ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ (ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ)|ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ]] [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಸರ್ಕಾರ|, ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ]] ಅನುಮೋದಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == === ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳು === ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಅನ್ನು 2003 ರಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯ-ಆಧಾರಿತ [[ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆ|ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು]] <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/254439|title=Most of the International Schools Reopen Today|date=2004-08-28|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರು|ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ]] <ref>{{Cite web|url=https://www.malayalamnewsdaily.com/node/15246/saudi|title=സി.ബി.എസ്.ഇ പത്താം ക്ലാസ് : പ്രവാസലോകത്ത് വിജയത്തിളക്കം|date=2017-06-03|website=Malayalam News|language=ml|access-date=2022-01-19}}</ref> ರಿಯಾದ್‌ನ [[ಅಲ್ ರಬ್ವಾ, ರಿಯಾದ್|ಅರ್-ರಬ್ವಾ]] ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 79 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.yaraschool.net/cbse/|title=Yara International School|website=www.yaraschool.net|access-date=2022-01-18}}</ref> ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು.<ref>{{Cite web|url=https://www.lakii.com/vb/a-113/a-483249/index2.html|title=بالله عليكم..بالله عليكم..ساعدونى فى همى..يا بنات الرياض - صفحة 2|date=2008-09-08|website=www.lakii.com|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118212535/https://www.lakii.com/vb/a-113/a-483249/index2.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ladyasela.123.st/t1256-topic|title=ارقام وهواتف المدارس الاهليه بالرياض|date=2012-09-02|website=ladyasela.123.st|language=ar|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118212534/https://ladyasela.123.st/t1256-topic|url-status=dead}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2003 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪ್ರಬಂಧ ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು [[ಕುರಾನ್ ಪಠಣ]] [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ|ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು, ಇದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನದ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಭಾರತೀಯ ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/235654|title=Schools Contest|date=2003-08-13|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> 2006 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ವೆಲ್ಫೇರ್ ಅಂಡ್ ಸಾಲಿಡಾರಿಟಿ (BISWAS) ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಲ್-ತುರೈಕಿ, [[ಕಿಂಗ್ ಅಬ್ದುಲಜೀಜ್ ಆದೇಶ|ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಕಿಂಗ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಅಜೀಜ್]] ಮತ್ತು ಚೆಮನ್ ಶೇಕ್, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಮಾಹಿತಿ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ US]] ಪೇಟೆಂಟ್-ವಿಜೇತ ಸುಧಾರಿತ ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್ಶನ್ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ನ ಸಂಶೋಧಕ.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/290802|title=Prominent Indians Honored|date=2006-10-19|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> 2008 ರಲ್ಲಿ, ಕೊಹಿನೂರ್ ಟೋಸ್ಟ್‌ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|US-]] ಮೂಲದ [[ಟೋಸ್ಟ್ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್|ಟೋಸ್ಟ್‌ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್‌ನ]] ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಯುವ ನಾಯಕತ್ವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಿತು.<ref name=":42">{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/309895|title=Students Show Communication Skills at Leadership Program|date=2008-03-15|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 ರಲ್ಲಿ, ಉಪ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ [[ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್]] ಸಿರಾಜ್ ವಹಾಬ್ <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/authors/siraj-wahab|title=Siraj Wahab|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> "ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ತನ್ನ ಲೇಖನಗಳ ಒಂದು Yara ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|ಸಿಬಿಎಸ್ಇ]] -affiliated ಶಾಲೆಗಳು" ನಲ್ಲಿ [[ಸೌದಿ ಅರೆಬಿಯ|ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯ]].<ref name=":72"/> ಮೇ 2012 ರಲ್ಲಿ, ''[[ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್]]'' ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಅಂಕಣದಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಮತ್ತು [[ಜೆಡ್ಡಾ]] ಮೂಲದ ಹಾಲಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಅನ್ನು ಆಯಾ [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ನಗರಗಳಲ್ಲಿ]] ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಶಾಲೆಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಅವರು ಎಬಿಕ್ಸ್ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಕ್ಲಾಸ್ (ಆಗ ಎಜುಕಾಂಪ್ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಕ್ಲಾಸ್) [[ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್ ವೈಟ್‌ಬೋರ್ಡ್|ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು.]] ಮುಂದಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದಿಂದ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ [[ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್ ವೈಟ್‌ಬೋರ್ಡ್|ವೈಟ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು.]] <ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/saudi-arabia/arab-news/20120507/281994669507834|title=Hala International students excel in performance|date=2012-05-07|website=www.pressreader.com|access-date=2022-01-18}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://issuu.com/arabnews/docs/internationalschools|title=International Schools Supplement by MM - Issuu|website=issuu.com|language=en|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119131937/https://issuu.com/arabnews/docs/internationalschools|url-status=dead}}</ref> ಜೂನ್ 2012 ರಲ್ಲಿ, ''[[ಮಧ್ಯಮಮ್]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ [[ಮಲಯಾಳಿ]] [[ಬಾಲಾಪರಾಧ|ಮೂಲದ ಐದನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ಬಾಲಾಪರಾಧದ]] ವಿರುದ್ಧ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಯುವ ಸೌದಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಗುಂಪು ಮಾಡಿದ [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಕಿರು ಅರೇಬಿಕ್]] ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/news/174531/120623|title=അറബി ലഘു സിനിമയില്‍മലയാളി ബാലന്‍ അഭിനേതാവായി {{!}} Madhyamam|last=Imported|date=2012-06-23|website=www.madhyamam.com|language=ml|access-date=2022-02-01}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ [[ಸೌದಿ ಮಾಧ್ಯಮ|ಸೌದಿ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ]] [[ವಿಶ್ವ ಮಧುಮೇಹ ದಿನ|ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾಡಿತು, ಅದು ವಿಶ್ವ ಮಧುಮೇಹ ದಿನದ]] ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುಮೇಹ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ 400 ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳು [[ಅಲ್ ರಬ್ವಾ, ರಿಯಾದ್|ಅರ್-ರಬ್ವಾಹ್ ನ]] ನಹ್ದಾ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಾಕಥಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/yara-school-backs-diabetes-initiative|title=Yara school backs diabetes initiative|date=2012-11-17|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-17}}</ref> [[ಹೆವ್ಲೆಟ್-ಪ್ಯಾಕರ್ಡ್|ಈವೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಹೆವ್ಲೆಟ್-ಪ್ಯಾಕರ್ಡ್]], ಲಯನ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ರಿಯಾದ್, [[ಲುಲು ಹೈಪರ್ಮಾರ್ಕೆಟ್]] ಮತ್ತು [[ನಾಡೆಕ್]] ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಬೆಂಬಲಿಸಿದವು.<ref name=":62">{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/22836/Yara-celebrates-Childrens-Day-and-spreads-awareness-about-diabetes|title=Yara celebrates ‘Children’s Day’ and spreads awareness about diabetes|date=2012-11-22|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ==== ಅಂತರ ಶಾಲಾ ಘಟನೆಗಳ ಟೈಮ್‌ಲೈನ್ ==== ಜೂನ್ 2009 ರಲ್ಲಿ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ (MES) ರಿಯಾದ್ ಅಧ್ಯಾಯವು CBSE 9 ಮತ್ತು 12 ನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳು ಮತ್ತು ನಗದು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು, ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್, ರಿಯಾದ್|ಐಐಎಸ್ಆರ್]] ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲ ಮಂಜರ್ ಜಮಾಲ್ ಸಿದ್ದಿಕಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/325192|title=Students win MES gold medals|date=2009-06-11|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> [[ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್|ಜನವರಿ 2011 ರಲ್ಲಿ, ಎಂಡೋಸಲ್ಫಾನ್]] ರಾಸಾಯನಿಕದ ವಿರುದ್ಧ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫೋರಮ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಂತರ-ಶಾಲಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಎಂಟು ಭಾರತೀಯ ಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು ಭಾಗವಹಿಸಿತು, ಆ ಮೂಲಕ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು]] ನಿಷೇಧಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/365281|title=Inter-school contest aims to highlight Endosulfan disaster|date=2011-01-13|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> ಮೇ 2011 ರಲ್ಲಿ, Yara ಭಾಗವಹಿಸಿದಳು ಐದು ಇತರ ಶಾಲೆಗಳು ಜೊತೆಗೆ [[ಕ್ಯಾರೀಫೂರ್‌|ಕ್ಯಾರೀಫೂರ್]] ಐದು ದಿನಗಳ ಎರಡನೇ ಓಪನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟೇಬಲ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಟೂರ್ನಮೆಂಟ್ (OITTT) ನಡೆದ -sponsored [[ನ್ಯೂ ಮಿಡಲ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್, ರಿಯಾದ್|ಹೊಸ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sauress.com/en/saudigazette/101776|title=Indian student clinches two table tennis cups|date=2011-05-28|website=Sauress|access-date=2022-01-31}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೇ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು ರಿಯಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೀವೀಸ್ ಗ್ರೂಪ್ ಆಫ್ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ 13 ವರ್ಷದೊಳಗಿನವರ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ PVC ಕಪ್ ಅನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.emalayalee.com/vartha/21505|title=പിവീസ്‌ കപ്പ്‌ ഫുട്‌ബോള്‍: യാര ഇന്റര്‍നാഷണല്‍ സ്‌കൂള്‍ ചാമ്പ്യന്‍മാര്‍|date=2012-05-30|website=emalayalee.com|language=ml|access-date=2022-01-19}}</ref> ಜೂನ್ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೆಡ್ಡಾ|ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೆಡ್ಡಾದಲ್ಲಿ]] [[CBSE ಗಲ್ಫ್ ಸಹೋದಯ|ನಡೆದ CBSE ಗಲ್ಫ್ ಸಹೋದಯ]] ಸದಸ್ಯ ಶಾಲೆಗಳ 22 ನೇ ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಮೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿತು.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/5323/CBSE-Cluster-Meet-kicks-off-in-Jeddah|title=CBSE Cluster Meet kicks off in Jeddah|date=2012-06-05|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119034418/https://saudigazette.com.sa/article/5323/CBSE-Cluster-Meet-kicks-off-in-Jeddah|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಕಿಕ್-ಆಫ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜುಬೈಲ್ ಅನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು.<ref name=":0" /> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012 ರಲ್ಲಿ, [[ಜೆಡ್ಡಾ|ಜೆಡ್ಡಾದಲ್ಲಿ]] ಅಲ್ Wurood ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಗೆ ಯುರೋ ವಿಲೇಜ್ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ Peevees ಕಪ್ ಸಾಕರ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ನ ಎರಡನೇ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು Yara ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಸೋಲಿಸಿದರು ಆಧಾರಿತ [[ಖೋಬರ್|Khobar]].<ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/18122/Al-Wurood-Jeddah-retains-Peevees-Cup|title=Al-Wurood Jeddah retains Peevees Cup|date=2012-10-08|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> === ಆಡ್-ದಿರಾ ನೆರೆಹೊರೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ === 2013 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ತನ್ನ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಅನ್ನು [[ಅಲ್ ರಬ್ವಾ, ರಿಯಾದ್|ಅರ್-ರಬ್ವಾ]] ನೆರೆಹೊರೆಯಿಂದ [[ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಲ್ ಬಥಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್|ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ ಬಥಾ ಶಾಖೆಗೆ]] <ref name=":22"/><ref name=":32"/>, ನಂತರದ ಇತರ ಉಪಗ್ರಹ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳು [[ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಇಮಾಮ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇಬ್ನ್ ಸೌದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು <ref>{{Cite web|url=https://www.alriyadh.com/707421|title=جامعة الإمام: قصور في اختبارات وسائل السلامة سبب تأجيل إنتقال الطالبات للمدينة الجامعية|date=2012-02-06|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119133138/https://www.alriyadh.com/707421|url-status=dead}}</ref> [[ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕಿಂಗ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ನಗರ|ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕಿಂಗ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ನಗರಕ್ಕೆ]] ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಪಕರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.al-madina.com/article/142730/مدير-جامعة-الإمام-انتقال-الطالبات-للمدينة-الجامعية-مطلع-الفصل-الدراسي-الثاني|title=مدير جامعة الإمام: انتقال الطالبات للمدينة الجامعية مطلع الفصل الدراسي الثاني|date=2012-03-15|website=جريدة المدينة|language=ar|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yaraschool.net/cbse/contactus.html|title=Contact Us - Yara International School|website=www.yaraschool.net|access-date=2022-01-18}}</ref> ಜುಲೈ 2013 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಂ ಅವರು ಕೊಹಿನೂರ್ ಟೋಸ್ಟ್ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ತನ್ನ 16 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಸೇರ್ಪಡೆ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದರ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/458580/amp|title=Kohinoor Toastmasters Club turns 16|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು [[ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ|ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿಯನ್ನು]] ಆಚರಿಸಲು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. 6 ಮತ್ತು 7 ನೇ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ]] [[ಕವಿ ಪ್ರದೀಪ್|ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಕವಿ ಪ್ರದೀಪ್ ಅವರ]] ''[[ಡೆ ಡೀ ಹೇಮ್ ಅಜಾದಿ|ದೇ ಡೀ ಹಮೆ ಆಜಾದಿಯನ್ನು]]'' [[ಶ್ಯಾಮ್ ಬೆನಗಲ್|ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ್ ಬೆನಗಲ್ ಅವರ]] 1996 ರ ಭಾರತೀಯ-ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ದಿ ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ ಮಹಾತ್ಮ|ದಿ ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ದಿ]]'' ಮಹಾತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/61893/Yara-school-marks-Gandhis-birthday-with-pageantry|title=Yara school marks Gandhi’s birthday with pageantry|date=2013-10-05|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119034449/https://saudigazette.com.sa/article/61893/Yara-school-marks-Gandhis-birthday-with-pageantry|url-status=dead}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2014 ರಲ್ಲಿ, ''[[ಮಧ್ಯಮಮ್|ಮಾಧ್ಯಮಮ್]]'' Yara 16 ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ಶಾಲೆಗಳು ನಡುವೆ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ [[ರಿಯಾಧ್|ರಿಯಾದ್]], ನಂತರ [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್, ರಿಯಾದ್|ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ರಿಯಾದ್]] ಆರನೇ Keli-ಸೋನಾ ಯೂತ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್.<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/news/313387/141013|title=ആറാമത് കേളി-സോന യുവജനോത്സവം സമാപിച്ചു; റിയാദ് ഇന്ത്യന്‍ സ്കൂള്‍ ചാമ്പ്യന്മാര്‍ {{!}} Madhyamam|last=Imported|date=2014-10-13|website=www.madhyamam.com|language=ml|access-date=2022-02-01}}</ref> ಮೇ 2016 ರಲ್ಲಿ, ''[[ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್]]'' 2008 ರಿಂದ [[ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲಾ ಪರೀಕ್ಷೆ|ವಾರ್ಷಿಕ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ]] 100% ಯಶಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಯಾರಾ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/931346/saudi-arabia|title=Indian students excel in Class X exams|date=2016-05-28|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/346343|title=IISD excels in CBSE Grade 10 exam|date=2010-05-29|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref> ಜನವರಿ 2017 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, 30 ವರ್ಷದ [[ಮಲಯಾಳಿ]] ಮೂಲದ ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕಿಯೊಬ್ಬರು [[ರಿಯಾಧ್|ರಿಯಾದ್‌ನ]] ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಮಗನಿಗೆ [[ತಾಯಿಯ ಮರಣ|ಜನ್ಮ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು]] ''[[ಸುಪ್ರಭಾತಂ ಪ್ರತಿದಿನ|ಎಂದು ಸುಪ್ರಭಾತಮ್ ಡೈಲಿ]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://suprabhaatham.com/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%B8%E0%B4%B5%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%86-%E0%B4%A4%E0%B5%81%E0%B4%9F%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E2%80%8D%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%8D-%E0%B4%AE%E0%B4%B0%E0%B4%BF/|title=പ്രസവത്തെ തുടര്‍ന്ന് മരിച്ച മലയാളി അധ്യാപികയുടെ മൃതദേഹം ഖബറടക്കി • Suprabhaatham|date=2017-01-07|website=suprabhaatham.com|language=ml|access-date=2022-02-01}}</ref> ಮೇ 2017 ರಲ್ಲಿ ಯರ ಶಾಲೆಯು ಮೂರನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಪ್ತಾಹವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.doolnews.com/yara-school-health-week-343.html|title=യാര സ്‌കൂള്‍ ആരോഗ്യവാരം ആചരിച്ചു|last=DoolNews|date=2017-05-24|website=DoolNews|access-date=2022-01-19}}</ref> ಜೂನ್ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಇದು ಶಾಲಾ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಹೂಡಿಕೆ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ನಡೆಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆ (ಕೇರಳ)|ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ]] [[ಪಿ ಕೆ ಅಬ್ದು ರಬ್ಬ್|ಪಿಕೆ ಅಬ್ದು ರಬ್ಬ್]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref name=":52">{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/179638|title=Investiture ceremony observed at Yara International School, Riyadh|date=2017-06-01|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ಮೇ 2018 ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ-ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಸಂಬಂಧಗಳು|ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ]] [[ಅಹಮದ್ ಜಾವೇದ್|ಅಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರಿ ಅಹ್ಮದ್ ಜಾವೇದ್]] ಅವರು ಭಾರತ್ ಸ್ಕೌಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಗೈಡ್ಸ್ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಯಾರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಪದಕ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್, ರಿಯಾದ್|ರಿಯಾದ್‌ನ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.alriyadhdaily.com/article/6acaa5ccd1bd48eba6792a0a192766a6|title=Bharat scouts, guides inducted in Riyadh|website=www.alriyadhdaily.com|access-date=2022-01-18}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2019 ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ''[[ಮಾತೃಭೂಮಿ]]'' ಕಾರಟ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ Samadani, ಎಮ್ಜೆ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು Yara ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಿತಿಯ ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ ಸ್ಥಾಪಕ 13 ಸಾವು ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಎಂದು ವರದಿ <ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.visionnews.in/2019/08/02082019_1.html|title=കാരാട്ട് മുഹമ്മദ് മാസ്റ്റര്‍ അനുസ്മരണവും സ്മരണിക പ്രകാശനവും(വിഷൻ ന്യൂസ്‌ 02/08/2019)|last=Omassery|first=Noushad|date=2019-08-02|language=ml|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120114855/https://www.visionnews.in/2019/08/02082019_1.html|url-status=dead}}</ref> ಮಾಜಿ [[ಲೋಕಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯ|ಲೋಕ ಸಭಾ ಸದಸ್ಯ]] [[ಸಂಸದ ಅಬ್ದುಸ್ಸಮದ್ ಸಮದಾನಿ|ಸಂಸದ Abdussamad Samadani]] ಪುಸ್ತಕ ಬಿಡುಗಡೆ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಿ.ಮೊಯಿನ್‌ಕುಟ್ಟಿ|ಸಿ Moyinkutty]] ವಾದಿ Husna ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, ನ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ [[ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ|ಕೋಳಿಕೋಡ್]] ತನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರು|ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/kozhikode/news/thamarasseri-1.4007984|title=കാരാട്ട് മുഹമ്മദ് മാസ്റ്റർ അനുസ്മരണം നാളെ|date=2019-08-02|website=Mathrubhumi|language=ml|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120114148/https://www.mathrubhumi.com/kozhikode/news/thamarasseri-1.4007984|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elettilonline.com/2019/07/26-karat-muhammed-master-foundation-updates.html|title=കാരാട്ട് മുഹമ്മദ് മാസ്റ്ററുടെ ഓർമ്മ പുസ്തക പ്രകാശനം|date=2019-07-26|language=ml|access-date=2022-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elettilonline.com/2019/08/04-karatt-mauhammed-master-smaranika.html|title=കാരാട്ട് മുഹമ്മദ് മാസ്റ്റർ:സ്നേഹ കൈമാറ്റങ്ങളടെ ഉജജ്വല മാതൃക:=എം.പി.അബ്ദുസ്സമദ് സമദാനി|date=2022-08-04|language=ml|access-date=2022-01-20}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2019 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ತನ್ನ [[ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌|ಫೇಸ್‌ಬುಕ್]] ಹ್ಯಾಂಡಲ್ ಮೂಲಕ [[ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್|ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್]] [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಸೂಚಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು]] ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019 ರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fyisriyadh%2Fposts%2F2532957773428527|title=Yara International School,Riyadh|date=2019-08-30|website=Facebook|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> Yara ಸಿಬಿಎಸ್ಇ ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಮೀಟ್ ನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 29 ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅರ್ಹತೆ 41 ಶಾಲೆಗಳು 26 ಔಟ್ ಹಬ್ಸ್ ಕಲಿಕೆ 'ಮಾಜಿ ನೇಪಥ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮಾಲೋಚನೆಯು ಶೀರ್ಷಿಕೆ' ನಡುವೆ [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೆಡ್ಡಾ|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೆಡ್ಡಾದಲ್ಲಿ]] ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019 ರಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/580293/SAUDI-ARABIA/CBSE-Principals-Conference-tobrainstorm-Hubs-of-Learning|title=CBSE Principals’ Conference to brainstorm ‘Hubs of Learning’|date=2019-10-20|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2021 ರಲ್ಲಿ, Yara ಶಾಲಾ ತಂದೆಯ Aasima ಸಲೀಮ್ ಹಾಜರಿದ್ದ 193 ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ನಡುವೆ [[CBSE ಗಲ್ಫ್ ಸಹೋದಯ|ಗಲ್ಫ್ Sahodaya]] ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ [[ರಿಯಾಧ್|ರಿಯಾದ್]] ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ ಭಾರತೀಯ ಶಾಲೆಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ [[ಗಲ್ಫ್ ‌ದೇಶಗಳ ಸಹಯೋಗ ‌ಪರಿಷತ್|ಗಲ್ಫ್ ಸಹಕಾರ ಮಂಡಳಿ]] ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, (ಜಿಸಿಸಿ) [[ಕೋವಿಡ್ -19 ಪಿಡುಗು|COVID -19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನ ಭಾರತದ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ ೨೦೨೦|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ 2020]].<ref>{{Cite web|url=http://www.alriyadhdaily.com/article/05ea037a4064414c89888d887fb81886|title=Principals of 193 Indian schools attended Riyadh conference|date=2021-02-02|website=www.alriyadhdaily.com|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/603194/SAUDI-ARABIA/Principals-of-193-Indian-schools-attend-Riyadh-conference|title=Principals of 193 Indian schools attend Riyadh conference|date=2021-02-03|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.ajel.sa/news/principals-of-193-indian-schools-participate-in-riyadh-conference|title=Principals of 193 Indian schools participate in Riyadh conference|last=Samar|date=2021-02-03|website=Ajel|language=en|access-date=2022-01-20}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2021 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಅವರು [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿ COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ|COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಾರ್ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೋಷಕರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://sauditimesonline.com/yara-school-riyadh/|title=യാര സ്‌കൂള്‍ രക്ഷിതാക്കളെ ആദരിച്ചു {{!}} Sauditimesonline|date=2021-03-27|language=ml|access-date=2022-01-19}}</ref> ==== ಅಂತರ ಶಾಲಾ ಘಟನೆಗಳ ಟೈಮ್‌ಲೈನ್ ==== ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 ರಲ್ಲಿ, ಅಲ್-ಯಾಸ್ಮಿನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಂತಗಳಿಗೆ ಇಂಟರ್-ಸ್ಕೂಲ್ ಚರ್ಚಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು, ಈವೆಂಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ [[ಕಿಂಗ್ ಸೌದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕಿಂಗ್ ಸೌದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಡಾ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಹ್ಮದ್ ಬಾದ್‌ಶಾ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.]] <ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/62372/Yasmin-hosts-inter-school-debate-competition|title=Yasmin hosts inter-school debate competition|date=2013-10-09|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119133448/https://saudigazette.com.sa/article/62372/Yasmin-hosts-inter-school-debate-competition|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2013 ರಲ್ಲಿ, [[ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್|ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್]] ಆಯೋಜಿಸಿದ ಮೂರನೇ ಅಂತರ ಶಾಲಾ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ [[ಅಲ್ ಅಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್|ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು ಅಲ್ ಅಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravasi.com/vartha/64298|title=ലുലുകപ്പ് -കേളി ഇന്റര്‍സ്‌കൂള്‍ ഫൂട്‌ബോള്‍ ടൂര്‍ണമെന്റ്: ഡിപിഎസും യാരയും സെമിയില്‍|date=2013-11-04|website=emalayalee.com|language=ml|access-date=2022-01-18}}</ref> ಮೇ 2015 ರಲ್ಲಿ, [[ಅಲ್ ಅಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್|ಅಲ್ ಆಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಗರ್ಲ್ಸ್ ವಿಂಗ್‌ನ ಹೂಡಿಕೆ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ನಡೆಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾದ ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಅವರನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite journal|date=November 2015|title=The Alian Alliance|url=http://www.alaliaschool.com/content_images/News%20Letter%20November%2015.pdf|journal=Al Alia International Indian School|volume=1|issue=1|accessdate=2022-01-20|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427093302/http://alaliaschool.com/content_images/News%20Letter%20November%2015.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಅವರು 'ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಪ್ರಭಾವಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತ ಹೊಂದಿದೆ' ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು 25 ನೇ ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಮೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು [[ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಜೆಡ್ಡಾ]] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಇತರ CBSE ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಶಾಲೆಗಳು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/141264/IISD-tops-in-debate-competition|title=IISD tops in debate competition|date=2015-10-27|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2015 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯು [[ಅಲ್ ಅಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕೂಲ್|ಅಲ್ ಅಲಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್]] ಸ್ಕೂಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಚದುರಿತು ಮತ್ತು ಲುಲು ಕಪ್ ಕೇಲಿ ಇಂಟರ್-ಸ್ಕೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿತು,<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/gulf-news/qatar/2015/oct/29/ലുലു-കേളി-ഇന്‍റര്‍-സ്കൂള്‍-ഫുട്ബാള്‍-ടൂര്‍ണമെന്‍റ്-വെള്ളിയാഴ്ച-തുടങ്ങും|title=ലുലു - കേളി ഇന്‍റര്‍ സ്കൂള്‍ ഫുട്ബാള്‍ ടൂര്‍ണമെന്‍റ് വെള്ളിയാഴ്ച തുടങ്ങും {{!}} Madhyamam|last=ഡെസ്ക്|first=വെബ്|date=2015-10-29|website=www.madhyamam.com|language=ml|access-date=2022-02-01}}</ref> [[ರಿಯಾಧ್|ರಿಯಾದ್‌ನ]] ನಸ್ರಿಯಾ ಅಲ್-ಅಸಿಮಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ [[ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್|ಲುಲು ಗ್ರೂಪ್]] ಆಯೋಜಿಸಿತು <ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/142471/Yara-blanks-Al-Aliya-in-Keli-soccer|title=Yara blanks Al-Aliya in Keli soccer|date=2015-11-14|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ಆದರೆ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್ ರಿಯಾದ್‌ನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/143921/IIPS-beats-Yara-to-make-inter-school-tourney-final|title=IIPS beats Yara to make inter-school tourney final|date=2015-12-06|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/144285/Azeezia-Soccer-in-Keli-Riyadh-Villas-Cup-final|title=Azeezia Soccer in Keli-Riyadh Villas Cup final|date=2015-12-11|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ಅಶ್ವಿನ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರು ಸೂಪರ್ಮಾರ್ಕೆಟ್ನ ಮೊದಲ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ ಮದೀನ ಹೈಪರ್ಮಾರ್ಕೆಟ್ ನಡೆಸಿದ ಜೂನಿಯರ್ ವಿಭಾಗದ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://pravasi.us/vartha/118600|title=വര്‍ണ്ണപ്പൊലിമയില്‍ അല്‍ മദീന ന്യൂ ഏജ് ചിത്രരചനാ മത്സരം.|date=2016-04-05|website=emalayalee.com|language=ml|access-date=2022-01-18}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016 ರಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವಿನ್ ಪ್ರಸಾದ್, Yara ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಭಾಷಣವನ್ನು [[ಸೈಯ್ಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್|ಸರ್ ಸೈಯದ್]] <ref>{{Cite web|url=https://www.urdunews.com/node/27971|title=سرسید نے ایک صدی آگے کا منظر دیکھا تھا،منیش تیواری|date=2016-12-08|website=Urdu News – اردو نیوز|language=ur|access-date=2022-01-18}}</ref> ನ 196th ಜನ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಓಲ್ಡ್ ಬಾಯ್ಸ್ 'ಆಲಿಗಢ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ರಿಯಾದ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು [[ಸೈಯ್ಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್|ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹ್ಮದ್ ಖಾನ್]] ಅಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮಾಜಿ [[ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಸಚಿವಾಲಯ|ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಂತ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ನಾಯಕ [[ಮನೀಶ್ ತಿವಾರಿ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://archive.urdu.siasat.com/news/%d9%85%d9%86%db%8c%d8%b4-%d8%aa%db%8c%d9%88%d8%a7%d8%b1%db%8c-%da%a9%d8%a7-%d8%af%d9%88%d8%b1%db%81%d9%94-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b6-852535/|title=منیش تیواری کا دورۂ ریاض|last=younus|date=2016-12-03|website=Siasat Urdu Archive|language=en-US|access-date=2022-01-18}}</ref> [[ಡಮ್ಮಮ್|ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಮಾಡರ್ನ್ ಮಿಡಲ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ದಮ್ಮಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ 27 ನೇ ವಲಯ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಮೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾಂಗ್ ಜಂಪ್, ಶಾಟ್‌ಪುಟ್ ಮತ್ತು ಜಾವೆಲಿನ್ ಥ್ರೋನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.deepika.com/nri/Pravasi_News.aspx?nriCode=NRI3&newscode=93712|title=സോണൽ അത് ലറ്റിക് മീറ്റ്: യാര സ്കൂളിന് മികച്ച വിജയം|date=2017-10-27|website=www.deepika.com|language=ml|access-date=2022-01-18}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ, ಯಾರಾ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಘ ರಿಯಾದ್ (OUAAR) ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಬಾಜ್ಮೆ ಉರ್ದು <ref>{{Cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/525216/SAUDI-ARABIA/Speakers-at-Riyadh-program-recall-Azads-contributions-to-modern-education-in-India|title=Speakers at Riyadh program recall Azad’s contributions to modern education in India|date=2018-01-01|website=Saudigazette|language=English|access-date=2022-01-18}}</ref> ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ 'ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೌಲಾನಾ ಆಜಾದ್ ಅವರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು' ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧ ಬರವಣಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಭಾರತದ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ದಿನ (ಭಾರತ)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ದಿನದಂದು]] [[ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್]] ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ ಸಿರಾಜ್ ವಹಾಬ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಯ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಡಾ. ಹಿಫ್ಜುರ್ ರೆಹಮಾನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ, Yara ಜೊತೆಗೆ 14 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ಟ್ ಕಪ್ 6 ಇತರ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ನಲ್ಲಿ ಯುರೋ ವಿಲೇಜ್ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ Khozama ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು [[ಖೋಬರ್|Khobar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1217231/corporate-news|title=New Al-Wurood International School bags BEST CUP 2017|date=2017-12-31|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-31}}</ref> ಮೇ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರಿಯಾದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರಿ ಕಚೇರಿಯ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ವಿ ನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ MES (ಮುಸ್ಲಿಂ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ) ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಕುರಾನು|ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಮತ್ತು ಇತರರು ಕುರಾನ್]] ಕಂಠಪಾಠಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://indiavisionmedia.com/award/|title=എം.ഇ. എസ് എക്സലൻസ് അവാർഡ് വിതരണവും ഇഫ്താർ മീറ്റും|date=2018-06-01|website=India Vision Media|language=ml|access-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://saudivartha.com/1568/|title=എം.ഇ.എസ് എക്സലൻസ് അവാർഡ് വിതരണവും ഇഫ്താർ മീറ്റും സംഘടിപ്പിച്ചു|last=admin|date=2018-04-30|website=Saudi Vartha - സൗദി വാർത്ത|language=ml|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118212535/https://saudivartha.com/1568/|url-status=dead}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ಸಫಾ ಮಕ್ಕಾ ಪಾಲಿಕ್ಲಿನಿಕ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಕೇಲಿ ಇಂಟರ್-ಸ್ಕೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/news/pravasi/news-pravasi-09-10-2018/756625|title=കേളി ഇന്റര്‍ സ്‌കൂള്‍ ഫുട്‌ബോള്‍ ടൂര്‍ണ്ണമെന്റ്: ഐഐപിഎസ് റിയാദിനും, ഐഐഎസ്ആര്‍ റിയാദിനും വിജയം|date=2018-10-09|website=Deshabhimani|language=ml|access-date=2022-02-01}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರಿಯಾದ್‌ನ ನಜ್ರಿಯಾ ರಿಯಲ್ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕೇಲಿ ಇಂಟರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/gulf/saudi-arabia/riyadh-1.3288316|title=കേളി ഇന്റര്‍ സ്‌കൂള്‍ ഫുട്‌ബോള്‍: യാര സ്‌കൂളും ഇന്റര്‍നാഷണല്‍ ഇന്ത്യന്‍ സ്‌കൂളും ഫൈനലില്‍|date=2018-11-06|website=Mathrubhumi|language=ml|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118212534/https://www.mathrubhumi.com/gulf/saudi-arabia/riyadh-1.3288316|url-status=dead}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019 ರಲ್ಲಿ, Yara ಅಲ್ Khozama ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಂಡರ್ -14 ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಯುರೋ ವಿಲೇಜ್ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೆಸ್ಟ್ Cup'19 ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಎಂಟು ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ನಡುವೆ [[ಖೋಬರ್|Khobar]].<ref>{{Cite web|url=https://arab.news/cbejz|title=Indian school in Dammam reigns supreme in BEST Cup’19|date=2019-12-31|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮ == === ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್ (CBSE) === ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್]] ಒದಗಿಸಿದ [[ಕೆ–12|K–12]] ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶಾಲೆಯನ್ನು 2007 ರಲ್ಲಿ 10 ನೇ ತರಗತಿ (ದ್ವಿತೀಯ ಹಂತ) ಮತ್ತು 2013 ರಲ್ಲಿ 12 ನೇ ತರಗತಿ (ಹಿರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಹಂತ) ಗೆ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು 12 ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳು ಸೇರಿವೆ:<ref>{{Cite web|url=https://www.yaraschool.net/cbse/aboutus.html|title=About Yara International CBSE School - Yara International CBSE School, Yara School|website=www.yaraschool.net|access-date=2022-01-19}}</ref> * ಇಂಗ್ಲಿಷ್ (ಪ್ರಥಮ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮ) * ಹಿಂದಿ (ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆ, ಯುಕೆಜಿ ನಂತರ) * ಅರೇಬಿಕ್, ಉರ್ದು, ಮಲಯಾಳಂ, ಮರಾಠಿ, ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು (ಮೂರನೇ ಭಾಷೆ, ಗ್ರೇಡ್ 2 ರಿಂದ) * ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ * ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ * ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ * ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ * ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕರಕುಶಲ (SUPW) * ಗಣಕ ಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ * ಸೌದಿ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ * ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅಥವಾ ನೈತಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ * ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ === ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್ (CIE) === ಯಾರಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ [[ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್]] ಸೂಚಿಸಿದ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು]] ಸಹ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.yaraschool.net/igcse/academics/|title=Academics|website=Yara School|language=en-US|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120183026/https://www.yaraschool.net/igcse/academics/|url-status=dead}}</ref> ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ: * ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ (KG1-KG3) * ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಪ್ರಾಥಮಿಕ * ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ಲೋವರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ * ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಪ್ಪರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ( [[ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ|IGCSE]] ) * ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟಗಳು == ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ಖಾಲಿದ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆಲ್ಡ್ರೀಸ್,<ref name=":12"/> ಸೌದಿಯ ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಮತ್ತು ಯಾರಾ ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ <ref>{{Cite web|url=https://www.yaraschool.net/cbse/management.html|title=The Management|website=www.yaraschool.net|access-date=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bynearme.com/cbse-school/yara-international-school-saudi-arabia-5730018|title=Yara International School - Saudi Arabia - Foreign Schools - CBSE School - bynearme|website=bynearme.com|access-date=2022-01-18|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118212536/https://bynearme.com/cbse-school/yara-international-school-saudi-arabia-5730018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbseschool.org/yara-international-school-saudi-arabia-foreign-schools/|title=Yara International School – Saudi Arabia, Foreign Schools - CBSE School in Saudi Arabia, India|website=www.cbseschool.org|access-date=2022-01-18}}</ref> ಅಥವಾ MC (ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಿತಿ) ಸದಸ್ಯರು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸಮೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ|ಸೌದಿ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಡೆದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶಾಲೆಯ ಎಂಸಿ ಸದಸ್ಯರು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹಬೀಬ್-ಉರ್ ರೆಹಮಾನ್, ಹಮೀದ್ ನಹಾ, ಶೋಕಥಲಿ ಷಹಜಹಾನ್, ಎಆರ್ ಕುಟ್ಟಿ, ಖಾಲಿದ್ ರೆಹಮಾನ್, ಪಿವಿ ಅಶ್ರಫ್, ಅಬುಬಕರ್, ಅಲಿ ಕೋಯಾ ಮತ್ತು ದಿವಂಗತ ಕಾರತ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಸಮದಾನಿ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name=":42"/><ref name=":62"/><ref name=":52"/><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/279314|title=Assault Victim Spares Assailant’s Eye|date=2006-01-23|website=Arab News|language=en|access-date=2022-01-21}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|url=https://www.visionnews.in/2019/08/02082019_1.html|title=കാരാട്ട് മുഹമ്മദ് മാസ്റ്റര്‍ അനുസ്മരണവും സ്മരണിക പ്രകാശനവും(വിഷൻ ന്യൂസ്‌ 02/08/2019)|last=Omassery|first=Noushad|date=2019-08-02|language=ml|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120114855/https://www.visionnews.in/2019/08/02082019_1.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !ಹೆಸರು !ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ !ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ |- |ಆಸಿಮಾ ಸಲೀಮ್ ಯೆಜ್ದಾನಿ |ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಮತ್ತು ಕರೆಸ್ಪಾಂಡೆಂಟ್ |2003 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ಅಬ್ದುಲ್ ಖಾದರ್ ಕೋಯಾ |ನಿರ್ವಾಹಕ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ |2009 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ಮುಸ್ತಫಾ ಕಮಾಲ್ |ಮುಖ್ಯ ಲೆಕ್ಕಾಧಿಕಾರಿ |2011 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ಫಾಲ್ ರೆಹಬರ್ |ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕರು |2012 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ವೀಣಾ ಬಿಬಿನ್ |ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನಿರ್ವಾಹಕರು |2011 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ರಿಯಾ ಪಿ |ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿ ಅಧಿಕಾರಿ |2019 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |ಶಮೀಮ್ ಮುಸ್ತಫಾ |ನಿರ್ವಹಣೆ ಬೆಂಬಲ |2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |} {| class="wikitable" !ಹೆಸರು !ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ |- |ರಹಮಾ ಅಫ್ಸಲ್ |ಕುಂದುಕೊರತೆ ನಿವಾರಣಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿ, 9 ರಿಂದ 12 ನೇ ತರಗತಿ |- |ಲಿಯಾಕತ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಖಾದರ್ |ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು, 6 ರಿಂದ 8 ನೇ ತರಗತಿಗಳು (ಬಾಲಕರು) |- |ಸ್ವಾಗತಾ ಬೋಸ್ |ಮುಖ್ಯ ಪ್ರೇಯಸಿ, 6 ರಿಂದ 8 ನೇ ತರಗತಿಗಳು (ಬಾಲಕಿಯರು) |- |ಶೆಹನಾಸ್ ಖಾನ್ |ಹೆಡ್ ಮಿಸ್ಟ್ರೆಸ್, ಗ್ರೇಡ್ 1 ರಿಂದ 3 |- |ಲೀಲಾ ಬಾಲಕುಮಾರ್ |ಹೆಡ್ ಮಿಸ್ಟ್ರೆಸ್, ಕಿಂಡರ್ಗಾರ್ಟನ್ |- |ಎಂ ಫೈಜಲ್ |HOD, ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ |- |ಮನೋಜ್ ಎಂವಿ |ನಟನೆ HOD, ವಿಜ್ಞಾನ |- |ಸುಲ್ಫಿಕರ್ ಅಲಿ ಸಿ |ಆಕ್ಟಿಂಗ್ HOD, ಗಣಿತ |- |ರಶೀದ್ ಹಸನ್ |ನಟನೆ HOD, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ |- |ವಾಸಂತಿ ಆರ್ ಮೆನನ್ |HOD, ಹಿಂದಿ |- |ರಾಹಿಲಾ ಕಫೂರ್ |HOD, ಮಲಯಾಳಂ |- |ಮದರ್ ಅಬ್ದುಲ್ ರೆಹಮಾನ್ |ಆಕ್ಟಿಂಗ್ HOD, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ |- |ಪ್ರೀಜಿ ಎಸ್.ಕೆ |HOD, ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ |- |ಇರ್ಫಾನಾ ಫಾತಿಮಾ |ಆಕ್ಟಿಂಗ್ HOD, ಉರ್ದು |} == 2019 ಫಾತಿಮಾ ಲತೀಫ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಕರಣ == 9 ನವೆಂಬರ್ 2019 [[ಕೇರಳ|ರಂದು, ಭಾರತದ ಕೇರಳದ]] [[ಕೊಲ್ಲಂ|ಕೊಲ್ಲಂನ]] [[ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ ಮದ್ರಾಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಥಮ ವರ್ಷದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ [[ಫಾತಿಮಾ ಲತೀಫ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ|ಫಾತಿಮಾ ಲತೀಫ್]] [[ತಮಿಳುನಾಡು|ಅವರು ಭಾರತದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ಗಿಂಡಿ|ಗಿಂಡಿಯಲ್ಲಿರುವ]] ತನ್ನ ಹಾಸ್ಟೆಲ್ ಕೋಣೆಯ ಸೀಲಿಂಗ್ ಫ್ಯಾನ್‌ಗೆ ನೇಣು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆಕೆಯ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಆಪಾದಿತ ತಾರತಮ್ಯ, ತನಿಖೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ''[[ಮಧ್ಯಮಮ್|ಮಾಧ್ಯಮಮ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮಾ]]'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಮಲಯಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ಸುದ್ದಿವಾಹಿನಿಗಳು [[ರಿಯಾಧ್|ನಂತರ ಆಕೆ ರಿಯಾದ್‌ನ]] ಯಾರಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಮಾಜಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.twentyfournews.com/2019/11/18/memoir-of-fathima-latheef-by-teacher.html|title=ഫാത്തിമ ലത്തീഫിന്റെ ഓർമകളുമായി അധ്യാപകൻ|date=2019-11-18|website=www.twentyfournews.com|language=ml|access-date=2022-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vanitha.in/justin/fathima-latheef-emotional-fb-post.html|title=എല്ലാം പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞ് മണിക്കൂറുകൾക്കകം ഫാത്തിമ പോയി; അധ്യാപകന്റെ കുറിപ്പ് {{!}} fathima latheef death {{!}} fathima latheef family {{!}} fathima latheef facebookpost|website=vanitha.in|language=ml|access-date=2022-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/kerala/iit-students-death-m-faizal-remember-fathima-latheef-kerala-news/648818|title=സംസാരിച്ച് മണിക്കൂറുകൾക്കകം അവൾ പോയി; ഫാത്തിമയെ കുറിച്ച് അധ്യാപകന്‍റെ കുറിപ്പ് {{!}} Madhyamam|last=ഡെസ്ക്|first=വെബ്|date=2019-11-13|website=www.madhyamam.com|language=ml|access-date=2022-01-20}}</ref> == ಗಮನಾರ್ಹ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು == * [[ಫಾತಿಮಾ ಲತೀಫ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ|ಫಾತಿಮಾ ಲತೀಫ್]] <ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2019/11/18/facebook-post-on-fathima-latheef.html|title=ഫോണിൽ സംസാരിച്ചു, മണിക്കൂറുകൾക്കകം ഫാത്തിമപോയി; അധ്യാപകന്റെ കുറിപ്പ്|website=www.manoramaonline.com|access-date=2022-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://malayalam.news18.com/news/kerala/facebook-post-about-fathima-latheef-aa-174631.html|title=മരിക്കുന്നതിന് ഏതാനും മണിക്കൂറുകള്‍ക്ക് മുൻപ് ഫാത്തിമയെ ഫോണിൽ വിളിച്ചിരുന്നു; അധ്യാപകന്റെ കുറിപ്പ്|date=2019-11-18|website=News18 Malayalam|language=ml|access-date=2022-01-19|archive-date=2021-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216152108/https://malayalam.news18.com/news/kerala/facebook-post-about-fathima-latheef-aa-174631.html|url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} hjmwxjxwujuranjt7h2rs4c05h272q9 0 145466 1373341 1373074 2026-05-14T01:58:28Z CommonsDelinker 768 ಚಿತ್ರ Vijay-tranperent-signature.pngರ ಬದಲು ಚಿತ್ರ Vijay-transparent-signature.png ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. 1373341 wikitext text/x-wiki {{pp-blp|small=yes}} {{pp-move-indef}} {{Infobox person | name =ವಿಜಯ್ | image = File:Vijay At The Jilla 100 days celebrations event 1.jpg | image_size = | caption = ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ | birthname = ಜೋಸೆಫ್ ವಿಜಯ್ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1974|6|22}}<ref name="DOB">[http://www.filmibeat.com/celebs/vijay-tamil-actor/biography.html "Exclusive biography of @actorvijay and on his life"], ''filmibeat.com''. Retrieved 31 July 2018.</ref> | birth_place = ಚೆನ್ನೈ | other_names = ''ತಳಪತಿ ವಿಜಯ್'' | nationality = | alma_mater = ಲೊಯೊಲಾ ಕಾಲೇಜು, ಚೆನ್ನೈ | occupation = {{hlist|ನಟ|ನರ್ತಕ|[[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ]]|ಪರೋಪಕಾರಿ}} | yearsactive = ೧೯೮೪–ಪ್ರಸ್ತುತ | spouse =ಸಂಗೀತಾ ಸೋರ್ನಲಿಂಗಂ, ೨೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೯೯ | children = ೨ | parents = ಎಸ್.ಎ.ಚಂದ್ರಶೇಖರ್, ಶೋಭಾ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ | signature = Vijay-transparent-signature.png }} '''ಜೋಸೆಫ್ ವಿಜಯ್ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್''' <ref name="christianname">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/bjp-leader-tweets-truth-about-vijay-s-religion-gets-it-from-actor-s-fans/story-HQ8kqdFNeQsb4umhGkV7VJ.html|title=BJP leader tweets 'truth' about Vijay's religion, gets it from actor's fans|date=23 October 2017|work=Hindustan Times|access-date=6 June 2020}}<br /><br />- {{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/tn-doesnt-care-if-their-thalapathy-joseph-vijay-why-does-bjps-h-raja-70414|title=TN doesn't care if their Thalapathy is Joseph Vijay: Why does BJP's H Raja?|date=23 October 2017|work=The News Minute}}</ref> ಇವರು ಜೂನ್ ೨೨ ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರನ್ನು '''ವಿಜಯ್''' ಎಂದು ಏಕನಾಮದಲ್ಲಿ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಟ, ನರ್ತಕ, [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ|ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ]] ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ. ಇವರು [[ತಮಿಳು ಸಿನೆಮಾ|ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="dance">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/five-reasons-why-we-love-vijay/photostory/49378314.cms|title=Vijay's energetic dance moves|date=15 October 2015|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712160604/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/five-reasons-why-we-love-vijay/photostory/49378314.cms|archive-date=12 ಜುಲೈ 2021|access-date=12 July 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-66-latest-updates-directed-by-vamshi-produced-by-dil-raju-thalapathy-67-updates-beast-updates-tamil-news-293387|title=Breaking! Vijay confirms 'Thalapathy 66', becomes South India's highest paid actor – Tamil News|date=19 August 2021}}</ref> <ref name="top paid">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijay-confirms-thalapathy-66-for-highest-salary-in-south/articleshow/85480625.cms|title=Vijay confirms 'Thalapathy 66' for highest salary in south? - Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> <ref name="dtNext.in 2021">{{Cite web|url=https://www.dtnext.in/News/Cinema/2021/05/12014737/1293540/Vijay-to-get-a-whopping-Rs-110-crore-for-his-66th.vpf|title=Vijay to get a whopping Rs 110 crore for his 66th?|date=12 May 2021|website=dtNext.in|access-date=19 May 2021|archive-date=19 ಮೇ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519122132/https://www.dtnext.in/News/Cinema/2021/05/12014737/1293540/Vijay-to-get-a-whopping-Rs-110-crore-for-his-66th.vpf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/10-highest-paid-actors-in-kollywood/photostory/48385784.cms|title=10 Highest paid actors in Kollywood|work=The Times of India|access-date=27 April 2021}}</ref> ಅವರು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/fan-moment-of-a-visually-challenged-couple-with-thalapathy-vijay/articleshow/79834573.cms|title=Fan moment of a visually challenged couple with Thalapathy Vijay|date=21 December 2020|work=The Times of India|access-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623053853/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/fan-moment-of-a-visually-challenged-couple-with-thalapathy-vijay/articleshow/79834573.cms|archive-date=23 June 2021}}</ref> ಮತ್ತು ನಾಯಕ ನಟನಾಗಿ ೬೫ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸ್ಟಾರ್ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ಎಂಟು ವಿಜಯ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ತಮಿಳುನಾಡು [[ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರದಿಂದ]] ಮೂರು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಐಐಎಮ್‌ಎ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ . <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijay-collects-his-iara-award-mersal-person-93275#:~:text=The%20International%20Achievement%20Recognition%20Awards,gave%20the%20event%20a%20miss.|title=Vijay collects his IARA Award for 'Mersal' in person|date=13 December 2018}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳ ಗಳಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರು ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ'' ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ೧೦೦ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="forbesmagz">{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/lists/2017-celebrity-100/1665/all|title=2017 Celebrity 100&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|access-date=22 December 2017|archive-date=24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924062405/http://forbesindia.com/celebprofile/pawan-kalyan/52|url-status=dead}}</ref> <ref name="2018 list">{{Cite web|url=https://www.forbesindia.com/lists/2018-celebrity-100/1735/all|title=2018 Celebrity 100|last=Sarkar|first=Pooja|last2=Bathija|first2=Monica|date=1 January 1970|website=Forbes India|access-date=9 June 2021|last3=Chakraborty|first3=Sayan|archive-date=10 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225537/https://www.forbesindia.com/lists/2018-celebrity-100/1735/all|url-status=dead}}</ref> <ref name="2019 list">{{Cite web|url=https://www.forbesindia.com/lists/2019-celebrity-100/1819/all|title=2019 Celebrity 100|last=Sarda|first=Pranit|last2=Singh|first2=Rajiv|date=1 January 1970|website=Forbes India|access-date=9 June 2021|last3=Banerjee|first3=Jasodhara|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330175050/https://www.forbesindia.com/lists/2019-celebrity-100/1819/all|url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಪ್ಯಾನ್-ಇಂಡಿಯನ್ ಬೇಡಿಕೆ, ಅವರನ್ನು [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಬೇಡಿಕೆಯ ನಟನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.tollywood.net/vijay-beats-prabhas-allu-arjun-becomes-top-pan-india-star-says-survey/|title=Vijay Becomes Top No.1 PAN India star, Says Survey!|last=Desk|first=Tollywood|date=May 27, 2022|website=Tollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605073423/https://www.tollywood.net/vijay-beats-prabhas-allu-arjun-becomes-top-pan-india-star-says-survey/|archive-date=Jun 5, 2022|access-date=Jun 5, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/thalapathy-vijay-starrer-masters-hindi-version-gets-huge-demand-north-ahead-its-release-report-579270|title=Thalapathy Vijay's film Hindi version gets a huge demand in the North ahead of its release: Report|last=Desk|first=Pinkvilla|date=3 December 2020|website=PINKVILLA|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106055114/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/thalapathy-vijay-starrer-masters-hindi-version-gets-huge-demand-north-ahead-its-release-report-579270|archive-date=6 January 2022|access-date=6 January 2022}}</ref> ೧೦ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಪಾತ್ರ ''ವೆಟ್ರಿ'' (೧೯೮೪); ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಎಸ್‌ಎ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಇದು ಎಂಗಳ ನೀತಿ (೧೯೮೮) ವರೆಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ''ನಾಳಯ್ಯ'' ''ತೀರ್ಪು'' (೧೯೯೨) ನಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ೯೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯ ನಾಯಕನಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಣಯ ರಜತ ಮಹೋತ್ಸವದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. <ref name="jubilee">{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tamil/article/from-sachien-to-kushi-four-romantic-films-of-thalapathy-vijay-that-are-evergreen/747959|title=From Sachien to Kushi: Four romantic films of Thalapathy Vijay that are evergreen|date=29 December 2021|website=Timesnownews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229181634/https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tamil/article/from-sachien-to-kushi-four-romantic-films-of-thalapathy-vijay-that-are-evergreen/747959|archive-date=29 December 2021|access-date=29 December 2021}}</ref> ಅವರ ಮೊದಲ ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ''ಪೂವೆ ಉನಕ್ಕಾಗ'' ಚಿತ್ರ ಬಂದಿತು. ಅವರು ''ಪ್ರಿಯಮುದನ್'' (೧೯೯೮) ನಲ್ಲಿ ಹೈಪರ್-ಪೋಸೆಸಿವ್ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿ ನಾಯಕ-ವಿರೋಧಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು, ನಂತರ ಅಳಗಿಯ ''ತಮಿಳು ಮಗನ್'' (೨೦೦೭) ನಲ್ಲಿ ಪ್ಲೇ-ಬಾಯ್. ಅವರ ಮಸಾಲಾ ಚಿತ್ರ ''ತಿರುಮಲೈ'' (೨೦೦೩) ಯಶಸ್ಸು ಅವರ ಆನ್-ಸ್ಕ್ರೀನ್ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಆಕ್ಷನ್ ಹೀರೋ ಆಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/lf/2003/10/12/stories/2003101201050200.htm|title=Kollywood crackers|last=Kamath|first=Sudhish|date=12 October 2003|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120081554/http://www.thehindu.com/lf/2003/10/12/stories/2003101201050200.htm|archive-date=20 January 2017|author-link=Sudhish Kamath}}</ref> ಅವರು ಗಿಲ್ಲಿ (೨೦೦೪) ನಲ್ಲಿ ಕಬಡ್ಡಿ ಆಟಗಾರನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ₹೫೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ (ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ) ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref name="Vijaytop7">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-the-top-7-vijay-movies-south/20140623.htm|title=Looking at Vijay's TOP 7 landmark films|last=Saraswathi|first=S.|date=23 June 2014|website=[[Rediff.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109100527/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-the-top-7-vijay-movies-south/20140623.htm|archive-date=9 January 2017}}</ref> ಅವರು ''ತಿರುಪಾಚಿ'' (೨೦೦೫), ''ಸಚೇನ್'' (೨೦೦೫), ''ಶಿವಕಾಶಿ'' (೨೦೦೫), ''ಪೊಕ್ಕಿರಿ'' (೨೦೦೭) ಮತ್ತು ''ವೆಟ್ಟೈಕಾರನ್'' (೨೦೦೯) ಸೇರಿದಂತೆ ಆರಾಧನಾ ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೦೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ೨೦೧೦ ಮತ್ತು ೨೦ ರ ''ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವಲನ್'' (೨೦೧೧), ''ನನ್ಬನ್'' (೨೦೧೨), ''ತುಪ್ಪಕ್ಕಿ'' (೨೦೧೨), ''ಕತ್ತಿ (೨೦೧೪), ಮೆರ್ಸಲ್'' ''('' ೨೦೧೭), ''ಸರ್ಕಾರ್'' (೨೦೧೮), ''ಬಿಗಿಲ್'' (೨೦೧೯), ''ಮಾಸ್ಟರ್(2021) ಮತ್ತು ಬೀಸ್ಟ್ (2022)'' ಸೇರಿದಂತೆ ಬ್ಲಾಕ್‌ಬಸ್ಟರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯ್ ಮತ್ತಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ವಿಜಯ್ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಣಯ, ಆಕ್ಷನ್ ಮತ್ತು ಮಸಾಲಾ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರ ನಂತರದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಪರಿಸರ, ರಾಜಕೀಯ ಸುಧಾರಣೆಯ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಾಗಿದೆ . <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thuppakki-to-sarkar-five-times-when-master-actor-vijay-handled-controversies-with-a-calm-demeanor/photostory/73982034.cms|title='Thuppakki' to 'Sarkar': Five times when 'Master' actor Vijay handled controversies with a calm demeanor|date=6 February 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=8 June 2020}}</ref> ವಿಜಯ್ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. <ref name="popular">{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/12/08/vijay-selfie-with-fans-most-retweetedtweet-2020.html|title=Vijay's selfie with fans most retweeted tweet of 2020 in India|website=The Week}}</ref> ಅವರು ಹಲವಾರು ಅನುಮೋದನೆಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 'ವಿ ಗೋ ಗ್ರೀನ್' ಜಾಗತಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನದ ಆಂದೋಲನದ ಅಮೇರಿಕನ್ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]] ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡ [[ಚೆನ್ನೈ ಸೂಪರ್‌ಕಿಂಗ್ಸ್|ಚೆನ್ನೈ ಸೂಪರ್ ಕಿಂಗ್ಸ್]] . <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2013/jun/08/Actor-Vijay-helps-US-Consulate-go-green-484719.html|title=Actor Vijay helps US Consulate go green|website=The New Indian Express}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗೂಗಲ್ ಮತ್ತು ಟ್ವಿಟರ್ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹುಡುಕಿದ ಮತ್ತು ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ ನಟ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/google-trendsvijay-is-the-most-searched-tamil-actor-news-tamil-omrpPAccbhjha.html|title=Google trends:Vijay is the most searched Tamil actor|website=Sify|access-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|archive-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120030712/https://www.sify.com/movies/google-trendsvijay-is-the-most-searched-tamil-actor-news-tamil-omrpPAccbhjha.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/news/twitter-trends-india-2020-most-retweeted-thalapathy-vijay-selfie-liked-tweet-virat-kohli-2335890|title=Virat-Anushka's Pregnancy Announcement Was Most Liked Tweet in India in 2020|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ಅವರು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಎಂಜಿಆರ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಡೆದರು. ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಅವರನ್ನು "ಸ್ಥಿರವಾದ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕಾರ" ಎಂದು ರೂಪಿಸಿತು. <ref name="Upadhyaya 2017">{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/mersal-box-office-collection-vijay-crowned-king-rs-100-crore-club-consistent-performer-749164|title=Mersal box office collection: Vijay crowned the king of Rs 100 crore club; consistent performer than Rajinikanth, Ajith|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=13 November 2017|website=IBTimes India|access-date=14 May 2021}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ == ವಿಜಯ್ ಅವರು ಜೋಸೆಫ್ ವಿಜಯ್ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಆಗಿ ಜೂನ್ ೨೨ ೧೯೭೪ ರಂದು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಮದ್ರಾಸ್ (ಈಗ [[ಚೆನ್ನೈ]] ) ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಎಸ್‌ಎ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಾಯಿ ಶೋಬಾ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಗಾಯಕಿ. ವಿಜಯ್ ಅವರ ತಂದೆ ಎಸ್.ಎ.ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಅವರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ತಮಿಳು ಮೂಲದವರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಾಯಿ ಶೋಬಾ ಹಿಂದೂ ಕುಟುಂಬದವರು. <ref name="VJ bio" /> <ref name="tradition">{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=249358&u=i-was-born-as-a-christian-my-wife-is-a-hindu-vijays-father-sa-chandrasekhar-responds-to-allegations-249358|title="I was born as a Christian, my wife is a Hindu": Vijay's father SA Chandrasekhar responds to allegations|last=Daily|first=Keralakaumudi|date=21 February 2020|website=Keralakaumudi Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104152739/https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=249358&u=i-was-born-as-a-christian-my-wife-is-a-hindu-vijays-father-sa-chandrasekhar-responds-to-allegations-249358|archive-date=4 January 2022|access-date=4 January 2022}}</ref> ವಿಜಯ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕಾರಣ ೧೨ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ ಪಡೆದರು. <ref name="VJ bio">{{Cite web|url=https://www.vikatan.com/topics/vijay-person-2|title=Latest biography news about vijay|date=27 December 2021|website=www.vikatan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227053108/https://www.vikatan.com/topics/vijay-person-2|archive-date=27 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2021|access-date=27 December 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಕೆಳ-ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರ ತಾಯಿ ಶೋಬಾ ಅವರು ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಕೂಲಿಯಾಗಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು ಹಾಡುವ ದಿನ ವಿಜಯ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರವಿತ್ತು, ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="VJ bio" /> ವಿಜಯ್‌ಗೆ ವಿಧ್ಯಾ ಎಂಬ ಸಹೋದರಿ ಇದ್ದಳು, ಅವಳು ಎರಡು ವರ್ಷದವಳಿದ್ದಾಗ ನಿಧನರಾದರು. ಅವನ ತಂಗಿಯ ಮರಣವು ವಿಜಯ್‌ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಬಾಧಿಸಿತು; ಅವರ ತಾಯಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಮಾತನಾಡುವ, ತುಂಟತನದ ಮತ್ತು ಹೈಪರ್ಆಕ್ಟಿವ್ ಆಗಿದ್ದ ವಿಜಯ್, ವಿದ್ಯಾಳ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಮೌನವಾದರು. <ref name="Vidya">[http://www.indiaglitz.com/mothers-day-special-interview-with-illayathalapathy-vijay-mother-shobha-chandrasekhar-tamil-news-158472.html "Mothers Day special Interview with Illayathalapathy Vijay mother Shobha Chandrasekhar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928232436/https://www.indiaglitz.com/mothers-day-special-interview-with-illayathalapathy-vijay-mother-shobha-chandrasekhar-tamil-news-158472.html |date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022 }}, ''IndiaGlitz''.</ref> ಆಕೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ, ವಿಜಯ್ ತನ್ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿವಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು, ಇದು ವಿದ್ಯಾ-ವಿಜಯ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/interesting-facts-about-ilayathalapathy-vijay/Bollywood-cameos/photostory/59266578.cms|title=Bollywood cameos&nbsp;– Interesting facts about Ilayathalapathy Vijay|website=The Times of India|access-date=9 June 2020}}</ref> ವಿದ್ಯಾಳ ಸ್ಮರಣೀಯ ಫೋಟೋವನ್ನು ೨೦೦೫ ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಸುಕ್ರನ್‌ನಲ್ಲಿ'' ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ವಿಸ್ತೃತ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>[http://starsbiography.weebly.com/vijay.html "Vijay"]. ''starsbiography''.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/vijay-rare-childhood-picture-sister-vidhya-chandrasekhar-thalapathy-sukran-cameo-tamil-news-230281|title=Rare picture of Vijay with his sister – Tamil News|date=25 February 2019|website=IndiaGlitz.com}}</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೋಡಂಬಾಕ್ಕಂನಲ್ಲಿ ಫಾತಿಮಾ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=t1Ecr-4c5F0|title=Vijay speaks about his childhood schooling in fathima matriculation school chennai|website=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925051506/https://www.youtube.com/watch?v=t1Ecr-4c5F0|archive-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|access-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಜಯ್ ನಂತರ ವಿರುಗಂಬಾಕ್ಕಂನಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಲೋಕ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗೆ <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/which-celebritiy-belongs-to-your-schoolcollege/vijay.html|title=Vijay {{!}} Which Celebrity belongs to your school/college?|date=23 April 2016|website=Behindwoods|access-date=28 December 2017}}</ref> ಸೇರಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಲೊಯೋಲಾ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ವಿಷುಯಲ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೈಬಿಟ್ಟರು. <ref name="Vidya"/> == ಚಲನಚಿತ್ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ೧೯೮೪–೨೦೦೩: ಬಾಲ ನಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ === ೧೦ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ''ವೆಟ್ರಿ'' (೧೯೮೪) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ''ಕುಟುಂಬ'' (೧೯೮೪), ''ವಸಂತ ರಾಗಂ'' (೧೯೮೬), ''ಸತ್ತಂ ಒರು ವಿಲಾಯಾಟ್ಟು'' (೧೯೮೭) ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ''ಇದು ಎಂಗಲ್ ನೀತಿ'' (೧೯೮೮). ''ನಾನ್ ಸಿಗಪ್ಪು ಮಾನಿತನ್'' (೧೯೮೫) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ನಟನಾದ [[ರಜನೀಕಾಂತ್|ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಅವರ ಜೊತೆ ಸಹ-ನಟನಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ''ವೆಟ್ರಿ'' ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹಿರಿಯ ನಟ-ನಿರ್ಮಾಪಕ ಪಿಎಸ್ ವೀರಪ್ಪನವರು ಬಾಲನಟನಾದ ವಿಜಯ್ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲ ಸಂಭಾವನೆಯಾಗಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೫೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/k5E0a|title=Vijay's First Salary as a Child actor in 1984 Revealed! it was 500 rupees|date=27 December 2021|website=Ghostarchive|access-date=27 December 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ೮೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್‌ಮ್ಯಾನ್‌ಕಲರ್ ಮತ್ತು ೯೦ ರ ದಶಕದ ಕಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರದಂತಹ ಎರಡು ಹಳೆಯ ದೃಶ್ಯ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.vikatan.com/cinema/tamil-cinema/news/43349.art|title=22 ஆண்டுகளில் விஜய்யின் சினிமா பயணம்!|date=4 December 2014|work=[[Ananda Vikatan]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110123018/http://www.vikatan.com/cinema/tamil-cinema/news/43349.art|archive-date=10 January 2017|language=ta}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ನಂತರ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ೧೮ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ''ನಾಳಯ್ಯ ತೀರ್ಪು'' (೧೯೯೨) ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. <ref name="hindu">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/style-of-his-own/article2274239.ece "Style of his own"].</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ವಿಜಯಕಾಂತ್ ಜೊತೆಗೆ ''ಸೆಂಧೂರಪಾಂಡಿ'' (೧೯೯೩) ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿತು. <ref>[http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-13/sac-recalled-how-vijayakanth-did-sendhoorapandi-free-of-cost-to-help-his-son-vijays-career.html "SAC recalled how Vijayakanth did Sendhoorapandi free of cost to help his son Vijay's career"]. ''www.behindwoods.com''.</ref> ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ರಸಿಗನ್'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದು ಅವರ ಮೊದಲ ಯಶಸ್ಸು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. <ref>{{Cite web|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sanghavi-recalls-her-experience-working-with-ilayathalapathy-vijay.html|title=''Rasigan success''|date=16 February 2017|website=Behindwoods|access-date=17 March 2021}}</ref> ಇದು ವಿಜಯ್ ಅವರಿಗೆ ''ಇಳಯ'' ದಳಪತಿ (ಯುವ ಕಮಾಂಡರ್) ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯದೊಂದಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಮೂಲಕ ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.vikatan.com/cinema/tamil-cinema/news/93079-hidden-secrets-in-mersal-movie-poster.html|title='மெர்சல்' ஃபர்ஸ்ட்லுக்கில் இந்த விஷயங்களை எல்லாம் கவனிச்சீங்களா..?|last=Lee|first=Dharmik|date=22 June 2017|access-date=24 November 2017}}</ref> ಅವರು ''ದೇವ'' ಮತ್ತು ''ರಾಜವಿನ್ ಪರ್ವೈಯಿಲೆ'' ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಟ [[ಅಜಿತ್ ಕುಮಾರ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಟಿಸಿದರು. ''ದೇವಾ'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. <ref name="stunts">{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/features/News/News39/27-12-05e/vijay.html|title=Tamil movies : Vijay risky stunts in films|website=Behindwoods|access-date=25 June 2021}}</ref> ನಂತರ ಅವರು ಯಶಸ್ವಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ''ವಿಷ್ಣು'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ತಮಿಳು ನಟ ಜೈಶಂಕರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರು. ''ವಿಷ್ಣು'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ಪರಿಚಯದ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲ್ ಸ್ಮಿತ್ ಅವರ ''ದಿ ಫ್ರೆಶ್ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಬೆಲ್-ಏರ್‌ನಂತೆಯೇ'' ಇಯರ್ ಸ್ಟಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಾರ್ಡ್‌ರೋಬ್ ಅನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಣಯ ದುರಂತ ''ಚಂದ್ರಲೇಖಾ'' ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/kollywoods-craze-for-hit-titles-imagegallery-1-kollywood-sdmpkQidjbghi.html|title=Chandralekha average performance|website=Sify|access-date=9 May 2021|archive-date=9 ಮೇ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509114321/https://www.sify.com/movies/kollywoods-craze-for-hit-titles-imagegallery-1-kollywood-sdmpkQidjbghi.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೫ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಿ. ರಂಗನಾಥನ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ''ಕೊಯಮತ್ತೂರು ಮಾಪಿಳ್ಳೈ'' ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. <ref name="Coimbatore mappilai success">{{Cite web|url=http://m.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/13-pongal-releases-for-vijay/index.html|title=successful Pongal releases for Vijay|date=3 January 2017|website=Behindwoods|access-date=6 May 2021}}</ref> ''ಕೊಂಬತ್ತೋರ್ ಮಾಪಿಳ್ಳೈ'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆಯದಿದ್ದರೂ ಯಶಸ್ವಿ ಸಾಹಸವಾಗಿತ್ತು. <ref name="Balachandran 2015">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sanghavi-makes-a-comeback-in-kanis-film/articleshow/46944952.cms|title=Sanghavi makes a comeback in Kani's film|last=Balachandran|first=Logesh|date=17 April 2015|website=The Times of India|access-date=26 June 2021}}</ref> ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹೀರೋ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡರು, ಅವರ ಅನೇಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. <ref name="Indiatodayreview">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/happy-birthday-vijay-best-films-of-ilayathalapathy-vijay-19869-2016-06-22|title=Happy Birthday Vijay: 10 best films of Ilayathalapathy as a performer|website=India Today|language=en|access-date=5 August 2019}}</ref> ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಲ್ಟ್-ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. <ref name="positive reviews">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/love-today-to-vettaikaran-ten-times-when-vijay-delivered-a-super-hit-film-with-a-debutant-director/photostory/76425194.cms|title='Shajahan' – 2001|date=17 June 2020|website=The Times of India|access-date=14 December 2020|ref={{sfnref | The Times of India | 2020}}}}</ref> <ref name="cult status">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tamil-cinema/happy-birthday-vijay-priyanka-chopra-to-katrina-kaif-6-times-thalapathy-romanced-bollywood-actors-101624363018864.html|title=Happy birthday Vijay: Priyanka Chopra to Katrina Kaif, 6 times Thalapathy romanced Bollywood actors|last=Desk|first=HT Entertainment|date=22 June 2021|website=Hindustan Times|access-date=25 June 2021}}</ref> 1996 ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ವಿಕ್ರಮನ್ -ನಿರ್ದೇಶನದ ''ಪೂವೆ'' ಉನಕ್ಕಾಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು, ಇದು ಅವರ ಮೊದಲ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. <ref name="hits">{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/tamil/interview.php?id=13647189&cid=2408|title=Vijay blockbusters|date=20 January 2007|website=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113190938/http://sify.com/movies/tamil/interview.php?id=13647189&cid=2408|archive-date=13 January 2005|access-date=24 April 2014}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಹತ್ತನೇ ಚಿತ್ರ ''ವಸಂತ ವಾಸಲ್'' ನಂತರ ಯಶಸ್ವಿ ಸಾಹಸ ಚಿತ್ರಗಳು ''ಮಾನ್ಬುಮಿಗು ಮಾನವನ್'' ಮತ್ತು ''ಸೆಲ್ವ'' . ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ''ಕಾಲಮೆಲ್ಲಂ ಕಾತಿರುಪ್ಪೆನ್'' ಎಂಬ ಯಶಸ್ವಿ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಲೆತೂಕದ ಮಹಿಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇಮಯುದ್ಧದ ಜಗಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇದು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, <ref name="Behindwoods 2018">{{Cite web|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/list-of-films-in-which-thalapathy-vijay-played-negative-roles/kaalamellam-kaathiruppen.html|title=Kaalamellam Kaathiruppen – When Thalapathy Vijay played negative roles – Complete list here|date=22 October 2018|website=Behindwoods|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624074257/https://m.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/list-of-films-in-which-thalapathy-vijay-played-negative-roles/kaalamellam-kaathiruppen.html|archive-date=24 June 2021|access-date=24 June 2021}}</ref> ಮತ್ತು ''ಲವ್ ಟುಡೆಯಲ್ಲಿ'' ತ್ಯಾಗ-ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಿಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರೀತಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಎದುರಿಸಿದ ಸಂಕಟದಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, <ref name="positive reviews"/> ಮತ್ತು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಿಳೆಯಿಂದ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿ ಅವನ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ''ಒನ್ಸ್ ಮೋರ್'' ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿರಿಯ ನಟ [[ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್]] ಮತ್ತು ಚೊಚ್ಚಲ ನಟಿ ಸಿಮ್ರಾನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಮಣಿರತ್ನಂ]] -ನಿರ್ಮಾಣದ ಯಶಸ್ವಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ-ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ನೆರುಕ್ಕು ನೆರ್'' ನಲ್ಲಿ ಸಹ ನಟಿಸಿದರು, ವಸಂತ್ ಸಹ-ನಟನಾಗಿ ಚೊಚ್ಚಲ ನಟ [[ಸೂರ್ಯ ಶಿವಕುಮಾರ್‌‌|ಸೂರ್ಯ]], ಕಥೆಯು ಅತ್ತೆಯ ನಡುವಿನ ಜಗಳದ ನಡುವೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. <ref name="Indiatodayreview"/> ನಂತರ ಅವರು, ಫಾಜಿಲ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ''ಕಡಲುಕ್ಕು ಮರಿಯದೈನಲ್ಲಿ'' ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನಿಗಾಗಿ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಯಶಸ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ''ನಿನೈತೆನ್ ವಂಧೈನಲ್ಲಿ'' ತ್ರಿಕೋನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಮುದನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೈಪರ್- ''ಪೋಸೆಸಿವ್'' ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ''ನ್ಯೂ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ಸ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ಮಲೇಷಿಯನ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿತು. ''ಪ್ರಿಯಮುದನ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಆಂಟಿ-ಹೀರೋ, ಇದನ್ನು ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರೇಮಕಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. <ref name="Straits Times">{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/VijayIsMyLife/status/1403445876815581188/photo/1|title=Vijay flag flys high as an anti-hero|date=23 June 2021|website=New Straits Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623163943/https://mobile.twitter.com/VijayIsMyLife/status/1403445876815581188/photo/1|archive-date=23 June 2021|access-date=23 June 2021}}</ref> ''ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ'' ''ಪ್ರಿಯಮುದನ್'' ಅನ್ನು ವಿಜಯ್ ಅಭಿನಯದ ಹೆಗ್ಗುರುತು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ. <ref name="Indiatodayreview" /> ನಂತರ ಅವರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಯುವಕರಾಗಿ- ''ನಿಲಾವೇ ವಾದಲ್ಲಿ'' ಹಿಂದೂ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಚೊಚ್ಚಲ ಎಝಿಲ್ ಅವರ ''ತುಲ್ಲದ ಮನಮುಮ್ ತುಲ್ಲುಂನಲ್ಲಿ'' ಭಾವೋದ್ರಿಕ್ತ ಗಾಯಕರಾಗಿ ಸಿಮ್ರಾನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರು, ಇದು ತಮಿಳುನಾಡು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ೨೦೦ ದಿನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಓಡಿತು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. <ref>[[Tamil Nadu State Film Award for Best Film]]</ref> ಇದರ ನಂತರ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರಗಳು ''ಎಂಡ್ರೆಂಡ್ರುಮ್ ಕಾದಲ್'', ''ನೆಂಜಿನಿಲೆ'' ದರೋಡೆಕೋರನಿಗೆ ಹಿಟ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ''ಮಿನ್ಸಾರ ಕಣ್ಣಾ'' . <ref name="India Today 2021">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/master-is-blockbuster-but-can-vijay-now-step-out-of-his-comfort-zone-1759706-2021-01-16|title=Master is blockbuster but can Vijay now step out of his comfort zone?|date=16 January 2021|website=India Today|access-date=17 May 2021}}</ref> ೨೦೦೦ ರಿಂದ, ವಿಜಯ್ ಮನರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಿ-ವಿಸ್ಮೃತಿ-ವಿಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ''ಕಣ್ಣುಕ್ಕುಲ್ ನಿಲವು'', ವಿಜಯ್ ಅವರ ಯಶಸ್ವಿ ೨೫ ನೇ ಚಿತ್ರ <ref name="India Today">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/happy-birthday-vijay-best-films-of-ilayathalapathy-vijay-19869-2016-06-22|title=Happy Birthday Vijay: 10 best films of Ilayathalapathy as a performer|date=22 June 2016|website=India Today|access-date=26 November 2020}}</ref> ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಫಾಜಿಲ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಎರಡು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ''ಕುಶಿಯಲ್ಲಿ'' ಅಹಂಕಾರ-ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಅರ್‌ಐ ಪತಿ ಅಲ್ಲದ ''-ಪ್ರಿಯಮಾನವಲೆಯಲ್ಲಿ'' ಭಾರತೀಯ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ-ಛಾಯೆಗಳು. ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಯಶಸ್ಸು ಸಿದ್ದಿಕ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಹಾಸ್ಯ ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್'' ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ, ವಿಜಯ್‌ ಅವರ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ಬದ್ರಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ'' ಕಿಕ್-ಬಾಕ್ಸರ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಯ-ದುರಂತ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ''ಷಹಜಹಾನ್'' ಪ್ರೇಮ-ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹಿಂದಿ ನಟಿ [[ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಚೋಪ್ರಾ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಕೀಲರಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ ''ತಮಿಝನ್‌ನಲ್ಲಿ'' ನಟಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.com/news/thamizhan-was-hit-because-of-vijay-imman/303460-71.html|title='Thamizhan' was hit because of Vijay: Imman|date=2 November 2012|work=CNN-IBN|access-date=10 December 2012|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220234859/https://www.news18.com/|url-status=dead}}<br /><br />- {{Cite web|url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/BFB69CAB26ED7A73E5256BB1001949FF|title=April brings cheer to Tamil film industry|date=3 May 2002|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322150013/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/BFB69CAB26ED7A73E5256BB1001949FF|archive-date=22 March 2012|access-date=12 December 2012}}</ref> <ref name="positive reviews"/> ನಂತರ, ಅವರು ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಚಿತ್ರ ''ಯೂತ್‌ನೊಂದಿಗೆ'' ಯಶಸ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆಯವರಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರವಾದ ''ಬಾಗವತಿಯಲ್ಲಿ'' ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="toi films">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/priyamanavale-to-pokkiri-five-blockbuster-tamil-films-of-vijay-that-were-remade-from-telugu/photostory/74968711.cms|title='Priyamanavale' to 'Pokkiri': Five superhit Tamil films of Vijay|date=3 April 2020|website=The Times of India|access-date=25 November 2020|ref={{sfnref | The Times of India | 2020}}}}</ref> ವಿಜಯ್ ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರವಾದ ''ವಸೀಗರ'' ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಚಿತ್ರವಾದ ಪುದಿಯ ''ಗೀತೈ'' ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/opinion-entertainment/wishlist-vijay-should-collaborate-with-these-five-impressive-filmmakers-7369728/|title=Vijay's impressive comic-timing in Vaseegara|last=R|first=Manoj Kumar|date=22 June 2021|website=The Indian Express|access-date=5 July 2021}}</ref> <ref name="toi films" /> === ೨೦೦೩–೨೦೧೧: ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾರ್ ಸ್ಥಾನಮಾನ === ೨೦೦೩ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ''ತಿರುಮಲೈ'' ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಹಸ-ಪ್ರಣಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇವರ ಸಹ-ನಟಿಯಾಗಿ [[ಜ್ಯೋತಿಕಾ (ನಟಿ)|ಜ್ಯೋತಿಕಾರವರು]] ನಟಿಸಿದರು, ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದವರು ಚೊಚ್ಚಲ ರಮಣ ಮತ್ತು [[ಕೆ. ಬಾಲಚಂದರ್]] ಅವರ ಕವಿತಾಲಯ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ''ತಿರುಮಲೈ'' ಚಿತ್ರವು ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/9398.html|title=Thirumalai Tamil Movie Review|website=Indiaglitz.com|access-date=24 April 2014|archive-date=14 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014232416/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/9398.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ''ಉದಯ ಚಿತ್ರವು'' ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೨೦೦೪ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ''ಘಿಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ'', ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರವಾದ ''ಒಕ್ಕಡು ಚಿತ್ರದ'' ರೀಮೇಕ್‌ ಆಗಿ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ಈ ಚಿತ್ರವು ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ೨೦೦ ದಿನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಎಸ್. ಧರಣಿಯವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಎ.ಎಂ.ರತ್ನಂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ತ್ರಿಶಾ|ತ್ರಿಷಾ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ|ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]] ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/9966.html|title=Ghilli's record break|date=24 July 2004|website=Indiaglitz.com|access-date=10 May 2013|archive-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060746/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/9966.html|url-status=dead}}</ref> ''ಗಿಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವು'' ದೇಶೀಯ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೫೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಅಥವಾ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೫೦ ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref name="Nair 2016"/> ಸುಮಾರು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, [[ರಜನೀಕಾಂತ್|ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಅವರ ''ಪಡಯಪ್ಪ'' (೧೯೯೯) ಚಿತ್ರ, ಆಗ ದಾಖಲೆಯ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೩೦ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು, ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಮಾನದಂಡ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":10">{{Cite web|url=http://www.suryanfm.in/suryan-stories/14-years-ilayathalapthy-vijays-ghilli-facts/|title=14 years of Vijay's Ghilli&nbsp;– Things you din't know about the blockbuster|date=17 April 2018|website=Suryan FM|language=en-US|access-date=12 June 2020|archive-date=12 ಜೂನ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612085138/http://www.suryanfm.in/suryan-stories/14-years-ilayathalapthy-vijays-ghilli-facts/|url-status=dead}}</ref> ''ಘಿಲ್ಲಿ'' ಚಿತ್ರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಎಂಬ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. <ref name=":10" /> ಈ ಚಿತ್ರವು ಮಲೇಷಿಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು $೫೦೦,೦೦೦ ಗಳಿಸಿತು. <ref name=":10" /> [[ಎಮ್. ಜಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್|ಎಂ.ಜಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ್]] ಅವರ ಚಿತ್ರವಾದ ''ಅಡಿಮೈ ಪೆನ್'' (೧೯೬೯) ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದ ಈ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸಹ ''ಘಿಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವು'' ಮುರಿದು ಘಿಲ್ಲಿಚಿತ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ದಾಖಲೆಯಯಿತು.<ref name=":10" /> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-ghilli-reunion/article31778167.ece|title=When Janaki Sabesh and Ashish Vidyarthi had a 'Ghilli' reunion|last=S|first=Srivatsan|date=8 June 2020|work=The Hindu|access-date=11 April 2021|language=en-IN}}</ref> "ಇಂದು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಗುರುತಿಸುವ ನಾಯಕ ವಿಜಯ್ ಮತ್ತು [[ಪ್ರಕಾಶ್ ರೈ|ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]], ಅಪ್ರತಿಮ ಖಳನಾಯಕ, ಈ ಚಿತ್ರ "ಗಿಲ್ಲಿ"... ಗೆಲುವಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿದೆ" ಎಂದು ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]'' ಹೇಳಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2004/04/23/stories/2004042301450300.htm|title=Ghilli|date=23 April 2004|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20040705172302/http://www.hindu.com/fr/2004/04/23/stories/2004042301450300.htm|archive-date=5 July 2004|location=Chennai, India}}</ref> ಮುತ್ತುಪಾಂಡಿ (ರಾಜ್) ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವಾಗ ವೇಲು (ವಿಜಯ್) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಧನಲಕ್ಷ್ಮಿ (ತ್ರಿಶಾ) ಅನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಳಾಗಿ ಬಳಸುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು [[ಬಾಲಿವುಡ್]] ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಚೆನ್ನೈ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]]'' (೨೦೧೩) ನಲ್ಲಿ [[ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್ (ಹಿಂದಿ ನಟ)|ಶಾರುಖ್ ಖಾನ್]] [[ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆ (ನಟಿ)|ದೀಪಿಕಾ ಪಡುಕೋಣೆಯೊಂದಿಗೆ]] ವಿಡಂಬನೆ ಮಾಡಿದರು. ''ಗಿಲ್ಲಿ ನಂತರ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ಮಾಧುರೆ'' '',ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು'' ರಮಣ ಮಾಧೇಶ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ''ತಿರುಪಾಚಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು'' ಚೊಚ್ಚಲ ಪೇರರಸು ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು.<ref name="The Times of India">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/love-today-to-vettaikaran-ten-times-when-vijay-delivered-a-super-hit-film-with-a-debutant-director/photostory/76425194.cms|title='Love Today' to 'Vettaikaran': Ten times when Vijay delivered a super hit film with a debutant director|date=17 June 2020|website=The Times of India|access-date=25 November 2020}}</ref> ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ನಿರ್ದೇಶನದ ''ಸುಕ್ರನ್‌ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ'' ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ೨೦೦೫ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್‌ ಅವರು ಎರಡು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾದ ಯಶಸ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಒಂದು ಜಾನ್ ಮಹೇಂದ್ರನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರವಾದ ''ಸಚಿನ್, ಈ'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹ-ನಟಿಯಾಗಿ ಜೆನಿಲಿಯಾ [[ಜೆನಿಲಿಯಾ ಡಿಸೋಜ|ಡಿಸೋಜಾ]] ಅವರು ನಟಿಸಿದರು, ಮತ್ತೋಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೆರರಸು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ''ಶಿವಕಾಶಿ, ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ'' ಸಹ-ನಟಿಯಾಗಿ ಆಸಿನ್ ಅವರು ನಟಿಸಿದರು. <ref name="The Times of India" /> ''ಸಚಿನ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ನಿರಾತಂಕದ ಯುವಕನ ಚಿತ್ರಣವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆಯಿತು, <ref name="jubilee"/> ಮತ್ತು "ವಿಜಯ್ ಅವರು ''ಸಚೀನ್'' ಹಾಗೆ ಸ್ಕೋರ್ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ''ದಿ ಹಿಂದೂ'' ಹೇಳಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/lf/2005/04/20/stories/2005042016270200.htm|title=Life Chennai : Vijay scores as 'Sachein'|date=20 April 2005|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050518070834/http://www.hindu.com/lf/2005/04/20/stories/2005042016270200.htm|archive-date=18 May 2005|access-date=1 December 2016}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರ ''ಆಥಿ ಚಿತ್ರವು'', ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರವಾದ ''ಆತನೊಕ್ಕಡೆ ಚಿತ್ರದ'' ರೀಮೇಕ್, ಈ ಚಿತ್ರವು ೨೦೦೬ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಅವರ ತಂದೆ ಎಸ್‌ಎ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಮಣ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. <ref name="Sify">{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/chennai-box-office-jan14-16-news-tamil-kkfvvkhfidesi.html|title=Chennai Box-Office (Jan14-16)|website=Sify|access-date=25 February 2021|archive-date=10 ಮೇ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510154603/https://www.sify.com/movies/chennai-box-office-jan14-16-news-tamil-kkfvvkhfidesi.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೭ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭುದೇವ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರದ ರಿಮೇಕ್ ಆದ ''ಪೋಕ್ಕಿರಿ'' ಎಂಬ ದರೋಡೆಕೋರ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ನಟಿಸಿದರು. ''ಪೊಕ್ಕಿರಿ'' ೨೦೦೭ ರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ೧೦೦-ದಿನಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref name="Nair 2016"/> ''ಪೊಕ್ಕಿರಿ'' ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸಿಫಿ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯು ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ಪೊಕ್ಕಿರಿಯು'' "ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕ್ಷನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಅದು ಇರುವವರೆಗೂ ಆನಂದಿಸಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/pokkiri-review-tamil-14369041.html|title=Movie Review:Nanban|website=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140123061956/http://www.sify.com/movies/pokkiri-review-tamil-14369041.html|archive-date=23 January 2014|access-date=12 January 2012}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ''ಪೊಕ್ಕಿರಿ'' ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/pokkiri-to-bairavaa-five-times-when-vijay-rocked-the-box-office-during-pongal/photostory/80214638.cms|title='Pokkiri' to 'Bairavaa': Five times when Vijay rocked the box office during Pongal|date=11 January 2021|website=The Times of India|access-date=29 September 2021}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Actor_Vijay.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Actor_Vijay.jpg/173px-Actor_Vijay.jpg|alt=|left|thumb|173x173px| ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್]] ೨೦೦೭ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಭರತನ್ ಈ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಇವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರವಾದ ''ಅಳಗಿಯ ತಮಿಳು ಮಗನ್'' ನಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ನಟಿಸಿದರು. ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದ್ವಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಾಯಕ ಮತ್ತು ನಾಯಕ ಎರಡೂ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು. ವಿಜಯ್ ಅವರು ೨೦೦೮ ರ ಟಿವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಜನರ ಆಯ್ಕೆಯ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/a-starstudded-awards-ceremony/article3039011.ece|title=A star-studded awards ceremony|date=26 December 2016|work=The Hindu|access-date=31 January 2018|issn=0971-751X}}</ref> ''ಅಳಗಿಯಾ ತಮಿಳ್ ಮಗನ್ ಚಿತ್ರವು'' ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಬಿಬಿಸಿ]] [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುಕೆ]] ವಿಮರ್ಶಿಸಿತು,ಈ ಚಿತ್ರವು ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯ ಸರಿಯಾದ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="BBC 2021">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/shropshire/films/bollywood/2007/11/azhigiye_preview.shtml|title=Shropshire – Bollywood – Azhigiye Tamizh Magan|date=19 May 2021|website=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519171237/http://www.bbc.co.uk/shropshire/films/bollywood/2007/11/azhigiye_preview.shtml|archive-date=19 May 2021|access-date=19 May 2021}}</ref> ಅಳಗಿಯ ''ತಮಿಳ್ ಮಗನ್'' ಚಿತ್ರವು $೧.೦೪೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು, ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?page=&country=ZA&id=_fAZHAGIYATAMIZHMA01|title=Azhagiya Tamizh Magan (2007)|website=www.boxofficemojo.com|access-date=15 May 2019}}</ref> ಸಾಗರೋತ್ತರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ಗಳಿಕೆಯಾಯಿತು. ''ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಡೈಲಿ'' ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ, ''ಅಳಗಿಯ ತಮಿಳು ಮಗನ್'' 2007 <ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/malaysian-box-office-hits-all-time-high-of-100m/4037013.article|title=Malaysian box office hits all-time high of $100m|last=Wong|first=Silvia|date=5 February 2008|website=Screen|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206052007/https://www.screendaily.com/malaysian-box-office-hits-all-time-high-of-100m/4037013.article|archive-date=6 December 2021|access-date=6 December 2021}}</ref> ಮಲೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ಹತ್ತು ಏಷ್ಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಹಿಟ್ ಚಾರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಆಕ್ಷನ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾದ ''ಕುರುವಿಯಲ್ಲಿ'' ನಟಿಸಿದರು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಧರಣಿ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ರೆಡ್ ಜೈಂಟ್ ಮೂವೀಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಸಿಫಿ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು " ''ಕುರುವಿ'' ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಒಂದು ಸೂಪರ್ ಹೀರೋ ಚಿತ್ರ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/kuruvi-imagegallery-5-movies-jdwmQejcicisi.html|title=Kuruvi 5|date=17 April 2008|website=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206052400/https://www.sify.com/movies/kuruvi-imagegallery-5-movies-jdwmQejcicisi.html|archive-date=6 December 2021|access-date=6 December 2021}}</ref> ''ಕುರುವಿ'' ಚಿತ್ರವು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ]] ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. <ref name="Box Office Mojo 2021">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1228931/?ref_=bo_se_r_1|title=Kuruvi|date=19 May 2021|website=Box Office Mojo|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519161728/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1228931/?ref_=bo_se_r_1|archive-date=19 May 2021|access-date=19 May 2021}}</ref> ೨೦೦೯ ರ ವರ್ಷವು ನಿಯೋ-ನಾಯರ್ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರವಾದ ''ವಿಲ್ಲು'' ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಭುದೇವ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದು ದ್ವಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ''ವಿಲ್ಲು'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref name="Rediff.com">{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2009/jan/12villu-tamil-review.htm|title=Review: Villu|website=Rediff.com|access-date=6 June 2021}}</ref> ಅವರ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರವಾದ ''ವೆಟ್ಟೈಕಾರನ್'', ಇದನ್ನು ಬಾಬುಶಿವನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಎವಿಎಮ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ವಿತರಿಸಿದರು. ಇದು ೨೦೦೯ ರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ . ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ''ವೆಟ್ಟೈಕಾರನ್'' (೨೦೦೯) ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=pluprFijeeaec|title=Chennai Box Office–Jan 22 to 24|date=28 January 2010|website=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221074110/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=pluprFijeeaec|archive-date=21 February 2017}}</ref> ಅಳಗಿಯ ''ತಮಿಳು ಮಗನ್'', ''ಕುರುವಿ'' ಮತ್ತು ''ವಿಲ್ಲು'' ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ನಂತರದ ಬಿಡುಗಡೆಗಳು ಸರಾಸರಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದವು; ಎಲ್ಲಾ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳು ದೇಶೀಯವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=plupn1acchbad|title=CBO&nbsp;– Nov 30 to Dec 2|date=4 December 2007|website=Sify|archive-url=https://archive.today/20171219123951/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=plupn1acchbad|archive-date=19 December 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=plupovhjhhacc|title=Chennai Box-Office (June 13–15)|date=17 June 2008|website=Sify|archive-url=https://archive.today/20171219123953/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=plupovhjhhacc|archive-date=19 December 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=pluppHedibbbf|title=Chennai Box Office (Jan 30 to February 1, 2009)|date=3 February 2009|website=Sify|archive-url=https://archive.today/20171219123953/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=pluppHedibbbf|archive-date=19 December 2017}}</ref> ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ರಜನಿಕಾಂತ್ ಮತ್ತು ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್ ನಂತರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ನಟರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಇತರ ಸಮಕಾಲೀನರಿಗಿಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}೧೦ ಕೋಟಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/sri50/status/7163372624|title=Sreedhar Pillai: 2009 Tamil actors market salary rates- Vijay is the highest paid actor after Rajini and Kamal in 2009|date=Jul 9, 2022|website=Twitter|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220709070710/https://mobile.twitter.com/sri50/status/7163372624|archive-date=9 July 2022|access-date=Jul 9, 2022}}</ref> ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ವಿತರಿಸಿದ ಆಕ್ಷನ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಿತ್ರವಾದ ''ಸುರ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ'' ನಟಿಸಿದರು. ಇದು ವಿಜಯ್ ಅವರ 50ನೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ''ಇಂಡೋನೇಷಿಯನ್ ಟೈಮ್ಸ್'' " ''ಸೂರಾ'' ವಿಜಯ್ ಅವರ ನೃತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸೂಪರ್ ಹೀರೋ ಸ್ಟಂಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟಾಪ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದೆ. <ref name="Times">{{Cite web|url=https://www.idntimes.com/hype/humor/danti/filmnya-sukses-11-meme-aquaman-yang-bikin-ngakak-sampai-atit-peyut/3|title=Filmnya Sukses, 11 Meme Aquaman yang Bikin Ngakak Sampai Atit Peyut|last=Times|first=IDN|last2=Triadanti|date=19 December 2018|website=IDN Times|language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214074551/https://www.idntimes.com/hype/humor/danti/filmnya-sukses-11-meme-aquaman-yang-bikin-ngakak-sampai-atit-peyut/3|archive-date=14 December 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> ''ಸುರಾ'' ಬಜೆಟ್-ಮಾತ್ರ-ಚೇತರಿಕೆ-ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದಿ ಉಪಗ್ರಹ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದೆ. <ref name="Indian TV channels">{{Cite web|url=https://www.exchange4media.com/media-tv-news/barc-wk-45movies-from-south-spike-viewership-of-hindi-channels-87298.html|title=BARC Wk 45: Movies from south spike viewership of Hindi channels|date=23 November 2017|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817125140/https://www.exchange4media.com/media-tv-news/barc-wk-45movies-from-south-spike-viewership-of-hindi-channels-87298.html|archive-date=17 August 2021|access-date=17 August 2021}}</ref> <ref name="timesindia">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/did-you-know/did-you-know-vijays-sura-director-sp-rajkumar-was-going-to-team-up-with-ajith-a-few-years-back/articleshow/75472908.cms|title=Did you know Vijay's 'Sura' director SP Rajkumar was going to team up with Ajith a few years back?|date=30 April 2020|website=The Times of India|access-date=7 June 2021}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ''ಸೂರಾ'' ಸೋನಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಟಿಆರ್‌ಪಿ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. <ref name="Indian TV channels" /> [[ಚಿತ್ರ:Chinesefestival2011Vijay.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Chinesefestival2011Vijay.jpg/186px-Chinesefestival2011Vijay.jpg|right|thumb|186x186px| ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್]] ೨೦೧೧ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ ''ಬಾಡಿಗಾರ್ಡ್‌ನ'' ತಮಿಳುವಾಗಿ ರಿಮೇಕ್ ಆದ ''ಕಾವಲನ್'' ಎಂಬ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಕಾಮಿಡಿಗಾಗಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಮತ್ತೆ ನಿರ್ದೇಶಕ ಸಿದ್ದಿಕ್ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಇದು ವೀಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೦೨ ಕೋಟಿಗಳ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಸಂಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು. <ref name="businessworld.in 2015">{{Cite web|url=http://www.businessworld.in/news/null/the-south-side-story/696844/page-1.html|title=The South Side Story|date=19 February 2015|website=businessworld.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219173038/http://www.businessworld.in/news/null/the-south-side-story/696844/page-1.html|archive-date=19 February 2015|access-date=5 March 2021}}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20110128024128/http://www.sify.com/movies/vijay-s-kaavalan-is-a-hit-news-tamil-lbzkgaadefh.html Kaavalan is a Hit]. Sify.com. Retrieved 6 June 2011.</ref> ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಶಾಂಘೈ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ''ಕಾವಲನ್'' ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/south-kaavalan-at-the-shanghai-film-festival/20110509.htm|title=Vijay's Kaavalan at the Shanghai film festival|work=Rediff|access-date=10 September 2018}}</ref> ''ಕಾವಲನ್'' ಚೀನೀ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/jun-11-02/vijay-kavalan-13-06-11-02.html|title=Ilaya Thalapathy Vijay Wows China – Vijay – Kavalan – Shanghai Film Festival – Tamil Movie News|date=23 June 2021|website=Behindwoods.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623054853/https://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/jun-11-02/vijay-kavalan-13-06-11-02.html|archive-date=23 June 2021|access-date=23 June 2021}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರ, ಎಮ್‌. ರಾಜಾ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮತ್ತು ವೇಣು ರವಿಚಂದ್ರನ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಾಹಸಮಯ ''ಚಿತ್ರವಾದ ವೇಲಾಯುಧಂ'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref name="Nair 2016">{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/list-of-ilayathalapathy-vijay-action-packed-films-actor-vijay-filmography-theri-movie-box-office-records-top-south-indian-action-films-from-ghilli-to-theri-movie-news-1463648578.html|title=From Ghilli to Theri: 10 Ilayathalapathy Vijay action blockbusters one should know!|last=Nair|first=Sree Prasad|date=19 May 2016|website=CatchNews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213072110/https://www.catchnews.com/regional-cinema/list-of-ilayathalapathy-vijay-action-packed-films-actor-vijay-filmography-theri-movie-box-office-records-top-south-indian-action-films-from-ghilli-to-theri-movie-news-1463648578.html|archive-date=13 December 2021|access-date=21 December 2020}}</ref> ''ವೇಲಾಯುಧಂ'' ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು. <ref name="Nair 2016"/> ''ವೇಲಾಯುಧಂ'' ಕೂಡ ಆರ್ಥಿಕ ಯಶಸ್ಸುನ್ನು ಕಂಡಿತು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="R 2011">{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-velayudham-s-victory-over-7aam-arivu-surprises-all-1604999|title='Velayudham''s victory over '7aam Arivu' surprises all|last=R|first=Sharanya C|date=30 October 2011|website=DNA India|access-date=5 March 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ''ವೇಲಾಯುಧಂನಲ್ಲಿ'' ಮೂರನೇ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಪರ್ ಹೀರೋ ಆಗಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರ ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ಶೈಲಿಯು ''ಅಸ್ಸಾಸಿನ್ಸ್ ಕ್ರೀಡ್'' ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸ್ ಅನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ವಿಮರ್ಶಕರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತವಾದರು. <ref name="Film Companion 2020">{{Cite web|url=https://www.filmcompanion.in/features/telugu-features/reddy-player-one-south-indian-films-that-borrowed-the-video-game-aesthetic/|title=Reddy Player One: South Indian Films That Borrowed The Video Game Aesthetic|date=15 June 2020|website=Film Companion|access-date=19 May 2021}}</ref> ''ವೇಲಾಯುಧಂ'' [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನೀ]] ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. <ref name="Zee News 2013">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/entertainment/regional/hansika-motwani-touched-by-japanese-fans_132222.html|title=Velayudham popularity in Japan|date=16 April 2013|website=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116100114/https://zeenews.india.com/entertainment/regional/hansika-motwani-touched-by-japanese-fans_132222.html|archive-date=16 January 2022|access-date=21 May 2021}}</ref> === ೨೦೧೨–ಇಂದಿನವರೆಗೆ: ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸು === ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆಯಗಿದ್ದ ಚಿತ್ರ ''ನನ್ಬನ್'', [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಈ ಚಿತ್ರವು ಬಾಲಿವುಡ್‌ನ]] ಚಿತ್ರವಾದ ''[[ಥ್ರೀ ಇಡಿಯಟ್ಸ್|೩ ಈಡಿಯಟ್ಸ್]]'' ಅನ್ನು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ರಿಮೇಕ್ ಆಗಿ, ಎಸ್. ಶಂಕರ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ೨೦೧೨ ರ ಪೊಂಗಲ್ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯದ ಮೆಲ್ಬೋರ್ನ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ''ನನ್ಬನ್'' ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.sify.com/movies/priyanka-vijay-other-stars-at-indian-film-festival-of-melbourne-news-bollywood-mgor5dfjgcgsi.html|title=Priyanka, Vijay & other stars at Indian Film Festival of Melbourne|work=Sify|access-date=14 December 2017|archive-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814184816/http://www.sify.com/movies/priyanka-vijay-other-stars-at-indian-film-festival-of-melbourne-news-bollywood-mgor5dfjgcgsi.html|url-status=dead}}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಕರು, ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಟ [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-23/news-interviews/30655364_1_kamal-haasan-ulaganayagan-verdict|title=Kamal Haasan's verdict on Nanban|date=23 January 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=13 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520111634/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-23/news-interviews/30655364_1_kamal-haasan-ulaganayagan-verdict|archive-date=20 May 2013}}</ref> ''ನನ್ಬನ್'' ೧೦೦ ದಿನಗಳ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/nanban-review-tamil-14988520.html|title=Movie Review: Nanban|website=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925162351/http://www.sify.com/movies/nanban-review-tamil-14988520.html|archive-date=25 September 2013|access-date=12 January 2012}}<br /><br />- {{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/review/south-review-nanban-is-worth-a-watch/20120112.htm|title=Review: Nanban is worth a watch|last=Srinivasan|first=Pavithra|website=Rediff.com|access-date=12 January 2012}}</ref> ''ನನ್ಬನ್'' ಚಿತ್ರವು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೫೦ ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ''[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. <ref name="express">{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/foreign-return/984421/|title=Foreign Return|last=Pereira|first=Priyanka|date=6 August 2012|work=Indian Express|access-date=19 March 2021}}</ref> ಅವರು [[ಪ್ರಭುದೇವ]] ನಿರ್ದೇಶನದ ೨೦೧೨ರ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ರೌಡಿ ರಾಥೋರ್‌ನಲ್ಲಿ'' ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/actor-vijay-shakes-a-leg--in-rowdy-rathore/263598-71-210.html|title=Actor Vijay shakes a leg in 'Rowdy Rathore|last=IndiaGlitz|date=1 June 2012|work=[[CNN-IBN]]|access-date=1 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603234112/http://ibnlive.in.com/news/actor-vijay-shakes-a-leg--in-rowdy-rathore/263598-71-210.html|archive-date=3 June 2012}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ೫೪ ನೇ ಚಿತ್ರ, ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ತುಪ್ಪಕ್ಕಿ'', ಎಅರ್ ಮುರುಗದಾಸ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮತ್ತು ಎಸ್. ಧನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಗೆ ೨೦೧೨ ರ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಶಿವಾಜಿ (೨೦೦೭) ಮತ್ತು ಎಂಥಿರಾನ್ (೨೦೧೦) ನಂತರ ದೇಶೀಯವಾಗಿ ₹೧ ಬಿಲಿಯನ್ (ಯುಎಸ್‌$೧೩ ಮಿಲಿಯನ್) ಕ್ಲಬ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೂರನೇ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ''ಶಿವಾಜಿ'' (೨೦೦೭) ಮತ್ತು ''ಎಂಥಿರಾನ್'' (೨೦೧೦) ನಂತರ ದೇಶೀಯವಾಗಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/039thuppakki039-box-office-collection-crosses-100-crore-mark-vijay039s-biggest-grosser-ever-408828|title='Thuppakki' Box Office Collection Crosses ₹100 Crore Mark: Vijay's Biggest Grosser Ever|date=27 November 2012|website=IBTimes India|access-date=26 January 2021}}</ref> ಕ್ಲಬ್. <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-10/news-interviews/36257239_1_crore-club-thuppakki-vijay-film|title=Ilayathalapathy Vijay joins the Rs 100 crore club!|work=[[The Times of India]]|access-date=10 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417193911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-10/news-interviews/36257239_1_crore-club-thuppakki-vijay-film|archive-date=17 April 2013}}</ref> ''ತುಪ್ಪಕ್ಕಿ'' ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ [[ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು]] ಮತ್ತು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧,೮೦೦,೦೦೦,೦೦೦ ಗಳಿಸಿದ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref name="catchnews">{{Cite news|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/list-of-ilayathalapathy-vijay-action-packed-films-actor-vijay-filmography-theri-movie-box-office-records-top-south-indian-action-films-from-ghilli-to-theri-movie-news-1463648578.html|title=From Ghilli to Theri: 10 Ilayathalapathy Vijay action blockbusters one should know!|work=CatchNews.com|access-date=14 December 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/theri-crosses-the-rs-150-crore-mark-at-the-box-office-all-set-to-break-vijay-s-highest-grosser-thuppakki-1461844410.html|title=Vijay's Theri crosses Rs 150 crore mark at Box Office, all set to break records of Thuppakki|work=CatchNews.com|access-date=14 December 2017}}</ref> ರಷ್ಯಾದ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ''ತುಪ್ಪಕ್ಕಿಯನ್ನು'' ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/thuppakki-vettaiyadu-vilayadu-and-aadukalam-will-be-screened-in-russia-as-part-of-their-celebrations-of-100-years-of-indian-cinema.html|title=Thuppakki will be screened in Russia as part of their celebration|date=3 October 2013|website=Behindwoods|access-date=12 July 2021}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_18.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_18.jpg/204px-Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_18.jpg|thumb|204x204px| ವಿಜಯ್ ಅವರು ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಜನರಲ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ರೈತರಿಗಾಗಿ "ವಿ ಗೋ ಗ್ರೀನ್" ಆಂದೋಲನದ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು]] ಎ‌ಎಲ್ ವಿಜಯ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರ ''ತಲೈವಾ'',ನ್ ಇದು ೯ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೩ ರಂದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಮಿಶ್ರ ವರದಿಗಳಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/039thalaivaa039-review-roundup-watch-it-for-vijay-498010|title='Thalaivaa' Review Roundup: Watch it for Vijay|date=9 August 2013|website=IBTimes India|access-date=3 July 2021}}</ref> ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಯಿತು. <ref>[http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/17140.html Thalaiva Tamil Movie Review&nbsp;– cinema preview stills gallery trailer video clips showtimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217003318/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/17140.html |date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 }}. Indiaglitz.com (9 August 2013). Retrieved 21 July 2014.</ref> ''ತಲೈವಾ'' ಚಿತ್ರ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿತ್ತು. <ref name="Nair 2016"/> [[ಚಿತ್ರ:Tamil_Film_actor_Vijay_planted_a_tree_in_honor_of_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Tamil_Film_actor_Vijay_planted_a_tree_in_honor_of_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate.jpg/220px-Tamil_Film_actor_Vijay_planted_a_tree_in_honor_of_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate.jpg|left|thumb| ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್]] ಅವರ ೫೬ ನೇ ಚಿತ್ರ ಜಿಲ್ಲಾ, ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಕಾಜಲ್ ಅಗರ್ವಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್‌|ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್]] ಸಹ-ನಟಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಆರ್‌ಟಿ ನೇಸನ್ ''ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ'', ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಪೊಂಗಲ್ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಹಿಟ್ ಆಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. <ref>[http://m.timesofindia.com/entertainment/regional/tamil/news-interviews/Vijays-Jilla-set-to-roll-from-May/articleshow/18588307.cms Vijay's 'Jilla' set to roll from May!&nbsp;– TOI Mobile | The Times of India Mobile Site]. ''The Times of India''. (20 February 2013). Retrieved 25 April 2013.<br /><br />- [http://www.inreporter.com/tag/jilla-100-day-box-office-collection/ Jilla 100 Day Box Office Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417210451/http://www.inreporter.com/tag/jilla-100-day-box-office-collection |date=17 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 }}. ''InReporter'', 10 April 2014.<br /><br />- [http://m.ibtimes.co.in/box-office-collection-vijay039s-039jilla039-outperforms-ajith039s-039veeram039-at-worldwide-bo-534906 Box Office Collection: Vijay's 'Jilla' Outperforms Ajith's 'Veeram' at Worldwide BO]. ''International Business Times''. (18 January 2014). Retrieved 21 July 2014.</ref> ವಿಜಯ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಎ‌ಆರ್ ಮುರುಗದಾಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ'' ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಸಮಂತಾ ರುತ್ ಪ್ರಭು]] ಮತ್ತು ನೀಲ್ ನಿತಿನ್ ಮುಖೇಶ್ ಸಹ-ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಐಂಗಾರನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೀಪಾವಳಿ ೨೦೧೪ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. <ref>Sangeetha Seshagiri (22 October 2014) [http://www.ibtimes.co.in/kaththi-review-vijay-excels-dual-roles-treat-fans-611999 'Kaththi' Review Roundup: Vijay Gives Sharp Performance; Worth a Watch]. ''International Business Times''</ref> ಅವರು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಳ್ಳ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶವಾದಿಯಾಗಿ ದ್ವಿಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ''ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ''ಕಥಿಯನ್ನು'' "ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು" ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. <ref name="latimes">{{Cite web|url=https://ibb.co/dg7cZRC|title=Kaththi a success in style|date=3 July 2021|website=www.latimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703074019/https://ibb.co/dg7cZRC|archive-date=3 July 2021|access-date=3 July 2021}}</ref> ''ಕತ್ತಿ'' ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೩೦ ಕೋಟಿ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/box-office-rajinis-lingaa-enters-25th-day-vijays-kaththi-completes-75-days-619327|title=Box Office: Vijay's 'Kaththi' Completes 75 Days|last=Seshagiri|first=Sangeetha|date=5 January 2015|website=IBTimes India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102054325/https://www.ibtimes.co.in/box-office-rajinis-lingaa-enters-25th-day-vijays-kaththi-completes-75-days-619327|archive-date=2 January 2022|access-date=2 January 2022}}</ref> <ref name="Upadhyaya ibt">{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/mersal-5-days-box-office-collection-vijays-film-racing-towards-rs-150-crore-1st-weekend-746518|title=Vijay's film racing towards Rs 150 crore mark|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=23 October 2017|website=IBTimes India|access-date=25 August 2021}}</ref> ಇದು ೨೦೧೪ ರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>[http://www.ibtimes.co.in/vijays-kaththi-biggest-tamil-hit-2014-box-office-613580 "'Kaththi' Box Office: Vijay Starrer Becomes Biggest Tamil Hit of 2014"]. ''International Business Times''. 10 November 2014.</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, [[ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆ|ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆಯ]] ಫ್ಯಾಂಟಸಿ ಚಿತ್ರ ''ಪುಲಿ'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಯುಟಿವಿ ಮೋಷನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಜನವರಿ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಚಿಂಬು ದೇವೆನ್ ಅವರು "ಸಮಕಾಲೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಫ್ಯಾಂಟಸಿ ಚಲನಚಿತ್ರ" ದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ, ಈ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ''ಮಾರೀಸನ್'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು ೨೦೧೧ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕಿತ್ತು, ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ, ಯೂಟಿವಿ ಮೋಷನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬಜೆಟ್ ಅನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೊರೆದರು ಮತ್ತು ಆಸ್ಕರ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. <ref>[https://web.archive.org/web/20141221142525/http://www.sify.com/movies/has-mareesan-slipped-out-of-utv-news-tamil-lkskcniejeesi.html Has Mareesan slipped out of UTV?]. Sify.com (19 October 2011). Retrieved on 4 October 2015.</ref> ದೇವನ್ ಅವರ ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಯು ನಂತರ ಕುಸಿಯಿತು. ೨೦೧೩ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ದೇವೆನ್ ಫ್ಯಾಂಟಸಿ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಅನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು, ಅವರು ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ, ಈ ಯೋಜನೆಯು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಪತ್ರಿಕಾ ಸಂಬಂಧದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಪಿಟಿ ಸೆಲ್ವಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ತಮೀನ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್‌ನ ಶಿಬು ಅವರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು, ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಹಲವಾರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ]] ವಿತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಸ್‌ಕೆಟಿ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮುರುಗದಾಸ್ ಅವರ ''ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ'' ವಿಜಯ್ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. <ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-14/ilayathalapathy-vijays-58th-film-aka-vijay-58-will-be-directed-by-chimbudevan.html Ilayathalapathy Vijay's 58th film aka Vijay 58 will be directed by Chimbudevan]. Behindwoods.com (23 January 2014). Retrieved on 4 October 2015.</ref> ''ಪುಲಿಯು'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/puli-movie-review-roundup-vijay-starrer-bags-mixed-reviews-poor-ratings-telugu-critics-649076|title='Puli' movie review roundup: Vijay-starrer bags mixed reviews, poor ratings from Telugu critics|last=IBTimes|date=4 October 2015|website=International Business Times, India Edition|language=en|access-date=22 April 2020}}</ref> ಆದರೂ ವಿಜಯ್ ಹೊಸ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/puli/puli-review.html|title=PULI MOVIE REVIEW|date=1 October 2015|website=Behindwoods}}</ref> <ref name="Upadhyaya ibt"/> <ref name="Bangalore Mirror 2015">{{Cite web|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/puli-roars-at-the-box-office/articleshow/49232877.cms|title=Puli roars at the box office|date=5 October 2015|website=Bangalore Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301040136/https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/puli-roars-at-the-box-office/articleshow/49232877.cms|archive-date=1 March 2022|access-date=1 March 2022}}</ref> ''ಪುಲಿ'' ೨೦೧೫ ರ ಸಂಪೂರ್ಣ ರನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Bangalore Mirror 2015" /> ಚಿತ್ರದ ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಹಕ್ಕುಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೦೦ ಕೋಟಿಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. <ref name="Bangalore Mirror 2015" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/mersal-vijay-atlees-diwali-release-crosses-rs-150-crore-in-pre-release-business-4150357.html|title=Vijay's latest release crosses Rs 100 crore in pre-release business-Entertainment News, Firstpost|date=17 October 2017|website=Firstpost|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301040828/https://www.firstpost.com/entertainment/mersal-vijay-atlees-diwali-release-crosses-rs-150-crore-in-pre-release-business-4150357.html|archive-date=1 March 2022|access-date=1 March 2022}}</ref> ರಿಷ್ಟೆ ಸಿನಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಪುಲಿ'' ಅತ್ಯಧಿಕ ಟಿಆರ್‌ಪಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/BARCIndia/status/849949291036762112|title=BARC India TRP ratings|website=BARC India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908073509/https://twitter.com/BARCIndia/status/849949291036762112|archive-date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> ನಿರ್ದೇಶಕ ದೇವೆನ್ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಚಲನಚಿತ್ರದ ಅರ್ಧ-ಭೂತದ ವಿಷಯವು ಜಪಾನಿನ ಹಿಟ್ ಅನಿಮೆ ಮಂಗಾ ಸರಣಿ ''ಇನುಯಾಶಾವನ್ನು'' ಆಧರಿಸಿದೆ, ಅದರಂತೆಯೇ ವಿಜಯ್ ಹುಲಿಯ ಹಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ "ಟೈಗರ್-ಡೆಮನ್" ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://m.imdb.com/title/tt0290223/movieconnections/?ref_=tt_trv_cnn|title=Inuyasha influenced Vijay's Tiger demon character concept in Puli with Tiger fangs|date=14 July 2022|website=Spacebox|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714104139/https://m.imdb.com/title/tt0290223/movieconnections/?ref_=tt_trv_cnn|archive-date=14 July 2022|access-date=14 July 2022}}</ref> <ref name="CNN-News18 2015">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/puli-is-a-film-that-everybody-can-enjoy-chimbu-deven-1121995.html|title='Puli' is a film that everybody can enjoy: Chimbu Deven|date=29 September 2015|website=News, Breaking News, Latest News, News Headlines, Live News, Today News CNN-News18|access-date=19 May 2021}}</ref> ''ಸಿಡ್ನಿ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್'' ವಿಜಯ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ "ಹುಲಿ-ರಾಕ್ಷಸ" ಆಗಿ ಮಿಂಚಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/download/the-sydney-morning-herald-latest-entertainment-updates/The%20Sydney%20Morning%20Herald%20Latest%20Entertainment%20Updates.png|title=Vijay excels as a Tiger demon|date=4 July 2021|website=www.smh.com.au|access-date=4 July 2021}}</ref> ''ಐಬಿ ಟೈಮ್ಸ್'' ''ಪುಲಿಯು'' ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="IBTimes India 2015">{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/baahubali-puli-rudhramadevi-effect-iifa-celebrate-south-cinema-rana-be-ambassador-650576|title='Baahubali', 'Puli', 'Rudhramadevi' effect: IIFA to celebrate South Cinema; Rana to be ambassador?|date=14 October 2015|website=IBTimes India|access-date=11 May 2021}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಕಲೈಪುಲಿ ಎಸ್. ಥಾನು ಅವರು ವಿಜಯ್ ನಟಿಸಲಿರುವ ಅಟ್ಲೀ ನಿರ್ದೇಶನದ ಯೋಜನೆಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ರ <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/theri-is-the-title-for-vijay-59-news-tamil-plyq0bcbhfdhd.html|title='Theri' is the title for Vijay 59?|website=Sify|access-date=25 November 2015|archive-date=26 ನವೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126104628/http://www.sify.com/movies/theri-is-the-title-for-vijay-59-news-tamil-plyq0bcbhfdhd.html|url-status=dead}}</ref> ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ''ಥೇರಿಯನ್ನು'' ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ "೭೦% ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ" ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/amy-jackson-starts-shoot-for-vijay-59-news-tamil-plcj1Jjccjadh.html|title=Amy Jackson starts shoot for 'Vijay 59'|date=2 November 2015|website=Sify|access-date=25 November 2015|archive-date=2 ನವೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102163150/http://www.sify.com/movies/amy-jackson-starts-shoot-for-vijay-59-news-tamil-plcj1Jjccjadh.html|url-status=dead}}</ref> ದಿಲೀಪ್ ಸುಬ್ಬರಾಯನ್ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನದ ಸಾಹಸ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂಗಳಾದ್ಯಂತ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/high-octane-action-sequences-in-vijay-59-news-tamil-plrkmvfcdfdjj.html|title=High octane action sequences in Vijay 59!|date=17 November 2015|website=Sify|access-date=25 November 2015|archive-date=17 ನವೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117095837/http://www.sify.com/movies/high-octane-action-sequences-in-vijay-59-news-tamil-plrkmvfcdfdjj.html|url-status=dead}}</ref> ಹಾಲಿವುಡ್ ಆಕ್ಷನ್ ಕೊರಿಯೋಗ್ರಾಫರ್ ಕಲೋಯನ್ ವೊಡೆನಿಚರೋವ್ ಅವರು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಲೈಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು, <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/theri-hollywood-technicians-roped-in-for-vijay-s-upcoming-actioner/1/534610.html|title=Theri: Hollywood technicians roped in for Vijay's upcoming actioner|date=29 November 2015|website=[[India Today]]|access-date=5 December 2015}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ ಕಳಪೆ ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ತಂಡವು ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಈ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್|ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಡೆಸಲಾಯಿತು]] . <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/vijay-59-shooting-update.html|title=Vijay 59 may not be shot in China as planned|date=8 October 2015|website=Behindwoods|access-date=25 November 2015}}</ref> ಕ್ಲೈಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲು ಚೆನ್ನೈನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ೨೦೧೫ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲು ಸ್ಟಂಟ್ ಕೊರಿಯೋಗ್ರಾಫರ್ <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Vijay-shoots-for-Theris-climax-scenes/articleshow/50267878.cms|title=Vijay shoots for Theri's climax scenes|website=The Times of India|access-date=7 May 2016}}</ref> ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಕ್ಷನ್-ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ಥೇರಿ'' ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಚಿತ್ರವು 'ಯು' ಸೆನ್ಸಾರ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೂರ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಎಳೆದ ಮತ್ತು ಊಹಿಸಬಹುದಾದ ಕಥಾಹಂದರದೊಂದಿಗೆ. <ref name="VS 2020">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/theri-movie-review-vijay-gimmicks-too-less-a-factor-to-be-excited-about-a-predictable-storyline/|title=Theri movie review: Vijay's limitations as an actor exposed in a predictable storyline|last=VS|first=Goutham|date=5 June 2020|website=The Indian Express|access-date=29 June 2021}}</ref> <ref>Upadhyaya, Prakash. [http://www.ibtimes.co.in/theri-box-office-collection-vijay-starrer-strikes-gold-chennai-set-complete-75-days-theatres-684012 "'Theri' box office collection: Vijay-starrer strikes gold in Chennai, set to complete 75 days in theatres"].</ref> ಇದು ೨೦೧೬ ರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧,೭೧೦,೦೦೦,೦೦೦ ಗಳಿಸಿದ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಎರಡನೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref name="Nair 2016"/> ಅವರ ಮುಂದಿನ, ಭರತನ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮಸಾಲಾ ಚಿತ್ರವಾದ ''ಬೈರವ'', ಇದರಲ್ಲಿ [[ಕೀರ್ತಿ ಸುರೇಶ್ (ನಟಿ)|ಕೀರ್ತಿ ಸುರೇಶ್]] ಸಹ-ನಟಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಜಯಾ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಜನವರಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ವಿಜಯ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಳಗಿಯ ''ತಮಿಳು ಮಗನ್'' ಖ್ಯಾತಿಯ ಭರತನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ-ಬಜೆಟ್ ಫ್ಲಿಕ್ ''ಬೈರವ'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. <ref>Upadhyaya, Prakash. [http://www.ibtimes.co.in/bairavaa-bhairava-3-weeks-box-office-collection-vijays-film-earns-around-rs-110-crore-22-days-714810 "Bairavaa (Bhairava) 3 weeks box office collection: Vijay's film earns around Rs 110 crore in 22 days"].</ref> ಆಕ್ಷನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ''ಬೈರವಾ'' ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ''ಬೈರವಾ'' ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೧೫ ಕೋಟಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/vijay-gifts-gold-ornaments-bairavaa-bhairava-unit-following-its-success-box-office-714946|title=Vijay gifts gold ornaments to Bairavaa (Bhairava) unit following its success at box office|last=Upadhyaya|first=Prakash|work=International Business Times, India Edition|access-date=16 December 2017|language=en}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ಬೈರವಾದಿಂದ ಮೆರ್ಸಲ್‌ವರೆಗಿನ'' ''ಚಿತ್ರಗಳ'' ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್'' ವಿಜಯ್ ಅನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸದ ಹಿಟ್-ಮೇಕರ್ ಎಂದು ರೂಪಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/2017-celebrity-100/vijay-habitual-hit-maker/49023/1|title=Vijay: Habitual hit maker {{!}} Forbes India|website=Forbes India|language=en-US|access-date=31 December 2017}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಬಿಹೈಂಡ್‌ವುಡ್ಸ್ ಗೋಲ್ಡ್ ಮೆಡಲ್ಸ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ೧೯೯೬ ರಿಂದ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಾಗಿ 'ಸಾಮ್ರಾಟ್ <ref name="behind">{{Cite news|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/event-story-of-behindwoods-gold-medals-2017.html|title=Event story of Behindwoods Gold Medals 2017|date=12 June 2017|work=Behindwoods|access-date=21 December 2017}}</ref> ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಪದಕ' ಪಡೆದರು. ಅವರ ೬೧ ನೇ ಚಿತ್ರ, ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''ಮೆರ್ಸಲ್'' ಅನ್ನು ಅಟ್ಲೀ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸಮಂತಾ ರುತ್ ಪ್ರಭು]], [[ಕಾಜಲ್ ಅಗರ್ವಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ನಿತ್ಯಾ ಮೆನನ್|ನಿತ್ಯಾ ಮೆನೆನ್]] ಸಹ-ತಾರೆಯರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ತೇನಾಂಡಾಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/mersal/mersal-box-office-nov-05.html|title=Mersal box office collection|date=4 November 2017|website=Behindwoods|access-date=24 November 2017}}</ref> ಅಟ್ಲೀ ಅವರ ''ತೇರಿ'' ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ, ಅವರು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರನ್ನು ಶ್ರೀ ತೇನಾಂಡಾಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೬<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/sri-thenandal-films-signs-ilayathalapathy-vijay-news-tamil-qjjkwnjbfbjbd.html|title=Sri Thenandal Films signs Ilayathalapathy Vijay?|access-date=24 May 2017|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912222655/http://www.sify.com/movies/sri-thenandal-films-signs-ilayathalapathy-vijay-news-tamil-qjjkwnjbfbjbd.html|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಯೋಜನೆಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ವಿಜಯ್ ಜಾದೂಗಾರನ ಪಾತ್ರದ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು, ಅದು ಜಾದೂಗಾರರಿಂದ ಕಲಿತರು, [[ಉತ್ತರ ಮ್ಯಾಸೆಡೊನಿಯ|ಮೆಸಿಡೋನಿಯಾದಿಂದ]] ಗೊಗೊ ರೆಕ್ವಿಯಂ, [[ಕೆನಡಾ|ಕೆನಡಾದಿಂದ]] ರಾಮನ್ ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾದ]] ಡ್ಯಾನಿ ಬೆಲೆವ್. <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/060817/vijay-learns-a-few-tricks-for-mersal.html|title=Vijay learns a few tricks for Mersal|date=6 August 2017|work=www.deccanchronicle.com/|access-date=7 August 2017|language=en}}</ref> ವಿಜಯ್ ಕೂಡ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಮಾರನ್ (ಅಥವಾ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ|5}} ವೈದ್ಯ) ಎಂಬ ಪಾತ್ರವು ಥೇಣಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೋಡಿನಾಯಕನೂರಿನಿಂದ ಬಂದ ಡಾ. ಬಾಲಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಎಂಬ ವೈದ್ಯರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರೋಗಿಗಳಿಂದ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ|2}} ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/is-mersals-5-rupees-doctor-inspired-by-late-drbalasubramanian-from-theni.html|title=Is Mersal's 5 rupees doctor inspired by late Dr.Balasubramanian from Theni|date=19 October 2017|website=Behindwoods|access-date=27 March 2020}}</ref> ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಮಧುರೈ|ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ]] ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟು ತ್ರಿಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''ಮೆರ್ಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ'', ವಿಜಯ್ ಅವರ ವಿಶೇಷಣವಾದ ಇಳಯತಲಪತಿ (ಯುವ ಕಮಾಂಡರ್) ನಂತರದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವೆಟ್ರಿಮಾರನ್ ಪಾತ್ರದ ಚಿತ್ರಣದಿಂದಾಗಿ ದಳಪತಿ (ಕಮಾಂಡರ್) ಎಂದು ಬದಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://picture-ok.com/2017/10/26/mersal-movie-review/|title=Mersal&nbsp;– The Transformation from Ilaiyathalapathy to Thalapathy|date=26 October 2017|website=Picture-Ok|language=en-US|access-date=8 June 2020|archive-date=8 ಜೂನ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608121616/https://picture-ok.com/2017/10/26/mersal-movie-review/|url-status=dead}}</ref> ''ಮೆರ್ಸಲ್'' ೧೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯ]] ಜೊತೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು, <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/mersal/movie-review/61127534.cms|title=Mersal Review {3.5/5}: When you have a mass hero in full form like Vijay is in the film, how can things go wrong?|last=Suganth|first=M|date=18 October 2017|website=The Times of India|access-date=29 June 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೨.೫ ಶತಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/ilayathalapathy-vijays-mersal-creates-history-breaches-rs-250-crore-mark-750449|title=Ilayathalapathy Vijay's Mersal creates history; breaches Rs 250-crore mark|last=Upadhyaya|first=Prakash|work=International Business Times, India Edition|access-date=14 December 2017}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವು ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಾದ ಟೋಕಿಯೊ, ಎಬಿನಾ, ಒಸಾಕಾ ಮತ್ತು ನಕಾಯಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/entertainment/mersal-thalapathy-vijay-movie-becomes-1st-ever-tamil-film-to-create-this-big-record-find-out-what-it-is/889875/|title=Thalapathy Vijay's Mersal creates a big record even before its release; find out what it is|date=11 October 2017|work=The Financial Express|access-date=8 September 2018}}</ref> ''ಮೆರ್ಸಲ್‌ನಲ್ಲಿನ'' ಅವರ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ, ವಿಜಯ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಯುಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಯುಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijay-s-mersal-wins-international-award-78864|title=Vijay's 'Mersal' wins international award|date=2 April 2018|work=The News Minute|access-date=10 September 2018}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ''ಕಾವಲನ್'' (೨೦೧೧) ಮತ್ತು ''ಪುಲಿ'' (೨೦೧೫) ನಂತರ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮೂರನೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/thalapathy-vijays-mersal-to-release-in-china.html|title=Thalapathy Vijay's Mersal to release in China|date=10 August 2018|work=Behindwoods|access-date=10 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/puli-to-release-in-japan-and-china-news-tamil-pj0ky8fdbhgie.html|title='Puli' to release in Japan and China?|website=Sify|access-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|archive-date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928225245/http://www.sify.com/movies/puli-to-release-in-japan-and-china-news-tamil-pj0ky8fdbhgie.html|url-status=dead}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬುಚಿಯಾನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಫೆಂಟಾಸ್ಟಿಕ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ನಲ್ಲೂ ಈ ಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-screened-at-bifan-film-festival.html|title=Vijay's Mersal screened at BIFAN Film Festival|date=30 July 2018|work=Behindwoods|access-date=10 September 2018}}</ref>   ''ಮೆರ್ಸಲ್'' ಯಶಸ್ಸಿನ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾದ ಹಲವಾರು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಸಂಘಟನೆಗಳು ವಿರೋಧಿಸಿದವು: [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] (ಬಿಜೆಪಿ), [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಆಡಳಿತಾರೂಢ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಆಗಿನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಐಎಡಿಎಂಕೆ ನಾಯಕನ ದೃಶ್ಯಗಳಿಗೆ ಆಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದವು, ವಿಜಯ್ ನಟಿಸಿದ್ದು, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಜಿಎಸ್‍ಟಿ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು]] ಟೀಕಿಸುತ್ತದೆ, <ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/855247/mersal-row-has-tamil-film-industry-worried-we-dont-know-what-to-depict-in-our-films-now|title='Mersal' row has Tamil film industry worried: 'We don't know what to depict in our films now'|last=Govindarajan|first=Vinita|website=Scroll.in|access-date=8 January 2020}}</ref> ಮತ್ತು ಒಂದು ಪಾತ್ರವು ಬಿಜೆಪಿಯಿಂದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ [[ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ|ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು]] ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/soon-only-films-praising-govt-policies-will-be-allowed-p-chidambaram-reacts-to-mersal-row-4899680/|title=P Chidambaram on Mersal row: Soon, only films 'praising' govt policies will be allowed|date=21 October 2017|work=The Indian Express}}</ref> ಭವಿಷ್ಯದ ವೀಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಆ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪಕ್ಷವು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು, <ref>{{Cite news|url=http://www.news18.com/news/politics/cut-scenes-mocking-gst-and-digital-india-in-vijay-starrer-mersal-demands-bjp-1551317.html|title=Cut Scenes Mocking GST and Digital India in Vijay's Mersal, Demands BJP|date=19 October 2017|work=News 18}}</ref> ಆದರೆ ಇದು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು ಸಿನೆಮಾ|ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹಲವಾರು ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/opposition-stands-with-mersal/article19900227.ece|title=Opposition stands with Mersal|date=22 October 2017|work=The Hindu}}</ref> ಜೊತೆಗೆ, ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರಿ ವೈದ್ಯರ ಸಂಘದಂತಹ ಹಲವಾರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಘಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ-ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವೈದ್ಯರ ಸಿನಿಕತನದ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದವು. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/government-doctors-criticise-mersal/article19893820.ece|title=Government doctors criticise 'Mersal'|date=21 October 2017|work=The Hindu}}</ref> ಇಂಡಿಯನ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವೈದ್ಯರು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೈರೇಟೆಡ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಲಿಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಹೆಳಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/tn-doctors-boycott-vijay-starrer-mersal-prescribe-piracy/articleshow/61151055.cms|title=TN doctors boycott Vijay-starrer Mersal, prescribe piracy|date=20 October 2017|work=The Times of India}}</ref> ಯಶಸ್ವಿ ಸಾಹಸಗಳ ನಂತರ, ''ತುಪ್ಪಕ್ಕಿ'' ಮತ್ತು ''ಕತ್ತಿ'', ಮುರುಗದಾಸ್ ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ೬೨ ನೇ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಲು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು. ''ಸರ್ಕಾರ್ ಈ ಚಿತ್ರವು'', ರಾಜಕೀಯ ಚಿತ್ರ, ಮತ್ತು ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಸುರೇಶ್ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕೀರ್ತಿ ಸುರೇಶ್ ಅವರು ''ಬೈರವ'' ಚಿತ್ರದ ನಂತರ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಎರಡನೇ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೮ ರ [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯಂದು]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/vijay-62-sun-pictures-produce-ar-murugadoss-next-film-732281|title=Vijay 62: Sun Pictures to produce AR Murugadoss' next film?|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=26 June 2017|website=[[International Business Times]]|access-date=24 November 2017}}</ref> [[ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ|ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರವು]] ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಜನರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಜೆ. ಜಯಲಲಿತಾ|ಜಯಲಲಿತಾ]] ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸುವ ಮೂಲಕ ( ವರಲಕ್ಷ್ಮಿ ಶರತ್‌ಕುಮಾರ್ ) ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಕೋಮಲವಲ್ಲಿ. <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/vijay-sarkar-film-aiadmk-jayalalithaa-tamil-nadu-government-5438044/|title=Vijay's Sarkar faces backlash from ruling AIADMK, party says film could incite violence|date=8 November 2018|work=The Indian Express|access-date=9 November 2018|language=en-US}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡ ಥಿಯೇಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಎಐಎಡಿಎಂಕೆ ಕೇಡರ್‌ನಿಂದ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಬ್ಯಾನರ್‌ಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿತು. ಡಿಎಂಕೆಯ ದಿವಂಗತ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಎಂ ಕರುಣಾನಿಧಿ|ಕರುಣಾನಿಧಿ]] ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗನಾಗಿರುವ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಕಲಾನಿತಿ ಮಾರನ್ ಒಡೆತನದ ಸನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಎಐಎಡಿಎಂಕೆ ಆರೋಪಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijay-and-marans-sarkar-what-aiadmks-objection-movie-all-about-91217|title=Vijay and Maran's 'Sarkar': What AIADMK's objection to the movie is all about|date=8 November 2018|work=The News Minute|access-date=9 November 2018}}</ref> ಹಿರಿಯ ನಟರಾದ [[ರಜನೀಕಾಂತ್|ರಜನಿಕಾಂತ್]] ಮತ್ತು [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ನಟರು ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/sarkar-controversy-police-arrives-at-ar-murugadoss-house-rajinikanth-kamal-haasan-support-film-amid-aiadmk-backlash-5523181.html|title=Sarkar controversy: Police arrives at AR Murugadoss' house; Rajinikanth, Kamal Haasan support film amid AIADMK backlash- Entertainment News, Firstpost|work=Firstpost|access-date=22 November 2018|language=en-US}}</ref> ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ಆಡಿಯೊ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಮಲವಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/tamil-nadu-news/tamil-film-sarkars-makers-reportedly-give-in-to-aiadmk-government-to-cut-scenes-1944808?pfrom=home-topscroll|title=Tamil Film's Makers Give In To AIADMK 'Sarkar', Make 4 Cuts|work=NDTV.com|access-date=9 November 2018}}</ref> ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಹಲವಾರು ಕಲೆಕ್ಷನ್ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಕೇವಲ ಎರಡೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಕ್ಲಬ್ ಸೇರಿದೆ . <ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijays-sarkar-joins-rs-100-crore-club-just-two-days-91208|title=Vijay's 'Sarkar' joins Rs 100 crore club in just two days|date=8 November 2018|work=The News Minute|access-date=22 November 2018}}</ref> ''ಹಾಲಿವುಡ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್'' ರಾಜಕೀಯ ನಾಟಕ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರನ್ನು "ತೋರಣ" ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/download/the-hollywood-reporter-movie-reviews-and-latest-updates/The%20Hollywood%20Reporter%20Movie%20Reviews%20and%20Latest%20Updates.png|title=Vijay a man with a swag|date=4 November 2018|website=The Hollywood Reporter|access-date=5 July 2021}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮದ ಗಮನದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, [[ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ|ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು]] ಚುನಾವಣಾ ನಿಯಮಗಳು, ೧೯೬೧ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೪೯ಪಿ ಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿತು, ಅದು ಮತದಾರನಿಗೆ ತನ್ನ/ಅವಳ ಮತಪತ್ರವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದರೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2019/mar/08/vijays-sarkar-impact-election-commission-of-india-creates-awareness-about-section-49p-1948436.amp|title=Vijay's 'Sarkar' impact: Election Commission of India creates awareness about section 49P|publisher=[[The New Indian Express]]}}</ref> ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಅವರ ಎರಡನೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೨.೫ ಬಿಲಿಯನ್ ಗಳಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/sarkar-box-office-collection-ar-murugadoss-film-crosses-rs-250-crore-mark-worldwide-5468590/|title=Sarkar box office collection: AR Murugadoss film crosses Rs 250 crore mark worldwide|last=Desk|first=Express Web|date=28 November 2018|website=The Indian Express|access-date=18 August 2021}}</ref> ''ಸರ್ಕಾರ್'' [[ಸ್ಪೇನ್|ಸ್ಪೇನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijay-s-sarkar-release-80-countries-1200-international-screens-90862|title=Vijay’s 'Sarkar' to release in 80 countries, 1200 international screens|date=31 October 2018|publisher=The News Minute|access-date=10 February 2022}}</ref> ಇದು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ರೆಕ್ಸ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್ <ref>{{Cite web|url=https://legrandrex.cotecine.fr/film/258647/|title=Sarkar|website=Cinéma Paris – Le Grand Rex|language=fr|access-date=14 May 2019|archive-date=14 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514183223/https://legrandrex.cotecine.fr/film/258647/|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸಹ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://imwjapan.com/|title=『インディアンムービーウィーク2020リターンズ』公式サイト｜インド映画、無双のラインナップ！|date=11 December 2020|website=『インディアンムービーウィーク2020リターンズ』公式サイト｜インド映画、無双のラインナップ！|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211165522/https://imwjapan.com/|archive-date=11 December 2020|access-date=11 December 2020|ref={{sfnref | 『インディアンムービーウィーク2020リターンズ』公式サイト｜インド映画、無双のラインナップ！ | 2020}}}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ೬೩ ನೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮೋಹನ್ ರಾಜ ಅಥವಾ ಪೆರರಸು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ವದಂತಿಗಳು ಇದ್ದವು, ಆದಾಗ್ಯೂ, ವಿಜಯ್ ''ಥೆರಿ'' ಮತ್ತು ''ಮೆರ್ಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಸಹಕರಿಸಿದ ಅಟ್ಲೀ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":9">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/atlee-opens-up-about-his-next-with-vijay/articleshow/65858534.cms|title=Atlee opens up about his next with Vijay&nbsp;– Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=26 March 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/expect-the-unexpected-in-thalapathy-63-says-atlee/articleshow/65423589.cms|title=Expect the unexpected in Thalapathy 63, says Atlee&nbsp;– Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=26 March 2020}}</ref> ' ''ಬಿಗಿಲ್'' ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡಿರುವ ಈ ಚಿತ್ರವು ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಸಾಹಸಮಯ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ . ತರುವಾಯ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು, <ref>{{Cite web|url=http://onlookersmedia.in/latestnews/thalapathy-63-vijay-undergoes-special-special-training-football/|title=Thalapathy 63: Vijay undergoes special special training in football|last=Madhu|first=Vignesh|date=22 March 2019|website=onlookersmedia|language=en-US|access-date=26 March 2020}}</ref> ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡಾ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕರಾದ ಐಮೀ ಮೆಕ್‌ಡೇನಿಯಲ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಟಿನ್ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ ಅವರಿಂದ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನವರು ''ಪೀಲೆ: ಬರ್ತ್ ಆಫ್ ಎ ಲೆಜೆಂಡ್'', ''ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಆರ್ಮ್'' ಮತ್ತು ''೧೩ ಕಾರಣಗಳು'' ಸೇರಿದಂತೆ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ. <ref>{{Cite web|url=https://www.in.com/entertainment/regional/bigil-first-look-poster-reveals-special-crew-member-on-board-455199.htm|title=Bigil first look poster reveals special crew member on board!|last=21 June|first=Atlee In com Staff-|last2=Ist|first2=2019 09:57 Pm|website=in.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622033829/https://www.in.com/entertainment/regional/bigil-first-look-poster-reveals-special-crew-member-on-board-455199.htm|archive-date=22 June 2019|access-date=26 March 2020}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ [[ನಯನತಾರ|ನಯನತಾರಾ]] ಆಯ್ಕೆಯಾದರು, <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nayanthara-in-vijays-thalapathy-63-with-atlee/articleshow/66806599.cms|title=Nayanthara in Vijay's 'Thalapathy 63' with Atlee&nbsp;– Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=26 March 2020}}</ref> ವಿವೇಕ್ ಮತ್ತು ಆನಂದರಾಜ್ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/comedian-vivekh-to-be-part-of-thalapathy-63/articleshow/66677367.cms|title=Comedian Vivekh to be part of Thalapathy 63&nbsp;– Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=26 March 2020}}</ref> ಇದು ''ಕುರುವಿ'' (೨೦೦೮) ನಂತರ ವಿಜಯ್ ಜೊತೆಗಿನ ವಿವೇಕ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಸಹಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ''ವಿಲ್ಲು'' (೨೦೦೯) ನಂತರ ನಯನತಾರಾ ಮತ್ತು ಆನಂದರಾಜ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಸಹಯೋಗವಾಗಿದೆ. <ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-63-update-actor-vivek-confirmed-with-thalapathy-vijay-atlee-tamil-news-224237|title=WOW! Vijay's lucky costar joins 'Thalapathy 63'&nbsp;– Tamil Movie News|date=17 November 2018|website=India Glitz}}</ref> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ಬಿಗಿಲ್'' ವಿಜಯ್ ಅವರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ''ಬಿಗಿಲ್'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು, ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ರಾಯಪ್ಪನ್ ಅನ್ನು ವಯಸ್ಸಾದ-ದರೋಡೆಕೋರನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಚಿತ್ರದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Subhakeerthana 2019">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/bigil-movie-review-rating-vijay-6088172/|title=Bigil movie review: A star is forced to remain a star throughout|last=Subhakeerthana|first=S|date=31 October 2019|website=The Indian Express|access-date=24 June 2021}}</ref> ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೩೦೦ ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು, <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/tamil-star-vijay-reportedly-earned-rs-30-crore-for-bigil-reveal-it-raids-2491609.html|title=Tamil Star Vijay Reportedly Earned Rs 30 crore for Bigil, Reveal IT Raids|date=7 February 2020|website=News18|access-date=26 January 2021}}</ref> ೨೦೧೯ ರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ-ಅದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೂರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ-ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಈಜಿಪ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಜೋರ್ಡಾನ್|ಜೋರ್ಡಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ಕೂಡ ''ಬಿಗಿಲ್'' . <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/after-egypt-vijays-bigil-marks-an-entry-in-jordan/articleshow/71917663.cms#:~:text='Bigil'%20will%20hit%20the%20screens,been%20composed%20by%20AR%20Rahman|title=After Egypt, Vijay's 'Bigil' marks an entry in Jordan &#124; Tamil Movie News|date=|work=[[Times of India]]|access-date=10 February 2022}}</ref> ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ''ಬಿಗಿಲ್'' [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ]] ಮರು-ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/thalapathy-vijays-bigil-to-re-release-in-germany-and-france-for-the-actors-birthday-fans-rejoice/607747|title=Thalapathy Vijay's Bigil re-release in Germany and France for the actor's birthday; fans rejoice|date=17 June 2020|website=Entertainment News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421195818/https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/thalapathy-vijays-bigil-to-re-release-in-germany-and-france-for-the-actors-birthday-fans-rejoice/607747|archive-date=21 April 2022|access-date=21 April 2022}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ನಿರ್ದೇಶಕ ಲೋಕೇಶ್ ಕನಕರಾಜ್ ಅವರು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಬ್ರಿಟ್ಟೋ ಅವರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/thalapathy-64-eyes-a-summer-2020-release-vijay-5935094/|title=Thalapathy 64 eyes a summer 2020 release|date=25 August 2019}}</ref> ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಚಿತ್ರದ ಫಸ್ಟ್ ಲುಕ್ ಪೋಸ್ಟರ್, ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್, <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/team-thalapathy-64-off-to-mumbai-second-schedule-shoot-begins-6098388/|title=Team Master arrives in Mumbai; second schedule begins|date=November 2019|website=[[The Indian Express]]}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅನ್ನು ೩೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಂದು ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2019/dec/31/thalapathy-64-first-look-out-vijays-next-called-master-ridden-with-mystery-2083270.html|title=Thalapathy 64 first-look out: Vijay's next called 'Master' ridden with mystery|website=The New Indian Express|access-date=25 January 2020}}</ref> ಬಹು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಮೂಲತಃ ೯ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದಾರೆ, [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ|ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದಾಗಿ]] ಅದನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijays-master-will-be-postponed-to-may-or-june/articleshow/74810813.cms|title=Vijay's 'Master' will be postponed to May or June? - Times of India|website=The Times of India}}</ref> ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ವಿಳಂಬವಾದ ನಂತರ, ಇದು ೧೩ ಜನವರಿ ೨೦೨೧ ರಂದು ಅದರ ತಮಿಳು, ಹಿಂದಿ ( ''ವಿಜಯ್ ದಿ ಮಾಸ್ಟರ್'' ) ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಆವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/pan-india-release-for-master-thalapathy-vijay-starrer-to-hit-the-screens-in-5-languages/581266|title=Pan India release for Master; Thalapathy Vijay-starrer to hit the screens in 5 languages|website=www.zoomtventertainment.com}}</ref> ವಿಜಯ್‌ನ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಟ್ವಿಟರ್‌ನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಮುನ್ನ ಟ್ವಿಟರ್ ಎಮೋಜಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/vijay-s-master-gets-twitter-emoji-ahead-of-release-on-january-13/story-ix9M1GcpuTFfgSa6T8PWxJ.html|title=Vijay's Master gets Twitter emoji ahead of release on January 13|date=2 January 2021|website=Hindustan Times|access-date=29 June 2021}}</ref> ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ $೧.೪ ಮಿಲಿಯನ್ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್]] (ಯುಎಇ) ನಲ್ಲಿ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹಾಲಿವುಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ''ವಂಡರ್ ವುಮನ್ ೧೯೮೪'' ಮತ್ತು ''ಟೆನೆಟ್'' ಅನ್ನು ಯುಎಇ ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೀರಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6136|title=Master Smashes Hollywood Records In UAE|date=15 January 2021|website=[[Box Office India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116055805/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6136|archive-date=16 January 2021|access-date=15 January 2021}}</ref> ಕೆನಡಾದ ಆಲ್ಬರ್ಟಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="TicketsPI 2021">{{Cite web|url=https://ticketspi.com/o/edmontonmovieclub|title=TicketsPI|date=24 June 2021|website=TicketsPI|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624124040/https://ticketspi.com/o/edmontonmovieclub|archive-date=24 June 2021|access-date=24 June 2021}}</ref> ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ವೀಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಧನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.greatandhra.com/movies/reviews/master-review-lacks-the-desired-effect-110251|title=Master Movie Review: Lacks the Desired Effect|last=Arikatla|first=Venkat|date=13 January 2021|website=greatandhra.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223052318/https://www.greatandhra.com/movies/reviews/master-review-lacks-the-desired-effect-110251|archive-date=23 February 2022|access-date=23 February 2022}}</ref> <ref name="S 2021">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/reviews/master-movie-review/article33569018.ece|title='Master' movie review: An in-form Vijay takes a backseat to have fun. But is that enough?|last=S|first=Srivatsan|date=13 January 2021|website=The Hindu|access-date=29 June 2021}}</ref> <ref name="Upadhyaya 2021">{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/master-movie-review-ratings-vijays-latest-hit-flop-find-it-out-audience-tweets-832086|title=Master Movie Review and Ratings: Vijay's latest is Hit or Flop; Find it Out in Audience Tweets|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=13 January 2021|website=IBTimes India|access-date=5 May 2021}}</ref> ''ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಐ'' ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಅನ್ನು "ಬೃಹತ್ ಸಾಹಸ ಚಿತ್ರ ಆದರೆ ತುಂಬಾ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.easterneye.biz/master-movie-review-an-entertaining-massy-action-film/|title=Master movie review: An entertaining massy action film – EasternEye|date=13 January 2021|website=EasternEye|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121082430/https://www.easterneye.biz/master-movie-review-an-entertaining-massy-action-film/|archive-date=21 November 2021|access-date=21 November 2021}}</ref> ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೩೦೦ ಕೋಟಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಹಿಟ್ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/thalapathy-65-will-be-pan-indian-project-cinematographer-manoj-paramahamsa-144151|title='Thalapathy 65' will be a pan-Indian project: Cinematographer Manoj Paramahamsa|last=25 February 2021 – 12:17|date=25 February 2021|publisher=The News Minute|access-date=10 February 2022}}</ref> ಟ್ರೇಡ್ ವಿಶ್ಲೇಷಕರ ಪ್ರಕಾರ ''ಮೆರ್ಸಲ್'', ''ಸರ್ಕಾರ್'', ''ಬಿಗಿಲ್'' ಮತ್ತು ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಒಟ್ಟು ಒಟ್ಟು ಗಳಿಕೆಯು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೦೦೦ ಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/entertainment/master-box-office-week-1-thalapathy-vijay-starrer-crosses-rs-200-cr-worldwide-rs-100-cr-from-tamil-nadu-alone-4346290/|title=Master BO Week 1: Thalapathy Vijay Starrer Crosses Rs 200 cr Worldwide, Rs 100 cr From TN Alone|date=21 January 2021|website=India News, Breaking News &#124; India.com|access-date=26 January 2021|ref={{sfnref | India News, Breaking News &#124; India.com | 2021}}}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:วัดพระลอย_อ.เมือง_จ.สุพรรณบุรี_(9).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A5%E0%B8%AD%E0%B8%A2_%E0%B8%AD.%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87_%E0%B8%88.%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%93%E0%B8%9A%E0%B8%B8%E0%B8%A3%E0%B8%B5_%289%29.jpg/237px-%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A5%E0%B8%AD%E0%B8%A2_%E0%B8%AD.%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87_%E0%B8%88.%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%93%E0%B8%9A%E0%B8%B8%E0%B8%A3%E0%B8%B5_%289%29.jpg|thumb|237x237px| ವಿಜಯ್ ತನ್ನ ಆಧುನಿಕ ದಿನದ [[ರಾಹು]] ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ವೀರ ರಾಘವನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬುಲೆಟ್ ಡಿಫ್ಲೆಕ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅತಿಮಾನುಷ ಹೋರಾಟದ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.]] ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ನೆಲ್ಸನ್ ಸನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಜಯ್ ಅವರ ೬೫ ನೇ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಮೊದಲು ಅವರ ಬ್ಲಾಕ್ಬಸ್ಟರ್ ಚಿತ್ರ ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/thalapathy-65-vijay-teams-up-with-sun-pictures-and-director-nelson/article33299201.ece|title='Thalapathy 65': Vijay teams up with Sun Pictures and director Nelson|last=The Hindu Net Desk|date=10 December 2020|work=The Hindu|access-date=2 June 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಗೆ ಜೋಡಿಯಾಗಿ [[ಪೂಜಾ ಹೆಗ್ಡೆ]] ನಟಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-65-pooja-hegde-to-star-opposite-vijay-in-nelson-dhilipkumars-directorial/articleshow/81670596.cms|title='Thalapathy 65': Pooja Hegde to star opposite Vijay in Nelson Dhilipkumar's directorial|date=25 March 2021|website=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324114654/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-65-pooja-hegde-to-star-opposite-vijay-in-nelson-dhilipkumars-directorial/articleshow/81670596.cms|archive-date=24 March 2021|access-date=19 November 2021}}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಜೊತೆಗೆ ವಿಟಿವಿ ಗಣೇಶ್ ಹಾಸ್ಯನಟನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/after-vijay-vtv-ganeshs-comic-timing-only-saving-grace-for-beast-4974421.html|title=After Vijay, VTV Ganesh's Comic Timing Only Saving Grace For Beast|last=Bureau|first=Entertainment|date=Apr 13, 2022|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604142337/https://www.news18.com/news/movies/after-vijay-vtv-ganeshs-comic-timing-only-saving-grace-for-beast-4974421.html|archive-date=4 June 2022|access-date=Jun 4, 2022}}</ref> ಚಿತ್ರವು [[ಕರಾಳ ವಿನೋದ|ಕಪ್ಪು ಕಾಮಿಡಿ]] ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, [[ಅನಿರುಧ್ ರವಿಚಂದರ್|ಅನಿರುದ್ಧ್ ರವಿಚಂದರ್]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/official-vijays-thalapathy-65-to-be-directed-by-nelson/articleshow/79662961.cms|title=Official: Vijay's 'Thalapathy 65' to be directed by Nelson – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2 June 2021}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಫಸ್ಟ್ ಲುಕ್ ಪೋಸ್ಟರ್ ಅನ್ನು ೨೧ ಜೂನ್ ೨೦೨೧ ರಂದು ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/vijay-in-thalapathy-65-first-look-is-beast-with-a-gun-trending-poster-1817632-2021-06-21|title=Vijay in Thalapathy 65 first look is Beast with a gun. Trending poster|date=21 June 2021|website=India Today|access-date=21 June 2021}}</ref> ''ಮೃಗವು'' [[ರಾಹು|ರಾಹುವನ್ನು]] ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಿಷ್ಕರುಣೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಅದೇ ರೀತಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, <ref name="Rahu">{{Cite web|url=https://newsroompost.com/entertainment/birthday-predictions-will-thalapathy-vijay-turn-his-beast-mode-on-in-2021/2379740.html|title="Will Vijay Turn His BEAST Rahu Mode On in 2021?"|date=22 June 2021|website=NewsroomPost|access-date=12 August 2021}}</ref> ಮತ್ತು ಅವರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಾಟ್‌ಗನ್ ಹಿಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/thalapthy-65-first-look-vijay-plays-a-shotgun-wielding-beast-7369096/|title=Thalapathy 65 first look poster: Vijay is a shotgun-wielding 'Beast'|last=R|first=Manoj Kumar|date=21 June 2021|website=The Indian Express|access-date=21 June 2021}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ೧೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೨ ರಂದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಥಿಯೇಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಹಿಂದಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಆವೃತ್ತಿಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ''ರಾ'' . <ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/socially/entertainment/south/beast-thalapathy-vijays-film-titled-as-raw-in-hindi-3555910.html|title=Thalapathy Vijay's Beast Film Titled As Raw In Hindi|last=Latestly|first=Team|date=Apr 5, 2022|website=LatestLY|access-date=Apr 14, 2022}}</ref> <ref name="The Times of India 2021">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-65-nelson-to-shoot-a-romantic-song-in-georgia/articleshow/82211821.cms|title='Thalapathy 65': Nelson to shoot a romantic song in Georgia|date=23 April 2021|website=The Times of India|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thalapathy-vijay-s-beast-to-release-in-april-2022-see-new-poster-1894770-2022-01-01|title=Thalapathy Vijay's Beast to release in April 2022. See new poster|date=1 January 2022|website=India Today|access-date=4 January 2022}}</ref> ''ರಾ'' ಹಿಂದಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಆದರೆ ''ಬೀಸ್ಟ್'' ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/beast-raw-review-an-ill-formed-creature-even-firing-on-all-cylinders-vijay-cannot-pummel-into-shape-2-5-stars-2886949|title=Beast (RAW) Review|last=Chatterjee|first=Saibal|date=Apr 14, 2022|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414061156/https://www.ndtv.com/entertainment/beast-raw-review-an-ill-formed-creature-even-firing-on-all-cylinders-vijay-cannot-pummel-into-shape-2-5-stars-2886949|archive-date=Apr 14, 2022|access-date=Apr 14, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/jWTHp|title=Beast Review: Thalapathy Vijay's 'One-man Show' Is A 'True Feast'|date=Apr 14, 2022|website=bollywood hungama|access-date=Apr 14, 2022}}</ref> ರೋಜರ್ ಎಬರ್ಟ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಅನ್ನು ೩/೫ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು "ವಿಜಯ್ ಬಹುಮುಖಿ ಅವತಾರದೊಂದಿಗೆ ಬಹುಮುಖ ಹುಲಿ" ಎಂದು ಕರೆದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/beast-movie-review-2022|title=Beast movie review & film summary (2022) - Roger Ebert|last=Abrams|first=Simon|date=Apr 17, 2022|website=www.rogerebert.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417033429/https://www.rogerebert.com/reviews/beast-movie-review-2022|archive-date=Apr 17, 2022|access-date=Apr 17, 2022}}</ref> ನ್ಯೂಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದಂತೆ " [[ಕರಾಳ ವಿನೋದ|ಡಾರ್ಕ್ ಹ್ಯೂಮರ್]] ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಂಬೋ ಮತ್ತು ಜೇಮ್ಸ್ ಬಾಂಡ್ ಎರಡರ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ರಾ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿ ''ಬೀಸ್ಟ್'' ವಿಜಯ್ ಅಭಿನಯವಿದೆ". <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/iklnq|title='Beast' movie review: Vijay as a mix of 'Rambo,' 'James Bond' to save a hostage situation - Entertainment Review|date=Apr 13, 2022|website=Manorama news|access-date=Apr 16, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯೂಎಸ್‌ಎ]] ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಶೋಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/wpRHV|title=Beast at No: 2 in Top 10 USA Premiere Grossing Tamil Films|date=Apr 14, 2022|website=boxoffice mojo|access-date=Apr 14, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/box-office/beast-usa-premiere-collection-vijay-starrer-breaks-rajinikanths-annaatthe-collection-to-become-the-formers-highest-grossing-film/articleshow/90761515.cms|title='Beast' USA premiere collection: Vijay starrer breaks Rajinikanth's film collection to become the Vijay's highest-grossing film|date=Apr 10, 2022|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416153443/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/box-office/beast-usa-premiere-collection-vijay-starrer-breaks-rajinikanths-annaatthe-collection-to-become-the-formers-highest-grossing-film/articleshow/90761515.cms|archive-date=Apr 16, 2022|access-date=Apr 16, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಜೀಲ್ಯಾಂಡ್|ನ್ಯೂಜಿಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ]] ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದೆ . <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/box-office/beast-overseas-box-office-collection-vijay-storms-the-international-market/articleshow/90841888.cms|title='Beast' overseas box office collection: Vijay storms the international market|date=Apr 14, 2022|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220430055805/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/box-office/beast-overseas-box-office-collection-vijay-storms-the-international-market/articleshow/90841888.cms|archive-date=Apr 30, 2022|access-date=Apr 30, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೨೫೦ ಕೋಟಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-box-office-collection-day-5-vijay-starrer-rs-200-crore-worldwide-7874311/|title=Beast box office collection day 5: Vjay-starrer earns Rs 200 crore worldwide, is declared a hit|last=Desk|first=Entertainment|date=19 April 2022|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420193205/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-box-office-collection-day-5-vijay-starrer-rs-200-crore-worldwide-7874311/|archive-date=20 April 2022|access-date=20 April 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/tamil/movies/beast-movie-beats-valimai-box-office-collection-less-than-12-days-390612|title=Beast 12 days box office report|date=Apr 25, 2022|website=Zee Hindustan Tamil|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426161256/https://zeenews.india.com/tamil/movies/beast-movie-beats-valimai-box-office-collection-less-than-12-days-390612|archive-date=Apr 26, 2022|access-date=Apr 26, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/entertainment/thalapathy-vijay-beast-crosses-rs-250-crore-worldwide-box-office-despite-kgf-2-wave-check-detailed-collection-report-here-5377937/|title=Thalapathy Vijay's Beast Crosses Rs 250 Crore at Worldwide Box Office|last=Kumar|first=Vineeta|date=May 6, 2022|website=India.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506165545/https://www.india.com/entertainment/thalapathy-vijay-beast-crosses-rs-250-crore-worldwide-box-office-despite-kgf-2-wave-check-detailed-collection-report-here-5377937/|archive-date=May 6, 2022|access-date=May 6, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ [[ನೆಟ್‍ಫ್ಲಿಕ್ಸ್|ನೆಟ್‌ಫ್ಲಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="ndtv ott">{{Cite web|url=https://ndtv.in/bollywood/beast-trending-at-number-one-in-india-on-netflix-vijay-thalapathy-2972013|title=Beast trending worldwide on Netflix in top spots|date=May 14, 2022|website=NDTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514070357/https://ndtv.in/bollywood/beast-trending-at-number-one-in-india-on-netflix-vijay-thalapathy-2972013|archive-date=May 14, 2022|access-date=May 14, 2022}}</ref> <ref name="netflix top global">{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/LeVTj|title=Raw Hindi and Beast Netflix Top 10 - Global|date=May 18, 2022|website=top10.netflix.com|access-date=May 18, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://flixpatrol.com/top10/netflix/world/today/full/|title=TOP 10 on Netflix in the World on 2022 - FlixPatrol|date=May 13, 2022|website=FlixPatrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513084706/https://flixpatrol.com/top10/netflix/world/today/full/|archive-date=May 13, 2022|access-date=May 13, 2022}}</ref> <ref name="Raw beast">{{Cite web|url=https://flixpatrol.com/title/beast-2022/top10/|title=Beast TOP 10 in Netflix global - FlixPatrol|date=May 13, 2022|website=FlixPatrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513082925/https://flixpatrol.com/title/beast-2022/top10/|archive-date=May 13, 2022|access-date=May 13, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' [[ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ಥಾನ್|ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್]] ನಲ್ಲಿ ಥಿಯೇಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ. <ref>{{Cite web|url=https://tamil.filmibeat.com/news/beast-movie-released-in-usbekistan-first-movie-to-get-this-pride-094655.html|title=First Tamil film to release in Uzbekistan Beast!|last=S|first=Deepa|date=18 April 2022|website=filmibeat.com|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422051245/https://tamil.filmibeat.com/news/beast-movie-released-in-usbekistan-first-movie-to-get-this-pride-094655.html|archive-date=22 April 2022|access-date=22 April 2022}}</ref> ೨೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಅವರು ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ದಿಲ್ ರಾಜು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅವರ ೬೬ ನೇ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ವಂಶಿ ಪೈಡಿಪಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಜನವರಿ ೨೦೨೩ ರಂದು ಹಿಂದಿ, ತೆಲುಗು, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಡಬ್ ಆಗಿರುವ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾನ್-ಇಂಡಿಯನ್ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thaman-confirms-thalapathy-66-is-not-a-bilingual-film-says-it-s-proper-tamil-movie-1948310-2022-05-12|title=Thaman confirms Thalapathy 66 is not a bilingual film, says it's proper Tamil movie dubbed to other languages|date=May 12, 2022|website=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518061032/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thaman-confirms-thalapathy-66-is-not-a-bilingual-film-says-it-s-proper-tamil-movie-1948310-2022-05-12|archive-date=May 18, 2022|access-date=May 18, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thalapathy-vijay-to-join-hands-with-director-vamshi-paidipally-official-announcement-out-1857428-2021-09-26|title=Thalapathy Vijay to join hands with director Vamshi Paidipally. Official announcement out|date=26 September 2021|website=India Today|access-date=30 September 2021}}</ref> ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್‌ಗೆ ಜೋಡಿಯಾಗಿ [[ರಶ್ಮಿಕಾ ಮಂದಣ್ಣ]] ನಟಿಸಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/vijay-rashmika-mandanna-thalapathy-66-shoot-begins-see-photos-7855895/|title=Vijay and Rashmika Mandanna's Thalapathy 66 begins shoot. See photos|last=Desk|first=Entertainment|date=Apr 7, 2022|website=The Indian Express|access-date=Apr 30, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/varisu-vijay-rashmika-mandanna-romance-photo-leaked-vamshi-paidipally-dil-raju-tamil-news-322502|title=Vijay-Rashmika Mandanna romance pic from 'Varisu' leaked in spite of tight security - Tamil News|date=23 August 2022|website=IndiaGlitz.com|access-date=7 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-vijay-rashmika-thaman-varisu-first-single-release-date-shooting-wrap-up-latest-update-tamil-news-322965|title=Thalapathy Vijay starrer 'Varisu' first single to release on this day? - Hot buzz - Tamil News|date=2 September 2022|website=IndiaGlitz.com|access-date=7 September 2022}}</ref> ೨೧ ಜೂನ್ ೨೦೨೨ ರಂದು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು ''ವರಿಸು'' ಚಿತ್ರದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/vijays-thalapathy-66-is-varisu-first-look-poster-out/article65548633.ece|title=Vijay's Thalapathy 66 is Varisu, first-look poster out|date=21 June 2022|work=[[The Hindu]]|access-date=21 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621134223/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/vijays-thalapathy-66-is-varisu-first-look-poster-out/article65548633.ece|archive-date=21 June 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijays-thalapathy-66-titled-vaarisu-in-tamil/articleshow/92250993.cms|title=Vijay's Thalapathy 66 titled Vaarisu in Tamil and Varasudu in Telugu|date=16 June 2022|website=The Times of India|access-date=14 July 2022}}</ref> ತಮನ್ ಎಸ್ ''ವರಿಸು'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/music-director-thaman-shares-a-photo-from-the-sets-of-varisu/articleshow/93387746.cms|title=Music director Thaman shares a photo from the sets of ‘Varisu’|date=6 August 2022|website=The Times of India|access-date=9 August 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/varisu-video-clip-from-shooting-spot-leaked-vijay-and-prabhu-shoot-medical-emergency-scene-8091508/|title=Varisu video from sets leaked: Vijay, Sarathkumar, and Prabhu shoot scene|last=Desk|first=Entertainment|date=15 August 2022|website=The Indian Express|access-date=18 August 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/varisu-thalapathy-vijay-shoots-intense-action-sequence-vamsi-paidipallys-next-watch-viral-video-1173953|title=Varisu: Thalapathy Vijay shoots an intense action sequence for Vamsi Paidipally's next; Watch the viral video|last=Desk|first=Pinkvilla|date=15 August 2022|website=PINKVILLA|access-date=18 August 2022|archive-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818072940/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/varisu-thalapathy-vijay-shoots-intense-action-sequence-vamsi-paidipallys-next-watch-viral-video-1173953|url-status=dead}}</ref> ==== ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಿಕೆ ==== ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮೊದಲ [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ]] ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, [[ಪ್ರಭುದೇವ]] ಸಹ-ನಟಿಸಿದ ''ರೌಡಿ ರಾಥೋರ್'' (೨೦೧೨) ಚಿತ್ರದ ''ಚಿಂತಾ ಚಿಂತಾ'' ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/tamil-star-vijay-does-cameo-in-rowdy-rathore/|title=Tamil star Vijay does cameo in Rowdy Rathore&nbsp;– Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=7 May 2012|access-date=24 November 2017}}</ref> ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಗೋಲ್ಡ್‌ಮೈನ್ಸ್ ಟೆಲಿಫಿಲ್ಮ್ಸ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದಿಗೆ ಡಬ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೋನಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಿಂದಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://tvnews4u.com/sony-max-air-actor-vijays-action-blockbuster-bairavaa-29th-july/|title=Sony MAX to air actor Vijay's action blockbuster 'Bairavaa' on 29th July|date=25 July 2017|website=tvnews4u.com|access-date=11 January 2018}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಚಿತ್ರ ''ಮೆರ್ಸಲ್'' ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು, ಅದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ''ಗೋಲ್ಮಾಲ್ ಎಗೇನ್'' ಮತ್ತು ''[[ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ಗಿಂತ]]'' ಹೆಚ್ಚು ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/mersal-box-office-vijay-golmaal-again-secret-superstar-4901488/|title=Mersal box office: Vijay starrer unstoppable, gives tough competition to Golmaal Again, Secret Superstar in international markets|date=22 October 2017|access-date=24 November 2017}}</ref> ''ಮೆರ್ಸಲ್'' [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]] ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೯೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ''ಗೋಲ್ಮಾಲ್ ಎಗೇನ್'' ಮತ್ತು ''ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ಗಿಂತ'' ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.catchnews.com/regional-cinema/uae-box-office-mersal-emerges-the-winner-among-the-diwali-releases-including-golmaal-again-and-secret-superstar-89204.html|title=UAE Box Office: Mersal emerges the winner among the Diwali releases including Golmaal Again and Secret Superstar|work=CatchNews.com|access-date=9 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909185240/http://www.catchnews.com/regional-cinema/uae-box-office-mersal-emerges-the-winner-among-the-diwali-releases-including-golmaal-again-and-secret-superstar-89204.html|archive-date=9 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2018|url-status=bot: unknown}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅವರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.daily-sun.com/post/601958/Vijay-Thalapatis-movie-of-the-month-is-coming-to-Bongo-this-Friday-as-|title=Vijay's movie released on Bangladesh OTT Bongo as "Shinghopurush" – Online Version|date=27 January 2022|website=www.daily-sun.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127071705/https://www.daily-sun.com/post/601958/Vijay-Thalapatis-movie-of-the-month-is-coming-to-Bongo-this-Friday-as-|archive-date=27 ಜನವರಿ 2022|access-date=27 January 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ರಿಷ್ಟೆ ಸಿನೆಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಹಿಂದಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್ ''ಡೇಂಜರಸ್ ಖಿಲಾಡಿ ೩'' (೨೦೧೪) ( ''ವೆಟ್ಟೈಕಾರನ್‌ನ'' ಡಬ್ ಆವೃತ್ತಿ) ಮತ್ತು ''ಪೊಲೀಸ್ವಾಲಾ ಗುಂಡ ೨'' (೨೦೧೪) ( ''ಜಿಲ್ಲಾದ'' ಡಬ್ ಆವೃತ್ತಿ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ರೇಟಿಂಗ್ ಪಾಯಿಂಟ್ ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ #೧ ಮತ್ತು #೩ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಟೆಲಿಕಾಸ್ಟ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಸುರಾ'' ಪ್ರಸಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೋನಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಿಂದಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ರೇಟಿಂಗ್ ಪಾಯಿಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ #೫ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. <ref name="Indian TV channels"/> ೨೦೧೭ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ''ಖಾಕಿ ಔರ್ ಖಿಲಾಡಿ'' ಎಂಬ ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ಕತ್ತಿ'' ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಝೀ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್|ಜೀ ಸಿನಿಮಾ]] ಹಿಂದಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://tvnews4u.com/zee-cinema-to-premiere-khaki-aur-khiladi-on-13th-december-at-8pm/|title=Zee Cinema to premiere Khaki Aur Khiladi on 13th December at 8PM|date=12 December 2017|website=tvnews4u.com|access-date=17 December 2017}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಟಾಪ್ ಓಪನರ್ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಜುವನ್ನು ''ಮೀರಿಸಿದೆ.'' <ref>{{Cite web|url=http://onlookersmedia.in/latestnews/sarkar-breaks-sanju-record-become-indian-cinemas-highest-opening-day-grosser-2018/|title=Sarkar breaks Sanju record to become Indian cinema's highest opening day grosser in 2018|date=8 November 2018|website=onlookersmedia.in|language=en-US|access-date=19 November 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-vijay-sarkar-beats-ranbhir-kapoor-sanju-opening-collection-tamil-news-223749|title=Yipeee! Thalapathy Vijay's 'Sarkar' is now the biggest in Indian cinema&nbsp;– Tamil Movie News&nbsp;– IndiaGlitz.com|work=IndiaGlitz.com|access-date=19 November 2018}}</ref> ''ಸರ್ಕಾರ್'' ೨೦೧೮ ರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ''ರಾಝಿ'', ''ಗೋಲ್ಡ್'' ಮತ್ತು ಅಮೀರ್ ಅವರ ''ಥಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್'' ನಂತಹ ಅನೇಕ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು. <ref name=":2">{{Cite web|url=https://m.businesstoday.in/story/sarkar-box-office-collection-vijay-starrer-among-top-10-indian-films-of-2018-breaks-record-of-raazi-gold/1/291326.html|title=Sarkar Box Office Collection: Vijay-starrer among top 10 Indian films of 2018, breaks record of Raazi, Gold|date=15 November 2018|website=m.businesstoday.in|language=en|access-date=18 November 2018|archive-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118164636/https://m.businesstoday.in/story/sarkar-box-office-collection-vijay-starrer-among-top-10-indian-films-of-2018-breaks-record-of-raazi-gold/1/291326.html|url-status=dead}}</ref> [[ಝೀ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸಸ್|ಜೀ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ]] ''ವಿಜಯ್ ದಿ ಮಾಸ್ಟರ್'' ಟಿಆರ್‌ಪಿಯಲ್ಲಿ #೨ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. <ref name="filmy2021">{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2021/master-hindi-trp-rating-vijay-starrer-makes-it-big-with-its-world-television-premiere-315268.html|title=Master Hindi TRP Rating: Vijay Starrer Makes It Big With Its World Television Premiere!|last=Hemachandran|first=Sruthi|date=10 June 2021|website=www.filmibeat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623052626/https://www.filmibeat.com/tamil/news/2021/master-hindi-trp-rating-vijay-starrer-makes-it-big-with-its-world-television-premiere-315268.html|archive-date=23 June 2021|access-date=23 June 2021}}</ref> ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಹಿಂದಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೯ ಕೋಟಿ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/entertainment/master-completes-50-stupendous-days-at-box-office-thalapathy-vijay-roars-in-tamil-nadu-figures-inside-4463824/|title=Master Thalapathy Vijay Roars in Box office - BO Figures Inside|last=Kumar|first=Vineeta|date=Mar 3, 2021|website=India.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414174958/https://www.india.com/entertainment/master-completes-50-stupendous-days-at-box-office-thalapathy-vijay-roars-in-tamil-nadu-figures-inside-4463824/|archive-date=Apr 14, 2022|access-date=Apr 14, 2022}}</ref> ೨೦೨೧ ರ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ [[ಅಂತರಜಾಲ ಸಿನೆಮಾ ದತ್ತಸಂಚಯ|ಐಎಮ್‌ಡಿಬಿ]]ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಕೂಡ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. <ref name="HinduTamil2021">{{Cite web|url=https://www.hindutamil.in/news/cinema/tamil-cinema/681344-vijay-s-master-tops-imdb-list-of-most-popular-indian-films-in-2021.html|title=2021ல் பிரபலமான இந்தியப் படங்கள்: முதலிடத்தில் மாஸ்டர்|last=Tamil|first=Hindu|date=12 June 2021|website=Hindu Tamil Thisai|language=ta|access-date=19 June 2021}}</ref> ನೆಟ್‌ಫ್ಲಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಕುವೈತ್ ಮತ್ತು ಬಹ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ''ರಾ'' ಹಿಂದಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref name="netflix top global"/> <ref name="Raw beast"/> <ref name="ndtv ott"/> ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೆಲುಗು ಆವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಶಾಟ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಅದು ಸ್ವತಃ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಂ ''ಅವರನ್ನು'' ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/telugu-dubbed-version-of-jilla-ready-for-release/article7157547.ece|title=Telugu version of 'Jilla' ready for release|date=30 April 2015|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/vijays-jilla-returns-this-summer.html|title=Jilla returns ... this summer|date=4 March 2015|website=Behindwoods|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604055008/http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/vijays-jilla-returns-this-summer.html|archive-date=4 June 2015|access-date=4 June 2015}}</ref> ''ಸರ್ಕಾರ್'' & ''ವಿಸ್ಲ್'' ತೆಲುಗು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}}೧೮ ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/sarkar-20-day-box-office-collection-vijays-film-attains-hit-status-andhra-pradesh-786542|title=Sarkar 20-day box office collection: Vijay's film attains hit status in Andhra Pradesh|last=Hooli|first=Shekhar H|date=27 November 2018|website=IBTimes India|access-date=27 January 2021}}</ref> ಮತ್ತು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೨೦ ಕೋಟಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/whistle-21-days-box-office-collection-report-581792|title=Whistle 21 days box office collection report|date=16 November 2019|website=Andhra Pradesh Breaking News, Telangana News, Hyderabad News Updates, Coronavirus Updates, Breaking News|access-date=27 January 2021|ref={{sfnref | Andhra Pradesh Breaking News, Telangana News, Hyderabad News Updates, Coronavirus Updates, Breaking News | 2019}}}}</ref> ''ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್'' ತೆಲುಗು ಆವೃತ್ತಿಯು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೨೦ ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/master-becomes-vijays-fifth-film-to-cross-rs-150-cr-revives-box-office-in-tamil-nadu-kerala-9216451.html|title=Master becomes Vijay's fifth film to cross Rs 150 cr, revives box office in Tamil Nadu, Kerala – Entertainment News, Firstpost|date=20 January 2021|website=Firstpost}}</ref> ==== ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ==== ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟನೆ ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijay-to-sid-sriram-five-kollywood-singers-who-delivered-chartbuster-songs/photostory/75029400.cms|title=Five best singers in kollywood|date=7 April 2020|website=The Times of India|access-date=12 July 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ನೃತ್ಯ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'' ವಿಜಯ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿನ ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಯನ್ನು "ಶಕ್ತಿಯುತ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದ" ಎಂದು ಲೇಬಲ್ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರ ಕೆಲವು ಜನಪ್ರಿಯ ನೃತ್ಯ ಚಲನೆಗಳು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ತಿರುಮಲೈ'', ''ಗಿಲ್ಲಿ, ಅಳಗಿಯ ತಮಿಳ್ಮಗನ್'' '', ಕುರುವಿ, ವಿಲ್ಲು'' ''ಮತ್ತು'' ''ಸುರ'' ''.'' <ref name="dance"/> ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಚಿತ್ರದ ''ವಾತಿ'' ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಗ್ನೇಚರ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಸ್ಟೆಪ್ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಅನುಕರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tamil-cinema/watch-r-ashwin-groove-to-hit-number-vaathi-coming-from-vijays-s-master-watch-101613545505612.html|title=Watch Indian cricketer R Ashwin groove to hit number "Vaathi Coming" from Vijays's Master|last=Pudipeddi|first=Haricharan|date=17 February 2021|website=Hindustan Times|access-date=12 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/madhuri-dixit-dances-to-vijays-vaathi-coming-along-with-2-bollywood-stars-video-goes-viral-tamil-news-290553|title=Madhuri Dixit dances to Vijay's Vaathi Coming along with 2 Bollywood stars; Video goes viral – Tamil News|date=9 July 2021|website=IndiaGlitz.com|access-date=12 July 2021}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಹೊರತಾಗಿ, ಕೆನಡಾದ ಹುಡುಗರ ನೃತ್ಯ ತಂಡವು ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ವಾತಿ ಬರುವ'' ನೃತ್ಯ ಹಾಡಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿತು. <ref name="superstar">{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/the-buzz/article/canadian-boys-dance-on-the-song-vaathi-coming-goes-virall/749254|title=Basement Gang Vaathi Coming – Canadian boys effortlessly groove to 'Vaathi Coming'|last=Saxena|first=Akanksha|date=25 April 2021|website=Trending & Viral News|access-date=25 July 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹಾಡಿರುವ "ಜಾಲಿ ಓ ಜಿಮ್ಖಾನಾ" ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹುಕ್ ಸ್ಟೆಪ್ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಆಗಿವೆ. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-song-jolly-o-gymkhana-thalapathy-vijay-pooja-hegde-video-7827111/|title=Beast song Jolly O Gymkhana: Vijay's voice makes this track an earworm, watch out for his hook step|last=Desk|first=Entertainment|date=19 March 2022|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319165926/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-song-jolly-o-gymkhana-thalapathy-vijay-pooja-hegde-video-7827111/|archive-date=19 March 2022|access-date=19 March 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಫಿಲ್ಮ್ ಸಾಂಗ್ ''ಅರೇಬಿಕ್ ಕುತು'' ಕೂಡ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು, ವಿಜಯ್ ಅವರ ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗಳು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದವು ಮತ್ತು ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿ]] ಹಿಟ್ ಆಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite web|url=http://ghostarchive.org/varchive/C77M8nM6p1E|title=Korean Reacts To Arabic Kuthu - Beast - Thalapathy Vijay|date=Feb 14, 2022|website=JeongWon TV|access-date=Apr 19, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/beast-big-update-here-first-single-promo-vijay-pooja-hegde-starrer-video-845496|title=Beast Big Update: Here is the First Single Promo from Vijay, Pooja Hegde-Starrer [Video]|last=IBTimes|date=7 February 2022|website=ibtimes.co.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207225015/https://www.ibtimes.co.in/beast-big-update-here-first-single-promo-vijay-pooja-hegde-starrer-video-845496|archive-date=7 February 2022|access-date=8 February 2022}}</ref> ನಟಿ [[ಸಾಯಿ ಪಲ್ಲವಿ]] ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ತಾನು ವಿಜಯ್ ಅವರ ನೃತ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಅಭಿಮಾನಿ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕೆಲವು ನೃತ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rQxuxdGOK3M|title=I am a Big Fan of Vijay sir says Sai Pallavi|date=19 December 2019|website=Thanthi Tv|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713124945/https://www.youtube.com/watch?v=rQxuxdGOK3M|archive-date=13 ಜುಲೈ 2021|access-date=13 July 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> ==ಜನಪ್ರಿಯತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Vijay_at_Puli_Audio_Launch.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Vijay_at_Puli_Audio_Launch.jpg/155px-Vijay_at_Puli_Audio_Launch.jpg|left|thumb|233x233px| ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ <nowiki><i id="mwBTU">ಪುಲಿ</i></nowiki> ಆಡಿಯೋ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್]] ವಿಜಯ್ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. <ref name="popular"/> <ref name=":7">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thuppakki-to-sarkar-five-times-when-master-actor-vijay-handled-controversies-with-a-calm-demeanor/photostory/73982034.cms|title='Thuppakki' to 'Sarkar': Five times when 'Master' actor Vijay handled controversies with a calm demeanor|date=6 February 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=18 May 2020}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗೂಗಲ್ ಮತ್ತು ಟ್ವಿಟರ್ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹುಡುಕಿದ ಮತ್ತು ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ ನಟ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="auto"/> <ref name="auto1"/> ಭಾರತೀಯ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳ ಗಳಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್'' ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ೧೦೦ ಪಟ್ಟಿಯ ಭಾರತೀಯ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೨ ರಿಂದ ೨೦೧೯ ರವರೆಗೆ, ಅವರು #೨೮ ರಿಂದ #೪೭ ಸ್ಲಾಟ್ ನಡುವೆ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಹೊಂದಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|title=2012 Celebrity 100&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|access-date=24 November 2017|archive-date=11 ಜುಲೈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711071335/http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/lists/2013-celebrity-100/1439/all|title=2013 Celebrity 100&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|access-date=24 November 2017|archive-date=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205195733/http://www.forbesindia.com/lists/2013-celebrity-100/1439/all|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/lists/2014-celebrity-100/1489/all|title=2014 Celebrity 100&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|access-date=24 November 2017|archive-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818012213/http://www.forbesindia.com/lists/2014-celebrity-100/1489/all|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/lists/2016-celebrity-100/1587/all|title=2016 Celebrity 100&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|access-date=24 November 2017|archive-date=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205082304/http://www.forbesindia.com/lists/2016-celebrity-100/1587/all|url-status=dead}}</ref> <ref name="forbesmagz"/> <ref name="2018 list"/> <ref name="2019 list"/> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಟ್ರೇಡ್ ವಿಶ್ಲೇಷಕ ಲೆ‌ಎಮ್ ಕೌಶಿಕ್ ''ಫಸ್ಟ್‌ಪೋಸ್ಟ್‌ಗೆ ಹೇಳಿದರು,'' "ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ವಿಜಯ್ [[ರಜನೀಕಾಂತ್|ರಜನಿಕಾಂತ್]] ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸ್ಟಾರ್ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ $ ೨೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಜೀವಮಾನದ ಗಳಿಕೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ನಟನ ದೊಡ್ಡ ಕನಸು. ''ಮೆರ್ಸಲ್'' ಮತ್ತು ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಮೂಲಕ ವಿಜಯ್ ಎರಡು ಬಾರಿ ಆ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name=":8" /> ೨೦೧೯ ರಿಂದ, ವಿಜಯ್ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲೂ ರಜನಿಕಾಂತ್ ಅವರನ್ನು ಮೀರಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/bigil-beats-rajinikanths-petta-to-become-the-highest-earning-tamil-film-of-2019-in-overseas-markets-7645311.html|title=Vijay surpassed Rajinikanth in overseas markets|date=November 13, 2019|website=Firstpost|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229104236/https://www.firstpost.com/entertainment/bigil-beats-rajinikanths-petta-to-become-the-highest-earning-tamil-film-of-2019-in-overseas-markets-7645311.html|archive-date=December 29, 2021|access-date=December 29, 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅವರ ಸ್ಟಾರ್‌ಡಮ್‌ನಿಂದಾಗಿ $ ೩೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. <ref name="Tartaglione Tartaglione 2021">{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/01/master-vijay-soul-demon-slayer-india-china-global-international-box-office-1234679202/|title='Soul' Shines In Korea Debut; 'Master' Blast Encourages India Biz; Japan's 'Demon Slayer' Topping $350M – International Box Office|last=Tartaglione|first=Nancy|date=24 January 2021|website=Deadline|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907071333/https://deadline.com/2021/01/master-vijay-soul-demon-slayer-india-china-global-international-box-office-1234679202/|archive-date=7 September 2021|access-date=10 July 2021}}</ref> ಯೂಕೆ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗೆ ಬಂದಾಗ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ''ಅತ್ಯುನ್ನತ'' ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ." <ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/tracing-vijays-exponentially-increasing-box-office-dominance-over-the-years-in-tamil-nadu-kerala-and-overseas-6863121.html|title=Tracing Vijay's exponentially increasing box office dominance over the years in Tamil Nadu, Kerala and overseas- Entertainment News, Firstpost|date=22 June 2019|website=Firstpost|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828125617/https://www.firstpost.com/entertainment/tracing-vijays-exponentially-increasing-box-office-dominance-over-the-years-in-tamil-nadu-kerala-and-overseas-6863121.html|archive-date=28 August 2021|access-date=8 June 2020}}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಹವರ್ತಿ ಉದ್ಯಮಗಳಿಂದ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಉನ್ನತ ಸಮಕಾಲೀನರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಮಹೇಶ್ ಬಾಬು, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ''ಫಸ್ಟ್‌ಪೋಸ್ಟ್'' ಬರಹಗಾರ ಸುರೇಂಧರ್ ಎಂಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. <ref name=":8"/> ಅನಾಮಧೇಯರಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಗರೋತ್ತರ ವಿತರಕರು ''ಫಸ್ಟ್‌ಪೋಸ್ಟ್‌ಗೆ'' ಹೇಳಿದರು, "ಮಹೇಶ್ ಬಾಬು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಮೊತ್ತವು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ $೪ ರಿಂದ ೫ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ, ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಸತತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ತ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ". <ref name=":8" /> ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಸಾಗರೋತ್ತರ ವಿತರಕರು, " [[ಅಜಿತ್ ಕುಮಾರ್|ಅಜಿತ್‌ನ]] ''ವೇದಾಳಂ, ವಿವೇಗಂ'' ಮತ್ತು ''ವಿಶ್ವಾಸಂ'' ಎಲ್ಲಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ $೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಸಾಗರೋತ್ತರ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತವನ್ನು ಗಳಿಸಿವೆ. ಅಜಿತ್ ಅವರನ್ನು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಮಾನು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಯಾವುದೇ ಏರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಅಟ್ಲೀ ಮತ್ತು ಎಆರ್ ಮುರುಗದಾಸ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಸಹಯೋಗವು ಅವರ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದೆ. ಅವರು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸಹ ಅವರ ಬಲವಾದ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪುಲ್‌ಗೆ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ." <ref name=":8" /> ವಿಜಯ್ ಕೇರಳದಲ್ಲೂ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ''[[ಬಾಹುಬಲಿ 2:ದ ಕನ್‍ಕ್ಲೂಝ಼ನ್|ಬಾಹುಬಲಿ ೨: ದಿ ಕನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್‌ನ]]'' ಆರಂಭಿಕ ದಿನದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ''ಸರ್ಕಾರ್'' ಮುರಿದು, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗಳಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. <ref name=":8"/> ಕೇರಳ ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]] - ಜಿಸಿಸಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಟ್ರ್ಯಾಕರ್ ಇರ್ಷಾದ್, "ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದಿನದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು "ಬಿಗ್ ಮಿಸ್" ( [[ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಮೋಹನ್ ಲಾಲ್‌|ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್‌ಗೆ]] ಸರಿಸಮಾನವಾಗಿ ಎಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಏಕೈಕ ಇತರ ಭಾಷೆಯ ನಟ ವಿಜಯ್ ಮಾತ್ರ. ) ''ಗಿಲ್ಲಿ'' ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು. ಇದು [[ಕಮಲ್ ಹಾಸನ್]] ಅವರ ''[[ಇಂಡಿಯನ್(೧೯೯೬ ರ ಚಿತ್ರ)|ಇಂಡಿಯನ್]]'' ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ''ಪೊಕ್ಕಿರಿ'' ನಿರ್ದೇಶಕ ಎಸ್.ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು [[ವಿಕ್ರಮ್ (ನಟ)|ವಿಕ್ರಮ್]] ಅವರ ''ಅಣ್ಣಿಯನ್'' ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿದಿದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್‌ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವು ''ಪೊಕ್ಕಿರಿಯಿಂದ'' ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ." <ref name=":8" /> ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಕೋಕಾ-ಕೋಲಾ ಇಂಡಿಯಾ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.chennaibest.com/cityresources/food_and_dining/cokeinterview.asp|title=Interview&nbsp;– Coca-Cola India|website=chennaibest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403012104/http://chennaibest.com/cityresources/Food_and_Dining/cokeinterview.asp|archive-date=3 April 2014|access-date=24 April 2014}}<br /><br />- {{Cite news|url=http://hindu.com/2001/04/20/stories/0420401y.htm|title=Things go better for Coke with Vijay|last=Kamath|first=Sudhish|date=20 April 2001|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20050114211954/http://www.hindu.com/2001/04/20/stories/0420401y.htm|archive-date=14 January 2005|location=Chennai, India}}</ref> ಅವರು ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ [[ಐಟಿಸಿ ನಿಯಮಿತ (ಐಟಿಸಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್)|ಸನ್‌ಫೀಸ್ಟ್]] ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite web|url=http://vijayrdpgirls.blogspot.com/2014/12/vijays-endorsements.html|title=Actor Vijay: vijay's endorsements|date=10 December 2014|website=Vijayrdpgirls.blogspot.com|access-date=13 July 2015}}</ref> ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]] ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡ [[ಚೆನ್ನೈ ಸೂಪರ್‌ಕಿಂಗ್ಸ್|ಚೆನ್ನೈ ಸೂಪರ್ ಕಿಂಗ್ಸ್‌ಗೆ]] ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.extramirchi.com/actress/vijay-nayantara-ipl-chennai-super-kings-brand-ambassadors/|title=Vijay in IPL "Chennai Super Kings" brand ambassadors|date=19 March 2008|website=Extramirchi.com|access-date=28 June 2012}}</ref> ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, ಕೋಕಾ-ಕೋಲಾ ಇಂಡಿಯಾ [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ]] ವಿಜಯ್ ಅವರ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಮತ್ತೆ ಕೋಕಾ-ಕೋಲಾ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/fmcg/cocacola-signs-up-vijay-as-brand-ambassador-for-tamil-nadu/articleshow/4202371.cms?from=mdr|title=CocaCola signs up Vijay as brand ambassador for Tamil Nadu|last=Ramesh|first=Nandini Sivakumar & Niranjana|date=27 February 2009|work=The Economic Times|access-date=7 June 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45325.html|title=Coke signs up Vijay as brand ambassador|website=IndiaGlitz|access-date=18 July 2010|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233317/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45325.html|url-status=dead}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ತಮ್ಮ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿ ಜೋಸ್ ಅಲುಕ್ಕಾಸ್ ಅವರು ವಿಜಯ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name=":6">{{Cite web|url=http://news.chennaionline.com/chennai/South-Indian-actor-Vijay-brand-ambassador-of-Jos-Alukkas/3bab0eac-9bf4-4080-967b-b89dda6d8008.col|title=South Indian actor Vijay brand ambassador of Jos Alukkas|website=News.chennaionline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505082752/http://news.chennaionline.com/chennai/South-Indian-actor-Vijay-brand-ambassador-of-Jos-Alukkas/3bab0eac-9bf4-4080-967b-b89dda6d8008.col|archive-date=5 May 2011|access-date=18 January 2011}}</ref> ಟಾಟಾ ಡೊಕೊಮೊ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/73101.html|title=Vijay to endorse Docomo|website=Indiaglitz|access-date=25 October 2011|archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027110201/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/73101.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮೂರನೇ ದರ್ಜೆಯ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಎಜುಕೇಶನ್]] ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೊಂಗಲ್ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಪುರುಷರು ಧರಿಸುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಗೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ವೇಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಶರ್ಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ. <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-vijay-in-cbse-school-text-book-reference-for-cultural-attire-tamil-news-202815|title=Thalapathy Vijay in text books now! - Tamil Movie News&nbsp;– IndiaGlitz|work=IndiaGlitz.com|access-date=14 December 2017}}<br /><br />- {{Cite news|url=http://www.cover365.in/thalapathy-vijay-in-cbse-text-books-3761/|title=Actor Vijay in CBSE 3rd grade Book|date=14 December 2017|work=Cover365|access-date=26 December 2017|archive-date=26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182307/http://www.cover365.in/thalapathy-vijay-in-cbse-text-books-3761/|url-status=dead}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟರ್]] ಇಂಡಿಯಾದ ಪ್ರಕಾರ 'ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಶ್‌ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಲಾದ' ಟಾಪ್ ೧೦ ''ಬಿಗಿಲ್'' ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮರುಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ ಟ್ವೀಟ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.forbesindia.com/celebprofile2019/vijay/1819/93|title=Vijay&nbsp;– Forbes India Magazine|website=Forbes India|language=en|access-date=8 June 2020|archive-date=8 ಜೂನ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608165224/https://www.forbesindia.com/celebprofile2019/vijay/1819/93|url-status=dead}}</ref> ನೈವೇಲಿಯ ಶೂಟಿಂಗ್ ಸ್ಪಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಸೆಲ್ಫಿಯನ್ನು [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ "ಧನ್ಯವಾದ ನೈವೇಲಿ" ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದೊಂದಿಗೆ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ವಿದ್ಯಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ೧೪೫.೭ಕೆ ರಿಟ್ವೀಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎಕ್ಲಿಪ್ಸ್ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೆಲ್ಫಿ ಕೂಡ ಟ್ವಿಟರ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ರಿಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ ಫೋಟೋವಾಗಿ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/actor-vijays-selfie-with-fans-most-retweeted-on-twitter-in-2020/article33273273.ece|title=Actor Vijay's selfie with fans most retweeted on Twitter in 2020|last=Bhargava|first=Yuthika|date=8 December 2020|work=The Hindu|access-date=27 April 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಚಿತ್ರವು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ೩೭೬.೬ಕೆ ಮತ್ತು ೯.೮ ಕೋಟ್ ಟ್ವೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ, ಇದು ಟ್ವಿಟ್‌ರ್ ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ನಟನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೨೧ ರ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ನಟ ವಿಜಯ್ ಟ್ವಿಟರ್ ಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ನಿಂದ ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಫಿಲ್ಮ್ ಫಸ್ಟ್ ಲುಕ್ ಟ್ವೀಟ್ ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮರುಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಲಾದ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟ-ಪೋಸ್ಟ್ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಹೆಚ್ಚು-ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ-ಹ್ಯಾಶ್‌ಟ್ಯಾಗ್-ಮತ್ತು-ಮಾತನಾಡಿದ- ವರ್ಷದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/vijays-beast-first-look-update-is-top-indian-entertainment-tweet-of-2021/article37907854.ece|title=Vijay's 'Beast' first look update is top Indian Entertainment tweet of 2021|last=The Hindu Net Desk|date=9 December 2021|website=The Hindu|access-date=9 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijay-dominates-twitter-master-becomes-the-most-tweeted-hashtag-of-the-year-for-an-indian-film/articleshow/88180968.cms|title=Vijay dominates Twitter: 'Master' becomes the most tweeted hashtag of the year for an Indian film|date=9 December 2021|website=The Times of India|access-date=9 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2021/dec/09/vijays-post-on-beast-most-liked-and-retweeted-tweet-from-film-industry-in-india-2393612.html|title=Vijay's post on 'Beast' most liked and retweeted tweet from film industry in India|date=9 December 2021|website=The New Indian Express|access-date=9 December 2021}}</ref> ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಲ್ಲಿ # ೧ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thalapathy-vijay-is-the-most-talked-about-actor-in-south-india-in-2021-on-twitter-see-full-list-1886916-2021-12-12|title=Thalapathy Vijay is the most talked-about South Indian actor in 2021 on Twitter. See full list|date=12 December 2021|website=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051459/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/thalapathy-vijay-is-the-most-talked-about-actor-in-south-india-in-2021-on-twitter-see-full-list-1886916-2021-12-12|archive-date=5 January 2022|access-date=13 December 2021}}</ref> ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಟ್ವಿಟರ್ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚಿಸಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ # ೧ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಬೀಸ್ಟ್'' ವರ್ಷದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/from-vikram-and-kgf-chapter-2-to-beast-2022s-most-talked-about-films-on-indian-twitter-were-from-the-south/article65856460.ece|title=Beast 2022’s most talked-about films on Indian Twitter were from the south|last=The Hindu Bureau|date=6 September 2022|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20220907060902/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/from-vikram-and-kgf-chapter-2-to-beast-2022s-most-talked-about-films-on-indian-twitter-were-from-the-south/article65856460.ece|archive-date=7 September 2022|access-date=7 September 2022}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ಸೂಪರ್ ಹೀರೋ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ''ಕುರುವಿ'', ''ಸುರ'', ''ವೇಲಾಯುಧಂ'' ಮತ್ತು ''ಪುಲಿ'' ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡರು . <ref name="The Times of India 2020">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/mohan-raja-genelia-recall-fond-memories-of-vijays-velayudham/articleshow/78867040.cms|title=Mohan Raja, Genelia recall fond memories of Vijay's Velayudham|date=26 October 2020|website=The Times of India|access-date=5 May 2021}}</ref> <ref name="Sify 2008">{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/kuruvi-imagegallery-5-movies-jdwmQejcicisi.html|title=Kuruvi 5|date=17 April 2008|website=Sify|access-date=19 May 2021|archive-date=2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202201903/http://www.sify.com/movies/kuruvi-imagegallery-5-movies-jdwmQejcicisi.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Times"/> ಸಿಫಿ ಅವರನ್ನು "ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನುಷ್ಯ" ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Sifyind">{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/ilayathalapathy-vijay-man-of-the-masses-imagegallery-kollywood-kirmPndigdesi.html|title=Ilayathalapathy Vijay: Man of the masses.|website=Sify|access-date=14 May 2021|archive-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307142018/http://www.sify.com/movies/ilayathalapathy-vijay-man-of-the-masses-imagegallery-kollywood-kirmPndigdesi.html|url-status=dead}}</ref> == ಕಲಾತ್ಮಕತೆ == ವಿಜಯ್ ಒಬ್ಬ ಅನನ್ಯ ಬಹುಮುಖ ನಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಭಿನ್ನ ನೋಟದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="versatile" /> <ref name="best films" /> ಅವರು ತಮ್ಮ ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಚಿತ್ರಗಳು, ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ''ಪ್ರಿಯಮುದನ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಸಂತ್ ಮತ್ತು ಅಳಗಿಯ ''ತಮಿಳು ಮಗನ್'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದ್ ಮುಂತಾದ ಬೂದು ಛಾಯೆಯ ಪಾತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref name="best films" /> <ref name="grey" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/azhagiya-tamil-magan-review-tamil-14557729.html|title=Azhagiya Tamil Magan|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204024337/http://www.sify.com/movies/azhagiya-tamil-magan-review-tamil-14557729.html|archive-date=4 December 2013|access-date=26 October 2016}}</ref> ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಅನನ್ಯತೆಯು ನಟನೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿತು. <ref name="unique" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2022/thalapathy-66-no-action-scenes-for-vijay-in-the-film-says-reports-333780.html|title=Thalapathy Vijay's uniqueness in performance|date=29 April 2022|website=film news|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728064925/https://www.filmibeat.com/tamil/news/2022/thalapathy-66-no-action-scenes-for-vijay-in-the-film-says-reports-333780.html|archive-date=28 July 2022|access-date=28 July 2022}}</ref> ೨೦೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕರು ವಿಜಯ್ ಅವರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಅವರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="best films" /> <ref name="grey" /> ೨೦೧೦ ಮತ್ತು ೨೦ ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯವು ಅವರ ನೃತ್ಯ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವಿಜಯ್ ಅವರನ್ನು ನಟರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೃತ್ಯಗಾರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://odishatv.in/news/entertainment/thalapathy-vijay-got-some-serious-dance-moves-watch-throwback-video-179997|title=Thalapathy Vijay got some octane dance moves|website=odisha news|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728090916/https://odishatv.in/news/entertainment/thalapathy-vijay-got-some-serious-dance-moves-watch-throwback-video-179997|archive-date=28 July 2022|access-date=28 July 2022}}</ref> <ref name="unique" /> ''ತುಳ್ಳದ ಮನಮು ತುಳ್ಳುಂ'' '','' ''ಷಹಜಹಾನ್'' '','' ಸಚಿನ್, ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಅಳುವ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಎಮೋಟ್ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. <ref name="emote" /> <ref name="grey" /> <ref name="best films" /> ''ಪ್ರಿಯಮುದನ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ತನ್ನ ಗೆಳತಿಯ ತಂದೆಯನ್ನು ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಂದ ಟೆರೇಸ್‌ನಿಂದ ತಳ್ಳಿದಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಗಾಬರಿಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ವೀರರ ಪಾತ್ರಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ಖಳನಾಯಕನ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಟಿಸಬಹುದೆಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="versatile">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-vijay-thuppakki-to-bigil-5-of-thalapathys-biggest-blockbusters-2680957.html|title=Film facts about versatile actor Thalapathy Vijay|date=22 June 2020|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726092912/https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-vijay-thuppakki-to-bigil-5-of-thalapathys-biggest-blockbusters-2680957.html|archive-date=26 July 2022|access-date=26 July 2022}}</ref> <ref name="grey">{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/photos/slideshows/2020/jun/13/23years-of-priyamudan-22-lesser-known-facts-aboutthe-90s-thriller-whichhad-vijay-acing-the-grey-1057.html|title=Vijay in grey shades in Priyamudan|date=16 January 2021|website=cinema express|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727060237/https://www.cinemaexpress.com/photos/slideshows/2020/jun/13/23years-of-priyamudan-22-lesser-known-facts-aboutthe-90s-thriller-whichhad-vijay-acing-the-grey-1057.html|archive-date=26 July 2022|access-date=26 July 2022}}</ref> <ref name="unique">{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/david-warner-as-thalapathy-vijay-epic-and-unmissable-master-and-sarkar-video-go.html|title=Thalapathy Vijay's unique acting skills|date=18 February 2021|website=Behindwoods|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726095003/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/david-warner-as-thalapathy-vijay-epic-and-unmissable-master-and-sarkar-video-go.html|archive-date=26 July 2022|access-date=26 July 2022}}</ref> <ref name="emote">{{Cite news|url=http://www.cscsarchive.org/MediaArchive/art.nsf/(docid)/6DAFFE93F21EFCB765256941003DC8B0|title=Thullada manamum thullum (Tamil)|last=Lakshmy|date=14 February 1999|work=[[Deccan Herald]]|access-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213235753/http://www.cscsarchive.org/MediaArchive/art.nsf/(docid)/6DAFFE93F21EFCB765256941003DC8B0|archive-date=13 February 2009}}</ref> <ref name="best films">{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/top-20-best-films-of-vijay/12-priyamudan1998.html|title=Priyamudan and other films of Vijay- Top 20 Best Films of Vijay|date=27 July 2022|website=Behindwoods|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727063556/https://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/top-20-best-films-of-vijay/12-priyamudan1998.html|archive-date=27 July 2022|access-date=27 July 2022}}</ref> ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಿನಿಮಾಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ, ವಿಜಯ್ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಕುಲ್ ''ನಿಲವು'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಿ, ''ಬಿಗಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ'' ವಯಸ್ಸಾದ ದರೋಡೆಕೋರನಾಗಿ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಮದ್ಯದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ''ಮಾಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ'' ತನ್ನ ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ವಿಕಲಚೇತನರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/bigil-film-review-ratings-live-viewers-response-807718|title=Bigil film review and ratings by viewers|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=25 October 2019|website=IBTimes India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162056/https://www.ibtimes.co.in/bigil-film-review-ratings-live-viewers-response-807718|archive-date=26 July 2022|access-date=26 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/vijay-flawed-hero-politics-master-141922|title=Vijay as the flawed hero in Master|date=21 January 2021|website=The News Minute|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726164432/https://www.thenewsminute.com/article/vijay-flawed-hero-politics-master-141922|archive-date=26 July 2022|access-date=26 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2000/jan/19kannu.htm|title=Rediff On The NeT, Movies: Review of Kannukkul Nilavu|date=2000-01-19|website=Rediff.com|access-date=2012-08-25}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಎಂದಿನ ಅಭಿನಯದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಮುರಿದರು ಮತ್ತು ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಾಢ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸ್ಟೊಯಿಕ್ ಕಚ್ಚಾ ಏಜೆಂಟ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/beast-movie-review-humour-and-zany-performance-save-vijay-s-inconsistent-film/ar-AAWajiS|title=Beast review|date=9 August 2022|website=msn|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809065303/https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/beast-movie-review-humour-and-zany-performance-save-vijay-s-inconsistent-film/ar-AAWajiS|archive-date=9 August 2022|access-date=9 August 2022}}</ref> ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪರದೆಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಝೀ ಮಾಧ್ಯಮ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಒಳಸಂಚು ಪಂಚ್ ಡೈಲಾಗ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.zee5.com/zee5news/thalapathy-vijay-becomes-the-highest-paid-tamil-actor-charges-a-whopping-amount-for-beast|title=Thalapathy Vijay's amazing acting skills|last=Shyam|first=Shrudi|date=24 June 2021|website=ZEE5|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808094400/https://www.zee5.com/zee5news/thalapathy-vijay-becomes-the-highest-paid-tamil-actor-charges-a-whopping-amount-for-beast|archive-date=8 August 2022|access-date=8 August 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/web-stories/10-famous-punch-lines-of-vijay/photostory/83715438.cms|title=10 famous punch lines of Vijay|last=Kumar|first=K Praveen|date=22 June 2021|website=Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808095447/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/web-stories/10-famous-punch-lines-of-vijay/photostory/83715438.cms|archive-date=8 August 2022|access-date=8 August 2022}}</ref> == ಪರೋಪಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_8_(cropped).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_8_%28cropped%29.jpg/205px-Tamil_Film_actor_Vijay_Celebrating_World_Environment_Day_at_the_U.S._Consulate_Chennai_8_%28cropped%29.jpg|alt=|thumb|242x242px| ವಿಜಯ್ ಅವರು ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಜನರಲ್‌ನಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನ|ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನದಂದು]]]] ಅವರ ಜನ್ಮದಿನದಂದು, ೨೨ ಜೂನ್ ೨೦೦೭, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಎಗ್ಮೋರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಜನರಲ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಉಂಗುರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/jul-12-02/vijay-educational-awards-09-07-12.html|title=Vijay Gives Away Awards|date=9 July 2012|website=Behindwoods|access-date=9 July 2012}}</ref> ಮೇ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಕಿರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ವೀಡಿಯೊ ''ಹೀರೋವಾ?'' ''ಝೆರೋವಾ?'', ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ. <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Events/15290.html|title=Events&nbsp;– Herova? Zerova? Educational Awareness Campaign|date=16 May 2008|website=IndiaGlitz|access-date=26 February 2011|archive-date=17 ಮೇ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517085516/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/15290.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಆಂತರಿಕ ಯುದ್ಧ|ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ]] ಕೊನೆಯ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಸರ್ಕಾರವು ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳರನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಆಂದೋಲನವಾಗಿ ವಿಜಯ್ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ [[ಉಪವಾಸ]] ಮಾಡಿದರು. ವಿಜಯ್ ಅವರು ೧೬ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ ರಂದು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳ ಉಪವಾಸವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೊದಲು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರ ಸಂಘ (ಎಸ್‌ಐಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎ) ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಆಯೋಜಿಸಿದ ಉಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಚೆಪಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆತ್ತವರಾದ ಎಸ್‌ಎ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಮತ್ತು ಶೋಬಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. [[ತಿರುನೆಲ್ವೆಲಿ|ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ]], [[ತಿರುಚ್ಚಿರಾಪಳ್ಳಿ|ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ]], ಪುದುಕೊಟ್ಟೈ, [[ಮಧುರೈ]], ಈರೋಡ್, [[ವೆಲ್ಲೋರ್|ವೆಲ್ಲೂರು]] ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಉಪವಾಸ ಆಚರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2008/11/16/tamil-actor-vijay-leads-fast-on-tamils-issue-1226829768.html|title=Tamil actor Vijay leads fast on Tamils issue|last=Staff|date=16 November 2008|website=oneindia.com|language=en|access-date=8 June 2020}}</ref> ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದ ವಿಜಯ್, “ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ತಮಿಳರಿಗೆ ನನ್ನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಈ ಆಂದೋಲನಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಗಿದ್ದೆನೆ ಮತ್ತು ಇದು ನಾನು ನನ್ನ ಸವಲತ್ತು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇನೆ". ಎಂದು ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಕದನ ವಿರಾಮದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, ವಿಜಯ್ ಹೇಳಿದರು, “ನಾವು ಶ್ರೀಲಂಕಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಮಿಳರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಆಂದೋಲನವು ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಬಲವಾದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ" <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/vijay-fans-observe-fast-over-lankan-tamils-issue-391246|title=Vijay, fans observe fast over Lankan Tamils issue|website=NDTV.com|access-date=8 June 2020}}</ref> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಸರ್ಕಾರವು ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳರ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧಾಪರಾಧಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ ಎಸ್‌ಐಎಫ್‌ಎಫ್‌ಎ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಉಪವಾಸಗಳು, ವಿಜಯ್‌ ಅವರಿಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ''ತಲೈವಾ'' ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಕಾರಣ ಇವರಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಿಜಯ್ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, “ನಾನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ''ತಲೈವಾ'' ಚಿತ್ರದ ಶೂಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದು, ವೇಗವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಾನು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/tamil-actor-vijay-regrets-not-being-part-of-fast-600415.html|title=Tamil actor Vijay regrets not being part of fast|date=2 April 2013|website=News18|access-date=8 June 2020}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ಸಮಾಜ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ, ವಿಜಯ್ ಮಕ್ಕಳ್ ಇಯಕ್ಕಂ (ವಿಜಯ್ ಪೀಪಲ್ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಜುಲೈ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. [[ಥೇನ್|ಥಾಣೆ ಚಂಡಮಾರುತದ]] ನಂತರ, ಅವರ ಮಕ್ಕಳ್ ಮಂಡ್ರಮ್ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಕಡಲೂರಿನ ಕಮ್ಮಿಯಂಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಂತ್ರಸ್ತ ಜನರಿಗೆ ಅನ್ನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/vijay-draws-huge-crowds-news-tamil-lcxsdVagjhb.html|title=Vijay draws huge crowds|website=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226100536/http://www.sify.com/movies/vijay-draws-huge-crowds-news-tamil-lcxsdVagjhb.html|archive-date=26 February 2011|access-date=27 January 2012}}</ref> ೨೦೧೨ ರ ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಎಲ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ೧೨ ನೇ ಬೋರ್ಡ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಇಳಯತಲಪತಿ ವಿಜಯ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ವಿಜಯ್ ಮಕ್ಕಳ್ ಇಯಕ್ಕಂ ಸಂಸ್ಥೆಯು ೮ ಜುಲೈ ೨೦೧೨ ರಂದು ಚೆನ್ನೈನ ಜೆಎಸ್ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿತು ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಜಯ್ ವಿತರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/ilayathalapathy-honours-toppers-imagegallery-kollywood-mhjrN9gigeasi.html|title=Ilayathalapathy honours toppers|website=Sify|access-date=25 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022|archive-date=23 ಜೂನ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623091100/http://www.sify.com/movies/ilayathalapathy-honours-toppers-imagegallery-kollywood-mhjrN9gigeasi.html|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಕೋಡಂಬಾಕ್ಕಂನಲ್ಲಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯಲು ಟೀ ಸ್ಟಾಲ್ ಮಾಲೀಕರ ಮಗಳಿಗೆ ವಿಜಯ್ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-14/vijay-a-philanthropist.html|title=Vijay a real hero|website=behindwoods|access-date=12 November 2014}}</ref> ೨೧ ಜನವರಿ ೨೦೧೭ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಜಲ್ಲಿಕಟ್ಟು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು, ತಮ್ಮ ಮುಖವನ್ನು ಹ್ಯಾಂಕಿಯಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/actor-vijay-joins-protest-marina-anonymously-hides-face-hanky-56066|title=Actor Vijay joins protest at Marina anonymously, hides face with a hanky|date=21 January 2017|work=The News Minute|access-date=20 November 2018}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಮಕ್ಕಳ್ ಇಯಕ್ಕಂ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಅಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು, <ref>{{Cite news|url=https://www.indiaglitz.com/thalapathy-vijay-starts-vijay-makkal-iyakkam-website-to-organise-fan-clubs-for-politics--tamil-news-206281|title=Thalapathy Vijay regulates his fan clubs&nbsp;– Political entry soon? - Tamil Movie News&nbsp;– IndiaGlitz.com|work=IndiaGlitz.com|access-date=3 February 2018}}</ref> ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಪೊಲ್ಲಾಚಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಟೋಗಳು ಮತ್ತು ಅನಾರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಯಗೊಂಡವರಿಗೆ ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್‌ಗಳಂತಹ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. . <ref>{{Cite news|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijay-fans-provide-free-autos-and-ambulances-in-pollachi-after-mersal.html|title=Vijay fans provide free autos and ambulances in Pollachi|date=26 December 2017|work=Behindwoods|access-date=26 December 2017}}</ref> ೧೧ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಅವರು ನೀಟ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೀಟು ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಹುಡುಗಿಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijay-visits-anithas-house-to-pay-condolence/articleshow/60458808.cms|title=Vijay visits Anitha's house to pay condolence|work=The Times of India|access-date=24 August 2018}}</ref> ೭ ಜೂನ್ ೨೦೧೮ ರಂದು, ಸ್ಟೆರ್ಲೈಟ್ ತಾಮ್ರ ಸ್ಥಾವರದ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದ ತೂತುಕುಡಿ ಪೊಲೀಸರ ಗುಂಡೇಟಿಗೆ ಬಲಿಯಾದವರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ವಿಜಯ್ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2018/jun/06/actor-vijay-visits-thoothukudi-police-firing-victims-houses-distributes-one-lakh-as-compensation-t-1824471.html|title=Actor Vijay visits Thoothukudi police firing victims' houses, distributes one lakh as compensation to each family|work=The New Indian Express|access-date=24 August 2018}}</ref> ೨೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ ರಂದು ವಿಜಯ್ ಅವರು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಸಂಘದ ಜಿಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪ್ರವಾಹ ಪೀಡಿತ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೭೦ ಲಕ್ಷ ಮೌಲ್ಯದ ಪರಿಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/vijay-donates-rs-70-lakh-worth-relief-materials-to-kerala-flood-victims/articleshow/65499318.cms|title=Vijay donates Rs 70 lakh worth relief materials to Kerala flood victims&nbsp;– Times of India|work=The Times of India|access-date=24 August 2018}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗಜ ಚಂಡಮಾರುತ ಪೀಡಿತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಒದಗಿಸಲು ವಿಜಯ್ ಅವರು ಪ್ರತಿ ವಿಎಂಐ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೪.೫ ಲಕ್ಷವನ್ನು ಜಮಾ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.indiaglitz.com/gaja-cyclone-thalapathy-vijay-donation-45-lakhs-vijay-makkal-iyakkam-tamil-news-224394|title=Thalapathy Vijay's massive donation for all Gaja Cyclone affected districts&nbsp;– Tamil Movie News&nbsp;– IndiaGlitz.com|work=IndiaGlitz.com|access-date=20 November 2018}}</ref> ೨೦೨೦ ರ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ|ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಹಲವಾರು ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಗಳಿಗೆ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧.೩ ಕೋಟಿ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವರು ರೋಗ ಮತ್ತು ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಜಮಾ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/coronavirus-lockdown-is-thalapathy-vijay-directly-depositing-money-to-the-bank-accounts-of-troubled-fans/articleshow/75353870.cms|title=Coronavirus Lockdown: Is Thalapathy Vijay directly depositing money to the bank accounts of troubled fans? - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=8 June 2020}}</ref> ೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ತಮಿಳುನಾಡು ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲು ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ಮತಗಟ್ಟೆಗೆ ಸೈಕಲ್ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಮತ್ತು ಡೀಸೆಲ್ ಬೆಲೆಗಳ ಏರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಜಾಗೃತಿಗಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬೈಸಿಕಲ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದರು ಎಂದು ನೆಟಿಜನ್‌ಗಳು ಗಮನಸೆಳೆದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/tamil-nadu-assembly-elections-2021-actor-vijay-cycle-ride-to-poll-booth-sparks-frenzy-his-team-clarifies-2407281|title=Actor Vijay Cycles To Vote|date=14 October 2021|website=NDTV.com|access-date=27 October 2021}}</ref> == ರಾಜಕೀಯ ==   ೨೩ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೮ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿಎಮ್‌ಐ ಪುದುಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ವಿ. ವೈದ್ಯಲಿಂಗಂ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/exclusive-vijay-enters-politics-imagegallery-kollywood-jiymQhecfbgsi.html|title=Exclusive: Vijay enters politics|website=Sify|language=en|access-date=14 May 2021|archive-date=30 ನವೆಂಬರ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130094616/http://www.sify.com/movies/exclusive-vijay-enters-politics-imagegallery-kollywood-jiymQhecfbgsi.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಬಲಿಷ್ಠ ಲೋಕಪಾಲಕ್ಕಾಗಿ [[ಅಣ್ಣಾ ಹಜಾರೆ]] ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಕ್ಕೆ ವಿಜಯ್ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/actor-vijay-joins-band-of-celebrity-anna-supporters/article2396426.ece|title=Actor Vijay joins band of celebrity Anna supporters|date=25 August 2011|work=The Hindu|access-date=14 May 2021|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಸ್ ೭ ತಮಿಳ್ ಜನರ ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ರಚಿಸಿದರೆ ಅವರು ಡಿಎಂಕೆ-೩೯%, ಎಐಎಡಿಎಂಕೆ-೨೨.೮%, ಬಿಜೆಪಿ-೭.೭%, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಜೊತೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಗೆಲ್ಲುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ. -೬.೩% ಮತ್ತು ಇತರೆ ಪಕ್ಷಗಳು-೨೪.೨%. <ref>{{Cite web|url=https://tamil.oneindia.com/news/tamilnadu/rajni-kamal-vijay-can-get-big-win-if-allingned-with-dmk-news-7-tv-survey-303278.html|title=ரஜினி, கமல், விஜய்... திமுகவுடன் கூட்டணி வைத்தால் வெற்றி - நியூஸ் 7 டிவி சர்வே|last=Akilan|first=Mayura|date=28 November 2017|website=Oneindia Tamil|language=ta|access-date=14 May 2021}}</ref> ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಆಡಿಯೋ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಧ್ವಜಗಳು ಮತ್ತು ಟೀ ಶರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜನರ ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದಾಗ, ವಿಜಯ್ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನಾಯಕರ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/politics/thalapathy-vijay-sarkar-kamal-haasan-rajinikanth-amit-shah-tamil-nadu-politics/story/1/27072.html|title=Why speculation over superstar Vijay joining Tamil Nadu politics is rising|website=www.dailyo.in|access-date=14 May 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಬಲವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇದು ಅವರ ನಿಜ ಜೀವನದ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://cinema.vikatan.com/tamil-cinema/list-of-controversies-surrounding-vijay-lately|title=நீதிமன்றத்தின் கண்டிப்பு, அப்பாவோடு சண்டை, மத அடையாளம் - விஜய்யை வட்டமடிக்கும் சர்ச்சைகள்! - List of controversies surrounding Vijay lately|date=28 January 2021|website=www.vikatan.com/|language=ta|access-date=16 July 2021}}</ref>೨೭ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಅವರ ತಂದೆ ಎಸ್‌ಎಸಿ ಅವರು ವಿಜಯ್ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ವಿಎಮ್‌ಐ ಕೇವಲ ನಟ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಸಂಘವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/vijay-makkal-iyakkam-dissolved-vijay-father-court-legal-action-1857978-2021-09-27|title=Vijay Makkal Iyakkam dissolved|date=27 September 2021|access-date=29 September 2021}}</ref> ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಫೋಟೋಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ರಾಜಕೀಯ ಟ್ಯಾಗ್‌ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಕಾನೂನು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/no-photos-of-any-political-leaders-on-film-posters-thalapathy-vijay-issues-warning-for-his-fans/articleshow/86556330.cms|title='No photos of any political leaders on his film posters, Thalapathy Vijay issues warning for his fans|date=27 September 2021|website=The Times of India|access-date=30 September 2021}}</ref> ೧೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ಒಂಬತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಎಮ್‌ಐ ಯ ೧೨೧ ಸದಸ್ಯರು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗೆದ್ದರು ಮತ್ತು ಡಿಎಂಕೆ ಮತ್ತು ಎಐಎಡಿಎಂಕೆ ನಂತರ ವಿಎಮ್‌ಐ ಮತದಾನದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/more-50-members-actor-vijays-fan-association-win-local-body-polls-156433|title=More than 50 members of actor Vijay's fan association win in local body polls|date=13 October 2021|website=The News Minute|access-date=13 October 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/vijay-makkal-iyakkam-rural-local-body-elections-110-seats-thalapathy-vijay-bussy-anand-tamil-news-297500|title=Vijay Makkal Iyakkam races to third place after DMK and ADMK in its first elections – Tamil News|date=13 October 2021|website=IndiaGlitz.com|access-date=13 October 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chennai/vijay-makkal-iyakkam-makes-a-grand-entry-in-rural-local-body-polls-7570136/|title=Vijay Makkal Iyakkam makes a grand entry in rural local body polls|last=Koushik|first=Janardhan|date=13 October 2021|website=The Indian Express|access-date=13 October 2021}}</ref> ೨೬ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಚುನಾವಣಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ತಮ್ಮ ವಿಎಮ್‌ಐ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಜನರ ಮೂಲಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಫ್ಲ್ಯಾಗ್ ಮಾಡಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/actor-vijay-meets-vijay-makkal-iyakkam-members-who-won-in-local-body-elections/article37185499.ece|title=Actor Vijay meets Vijay Makkal Iyakkam members who won in local body elections|date=27 October 2021|website=The Hindu|access-date=27 October 2021}}</ref> ೨೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೨ ರಂದು, ವಿಎಮ್‌ಐ ೧೨ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ ತಮಿಳುನಾಡು ಚುನಾವಣಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ೧೦ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://newsable.asianetnews.com/india/tamil-nadu-urban-local-body-election-2022-vijay-makkal-iyakkam-era-begins-fans-elated-r7p6h9|title=Tamil Nadu Urban Local Body Election 2022: Vijay Makkal Iyakkam era begins; Thalapathy Vijay fans elated|date=22 February 2022|website=asianetnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222131441/https://newsable.asianetnews.com/india/tamil-nadu-urban-local-body-election-2022-vijay-makkal-iyakkam-era-begins-fans-elated-r7p6h9|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022|access-date=22 February 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/candidates-backed-by-actor-vijays-outfit-make-a-mark-in-many-wards/articleshow/89759277.cms|title=Candidates Backed By Actor Vijay's Outfit Make A Mark In Many Wards|date=24 February 2022|website=Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223034610/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/candidates-backed-by-actor-vijays-outfit-make-a-mark-in-many-wards/articleshow/89759277.cms|archive-date=23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022|access-date=24 February 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ವಿಜಯ್ ೨೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೯೯ ರಂದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಭೇಟಿಯಾದ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ತಮಿಳರಾದ <ref>{{Cite news|url=http://www.sify.com/movies/celebrity-couples-of-kollywood-imagegallery-4-kollywood-ljduwuigbaesi.html|title=Celebrity couples of Kollywood|work=Sify|access-date=26 August 2018|archive-date=26 ಆಗಸ್ಟ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826045507/http://www.sify.com/movies/celebrity-couples-of-kollywood-imagegallery-4-kollywood-ljduwuigbaesi.html|url-status=dead}}</ref> ಸಂಗೀತಾ ಸೋರ್ನಲಿಂಗಂ <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/1998/aug/17ss.htm|title=Rediff On The Net, Movies: Gossip from the southern film industry|date=17 August 1998|website=Rediff.com|access-date=18 July 2010}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dinakaran.com/cinema/english/interviews/14-07-98/vijaimar.htm|title=dinakaran|date=14 August 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030814121404/http://www.dinakaran.com/cinema/english/interviews/14-07-98/vijaimar.htm|archive-date=14 August 2003}}</ref> ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/five-reasons-why-we-love-vijay/photostory/49378288.cms|title=Five reasons why we love Vijay|website=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dinakaran.com/cinema/english/cinenews/29-08-99/vijaimar.htm|title=dinakaran|date=24 November 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041124021932/http://www.dinakaran.com/cinema/english/cinenews/29-08-99/vijaimar.htm|archive-date=24 November 2004}}</ref> ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ, ಒಬ್ಬ ಮಗ ಜೇಸನ್ ಸಂಜಯ್ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2000/aug/26tt.htm|title=rediff.com, Movies: Vijay meets his son on the Net!|date=26 August 2000|website=Rediff.com|access-date=18 July 2010}}</ref> ಮತ್ತು ಮಗಳು ದಿವ್ಯಾ ಶಾಶಾ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.saivaneri.org/pillai_greats.htm|title=Great Pillai Gallery -A list of PILLAI WHO'S WHO|website=www.saivaneri.org|access-date=5 November 2015|archive-date=10 ನವೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110021641/http://www.saivaneri.org/pillai_greats.htm|url-status=dead}}</ref> ಜೇಸನ್ ಸಂಜಯ್ ತನ್ನ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ''ವೆಟ್ಟೈಕಾರನ್'' (೨೦೦೯) ನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಾ ಶಾಶಾ ''ಥೆರಿ'' (೨೦೧೬) ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಹದಿಹರೆಯದ ಪೂರ್ವ ಮಗಳಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ ೫, ೨೦೨೦ ರಂದು, [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ|ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯು]] ವಿಜಯ್ ಅವರ ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ ನಿವಾಸದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಎಜಿಎಸ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ನಿಂದ ಪಡೆದ ಸ್ಥಿರ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಭಾವ್ಯ ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/over-77-crore-seized-from-film-producer-raids-continue-in-actor-vijays-properties/article30751954.ece|title=Over ₹77 crore seized from film producer; searches continue at actor Vijay's properties|last=Kandavel|first=Sangeetha|date=6 February 2020|work=The Hindu|access-date=6 February 2020|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ನಟ ವಿಜಯ್ ಮತ್ತು ಎಜಿಎಸ್ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಅನ್ಬು ಚೆಲಿಯನ್ ಅವರು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಪಾವತಿ, ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೬೫ ಕೋಟಿಯನ್ನು ಚೆಲಿಯನ್ ಅವರ ನಿವಾಸದಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/video-rs-65-crore-recovered-in-it-raid-from-film-financer-of-actor-vijay-2812574|title=Rs 65 crore recovered in IT raid from film financer of actor Vijay {{!}} Latest News & Updates at DNAIndia.com|website=DNA India|language=en|access-date=6 February 2020}}</ref> ವಿಜಯ್ [[ಕಡಲೂರು|ಕಡಲೂರಿನಲ್ಲಿ]] ''ಮಾಸ್ಟರ್'' ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾಗ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/actor-vijay-under-scrutiny-over-alleged-tax-evasion-fans-trend-westandwithvijay/361059/|title=Actor Vijay under scrutiny over alleged tax evasion, fans trend #WeStandWithVijay|last=Grewal|first=Kairvy|date=6 February 2020|website=ThePrint|language=en-US|access-date=6 February 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೧೨ ರಂದು, ಐಟಿ ಇಲಾಖೆಯು ದಾಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಏನೂ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಎಲ್ಲಾ ಅಗತ್ಯ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/03/13/it-search-vijay-residence-conclude-officials-say-he-haspaid-all-taxes.html|title=I-T search at Vijay's residence concludes, officials say he has paid all taxes|website=The Week|language=en|access-date=15 March 2020}}</ref> ಬಿಜೆಪಿಯೇತರ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಆಡಳಿತಾರೂಢ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು]] ನಟ ವಿಜಯ್ ಅವರನ್ನು ಐಟಿ ದಾಳಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದರು ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿಯನ್ನು]] ಟೀಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/city/chennai/it-raid-controversy-dmk-leader-dayanidhi-maran-backs-actor-vijay/videoshow/74066202.cms|title=IT raid controversy: DMK leader Dayanidhi Maran backs actor Vijay {{!}} City&nbsp;– Times of India Videos|website=The Times of India|language=en|access-date=15 March 2020}}</ref> ೧೩ ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಂದು, ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ನಟ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ಘೋಸ್ಟ್ ಕಾರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ವಿನಾಯಿತಿ ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ರಿಟ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿತು. ಅವರು ಪಾವತಿಸಲು ₹ ೧ ಲಕ್ಷ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೋವಿಡ್-ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಸ್‌ಎಂ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಅವರು ವಿಜಯ್ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ನಿಜವಾದ ಹೀರೋ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು "ರೀಲ್" ಹೀರೋ ಬದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬರಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ದೇಶ ವಿರೋಧಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/court-comes-down-hard-on-actor-vijay-for-seeking-tax-exemption-for-his-rolls-royce-ghost/article35295852.ece|title=Court comes down hard on actor Vijay for seeking tax exemption for his Rolls Royce Ghost|last=S.|first=Mohamed Imranullah|date=13 July 2021|work=The Hindu|access-date=16 July 2021}}</ref> ೧೫ ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಂದು, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎಸ್‌ಎಂ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ನೀಡಿದ ಮಾನಹಾನಿಕರ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://cinema.vikatan.com/tamil-cinema/we-will-appeal-against-hc-rollsroyce-entry-tax-case-judgment-says-actor-vijays-lawyer|title='என் மீது என்ன தவறு?' ரீல் ஹீரோ, ரியல் ஹீரோ விவகாரம்; அப்பீலுக்குப் போகும் விஜய் #VikatanExclusive – we will appeal against HC RollsRoyce entry tax case judgment says Actor Vijay's lawyer – Vijay Rolls royce|date=15 July 2021|website=www.vikatan.com|language=ta|access-date=16 July 2021}}</ref> ೨೦ ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಂದು, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎಸ್‌ಎಂ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಮಾಡಿದ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಪ್ರಕರಣ ಮತ್ತು ಮಾನನಷ್ಟ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮೇಲ್ಮನವಿಯನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ತೆರಿಗೆ ಪೀಠದ ವಲಯಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/actor-vijays-tax-case-referred-to-another-bench/articleshow/84574172.cms|title=Tamil actor Vijay's Rolls Royce tax case referred to another bench|work=The Economic Times|access-date=22 July 2021}}</ref> ೨೭ ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಂದು ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ದ್ವಿಸದಸ್ಯ ಪೀಠವು ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ವಿರುದ್ಧ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಟೀಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎಸ್‌ಎಂ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ನೀಡಿದ್ದ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ತಡೆ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ₹ ೧ ಲಕ್ಷ ದಂಡ ಮೊತ್ತದ ಹಿಂದಿನ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ತಡೆ ನೀಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/tamil-nadu-news/tax-evasion-vijay-rolls-royce-ghost-court-stays-1-lakh-fine-in-tax-row-over-tamil-actor-vijays-rolls-royce-2495862|title=Court Relief For Tamil Actor Vijay In Rolls Royce Case, No Fine For Now|date=28 June 2021|website=NDTV.com|access-date=28 July 2021}}</ref> ೨೫ ಜನವರಿ ೨೦೨೨ ರಂದು, ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎಸ್‌ಎಂ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಮಾಡಿದ ಮಾನಹಾನಿಕರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಜಾಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/hc-bench-deletes-remarks-made-by-single-judge-against-actor-vijay-2729301|title=Madras High Court Bench Deletes Remarks Made By Single Judge Against Actor Vijay|date=18 January 2022|website=NDTV.com|access-date=25 January 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dinakaran.com/News_Detail.asp?Nid=737485|title=சொகுசு காருக்கு நுழைவு வரி விலக்கு கோரும் வழக்கில் நடிகர் விஜய்க்கு எதிரான தனி நீதிபதியின் கருத்து நீக்கம்..! ஐகோர்ட் உத்தரவு-Rollys Royce tax exemption case issue defamatory statements made by Judge Subramaniam against Vijay were removed by High court!|date=25 January 2022|website=dinakaran.com|access-date=25 January 2022|archive-date=25 ಜನವರಿ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125093039/https://www.dinakaran.com/news_detail.asp?Nid=737485|url-status=dead}}</ref> ೧೫ ಜುಲೈ ೨೦೨೨ ರಂದು, ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನಟ ವಿಜಯ್ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ಕಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ಕಾರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರವೇಶ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ತೆರಿಗೆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/chennai-high-court-closes-vijays-rolls-royce-case/articleshow/92894757.cms|title=Chennai High court closes Vijay's Rolls Royce case|date=15 July 2022|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715152652/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/chennai-high-court-closes-vijays-rolls-royce-case/articleshow/92894757.cms|archive-date=15 July 2022|access-date=15 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/case-tamil-superstar-vijay-1503090309.html|title=Car import case: Tamil superstar Vijay gets relief from Madras HC|date=15 July 2022|website=The Statesman|access-date=15 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/madras-hc-relief-to-actor-vijay-in-car-import-case/article65643041.ece|title=Madras HC relief to actor Vijay in car import case|date=15 July 2022|website=The Hindu|access-date=15 July 2022}}</ref> ೧೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ [[ಮಹೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಧೋನಿ]] ಅವರು ''ಬೀಸ್ಟ್'' ಚಿತ್ರದ ಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೌಹಾರ್ದ ಸಭೆ ನಡೆಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಆಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/viral-actor-vijay-and-ms-dhoni-catch-up-on-beast-set-in-chennai-2508916|title=Viral: Actor Vijay And MS Dhoni Catch Up On Beast Set In Chennai|date=11 August 2021|website=NDTV.com|access-date=12 August 2021}}</ref> === ವೀಕ್ಷಣೆಗಳು === ವಿಜಯ್ ಯಾವಾಗಲೂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಪಾಠಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="2mrwtrendz 2018" /> ಅವರ ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಶುದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಒಬ್ಬ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಲಘು ಹೃದಯದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ ನಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ ಎಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಡಿ. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=AZ-OzFKo_3U|title=films are just pure business... Vijay's interview with Headlines Today channel|last=Subhakeerthana|first=S|date=4 December 2007|website=Headlines Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713045550/https://www.youtube.com/watch?v=AZ-OzFKo_3U|archive-date=13 ಜುಲೈ 2021|access-date=13 July 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> ವಿಜಯ್ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ "ನನಗೆ ದೇವರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಇರಬೇಕು; ನಾನು ಚರ್ಚ್, ದೇವಸ್ಥಾನ, ದರ್ಗಾಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mmLu6Y507B0|title=I have faith in god|last=balaji|first=RJ|date=4 September 2011|website=Big Fm 2.7|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713045552/https://www.youtube.com/watch?v=mmLu6Y507B0|archive-date=13 ಜುಲೈ 2021|access-date=13 July 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-star-vijay-im-a-firm-believer-in-god-i-go-to-church-temple-dargah-7863347/|title=Beast star Vijay says he's a 'firm believer in God': 'I go to church, temple, dargah'|last=R|first=Manoj Kumar|date=Apr 12, 2022|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517183726/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/beast-star-vijay-im-a-firm-believer-in-god-i-go-to-church-temple-dargah-7863347/|archive-date=May 17, 2022|access-date=May 17, 2022}}</ref> ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಕೂಡ "ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಕಿರೀಟವು ಭಾರವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ಭಾರವಾಗಿರಬಾರದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. <ref name="2mrwtrendz 2018">{{Cite web|url=http://2mrwtrendz.com/actor-thalapathy-vijay-quotes-english-infographics/|title=10 Amazing Actor Thalapathy Vijay Quotes in English|date=6 March 2018|website=2mrwtrendz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126104353/http://2mrwtrendz.com/actor-thalapathy-vijay-quotes-english-infographics/|archive-date=26 November 2021|access-date=13 December 2021}}</ref> === ಸಂಪತ್ತು === ೨೦೨೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ನಿವ್ವಳ ಮೌಲ್ಯ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೪೨೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಅಥವಾ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೪೨೦ ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.goldenchennai.com/celebrity/net-worth/vijay-net-worth/|title=Vijay Net Worth – Golden Chennai|website=www.goldenchennai.com|language=en|access-date=1 January 2022}}</ref> ಮತ್ತು ಅವರು ರೋಲ್ಸ್ ರಾಯ್ಸ್ ಘೋಸ್ಟ್, ಆಡಿ ಎ8, ಬಿಎಮ್‌ಡಬ್‌ಲ್ಯು ಸರಣಿ ೫, ಬಿಎಮ್‌ಡಬ್‌ಲ್ಯು ಎಕ್ಸ್೬ ಮತ್ತು ಮಿನಿ ಕೂಪರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಐಷಾರಾಮಿ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. <ref name="net worth">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tamil-cinema/thalapathy-vijay-turns-47-luxury-cars-to-hefty-pay-package-a-look-at-tamil-actor-s-wealth-101624287592254.html|title=Thalapathy Vijay turns 47: Luxury cars to hefty pay package, a look at Tamil actor's wealth|date=22 June 2021|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116033433/https://www.hindustantimes.com/entertainment/tamil-cinema/thalapathy-vijay-turns-47-luxury-cars-to-hefty-pay-package-a-look-at-tamil-actor-s-wealth-101624287592254.html|archive-date=16 November 2021|access-date=27 December 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಮೇರಿಕಾ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಟಾಮ್ ಕ್ರೂಸ್ ಅವರ ಬೀಚ್ ಹೌಸ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅದರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನ]] ನೀಲಂಕಾರೈನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬೀಚ್ ಹೌಸ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/is-vijay-building-his-new-beach-house-like-the-one-that-tom-cruise-owns/articleshow/76626773.cms|title=Vijay built his new beach house like the one that Tom Cruise owns|date=25 June 2020|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229100447/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/is-vijay-building-his-new-beach-house-like-the-one-that-tom-cruise-owns/articleshow/76626773.cms|archive-date=29 December 2021|access-date=29 December 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ''ಬೀಸ್ಟ್‌ಗಾಗಿ'' {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಸಂಭಾವನೆ ಗಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರಜನಿಕಾಂತ್ ಅವರ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿದರು, <ref name="net worth" /> ಮತ್ತು ಅವರ 66 ನೇ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅಂದಾಜು {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೨೦ ಕೋಟಿ- {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೫೦ ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದರು, ಅವರು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾರತೀಯ ನಟರಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು. <ref name="top paid"/> <ref>{{Cite web|url=https://tamil.filmibeat.com/news/vijay-to-become-highest-paid-south-indian-actor-in-thalapathy-66-086244.html|title=அதிக சம்பளம் பெறும் தென்னிந்திய நடிகராகிறார் விஜய்...எவ்வளவு தெரியுமா|last=S|first=Mohana Priya|date=20 August 2021|website=tamil.filmibeat.com|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229103930/https://tamil.filmibeat.com/news/vijay-to-become-highest-paid-south-indian-actor-in-thalapathy-66-086244.html|archive-date=29 December 2021|access-date=29 December 2021}}</ref> == ಪರಂಪರೆ == ವಿಜಯ್ ತಮ್ಮ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟನೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Tartaglione Tartaglione 2021"/> ಅವರ ಅನೇಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊಗಳು ಯ್ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌ ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿವೆ. <ref name="hitmusic">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/music/aalaporan-tamizhan-to-vaathi-coming-five-most-viewed-video-songs-of-vijay-on-youtube/photostory/81059140.cms|title='Aalaporan Tamizhan' to 'Vaathi Coming': Five most viewed video songs of Vijay on YouTube|date=17 February 2021|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722170312/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/music/aalaporan-tamizhan-to-vaathi-coming-five-most-viewed-video-songs-of-vijay-on-youtube/photostory/81059140.cms|archive-date=22 ಜುಲೈ 2021|access-date=3 August 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> ''ಆಲಾಪೋರನ್ ತಮಿಜಾನ್'' ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಯಿತು <ref name="hitmusic" /> ಮತ್ತು ''ಸೆಲ್ಫಿ ಪುಲ್ಲಾ'' ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರೊಮೇನಿಯಾದಂತಹ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ರೊಮೇನಿಯಾದ ಹಲವಾರು ಪಬ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/latest-tamil-celebrity-news/vijay-s-song-trending-in-romania|title=Vijay's Song Trending In Romania|date=18 August 2016|website=nettv4u|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106071919/https://nettv4u.com/latest-tamil-celebrity-news/vijay-s-song-trending-in-romania|archive-date=6 January 2022|access-date=3 August 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ''ವಾತಿ ಕಮಿಂಗ್'' ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ವಿಡಿಯೋ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ [[ರವಿಚಂದ್ರನ್ ಅಶ್ವಿನ್|ಅಶ್ವಿನ್]] ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ [[ಡೇವಿಡ್ ವಾರ್ನರ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/david-warner-is-the-latest-celeb-to-dance-to-vaathi-coming-from-vijays-master/articleshow/84975493.cms|title=David Warner's viral dance to Vaathi Coming from Vijay's Master|date=2 August 2021|website=The Times of India|access-date=3 August 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರ ಮೇಣದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಹಲವಾರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-vijay-gets-an-impressive-wax-statue-in-kanyakumari-museum/articleshow/72197457.cms|title=Thalapathy Vijay gets an impressive wax statue in Kanyakumari museum|date=23 November 2019|website=The Times of India|access-date=3 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-statue-unveiled-at-behindwoods-gold-medals-2017.html|title=Vijay's statue unveiled at Behindwoods Gold Medals|date=11 June 2017|website=Behindwoods|access-date=3 August 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಸ್ಟಾರ್ ಪವರ್ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ''ಡೆಡ್ ಲೈನ್ ಹಾಲಿವುಡ್'' ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. <ref name="Tartaglione Tartaglione 2021" /> ಅನೇಕ ವ್ಯಾಪಾರ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು "ಚಿತ್ರವು ಎಷ್ಟು ಸರಾಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ, ವಿಜಯ್ [ಬಾಕ್ಸಾಫೀಸ್] ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಳೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಸರಾಸರಿ ಚಿತ್ರಗಳು ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು" ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/thalapathy-vijay-and-dil-raju-to-team-up-news-tamil-vd5dXcdhghhib.html|title=Vijay number 1 star of Tamil cinema|date=24 February 2022|website=Sify|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224084506/https://www.sify.com/movies/thalapathy-vijay-and-dil-raju-to-team-up-news-tamil-vd5dXcdhghhib.html|archive-date=24 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022|access-date=24 February 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> ೯ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, ಮನರಂಜನಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ರಿಟ್ವೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ಬೀಸ್ಟ್‌ನ'' ಮೊದಲ ನೋಟದ ವಿಜಯ್ ಅವರ ಟ್ವೀಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಟ್ವಿಟರ್ ೨೦೨೧ ರ ತಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಟಾಪ್ [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟರ್]] ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/top-tweets-of-2021-in-india-virat-kohli-pat-cummins-and-more-7663522/|title=Top Twitter moments of 2021 in India: Virat Kohli, Pat Cummins, PM Modi and more|date=9 December 2021|website=The Indian Express|language=en|access-date=9 December 2021}}</ref> ''ಜಾಲಿ ಓ ಜಿಮ್ಖಾನಾ'' ಅಮೇರಿಕನ್ ಮತ್ತು ನೈಜೀರಿಯನ್ ಸಂಗೀತ ವಿಮರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಹಿಟ್ ಹಾಡು. <ref>{{Cite web|url=http://ghostarchive.org/varchive/HI9KR2sh-GY|title=Jolly O Gymkhana American reaction- Thalapathy Vijay|date=Mar 21, 2022|website=NJ|access-date=Apr 19, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/varchive/D4z9WyjUV8c|title=Jolly O Gymkhana React - Beast -Thalapathy Vijay|date=Mar 19, 2022|website=Spiritlocs|access-date=Apr 19, 2022}}</ref> ''ಬೀಸ್ಟ್'' ''ಫಿಲ್ಮ್‌ನಿಂದ ಅರೇಬಿಕ್ ಕುಥು-ಹಲಮಿತಿ ಹಬಿಬೋ'' ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ವೀಡಿಯೋ ಯುಟ್ಯೂಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ತ್ವರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಪಾಟಿಫೈನಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಟಾಪ್ ೧೦೦ ಸಂಗೀತ ಚಾರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2022/feb/15/arabic-kuthu-from-beast-sets-internet-on-fire-garners-20-million-views-in-less-than-24-hours-2419756.html|title='Arabic Kuthu' from 'Beast' sets Internet on fire; garners 20 million views in less than 24 hours!|date=15 February 2022|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215123834/https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2022/feb/15/arabic-kuthu-from-beast-sets-internet-on-fire-garners-20-million-views-in-less-than-24-hours-2419756.html|archive-date=15 February 2022|access-date=17 February 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/QsspO|title=இந்திய சினிமாவில் இதுதான் முதன்முறை; உலகளவில் சாதனை படைத்த 'அரபிக் குத்து' – nakkheeran|date=17 February 2022|website=nakkheeran.com|language=ta|access-date=17 February 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/hCCPt|title=Beast arabic kuthu enters global top 100 thalapathy vijay halamithi habibo|date=17 February 2022|website=Ghostarchive|access-date=17 February 2022}}</ref> ''ಅರೇಬಿಕ್ ಕುತು'' ಹಾಡಿನ ಸಂಗೀತವು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ F.C.|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಎಫ್‌ಸಿಯಲ್ಲಿ]] ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮಣಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/varchive/MavPQlqIF3c|title=Manchester United F.C legends dancing to ArabicKuthu-Beast|date=Apr 23, 2022|website=V-3 India News|access-date=Apr 25, 2022}}</ref> ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಚಾರ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ''ಅರೇಬಿಕ್ ಕುಥು'' ನೃತ್ಯ ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ #೧ ಸಂಗೀತ ನೃತ್ಯ ವೀಡಿಯೊ ಎಂದು ರೇಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.123telugu.com/mnews/massive-arabic-kuthu-from-vijays-beast-attains-a-rare-feat.html|title=Massive: Arabic Kuthu from Vijay's Beast attains a rare feat becomes the No.1 music dance video on Youtube global music charts|date=Jul 10, 2022|website=india.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711071129/https://www.123telugu.com/mnews/massive-arabic-kuthu-from-vijays-beast-attains-a-rare-feat.html|archive-date=Jul 11, 2022|access-date=Jul 11, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tamil.news18.com/news/entertainment/cinema-arabic-kuthu-song-from-the-film-beast-released-has-become-the-number-one-song-worldwide-769924.html|title=Beast film dance song Arabic Kuthu No.1 place worldwide on YouTube!|last=Tamil|first=Web Desk|date=Jul 11, 2022|website=News18 Tamil|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712061829/https://tamil.news18.com/news/entertainment/cinema-arabic-kuthu-song-from-the-film-beast-released-has-become-the-number-one-song-worldwide-769924.html|archive-date=Jul 12, 2022|access-date=Jul 12, 2022}}</ref> ಅಧಿಕೃತ [[ವಿಂಬಲ್ಡನ್]] ಹ್ಯಾಂಡಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಏಸ್-ಪ್ಲೇಯರ್ [[ರೋಜರ್ ಫೆಡರರ್]] ಸೆಂಟರ್ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ''ವಾತಿ ಕಮಿಂಗ್'' ಹಾಡಿನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯು ''ಮಾಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ'' ವೈರಲ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/when-vijays-vaathi-coming-took-over-wimbledon-too-850059|title=When Vijay's "Vaathi Coming" Took Over Wimbledon too|last=S|first=Ambili|date=4 July 2022|website=IBTimes India|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704100117/https://www.ibtimes.co.in/when-vijays-vaathi-coming-took-over-wimbledon-too-850059|archive-date=4 July 2022|access-date=4 July 2022}}</ref> === ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳು === ವಿಜಯ್ ಅವರ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕಗಳು: * ''ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಳ ಐಕಾನ್'' <ref>{{Cite web|url=https://www.newsfolo.com/entertainment/book-thalapathy-vijay-icon-millions-available-day/141083/|title=Book on Thalapathy Vijay, 'The Icon of Millions' to be available from this day|website=Newsfolo.com|access-date=10 February 2022}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''ವಿಜಯ್ ಜೀತ ಕಥಾಯ್ (ವಿಜಯ್ ಅವರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆ)'' <ref>{{Cite web|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sabitha-joseph-talks-about-his-book-on-thalapathy-vijay.html|title=Sabitha Joseph talks about his book on Thalapathy Vijay|date=7 February 2018|website=Behindwoods|access-date=11 November 2021}}</ref> * ''ಅಪೂರ್ಣ'' <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/priyanka-chopra-writes-about-thalapathy-vijay-in-her-book/articleshow/80824418.cms|title=Priyanka Chopra writes about Thalapathy Vijay in her book|date=11 February 2021|website=The Times of India|access-date=11 November 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/priyanka-chopra-in-unfinished-reveals-she-learnt-humility-from-thalapathy-vijay-1767682-2021-02-10|title=Priyanka Chopra in Unfinished reveals she learnt humility from Thalapathy Vijay|date=Feb 10, 2021|website=India Today|access-date=Sep 24, 2022}}</ref> == ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ == [[ಚಿತ್ರ:The_Tamil_Film_Star_Shri_Vijay_receives_the_first_stamp_album_of_the_special_postage_stamp_on_‘Pongal’_released_by_the_Prime_Minister,_Dr._Manmohan_Singh_at_a_function,_in_New_Delhi_on_January_12,_2006.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/The_Tamil_Film_Star_Shri_Vijay_receives_the_first_stamp_album_of_the_special_postage_stamp_on_%E2%80%98Pongal%E2%80%99_released_by_the_Prime_Minister%2C_Dr._Manmohan_Singh_at_a_function%2C_in_New_Delhi_on_January_12%2C_2006.jpg/278px-thumbnail.jpg|thumb|278x278px| ವಿಜಯ್ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಂದ ತಮ್ಮ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಪಡೆದರು]] ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪೋರ್ಟಲ್‌ಗಳು ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಬಳಗವನ್ನು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು "ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾದ ಮುಖ" ಎಂದೂ ಕರೆಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/do-you-know-about-a-village-in-tamil-nadu-that-is-filled-with-only-thalapathy-vijay-fans/733788|title=Do you know about a village in Tamil Nadu that is filled with only Thalapathy Vijay fans?|date=17 March 2021|website=Entertainment News|access-date=14 November 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/tamil-cinema/article/twitterati-trends-vijay-the-face-of-kollywood-to-celebrate-thalapathy-vijays-superstardom/585573|title='Vijay The Face Of Indian cinema' its time to celebrate Thalapathy Vijay's superstardom|last=Tyagi|first=Karuna|date=1 April 2020|website=Entertainment News|access-date=14 November 2021}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರನ್ನು ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ "ತಲಪತಿ ವಿಜಯ್" ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು "ತಲಪತಿ" ಎಂದರೆ ಕಮಾಂಡರ್. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/why-is-vijay-called-thalapathy-1758671-2021-01-13|title=Why is Vijay called Thalapathy?|date=13 January 2021|website=India Today|access-date=14 November 2021}}</ref> ೧೨ ಜನವರಿ ೨೦೦೬ ರಂದು, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ವಿಜಯ್ ಚಿತ್ರವಿರುವ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಪೊಂಗಲ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ ಸ್ವತಃ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://thehinduimages.com/details-page.php?id=6539868|title=Indian Prime Minister Manmohan Singh releasing the postage stamp with Vijay image on Pongal 2006|date=10 December 2021|website=The Hindu Images|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210062013/https://thehinduimages.com/details-page.php?id=6539868|archive-date=10 December 2021|access-date=10 December 2021}}</ref> ೨೦೧೮ ರ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರು 'ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ'. <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/galleries/nation/2018/dec/08/from-narendra-modi-to-vijay-twitters-top-10-most-talked-about-indian-personalities-in-2018-101993.html|title=Top 10 most talked about Indian personalities in 2018|last=Desk|first=Online|date=8 December 2018|website=The New Indian Express|access-date=21 November 2021}}</ref> ''ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಐ'' ಅವರನ್ನು ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ಯಾನ್-ಇಂಡಿಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಾರೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯನ್ ಸ್ಟಾರ್ ಐಕಾನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.easterneye.biz/top-50-asian-stars-of-2021/|title=Top 50 Asian stars of 2021 – EasternEye|date=15 December 2021|website=EasternEye|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223133613/https://www.easterneye.biz/top-50-asian-stars-of-2021/|archive-date=23 December 2021|access-date=23 December 2021}}</ref> ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಅವರ ಒಂದು ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಲು ಜಮಾಯಿಸಿದ ಅವರ ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/did-you-know/when-thalapathy-vijay-created-mass-hysteria-in-kolkata-during-sarkar-shoot/articleshow/89661194.cms|title=Thalapathy Vijay created mass hysteria in Kolkata during 'Sarkar' shoot – Bengali Movie News – Times of India|date=21 February 2022|website=timesofindia.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221041419/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/did-you-know/when-thalapathy-vijay-created-mass-hysteria-in-kolkata-during-sarkar-shoot/articleshow/89661194.cms|archive-date=21 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022|access-date=21 February 2022|url-status=bot: unknown}}</ref> ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ವಿಜಯ್ ಅವರ ವಿಎಮ್‌ಐ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/thalapathy-vijays-master-revives-indian-box-office-statue-erected-in-this-state.html|title=Thalapathy Vijay's Master revives Indian Box Office; Statue erected in this state|date=17 January 2021|website=Behindwoods|language=la|access-date=21 November 2021}}</ref> == ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == ವಿಜಯ್ ಅವರು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ಎಂಜಿಆರ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದರು. <ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/vijay-gets-doctorate-news-tamil-kkfuGojaggbsi.html|title=Vijay gets Doctorate|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411012906/http://www.sify.com/movies/vijay-gets-doctorate-news-tamil-kkfuGojaggbsi.html|archive-date=11 April 2017|access-date=24 November 2017}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರು ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಕಲೈಮಾಮಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಎಮ್‌ಜಿಅರ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭೂಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. <ref name="VJ bio"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.dinakaran.com/cinema/english/awards/29-12-00/state.htm|title=Tamilnadu Government Announces Cinema State Awards −1999|date=29 December 2000|website=[[Dinakaran]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210034542/http://www.dinakaran.com/cinema/english/awards/29-12-00/state.htm|archive-date=10 February 2001|access-date=20 October 2009}}</ref> ವಿಜಯ್ ಅವರಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿ '೨೦೧೮ ರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಟ' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/vijay-best-international-actor-iara-awards-2018-1346857-2018-09-23|title=Thalapathy Vijay wins Best International Actor award|date=23 September 2018|website=India Today|access-date=31 December 2021}}</ref> ಸಮೀಕ್ಷೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯ್ '೨೦೧೯ ರ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿ' ಎಂದು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/rajinikanth-vijay-lead-chart-south-indias-most-trusted-personality-tra-research-798047|title=Vijay lead the chart of India's 'Most Trusted Personality', TRA Research|last=Upadhyaya|first=Prakash|date=21 May 2019|website=IBTimes India|access-date=31 December 2021}}</ref>{{Clear}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|0897201}} * Vijay at Rotten Tomatoes * Vijay on Twitter {{TamilNaduStateAwardForBestActor}}{{Authority control}} <nowiki> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೭೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] spfhqt2z49dskarh41fp9lqtdpxj9r2 0 146039 1373353 1344369 2026-05-14T09:38:39Z Hariprasad Shetty10 87270 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1373353 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ|image=Gangadhar Adhikary.jpg|birth_date=೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೮|death_date=೨೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೧|predecessor1=ಎಸ್.ವಿ.ಘಾಟೆ|successor1=ಪಿ.ಸಿ.ಜೋಸ್|birth_place=ಪನ್ವೆಲ್, ಕೊಲಬ ಜಿಲ್ಲೆ, ಭಾರತ|spouse=ವಿಮಲ್ ಸಮರ್ಥ್|profession=ಸಿದ್ಧಾಂದವಾದಿ|party=ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ, ಇಂಡಿಯಾ}} '''ಡಾ. ಗಂಗಾಧರ ಅಧಿಕಾರಿ''' (೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೮ - ೨೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೧) <ref>{{Cite web|url=https://cpim.org/history/adhikari-gangadhar-1898-%E2%80%93-1981|title=Adhikari, Gangadhar 1898 – 1981|date=2015-02-20|website=Communist Party of India (Marxist)|language=en|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720044728/https://cpim.org/history/adhikari-gangadhar-1898-%E2%80%93-1981|url-status=dead}}</ref> ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದದ ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/magazine/issue/vol18-12/|title=Latest Volume18-Issue12 News, Photos, Latest News Headlines about Volume18-Issue12|website=Frontline|language=en|access-date=2020-07-19}}</ref> ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಸಿಪಿಐ) ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ [[ಬರ್ಲಿನ್|ಬರ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. == ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ == === ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ === ಗಂಗಾಧರ ಮೊರೇಶ್ವರ ಅಧಿಕಾರಿ ಮುಂಬೈ ಸಮೀಪದ ಕೊಲಾಬಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪನ್ವೇಲ್‌ನಲ್ಲಿ ೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೮ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಜ್ಜ ರತ್ನಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಜಮೀನುದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಗುಮಾಸ್ತರಾದರು. ಅಧಿಕಾರಿಯ ತಂದೆ ಬಾಂಬೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು, ಚಾಲ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಈ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧರ್ ತನ್ನ ರಚನೆಯ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದರು. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವು ದಾದರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಸನ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರು ಇಡೀ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ೮ ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ಪಡೆದರು.  === ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪರ್ಕ === ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರು ೧೯೧೮ ರಲ್ಲಿ ತಿಲಕ್ ಅವರು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ರಾಜಕೀಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಎಸ್‌ಎ ಡಾಂಗೆ ಮತ್ತು ಇತರರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮರಾಠಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿದರು. ಅಧಿಕಾರಿ [[ಖುದೀರಾಂ ಬೋಸ್|ಖುದಿರಾಮ್ ಬೋಸ್]] ಮತ್ತು ಡಾ [[ಆರ್. ಜಿ. ಭಂಡಾರ್ಕರ್|ಆರ್ ಜಿ ಭಂಡಾರ್ಕರ್]] ಅವರಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಿ [[ಜಗದೀಶ್ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್|ಜೆಸಿ ಬೋಸ್]] ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೧೮ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಧ್ಯಂತರ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಅವರು ೧೯೨೦ ರಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಅವರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಗಂಗಾಧರ ಅಧಿಕಾರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ IIಎಸ್‍ಸಿ (ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್), ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಜರ್ಮನಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಅವರು ಜರ್ಮನ್ ಕಲಿತರು. ಅವರು ಬೇರಿಯಂ ಸಲ್ಫೇಟ್‌ನಿಂದ ಲವಣಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವ ಕುರಿತು ಎಂಎಸ್‌ಸಿ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದರು, ವೈವಾಗೆ ಹಾಜರಾಗದೆ ಎಂಎಸ್‌ಸಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಗೈರುಹಾಜರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದ ಅಪರೂಪದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಬ್ಬರು. === ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ === ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ, ಅವರು ಜುಲೈ ೧೯೩೩ ರಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬೊದಿಂದ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಬರ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ವಿಲ್ಹೆಲ್ಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ಹಂಬೋಲ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ) ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಭೌತ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಚಾರ್ಲೊಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಟೆಕ್ನಿಸ್ಚೆ ಹೊಚ್‌ಶುಲ್‌ಗೆ ಸೇರಿದರು. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯ ಜ್ಞಾನವು ಅವರಿಗೆ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಮೂರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ವೋಲ್ಮಾರ್ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು, ಅವರ ಸ್ನೇಹವು ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. ಅಧಿಕಾರಿ ನಂತರ ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ ಜಿಡಿಆರ್ ನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ನಂತರ ಗಂಗಾಧರ್ ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದರು ನಂತರ ಅವರನ್ನು 'ಡಾಕ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಅಧಿಕಾರಿ ಅನೇಕ ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಲಿಯೋ ಸಿಲಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು [[ಯುಜೆನ್ ಪೌಲ್ ವಿಗ್ನರ್|ಯುಜೀನ್ ವಿಗ್ನರ್]] ಅವರಂತಹ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಯುಎಸ್‍ಎಯ ಮ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಟನ್ ಆಟಂ ಬಾಂಬ್ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://bhupinder_singh.tripod.com/adhikari.htm|title=Dr. Gangadhar Adhikari and SG Sardesai|website=bhupinder_singh.tripod.com}}</ref> ಹಣದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟದಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಕಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ಸಿರಾಮಿಕ್ಸ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ ಗುಣಾಂಕವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೆಲಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಐನ್‍ಸ್ಟೈನ್|ಐನ್‌ಸ್ಟೈನ್]] ಅವರನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಯುವ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು 'ನೋಡಲು' ಬಯಸಿದ್ದರು.  ಅಧಿಕಾರಿಯವರು ಬೋಧಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಸಿಎಸ್‍ಐಆರ್ ನ ಭವಿಷ್ಯದ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಡಾ ಹುಸೇನ್ ಜಹೀರ್ ಕೂಡ ಒಬ್ಬರು. === ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು === ಬರ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಭಾರತೀಯ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅಧಿಕಾರಿ [[ಜಾಕಿರ್ ಹುಸೇನ್]], ಅಬಿದ್ ಹುಸೇನ್, ಎಂ. ಮುಜೀಬ್ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು ನಂತರ [[ಜಾಮಿಯ ಮಿಲಿಯ ಇಸ್ಲಾಮಿಯ|ಜಾಮಿಯಾ ಮಿಲಿಯಾ ಇಸ್ಲಾಮಿಯಾವನ್ನು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅಧಿಕಾರಿಯು ಇಂಡಿಯಾ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬೀರ್ ಮತ್ತು ಇತರರ ರಾಜಕೀಯ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು, ಜಾನ್ ರೀಡ್, ಆರ್‌ಪಿಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಓದಿದರು. ಆರ್‌ಪಿಡಿಯ 'ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೆ' ಅವರನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 'ಮತಾಂತರ' ಮಾಡಿತು! ಅವರು ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಜರ್ಮನಿಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕ ಮಳಿಗೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಧಿಕಾರಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. [[ಮೋತಿಲಾಲ್ ನೆಹರು]], [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ]], ಎಸ್. ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ಮುಂತಾದವರು ಸಿಪಿಜಿ ನಾಯಕರಾಗಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಜಲಿಯನ್ ವಾಲನ್ ಬಾಗ್ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಂದು ಅಧಿಕಾರಿ ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. 'ಬ್ಯಾಟಲ್‌ಶಿಪ್ ಪೊಟೆಮ್‌ಕಿನ್' ಚಿತ್ರದಿಂದ ಅವರು ಆಳವಾಗಿ ಭಾವುಕರಾದರು. ಅವರು ಜೈಸೂರ್ಯ ನಾಯ್ಡು, ಸುಹಾಸಿನಿ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ (ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಅವರ ಸಹೋದರಿ), [[ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು]] ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆಗ್ನೆಸ್ ಸ್ಮೆಡ್ಲಿ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ಸ್ನೇಹಿತ, ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದರು. === ಜರ್ಮನಿಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆ === ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರಿ ೧೯೨೮ ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಅವರನ್ನು ಸಿಪಿಜಿ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು. ಇದು ಕಾರ್ಲ್ ಲೀಬ್‌ನೆಕ್ಟ್ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅವರ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಅರ್ಜಿಗೆ ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಮತ್ತು ಸಿಪಿಜಿ ಯ ಯುವ ವಿಭಾಗದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವಿರುದ್ಧ ಲೀಗ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ವಿಲ್ಲಿ ಮುಂಜೆನ್‌ಬರ್ಗ್ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂಎನ್ ರಾಯ್ ಮತ್ತು ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಪಿಡಿಯ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಕ್ಲೆಮೆನ್ಸ್ ದತ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಅವರು 'ಕ್ರಾಂತಿ' (ಮರಾಠಿ, ಬಾಂಬೆ) ಗಾಗಿ ಬರೆದರು ಮತ್ತು ಎಂಗೆಲ್ಸ್ ಅವರ 'ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಗಳು' ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಮರಾಠಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಅಧಿಕಾರಿ ಲೆಸ್ಟರ್ ಹಚಿನ್ಸನ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ನಂತರ ಮೀರತ್ ಪಿತೂರಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವರ ಒಡನಾಡಿಯಾದರು. ಅವರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸಿಪಿಜಿ ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಥೇಲ್ಮನ್ ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ನಂತರ ೧೨.೬ ಶೇಕಡಾ ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅಧಿಕಾರಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಪಕ್ಷದ ಪತ್ರಿಕೆಯ 'ರೋಟೆ ಫಹ್ನೆ' (ಕೆಂಪು ಧ್ವಜ) ಪ್ರತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಖಾನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದರು. ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಅಧಿಕಾರಿ ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ವೀರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಅವರನ್ನು ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮಾಡಬಹುದಾದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಿಐಡಿ ಅವರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಅವರು ವಿರುದ್ಧ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. === ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ === ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸಿದ ಅವರು ಭವಿಷ್ಯದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ [[ಮೇಘನಾದ್ ಸಹಾ]], ಸತ್ಯೇನ್ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಸರ್ [[ಚಂದ್ರಶೇಖರ ವೆಂಕಟರಾಮನ್|ಸಿವಿ ರಾಮನ್]] ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ಅಧಿಕಾರಿಯು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೨೮ ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕುರಿತು ೬ನೇ ಕಾಮಿಂಟರ್ನ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಸಿಐಡಿ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಅವರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು ಆದರೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪಡೆದರು. ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಮೀರತ್ ಪಿತೂರಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು 'ಸಾಕ್ಷ್ಯ'ವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. === ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸಭೆ === ಅಧಿಕಾರಿ ಸಿಜೆ ದೇಸಾಯಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮತ್ತು ರೈತರ ಪಕ್ಷದ (ಡಬ್ಲ್ಯುಪಿಪಿ) ಎಂಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ೧೯೨೮ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಡಬ್ಲ್ಯೂಪಿಪಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸಿಪಿಐಯ ಸಿಸಿಯ ರಹಸ್ಯ ಸಭೆಯು ೨೭-೨೯ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೨೮ ರಂದು ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಸಿಪಿಐ ಸದಸ್ಯ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಸಿಸಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಸಿಪಿಐ ನಾಯಕರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಬಲ್ಲರು. ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಚಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಖರ್ಚಿಗೆ ತನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ೨೫ ರೂ.ಗಳ ಅಲ್ಪ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಗಿರ್ನಿ ಕಾಮಗಾರಿ ಯೂನಿಯನ್ (ಜಿಕೆಯು) ಕಚೇರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. === ಮೀರತ್ ಪಿತೂರಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ === [[ಚಿತ್ರ:Meerut_prisoners_outside_the_jail.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Meerut_prisoners_outside_the_jail.jpg/300px-Meerut_prisoners_outside_the_jail.jpg|right|thumb|300x300px| ಜೈಲಿನ ಹೊರಗೆ ತೆಗೆದ 25 ಮೀರತ್ ಕೈದಿಗಳ ಭಾವಚಿತ್ರ. ಹಿಂದಿನ ಸಾಲು (ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ): ಕೆಎನ್ ಸೆಹಗಲ್, ಎಸ್ಎಸ್ ಜೋಶ್, ಎಚ್ಎಲ್ ಹಚಿನ್ಸನ್, ಶೌಕತ್ ಉಸ್ಮಾನಿ, ಬಿಎಫ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಿ, ಎ. ಪ್ರಸಾದ್, ಪಿ. ಸ್ಪ್ರಾಟ್, ಜಿ. ಅಧಿಕಾರಿ. ಮಧ್ಯಮ ಸಾಲು: ಆರ್‌ಆರ್ ಮಿತ್ರ, ಗೋಪೇನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಕಿಶೋರಿ ಲಾಲ್ ಘೋಷ್, ಎಲ್‌ಆರ್ ಕದಂ, ಡಿಆರ್ ಥೇಂಗ್ಡಿ, ಗೌರಾ ಶಂಕರ್, ಎಸ್. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ, ಕೆಎನ್ ಜೋಗ್ಲೇಕರ್, [[ಪೂರಣಚಂದ ಜೋಶಿ|ಪಿಸಿ ಜೋಶಿ]], ಮುಜಾಫರ್ ಅಹಮದ್. ಮುಂದಿನ ಸಾಲು: ಎಂ.ಜಿ.ದೇಸಾಯಿ, ಡಿ.ಗೋಸ್ವಾಮಿ, ಆರ್.ಎಸ್.ನಿಂಬಕರ್, ಎಸ್.ಎಸ್.ಮಿರಾಜ್ಕರ್, ಎಸ್.ಎ.ಡಾಂಗೆ, ಎಸ್.ವಿ.ಘಾಟೆ, ಗೋಪಾಲ್ ಬಸಕ್.]] ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ೨೦ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೨೯ ರಂದು ೩೧ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅಮಾನವೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೀರತ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರನ್ನು ಜೈಲ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಮೋತಿಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ಇತರರು ಅವರನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬಂದರು. ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರು<ref name=":0">{{Cite journal|last=Shaikh|first=Juned|date=2011|title=Translating Marx: Mavali, Dalit and the Making of Mumbai's Working Class, 1928-1935|url=http://www.jstor.org/stable/23017878|journal=Economic and Political Weekly|volume=46|issue=31|pages=65–73|jstor=23017878|issn=0012-9976}}</ref> === ಸಿಪಿಐ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ === ಹೊರಗಿನ ಪಕ್ಷವು ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಇತರರು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಒಡನಾಡಿಗಳ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು. ಡಾ ಜಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಿಸಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಏಕೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ವ್ಯಾಪಕ ಮುಷ್ಕರ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಮೇ ೧೯೩೪ ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬೈಕುಲ್ಲಾ ಜೈಲಿಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರ [[ವಿಜಯಪುರ|ಬಿಜಾಪುರ]] ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೩೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಿಜಾಪುರದಿಂದ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಜೋಯ್ ಘೋಷ್ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು 'ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಿಪಿಐ ಯ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಫೈಜ್‌ಪುರ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. [[ಪೂರಣಚಂದ ಜೋಶಿ|ಪಿಸಿ ಜೋಶಿ]] ಹಂಗಾಮಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು. ಮತ್ತೆ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ, ಪಕ್ಷದ ಅಂಗ 'ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫ್ರಂಟ್' ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ಸಿ. ರಾಜೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲು ಭೇಟಿಯಾದ ಮಂಟೆನವರಿಪಾಲಂ ಸಮ್ಮರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ (ಎಪಿ) ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು. ಅಧಿಕಾರಿ ೧೯೩೯ ರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಬಾಯಿ ವೆಂಗಾರ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ದಿಲ್ಶಾದ್ ಚಾರಿ ಅವರು ಅಧಿಕಾರಿ ಅವರ ಪೋಲಿಂಗ್ ಏಜೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಭುಲಾಭಾಯಿ ದೇಸಾಯಿ ಮತಗಟ್ಟೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಪಿಸಿ ಜೋಶಿ, ಭಾರದ್ವಾಜ್ ಮತ್ತು ಅಜೋಯ್ ಘೋಷ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಿಪಿಐನ ಪಾಲಿಟ್‌ಬ್ಯೂರೋ ಸದಸ್ಯರಾದರು. [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಅವರು ಭೂಗತರಾದರು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಕಾರರಾದ ಡಿಜಿ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್ ಅವರ ಫ್ಲಾಟ್ ಅವರ ಅಡಗುತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/other/article30250913.ece|title=A vital chapter from the past|last=PATI|first=BISWAMOY|website=Frontline}}</ref> === ಮೊದಲು ಪಕ್ಷದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ನಂತರ === ೧೯೩೪ ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಿಪಿಐನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಿಸಿ ಮತ್ತು ಪಿಬಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಜೂನ್ ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿ 'ಪೀಪಲ್ಸ್ ವಾರ್' ಮತ್ತು ನಂತರ 'ಪೀಪಲ್ಸ್ ಏಜ್' ನ ಸಂಪಾದಕರಾದರು. ಡಬ್ಲೂಡಬ್ಲೂII ನಲ್ಲಿನ ಯುದ್ಧ ರಂಗಗಳ ಅವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಓದಲ್ಪಟ್ಟವು. ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಅವರು ವಿಮಲ್ ಸಮರ್ಥ್ ಅವರನ್ನು ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ವಿವಾಹವಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಗ ವಿಜಯ್ ೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ಜುಹು ಬೀಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಇದು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಆಳವಾಗಿ ಬಾಧಿಸಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಮಲ್, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು. ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ಲಾಹೋರ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ೩ ದಿನಗಳ ಪಂಜಾಬ್ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಅವರು ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವದ ರಚನೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಭಕ್ನಾ ಕಿಸಾನ್ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೪೬ ರ ರಾಯಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ನೇವಿ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರು, ಕ್ಯಾಸಲ್ ಬ್ಯಾರಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜನರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳ ಡಂಪ್ ಅನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸದಂತೆ ಆರ್‍ಎನ್‍ಐ ಮನವೊಲಿಸಿದರು. ಫೆಬ್ರವರಿ-ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಪಿಐ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಗಳ ಸಿಪಿಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref name="s296">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o0bzjwEACAAJ|title=Surkh Salam: Communist Politics and Class Activism in Pakistan, 1947-1972|last=Kamran Asdar Ali|year=2015|isbn=978-0-19-940308-0|page=296}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30165459.ece|title=MAKING OF A THESIS|last=NOORANI|first=A. G.|website=Frontline}}</ref> ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕೋಮುವಾದವನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. === ಬಿಟಿಆರ್ ಅವಧಿ === ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಿಪಿಐ ಯ ೨ ನೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನಲ್ಲಿ ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಿಸಿ ಮತ್ತು ಪಿಬಿ ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಬಿ.ಟಿ. ರನದಿವ್ (ಜಿಎಸ್), ಭೋವಾನಿ ಸೇನ್ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥ್ ಲಾಹಿರಿ ಪಿಬಿಯ ಇತರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಧಿಕಾರಿ ಬಿಟಿಆರ್ ಲೈನ್ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. ಪಕ್ಷವು ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪಿಬಿ ಅನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಿಟಿಆರ್ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿತು. ಅಧಿಕಾರಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸ್ವಯಂ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪಂಜಾಬ್‍ಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ೧೯೫೨ ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ದೆಹಲಿಯ ಸಂಸದೀಯ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಡಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಮಧುರೈ (೧೯೫೩-೫೪) ಮತ್ತು ಪಾಲ್ಘಾಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (೧೯೫೬) ನಲ್ಲಿ ಸಿಸಿ ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅವರು ಅಮೃತಸರ (೫ ನೇ) ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪಕ್ಷದ ಸಂವಿಧಾನದ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಎನ್‍ಸಿ ಮತ್ತು ಸಿ‍ಇಸಿ ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮತ್ತೆ ವಿಜಯವಾಡದಲ್ಲಿ (1961) ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.<ref name="s296"/> === ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ === ಅವರು ೧`೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬರೆದರು, ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ 'ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾಸ್ ಪಾಥ್ ಟು ನ್ಯಾಶನಲ್ ರಿಜನರೇಶನ್' ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅವರು ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು (೧೯೬೪). ಅವರು ಪಕ್ಷದ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಪಾಟ್ನಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು 'ಪಕ್ಷ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ವಿಭಾಗ'ದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಸಿ‍ಇಸಿ ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. 'ಸಿಪಿಐನ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ, ಸಂಪಾದಿಸುವ ಮತ್ತು ಬರೆಯುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು, ಶ್ರೀಮಂತ ಆರ್ಕೈವ್ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಮತ್ತು ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲಾ ಹುದ್ದೆಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref name="s296"/> ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಡಾ ಗಂಗಾಧರ ಅಧಿಕಾರಿ ೮೩ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ೨೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೧ ರಂದು ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು. ಅವರ ಪತ್ನಿ ವಿಮಲ್ ವರ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ''ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆ'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕುರಿತು ಅಧಿಕಾರಿಯವರ ನಿಲುವು, [[ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ಟಾಲಿನ್]] ಅವರ ''ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ'' ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿತು..<ref name="s296"/> ಅವರು ''ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಹತ್ತು ಸಂಪುಟಗಳ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು'' ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZC3AQAAQBAJ&pg=PT99|title=The Political Philosophies of Antonio Gramsci and B. R. Ambedkar: Itineraries of Dalits and Subalterns|last=Zene|first=Cosimo|date=2013-10-23|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-49408-8|language=en}}</ref> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == <references responsive="1"></references> {{Authority control}} <nowiki> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೮೧ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:೧೮೯೮ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] hik42mpagyz8lx5k70rjk0v9t7x3mqb 0 146349 1373347 1373068 2026-05-14T07:25:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373347 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Lillian Moller Gilbreth, 1921.jpg|image_upright=0.9|caption=Gilbreth in 1921|birth_date={{Birth date|1878|5|24}}|birth_name=Lillie Evelyn Moller{{sfnp|Lancaster|2004|p=[https://archive.org/details/makingtimelillia00lanc/page/21 21]}}|birth_place=Oakland, California, U.S.|death_date={{Death date and age|1972|1|2|1878|5|24}}|death_place=Phoenix, Arizona, U.S.|occupation=Industrial psychologist<br>Ergonomics expert<br>Management consultant<br>Professor|known_for=Seminal contributions to human factors|human factors engineering and ergonomics;<br>Therblig|alma_mater=University of California, Berkeley<br/>Brown University|spouse=Frank Bunker Gilbreth|children=12, including Ernestine Gilbreth Carey, Frank Bunker Gilbreth Jr., and Robert Moller Gilbreth|Robert M. Gilbreth|awards= National Academy of Engineering (elected 1965)<br>Hoover Medal (1966)|signature=}} '''ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಎವೆಲಿನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್''' ( ಮೇ ೨೪, ೧೮೭೮ - ಜನವರಿ ೨, ೧೯೭೨) ಒಬ್ಬ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್, ಸಲಹೆಗಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ೧೯೪೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ "ಜೀವನದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭೆ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Guide to the Management Gurus|last=Carol Kennedy|date=2007-01-01|publisher=Random House Business|isbn=9781905211029|oclc=655247876}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಹಾಗೇ ಮೊದಲ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ/ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ಪತಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ದಕ್ಷತೆಯ ಪರಿಣಿತರು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಂಶಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ''ಚೀಪರ್ ಬೈ ದಿ ಡಜನ್'' (೧೯೪೮) ಮತ್ತು ''ಬೆಲ್ಲೆಸ್ ಆನ್ ದೇರ್ ಟೋಸ್'' (೧೯೫೦), ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ( ಎರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ) ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಜೀವನದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Ferguson-Dozen">{{Cite web|url=http://gilbrethnetwork.tripod.com/dozen.html|title=That Most Famous Dozen|last=David Ferguson|publisher=The Gilbreth Network|access-date=2015-09-23|archive-date=2019-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425104533/http://gilbrethnetwork.tripod.com/dozen.html|url-status=dead}}</ref> ನಂತರ ಎರಡೂ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Ferguson-Dozen" /> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಲಿಲ್ಲಿ ಎವೆಲಿನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ಮೇ ೨೪, ೧೮೭೮ ರಂದು ಅನ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಲಿಯಂ ಮೊಲ್ಲರ್, ಬಿಲ್ಡರ್ ಸರಬರಾಜು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಕುಟುಂಬದ ಉಳಿದಿರುವ ಒಂಬತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯಳು. ಅವರ ಮೊದಲ ಮಗು ಅನ್ನಾ ಅಡಿಲೇಡ್ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಆಕೆಯ ಪೋಷಕರು, ಜರ್ಮನ್ ವಂಶಸ್ಥರು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಮೊಲ್ಲರ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗ್ರೇಡ್ ಮಟ್ಟಗಳ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ವರ್ಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು ಮೇ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ ಅನುಕರಣೀಯ ಶ್ರೇಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಮೊಲ್ಲರ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದ್ದರೂ, ಅವಳ ತಂದೆ ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಲು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅವರು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜು ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತಾ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸೆಮಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಳು. ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮೯೬ ರಲ್ಲಿ, ಮೊಲ್ಲರ್ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ೩೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಬರ್ಕ್ಲಿ ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ಪಟ್ಟಣದ ಮೇಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ತರಗತಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹಲವು ಟೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ; ಪುರುಷರು ಹತ್ತಿರದ ಬೋರ್ಡಿಂಗ್ ಹೌಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೊಲ್ಲರ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ತರಗತಿಯ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ನಂತರ ಅವಳ ತಂದೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿದರು. ಅವಳು ಮನೆಯಿಂದ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಕಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಿಗೆ ಅವರ ಮನೆಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆ ಪಡೆದರು, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಹ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಕವಿತೆಗಾಗಿ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಹಿರಿಯ ವರ್ಷದ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಬೆಂಜಮಿನ್ ಐಡೆ ವೀಲರ್ ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಭಾಷಣಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿರಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಮೇ ೧೬, ೧೯೦೦ ರಂದು, ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. ಆಕೆಯ ಭಾಷಣದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ "ಲೈಫ್: ಎ ಮೀನ್ಸ್ ಆರ್ ಎನ್ ಎಂಡ್". ಮೊಲ್ಲರ್ ಪದವಿಯ ನಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಬದಲು ವೃತ್ತಿಪರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಹೆಸರು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಈಗ ಲಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಬಯಸಿದ್ದಳು ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ]] ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಲು ಅವಳು ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದಳು. ಆಕೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗೇಲಿ ಅವರು ಬ್ರ್ಯಾಂಡರ್ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪದವೀಧರರ ದಾಖಲಾತಿಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು, ಆದರೆ ಮ್ಯಾಥ್ಯೂಸ್ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಅವರು ಜಾರ್ಜ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವುಡ್ಬೆರಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಥೋರ್ನ್ಡಿಕ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಪ್ಲೆರೈಸಿಯಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ತಂದೆ ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದರೂ, ಅವಳು ತನ್ನ ನಂತರದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದಳು. ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಗೇಲಿ ಅವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಬೆನ್ ಜಾನ್ಸನ್ ಅವರ ನಾಟಕ ''ಬಾರ್ತಲೋಮ್ಯೂ ಫೇರ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದರು ಮತ್ತು ೧೯೦೨ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮೊಲ್ಲರ್‌ರವರು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಗಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಆದರೆ ೧೯೦೩ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪಿನ]] ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ಗೆ]] ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಅವರು ೧೯೧೧ ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್‌ಗಾಗಿ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ೧೯೧೪ ರಲ್ಲಿ ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್: ದಿ ಫಂಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೈಂಡ್ ಇನ್ ಡಿಟರ್ಮಿನಿಂಗ್, ಟೀಚಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇನ್ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್ ಮೆಥಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಸ್ಟ್ ವೇಸ್ಟ್ ಎಂದು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ ನಂತರ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಗಳಿಸಿದಳು. ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಇದು ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಅವರ ಪ್ರಬಂಧದ ವಿಷಯವು ಸಮರ್ಥ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ''ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. == ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ == ಲಿಲಿಯನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಜೂನ್ ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ [[ಬಾಸ್ಟನ್|ಬೋಸ್ಟನ್]], ಮಸ್ಸಚುಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪ್ಗೆ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ. ಅವರು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬೋಸ್ಟನ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಚೇರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ದಂಪತಿಗಳು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯, ೧೯೦೪ ರಂದು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು,ಅನಂತರ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ನಂತರ ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್ಗೆ ತೆರಳಿದರು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಮಾಂಟ್ಕ್ಲೇರ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಯೋಜಿಸಿದಂತೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಹನ್ನೆರಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬದ ಪೋಷಕರಾದರು. ೧೯೧೨ ರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು; ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು, ಮಗು ಜನಿಸಿತು; ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಮಂದಿ ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯವರೆಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Ferguson-Dozen"/><ref name="NYTObit">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950CE3DB1F30F933A15751C0A9679C8B63&scp=1&sq=%22Frank+Gilbreth%2C+Jr.%22|title=Frank Gilbreth Jr., 89, Author Of 'Cheaper by the Dozen'|last=Saxon|first=Wolfgang|date=2001-02-20|work=The New York Times|access-date=2008-07-09|quote=Frank Bunker Gilbreth Jr., a journalist whose life-with-father memoir ''Cheaper by the Dozen'' became a best seller and a popular movie of the same title, died on Sunday in Charleston, S.C., where he had lived for the last 50 years. He was 89 and also had a home in Nantucket, Mass.}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cheaperbelles.tripod.com/tree.html|title=Gilbreth Family Tree|publisher=Cheaper and Belles|access-date=2011-04-18|archive-date=2011-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007150512/http://cheaperbelles.tripod.com/tree.html|url-status=dead}}</ref> ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನ್ ೧೪, ೧೯೨೪ ರಂದು ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ಮರಣಹೊಂದಿದ ನಂತರ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಮರುಮದುವೆ ಆಗಲೇಯಿಲ್ಲ. == ವೃತ್ತಿ == ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು [[ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ|ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು]] [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ]] ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಈಗ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದರು. ಕೆಲಸದ ಮಾನಸಿಕ ಆಯಾಮಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆದರು. (೧೯೧೧ ರಲ್ಲಿ ಡಾರ್ಟ್ಮೌತ್ ಕಾಲೇಜ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು). ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್, ಎನ್ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್, ಅವರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಲಹಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಏಕ ಲೇಖಕರಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಂಧಗಳಿಗೆ ಸಹ-ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರರನ್ನು ಹೆಸರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕಾಶಕರ ಕಾಳಜಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಜಂಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಲಿಲ್ಲಿಯನ್ ಅನ್ನು ಸಹ-ಲೇಖಕಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯ ರುಜುವಾತುಗಳು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹಾಜರಾಗದ ಅವರ ಪತಿಗಿಂತ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜಂಟಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಬಾರಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದರು. ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ವಿನ್ಸ್ಲೋ ಟೇಲರ್ ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವಿಚಾರಗಳು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಖಚಿತವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು; ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [26] ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ಟೇಲರಿಸಂನ]] ರಚನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು; ಈ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಇತರ ಯಶಸ್ವಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/humanfactorinwo00hartgoog|title=The Human Factor in Works Management|last=Hartness|first=James|publisher=McGraw-Hill|year=1912|location=New York and London|page=[https://archive.org/details/humanfactorinwo00hartgoog/page/n172 159] pages|quote=James Hartness Human Factor in Works Management.|author-link=James Hartness}} Republished in 1974. See: {{Cite book|title=The Human Factor in Works Management|last=Hartness, James|publisher=Hive Publishing Company|year=1974|isbn=978-0879600471|edition=|series=Hive management history series|volume=46|location=Easton, Pennsylvania}}).</ref> === ಸಮಯ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿಯು, ಇನ್ಕಾರ್ಪೊರೇಟೆಡ್‌ನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ಫರ್ಮ್ನಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿಧಾನವನ್ನು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು "ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗ" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಅದು ಕೆಲಸದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಲು ಮೋಷನ್-ಪಿಕ್ಚರ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ಬಳಸಿತು. ಈ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ಅವಲೋಕನಗಳು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಚಲನೆಗಳಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು. ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನದ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ದಕ್ಷತಾಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="Dempsey2006">{{Cite book|title=International Encyclopedia of Ergonomics and Human Factors|last=Dempsey|first=P.G.|publisher=CRC Press|year=2006|isbn=978-0-415-30430-6|editor-last=Waldemar Karwowski|edition=2nd|volume=3|pages=3354–3356|chapter=Scientific Management Influences on Ergonomic Analysis Techniques|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CqSA2DVm6nsC&pg=PA3355}}</ref> ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್‌ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಸುಧಾರಿತ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ವಿರಾಮಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದ ದಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಮಾನವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಸಲಹೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದ ಮಾನಸಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಪನೆಗಳು.<ref name="Graham1999"/> === ದೇಶೀಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಪತಿ ಸಾಯುವವರೆಗೂ (೧೯೨೪) ಸಹಕರಿಸಿದಳು. ನಂತರ, ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ತಯಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ, ಬರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಕಲಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವಳು ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮರಣದವರೆಗೂ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ನಂತರ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದಳು. ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಮನೆಗೆಲಸದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಒಮ್ಮೆ ಅವಳ ಅಡುಗೆಮನೆಯನ್ನು "ಅಸಮರ್ಥತೆಯ ಮಾದರಿ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Graham1999"/> ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಮುದಾಯದೊಳಗಿನ ತಾರತಮ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಗೃಹ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ತ್ರೀ-ಸ್ನೇಹಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದಳು.<ref name="Graham1999">{{Cite journal|last=Graham|first=Laurel D.|date=1999|title=Domesticating Efficiency: Lillian Gilbreth's Scientific Management of Homemakers, 1924-1930|jstor=3175321|journal=Signs|volume=24|issue=3|pages=633–675|doi=10.1086/495368}}</ref> ಅವರು ಮನೆಯ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿದರು ಮತ್ತು "ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಸಂಬಳದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮನೆಗೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಡಿಮೆ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು." <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookofameric00howa/page/220|title=Handbook of American Women's History|last=De Léon|first=Michael A.|date=2000|publisher=Sage Publications|isbn=0761916350|editor-last=Angela M. Howard and Frances M. Kavenik|edition=Second|location=Thousand Oaks, California|page=[https://archive.org/details/handbookofameric00howa/page/220 220]}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Kitchen">{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/life/design/2012/10/lillian_gilbreth_s_kitchen_practical_how_it_reinvented_the_modern_kitchen.html|title=The Woman Who Invented the Kitchen|last=Lange|first=Alexandra|date=2012-10-25|work=Slate|access-date=2016-09-20|language=en-US|issn=1091-2339}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಆಧುನಿಕ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು, "ಕೆಲಸದ ತ್ರಿಕೋನ" ಮತ್ತು ರೇಖೀಯ-ಅಡುಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Kitchen"/> ೧೯೨೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬ್ರೂಕ್ಲಿನ್ ಬರೋ ಗ್ಯಾಸ್ ಕಂಪನಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಮೇರಿ ಇ. ದಿಲ್ಲನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಗ್ಯಾಸ್ ಚಾಲಿತ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಮತ್ತು ''ಕಿಚನ್ ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್'' ಎಂಬ ದಕ್ಷ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ದಿಲ್ಲನ್ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಟೀಕೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಮೂರು ತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕೆಲಸದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳ ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ಏಕರೂಪದ ಎತ್ತರ; ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ; ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ "ಕೆಲಸದ ವೃತ್ತಾಕಾರ ರೂಟಿಂಗ್", ಊಟ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www2.theiet.org/resources/library/archives/research/wes/WES_Vol_3a.html|title=The Woman Engineer Vol 3|website=www2.theiet.org|access-date=2020-05-26}}</ref> ಇದನ್ನು ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Kitchen" /> ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ (ಬಟರ್ ಟ್ರೇ ಮತ್ತು ಎಗ್ ಕೀಪರ್ ಸೇರಿದಂತೆ) ಕಪಾಟನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾಲು-ಪೆಡಲ್ ಕಸದ ಕ್ಯಾನ್‌ನ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವಾಲ್-ಲೈಟ್ ಸ್ವಿಚ್‌ಗಳು ಈಗ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Graham1999"/> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕ್ಯಾನ್ ಓಪನರ್ ಅನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ತೊಳೆಯುವ ಯಂತ್ರಗಳಿಗೆ ತ್ಯಾಜ್ಯನೀರಿನ ಮೆದುಗೊಳವೆಗಾಗಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜನರಲ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು "ಅಡುಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಸ್ಟೌವ್‌ಗಳು, ಸಿಂಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಡಿಗೆ ನೆಲೆವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಎತ್ತರವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ೪೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದರು".<ref>{{Cite web|url=https://www.asme.org/career-education/articles/management-professional-practice/lillian-moller-gilbreth|title=The American Society of Mechanical Engineers|last=Giges|first=Nancy|date=May 2012|website=Lillian Moller Gilbreth|access-date=2016-09-20}}</ref> [[ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ವಿಶ್ವ ಸಮರ I]] ರ ನಂತರ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ಸ್ ಯುದ್ಧ-ಅನುಭವಿ ಅಂಗವಿಕಲರ ಪುನರ್ವಸತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಲಿಲಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಮತ್ತು ತಯಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಗ್ರಾಹಕರು ಜಾನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕಿಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರರಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಲಿಲಿಯನ್ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಕಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಕಣ್ಣಿನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ಚೆಕ್‌ಗಳ ನಕಲಿ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಲೈಟ್ ಫಿಕ್ಚರ್‌ಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಪರಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=The Madame Curie Complex|last=Des Jardins|first=Julie|publisher=The Feminist Press|year=2010|isbn=9781558616134|location=New York City|pages=78–79}}</ref> ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ, ಜಾನ್ಸನ್ & ಜಾನ್ಸನ್ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಠೆ [[ಮುಟ್ಟಿನ ಬಟ್ಟೆ|ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳ]] ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಲು ಅವಳನ್ನು ಸಲಹೆಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ,<ref>{{Cite web|url=http://www.mum.org/gilbret1.htm|title=Report of Gilbreth, Inc.: The perfect menstrual pad, January 1, 1927|publisher=Museum of Menstruation|access-date=2011-04-16}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಜಾನ್ಸನ್ & ಜಾನ್ಸನ್ ಕಂಪೆನಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಮಾಪನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ದೇಹಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಅವಳ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ತಾಯಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿ ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಿತ್ರಣವು ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>"Planned Motion in the Home," ''The Gilbreth Management Desk'' pamphlet, N-File, Gilbreth Collection at Purdue University, as cited in {{Harvard citation text|Graham|1998}}</ref> ಜಾನ್ಸನ್‌ಮತ್ತು ಜಾನ್ಸನ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ಕೆಲಸದ ಜೊತೆಗೆ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೩೩ ರಲ್ಲಿ ಚಿಕಾಗೋ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ ಫೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಐಬಿಎಮ್ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಡೆಸ್ಕ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. === ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆ === [[ಚಿತ್ರ:Lillian_Moller_Gilbreth.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Lillian_Moller_Gilbreth.jpg/220px-Lillian_Moller_Gilbreth.jpg|left|thumb| ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್]] ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹಲವಾರು ಸರ್ಕಾರಿ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ತಮ್ಮ ಖಾಸಗಿ ಸಲಹಾ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ೧೯೨೭ ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಟ್ರುಸಾ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯ]] ಚಾರ್ಟರ್ ಸದಸ್ಯರಾದರು, ಇದು ಸಮುದಾಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ೧೯೧೭ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://altrusanewyorkcity.tripod.com/id7.html|title=History|last=Altrusa International New York Club|website=altrusanewyorkcity.tripod.com|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401042841/http://altrusanewyorkcity.tripod.com/id7.html|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕೆಲಸವು ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಹೂವರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಲೌ ಹೆನ್ರಿ ಹೂವರ್ ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸ್ನೇಹದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರು <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780060598235/page/181|title=Belles On Their Toes|last=Gilbreth|first=Frank B.|last2=Carey, Ernestine Gilbreth|date=2003-12-16|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-059823-5|page=[https://archive.org/details/isbn_9780060598235/page/181 181]}}</ref> (ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹೂವರ್ನ ಮಹಿಳಾ ಶಾಖೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು). ೧೯೨೯ ರಲ್ಲಿ ಗರ್ಲ್ ಸ್ಕೌಟ್ಸ್‌ಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಸೇರಲು ಲೌ ಹೂವರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಅವರು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು, ಅದರ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾದರು. ಮಹಾ ಖಿನ್ನತೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹೂವರ್, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಪರಿಹಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ "ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ" ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು.೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ, ಹೂವರ್ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ತುರ್ತು ಸಮಿತಿಯ ಮಹಿಳಾ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮಹಿಳಾ ಗುಂಪುಗಳ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ವಿಶ್ವ ಸಮರ II ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು ಮತ್ತು ವಾರ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಪವರ್ ಕಮಿಷನ್, ವಾರ್ ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಕಚೇರಿ, ಮತ್ತು ಯುಎಸ್ ನೌಕಾಪಡೆಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು) ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಆಕೆಯ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ವಾರ್ಫೇರ್ ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯಾರಿ ಎಸ್ ಟ್ರೂಮನ್|ಹ್ಯಾರಿ ಟ್ರೂಮನ್ರ]] ಸಿವಿಲ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite journal|title=CD appropriations face further cut|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|date=September 1951|volume=7|issue=9|page=285|publisher=Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.|issn=0096-3402}}</ref> [[ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧ|ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ರಕ್ಷಣಾ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/womensarmycorps100wash|title=The History of the Women's Army Corps, 1945–1978|last=Morden|first=Betty J.|publisher=Government Printing Office|year=1990|isbn=9780160020025|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/womensarmycorps100wash/page/72 72]}}</ref> === ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ === ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಜೀವಮಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ, ಅವರು ಶಿಕ್ಷಕರ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಮತ್ತು ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲಾ ಬೋಧನೆಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾವಿಡೆನ್ಸ್, ರೋಡ್ ಐಲೆಂಡ್, ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ೧೯೧೩ ರಿಂದ ೧೯೧೬ ರವರೆಗೆ [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ]] ಎರಡು ವಾರಗಳ ಅವಧಿಯ ಬೇಸಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಲಿಸಿದರು. ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವಳು ಔಪಚಾರಿಕ ಚಲನೆ-ಅಧ್ಯಯನ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದಳು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜುಲೈ ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಾಗ್|ಪ್ರೇಗ್ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಮೊದಲ ಪ್ರೇಗ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಮೊದಲ ಕೋರ್ಸ್ ಜನವರಿ ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ತರಗತಿಗಳು "ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಕೆಲಸದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಲು" ನೀಡಿತು. ಕೋರ್ಸ್‌ವರ್ಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು [[ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ]] ಅನ್ವಯವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೯೩೦ ರವರೆಗೆ ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಮಾಂಟ್‌ಕ್ಲೇರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟು ಏಳು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಲು, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮ ಕೂಟಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ವಿಳಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು, ಹಾಗೆಯೇ [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಹಾರ್ವರ್ಡ್]], ಯೇಲ್, ಕೋಲ್ಗೇಟ್, ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಎಮ್‌ಐಟಿ]], [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಂತಹ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ. ೧೯೨೫ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ನಂತರ ಪರ್ಡ್ಯೂನಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಾರ್ಷಿಕ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರ್ಡ್ಯೂಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. ಅವರು ೧೯೪೦ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಪರ್ಡ್ಯೂನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗಗಳು, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ|ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]], ಮತ್ತು ಡೀನ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಮಾರ್ವಿನ್ ಮುಂಡೆಲ್ ಅವರ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಪರ್ಡ್ಯೂಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೃಷಿ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ "ಕೆಲಸ ಸರಳೀಕರಣ" ಎಂಬ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಚಲನೆಯ-ಅಧ್ಯಯನ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು. ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂನ ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು.  ಪರ್ಡ್ಯೂನಿಂದ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ, ಅವರು ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಅವರು ಹಲವಾರು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ನೆವಾರ್ಕ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.njit.edu/news/2004/2004-016.php|title=Want to Learn More About Pioneering Female Engineer Lillian Gilbreth, Subject of the Once-Again Rising Best-Seller, Cheaper by the Dozen?|date=2004-02-13|publisher=New Jersey Institute of Technology|access-date=2022-10-29|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100017/http://www.njit.edu/news/2004/2004-016.php|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಕಾನ್ಸಿನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಪ್ ವಿಸಿಟಿಂಗ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಆಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಬ್ರೈನ್ ಮಾವರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಮತ್ತು ರಟ್ಜರ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/biographicaldict00ogil_0|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century, Volume 1|last=Ogilvie, Marilyn Bailey|last2=Joy Harvey|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-415-92038-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/biographicaldict00ogil_0/page/n542 502]|author-link=Marilyn Bailey Ogilvie|author-link2=Joy Harvey|url-access=registration}}</ref> ಬ್ರೈನ್ ಮಾವ್ರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದ ಅನ್ನಿ ಗಿಲ್ಲೆಸ್ಪಿ ಶಾ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು ನಂತರ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಜೀವಮಾನದ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.engineeringhalloffame.org/profile-shaw.html|title=Scottish Engineering Hall of Fame|website=www.engineeringhalloffame.org|access-date=2021-01-02}}</ref> ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ, ಎಂಬತ್ತಾರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ]] ನಿವಾಸಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾದರು.<ref>{{Cite book|title=Portraits of Pioneers in Psychology|last=Kimble|first=Gregory A.|last2=Boneau, C.|last3=Wertheimer, Alan Michael|publisher=Psychology Press|year=1996|isbn=978-0-8058-2198-7|volume=2|page=113}}</ref> ೧೯೬೮ ರಲ್ಲಿ, ಆಕೆಯ ಆರೋಗ್ಯವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಫಲವಾದಾಗ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತನ್ನ ಸಕ್ರಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಹೋಮ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. == ಸಾವು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ == ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ತೊಂಬತ್ತಮೂರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಫೀನಿಕ್ಸ್,ಅರಿಜೋನ|ಅರಿಜೋನಾದ ಫೀನಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಜನವರಿ ೨, ೧೯೭೨ ರಂದು ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ನಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=09tNAAAAIBAJ&pg=7135,47401&dq=dr+lillian+gilbreth+dies&hl=en|title=Dr. Lillian Gilbreth Dies|date=January 3, 1972|access-date=2008-07-09|publisher= Associated Press|quote=The real-life mother in the book and movie. 'Cheaper by the Dozen,' Dr. Lillian Moller Gilbreth, died Sunday at a local nursing home. She was 93.}}</ref> ಆಕೆಯ ಚಿತಾಭಸ್ಮವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಚದುರಿಹೋಗಿತ್ತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. "ಅಮೆರಿಕದ ಮೊದಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮಹಿಳೆ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅವರು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತಂದರು ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ನಿರ್ವಹಣಾ ತಂತ್ರಗಳು, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಅಂಶ" ವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದವು. ಸಮಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರ ಪರಿಣತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿದ್ದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ''ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್'' (೧೯೧೪), ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಚಿಂತನೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಮೊದಲನೆಯದು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಭಂಡಾರಗಳು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿಸಿ ಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಿತ್ಸೋನಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ,<ref name="Smithsonian">{{Cite web|url=http://siris-archives.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!238649!0|title=Frank and Lillian Gilbreth Collection, 1907–2000|publisher=Smithsonian Institution Research Information System|access-date=2011-04-16}}</ref> ಮತ್ತು ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಆರ್ಕೈವ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳು, ವೆಸ್ಟ್ ಲಫಯೆಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾನಾದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1105|title=The Frank and Lillian Gilbreth Papers|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1106|title=The Frank and Lillian Gilbreth Library of Management Research and Professional Papers|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=http://www.lib.purdue.edu/spcol/manuscripts/fblg/|title=The Frank and Lillian Gilbreth Library of Management: The N-File|publisher=Purdue University Libraries|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307063646/http://www.lib.purdue.edu/spcol/manuscripts/fblg/|archive-date=2011-03-07|access-date=2011-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/1329|title=Collection of Materials Related to Lillian Gilbreth|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} See also: {{Cite web|url=https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/558|title=The Frank and Lillian Gilbreth Films Collection|publisher=Purdue University|access-date=2018-03-12|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218152311/https://archives.lib.purdue.edu/repositories/2/resources/558|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಕೂಡ ಮಹಿಳೆಯರ ಪರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕೆಲಸವು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ವಿವಿಧ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅವರ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪಿಎಚ್‌ಡಿಯನ್ನು ಮಹಿಳೆಗೆ ನೀಡಿತು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಹಲವಾರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯುವ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಲಿಲಿಯನ್ ಎಮ್. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref name="NAE">{{Cite web|url=http://www.nae.edu/Activities/Projects20676/31202.aspx|title=National Academy of Engineering Armstrong Endowment for Young Engineers - Gilbreth Lectures|date=April 2011|publisher=National Academy of Engineering}}</ref> ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ನೀಡುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವವೆಂದರೆ ಫ್ರಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಇದು "ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮನುಕುಲದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ".<ref>{{Cite web|url=http://www.iienet2.org/Details.aspx?id=598|title=The Frank and Lillian Gilbreth Industrial Engineering Award|publisher=Institute of Industrial Engineers|access-date=2011-04-16}}</ref> ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಲಿಲಿಯನ್ ಎಂ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Purdue">{{Cite web|url=https://engineering.purdue.edu/Engr/People/Awards/Institutional/ptAwardListing?group_id=32816|title=Purdue College of Engineering -- Distinguished Professors|publisher=Purdue University|access-date=2011-04-16}}</ref> ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯು ಮಹಿಳಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಲಿಲಿಯನ್ ಮೊಲ್ಲರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಸ್ಮಾರಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="SWESchollie">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=128|title=SWE - Undergraduate Scholarships|publisher=Society of Women Engineers|access-date=2011-04-16|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629231617/http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=128|url-status=dead}}</ref> ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಮಗ ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಅವರ ಬೆಸ್ಟ್ ಸೆಲ್ಲರ್ ''ಬೈ ದಿ ಡಜನ್'' (೧೯೪೮), ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಮಿರ್ನಾ ಲಾಯ್ ಲಿಲಿಯನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ಲಿಫ್ಟನ್ ವೆಬ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಆಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಅರ್ನೆಸ್ಟೈನ್ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕದ ಉತ್ತರಭಾಗ, ''ಬೆಲ್ಲೆಸ್ ಆನ್ ದೇರ್ ಟೋಸ್'' (೧೯೫೦) ಅನ್ನು ೧೯೫೨ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಉತ್ತರಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಫ್ರಾಂಕ್ ಜೂನಿಯರ್ ಕೂಡ ''ಟೈಮ್ ಔಟ್ ಫಾರ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್'' (೧೯೭೨) ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ಡಾಕ್ಟರಲ್ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಅನ್ನು ಇಂಟರ್ ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ ಸಂಶೋಧನೆ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪಡೆದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref>[https://engineering.purdue.edu/Engr/Research/GilbrethFellowships "Lillian Gilbreth Postdoctoral Fellowships at Purdue Engineering"]. Purdue University. Retrieved 2019-03-12.</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್‌ರವರು ರಟ್ಜರ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಬ್ರೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸ್ಮಿತ್ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಂತಹ ಶಾಲೆಗಳಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಗೌರವ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1944/11/30/archives/norden-is-honored-for-his-inventions-creator-of-bombsight-and.html|title=Norden Is Honored For His Inventions... Other Award Winners Include E.G. Budd, R.E. Flanders and Dr. Lillian Gilbreth|date=1944-11-30|work=The New York Times|access-date=2012-09-29|quote=Dr. Lillian Moller Gilbreth, management engineer, received the Gantt Memorial...}}</ref> * ಆಕೆಯ ಭಾವಚಿತ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾವಚಿತ್ರ ಗ್ಯಾಲರಿಯಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="NPG">{{Cite web|url=http://www.npg.si.edu/cexh/nwomen/gilbreth2.htm|title=American Women: A selection from the National Portrait Gallery - Lillian Moller Gilbreth|publisher=National Portrait Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613093314/http://www.npg.si.edu/cexh/nwomen/gilbreth2.htm|archive-date=2010-06-13|access-date=2011-04-16}}</ref> * ಲಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ೧೯೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಲಿಲಿಯನ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರು ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್‌ನ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎರಡನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. * ಅವರು ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.theiet.org/resources/library/archives/research/wes/WES_Vol_11.html|title=The Woman Engineer|website=www.theiet.org|access-date=2018-11-06}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಸೇರಿದರು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಸದಸ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅದರ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref name="NYT" /> * ೧೯೩೧ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್‌ರವರು ಮೊದಲ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಇದನ್ನು ಅವರ ದಿವಂಗತ ಪತಿ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="SWETimeline">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2|title=The SWE Story... timeline of achievement|publisher=[[Society of Women Engineers]]|access-date=2022-10-29|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407204333/http://societyofwomenengineers.swe.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಟರ್ ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವ ಸಮಾಜವಾಗಿದ್ದು, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ಗೌರವ ಸದಸ್ಯ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://purduemortarboard.com/archive/|title=Archive|date=2016-06-15|website=Mortar Board|language=en-US|access-date=2021-09-20|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920221259/https://purduemortarboard.com/archive/|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೪೪ ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿಗೆ (ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ) ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಗ್ಯಾಂಟ್ ಪದಕವನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಿತು.<ref name="NYT" /> * ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ವುಮೆನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ಸ್ನ ಮೊದಲ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref name="SWETimeline" /> * ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ ಆಕೆಗೆ ವ್ಯಾಲೇಸ್ ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>Michael C. Wood, John Cunningham Wood (2003). ''Frank and Lillian Gilbreth: Critical Evaluations in Business and...'' p. 175.</ref> * ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಘವು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಅವರನ್ನು ೧೯೫೪ ವರ್ಷದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref name="Calalum">{{Cite web|url=http://alumni.berkeley.edu/services/alumni-awards/alumnus-year|title=Alumnus/a of the Year Recipients|date=27 January 2010|publisher=Cal Alumni Association|access-date=2011-04-23|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002052943/http://alumni.berkeley.edu/services/alumni-awards/alumnus-year|url-status=dead}}</ref> * ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. * ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಹೂವರ್ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು. {{Efn|The Hoover Medal, an engineering prize awarded jointly by five engineering societies, was awarded to Gilbreth for her "contributions to motion study and to the recognition of the principle that management engineering and human relations are intertwined" and "her unselfish application of energy and creative efforts in modifying industrial and home environments for the handicapped has resulted in full employment of their capabilities and elevation of their self-esteem".<ref>{{cite web|url=http://www.asme.org/about-asme/honors-awards/unit-awards/hoover-medal/past|title=ASME - Past Hoover Medal Recipients |publisher=[[American Society of Mechanical Engineers]]| access-date=2018-03-13}}</ref>}} * ಆಕೆಯನ್ನು ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ <ref name=":0" /> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. * ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. * ೧೯೮೪ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯು ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ೪೦-ಸೆಂಟ್ ಗ್ರೇಟ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸರಣಿಯ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು,<ref>{{Cite web|url=http://www.usps.com/cpim/ftp/pubs/pub512/welcome.htm|title=Women On Stamps - Publication 512|date=April 2003|publisher= United States Postal Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428213716/http://www.usps.com/cpim/ftp/pubs/pub512/welcome.htm|archive-date=2006-04-28}}</ref> {{Efn|Although the American Psychological Association identified Gilbreth as the first psychologist to be so commemorated, psychologists Dr. Gary Brucato and Dr. [[John D. Hogan]] later questioned this claim, noting that [[John Dewey]] had appeared on an American stamp in 1968, seventeen years earlier; however, Brocato and Hogan also emphasized that Gilbreth was the first female psychologist to be so honored.<ref>{{cite journal|last=Brucato Jr.|first=Gary|author2=John D. Hogan |title=Psychologists on postage stamps|journal=The General Psychologist|date=Spring 1999|volume=34|issue=1|pages=65}}</ref> A comprehensive international list of psychologists on stamps (compiled by psychology historian [[Ludy T. Benjamin]]) indicates that Gilbreth was the second female psychologist commemorated by a postage stamp in all the world, preceded only by [[Maria Montessori]] in [[India]] in 1970.<ref>{{cite journal|last=Benjamin|first=Ludy T.|title=Why Can't Psychology Get a Stamp?|journal=Journal of Applied Psychoanalytic Studies|year=2003|volume=5|issue=4|pages=443–454|doi=10.1023/A:1026071631669}}</ref>}} * ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ, ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಯುಎಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ವುಮೆನ್ಸ್ ಹಾಲ್ ಆಫ್ ಫೇಮ್ಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡರು.<ref>[https://www.womenofthehall.org/inductee/lillian-moller-gilbreth/ National Women's Hall of Fame, Lillian Moller Gilbreth]</ref> == ಆಯ್ದ ಪ್ರಕಟಿತ ಕೃತಿಗಳು == * ''ಎ ಪ್ರೈಮರ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್'' (೧೯೧೨), ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್‌ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆ ಸಹ-ಲೇಖಕ. * ''ದಿ ಸೈಕಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್: ದಿ ಫಂಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೈಂಡ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಲಿಂಗ್ ಮೆಥಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಸ್ಟ್ ವೇಸ್ಟ್'' (೧೯೧೪). * ''ಮೋಷನ್ ಮಾಡೆಲ್ಸ್'' (೧೯೧೫) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ. * ''ಅನ್ವಯಿಕ ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ; ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸನ್ನದ್ಧತೆಗೆ ಸಮರ್ಥ ವಿಧಾನದ ಕುರಿತು ಪೇಪರ್‌ಗಳ ಸಂಗ್ರಹ.'' (೧೯೧೭) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ. * ''ಆಯಾಸ ಅಧ್ಯಯನ: ಮಾನವೀಯತೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅನಗತ್ಯ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ನಿರ್ಮೂಲನೆ; ಚಲನೆಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ]'' (೧೯೧೬) ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/fatiguestudyeli01gilbgoog|title=Fatigue Study: The Elimination of Humanity's Greatest Unnecessary Waste: A First Step in Motion Study|last=Frank Bunker Gilbreth|last2=Lillian Moller Gilbreth|publisher=Sturgis and Walton Company|year=1916}}</ref> ಅವರೊಂದಿಗೆ. * ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಿ. ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ''ಅಂಗವಿಕಲರಿಗೆ ಮೋಷನ್ ಸ್ಟಡಿ'' (೧೯೨೦). * ''ದಿ ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಒನ್ ಬೆಸ್ಟ್ ವೇ: ಎ ಸ್ಕೆಚ್ ಆಫ್ ದಿ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬಂಕರ್ ಗಿಲ್ಬ್ರೆತ್'' (೧೯೨೫). * ''ದಿ ಹೋಮ್ ಮೇಕರ್ ಅಂಡ್ ಹರ್ ಜಾಬ್'' (೧೯೨೭). * ''ನಾರ್ಮಲ್ ಲೈವ್ಸ್ ಫಾರ್ ದಿ ಡಿಸೇಬಲ್ಡ್'' (೧೯೪೮), ಎಡ್ನಾ ಯೋಸ್ಟ್ ಜೊತೆ * ''ದಿ ಫೋರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಇನ್ ಮ್ಯಾನ್‌ಪವರ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್'' (೧೯೪೭), ಆಲಿಸ್ ರೈಸ್ ಕುಕ್ ಜೊತೆ. * ''ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಹೋಮ್: ಹ್ಯಾಪಿಯರ್ ಲಿವಿಂಗ್ ಥ್ರೂ ಸೇವಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಅಂಡ್ ಎನರ್ಜಿ'' (೧೯೫೪), ಆರ್ಫಾ ಮೇ ಥಾಮಸ್ ಮತ್ತು ಎಲೀನರ್ ಕ್ಲೈಮರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ. * ''ಆಸ್ ಐ ರಿಮೆಂಬರ್: ಆನ್ ಆಟೋಬಯೋಗ್ರಫಿ'' (೧೯೯೮), ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="0"></references> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{Cite journal|last=Graham|first=Laurel D|year=1994|title=Critical Biography Without Subjects and Objects: An Encounter with Dr. Lillian Moller Gilbreth|journal=The Sociological Quarterly|volume=35|issue=4|pages=621–643|doi=10.1111/j.1533-8525.1994.tb00420.x}} * {{Cite book|title=Managing On Her Own: Dr. Lillian Gilbreth and Women's Work in the Interwar Era|last=Graham|first=Laurel D.|publisher=Engineering & Management Press|year=1998|isbn=978-0-89806-185-7|location=Norcross, Georgia}} * {{Cite book|title=Indiana's 200: The People Who Shaped the Hoosier State|last=Gugin|first=Linda C.|last2=St. Clair|first2=James E.|publisher=Indiana Historical Society Press|year=2015|isbn=978-0-87195-387-2|location=Indianapolis|pages=131–33}} * {{Cite journal|last=Lancaster|first=Jane|title=O Pioneer|journal=Brown Alumni Monthly|volume=96|issue=5|date=February 1996|url=http://brownalumnimagazine.com/storydetail.cfm?Id=541|accessdate=2002-09-23|archive-date=2002-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20020923121255/http://brownalumnimagazine.com/storyDetail.cfm?ID=541|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/makingtimelillia00lanc|title=Making Time: Lillian Moller Gilbreth, A Life Beyond 'Cheaper by the Dozen'|last=Lancaster|first=Jane|publisher=Northeastern University Press|year=2004|isbn=978-1-55553-612-1}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/womenofsciencer000kass/page/157|title=Women of Science: Righting the Record|publisher=Indiana University Press|year=1990|isbn=0253208130|editor-last=Kass-Simon|editor-first=G.|location=Bloomington and Indianapolis|pages=[https://archive.org/details/womenofsciencer000kass/page/157 157–64]|chapter=Lillian Moller Gilbreth and the Rise of Modern Industrial Engineering|editor-last2=Farnes|editor-first2=Patricia}} * {{Cite journal|last=Sullivan|first=Sherry|year=1995|title=Management's Unsung Theorist: An Examination of the Works of Lillian M. Gilbreth|journal=Biography|volume=18|pages=31–41|doi=10.1353/bio.2010.0256}} * {{Cite journal|last=Weber|first=Catherine E. Forrest|title=Dr. Lillian Gilbreth and the One Best Way|journal=Traces of Indiana and Midwestern History|volume=9|issue=3|pages=38–45|publisher=[[Indiana Historical Society]]|location=Indianapolis|date=1997}} * {{Cite book|title=Frank and Lillian Gilbreth: Critical Evaluations in Business and Management|last=Wood|first=Michael C.|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-415-30946-2|volume=1}} * {{Cite book|title=American Women in Science|last=Yost|first=Edna|publisher=Frederick A. Stokes|year=1943|location=Philadelphia|chapter=Lillian Moller Gilbreth}} * {{Cite book|title=Frank and Lillian Gilbreth, Partners for Life|last=Yost|first=Edna|publisher=Rutgers University Press|year=1949|location=Piscataway, New Jersey}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == * {{Cite book|title=The Writings of the Gilbreths|last=Gilbreth, Frank|last2=Lillian Gilbreth|publisher=Richard D. Irwin|year=1953|editor-last=William R. Spriegel|editor-link=William Spriegel|location=Homewood, Illinois|editor-last2=Clark E. Myers}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * Works by Lillian Moller Gilbreth at Project Gutenberg * Works by or about Lillian Moller Gilbreth at Internet Archive * [http://www.worksimp.com/articles/widening%20horizons%20-%20gilbreth.htm Widening Horizons - Dr. Lillian m. Gilbreth] * [http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/gilbreth.html Biography] * [https://web.archive.org/web/20160507001347/http://collections.lib.purdue.edu/fa/pdf/Gilbreth_papers_MSP7.pdf Biography and Index to Purdue University Library's vast holdings of Gilbreth papers] * [https://web.archive.org/web/20090330154758/http://blogs2.startribune.com/blogs/oldnews/archives/285 A 1955 newspaper interview with Gilbreth] * {{Cite web|url=http://www.thegilbreths.com|title=The Gilbreths: An Extraordinary American Family}}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, comprehensive family and professional history. * [https://web.archive.org/web/20130730095648/http://invention.smithsonian.org/video/vid-popup.aspx?clip=1&id=610 Podcast] (with [https://web.archive.org/web/20130404224958/http://invention.smithsonian.org/video/transcript.aspx?id=610 transcript] of interview with Gilbreth's biographer Jane Lancaster, from the Lemelson Center * [https://www.reuther.wayne.edu/audio/by/title/gilbreth_keynote_speech Lillian Gilbreth Keynote Speech, Society of Women Engineers National Convention, 1957] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404231424/http://reuther.wayne.edu/audio/by/title/gilbreth_keynote_speech |date=2017-04-04 }} * [https://www.asme.org/topics-resources/content/lillian-moller-gilbreth] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with hCards]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] evh7mjr3enxw3791n5gecng2a6bk2s6 2 146681 1373328 1219148 2026-05-13T19:33:04Z CommonsDelinker 768 Tracheostomy.jpg ಹೆಸರಿನ ಫೈಲು Polarlysರವರಿಂದ ಕಾಮನ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಟದಿಂದ ತಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. 1373328 wikitext text/x-wiki NANCY JASMINE A 2240780 4BCB == '''ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ''' == ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಎನ್ನುವುದು ಶ್ವಾಸಕೋಶವನ್ನು ತುಂಬಲು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸಲು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಶ್ವಾಸನಾಳದೊಳಗೆ (ಗಾಳಿ ಕೊಳವೆ) ರಚಿಸಲಾದ ಒಂದು ತೆರೆಯುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ.ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ ನಂತರ, ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಕರು ಅದರ ಮೂಲಕ ಗಾಳಿದಾರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸಕೋಶದಿಂದ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. === '''ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು''' === ೧ )[[ಉಸಿರಾಟ]]ಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗ : ಇದು ತುಟಿಗಳಿಂದ ಶ್ವಾಸನಾಳದವರೆಗಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಶ್ವಾಸನಾಳದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ೨) ಅಲ್ವಿಯೋಲಾರ್ ವಾತಾಯನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಉಸಿರಾಟದ ವೈಫಲ್ಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ವಿಯೋಲಾರ್ ವಾತಾಯನವು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಎ) ಡೆಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಅನ್ನು ೩೦% -೫೦% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು (ಸಾಮಾನ್ಯ ಡೆಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ೧೫೦ಮಿಲಿ). ಬಿ) ಗಾಳಿಯ ಹರಿವಿಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು. ೩)ವಾಯುಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಕಫ್ಡ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ, ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಚಿಯಲ್ ಮರವನ್ನು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎ)ಬಲ್ಬಾರ್ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಅಥವಾ ಕೋಮಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಚಿಯಲ್ ಮರವು ಫಾರಂಜಿಲ್ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಿ) ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯೊಂದಿಗೆ [[ರಕ್ತಸ್ರಾವ]]ವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಗಂಟಲಕುಳಿಯಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಬಹುದು. ೪) ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಚಿಯಲ್ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ ರೋಗಿಯು ಕೋಮಾ, ತಲೆ, ಗಾಯಗಳು, ಉಸಿರಾಟದ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಕೆಮ್ಮಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ; ಅಥವಾ ಕೆಮ್ಮು ನೋವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದಾಗ, ಎದೆಯ ಗಾಯಗಳು ಅಥವಾ ಮೇಲಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಂತೆ, ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಮೂಲಕ ಪದೇ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಚಿಯಲ್ ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಸ್ರವಿಸದಂತೆ ಶುಚಿಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಬ್ರಾಂಕೋಸ್ಕೋಪಿ ಅಥವಾ ಇಂಟ್ಯೂಬೇಶನ್ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಇದು ಆಘಾತಕಾರಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಪರಿಣತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ೫) ಮಧ್ಯಂತರ ಧನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡದ ಉಸಿರಾಟ ಮಧ್ಯಂತರ ಧನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡದ ಉಸಿರಾಟವು ೭೨ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಇಂಟ್ಯೂಬೇಷನ್‌ಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ೬) [[ಅರಿವಳಿಕೆ, ಅರಿವಳಿಕಗಳು|ಅರಿವಳಿಕೆ]] ನೀಡಲು ಲಾರಿಂಗೊಫಾರ್ಂಜಿಯಲ್ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಟ್ರಿಸ್ಮಸ್‌ನಂತೆ ಎಂಡೋಟ್ರಾಶಿಯಲ್ ಇಂಟ್ಯೂಬೇಶನ್ ಕಷ್ಟ ಅಥವಾ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅರಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ==== ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯ ಸೂಚನೆಗಳು ==== ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಸೂಚನೆಗಳಿವೆ ೧) ಉಸಿರಾಟದ ಅಡಚಣೆ ೨) ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ೩) ಉಸಿರಾಟದ ಕೊರತೆ ===== ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ವಿಧಗಳು ===== * ತುರ್ತು ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ * ಪ್ರಶಾಂತ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ * ಶಾಶ್ವತ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ * ಪೆರ್ಕ್ಯುಟೇನಿಯಸ್ ಡಿಲೇಟೇಶನಲ್ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ * ಮಿನಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ(ಕ್ರಿಕೋಥೈರಾಯ್ಡೋಟಮಿ) ೧) ತುರ್ತು ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಅಡಚಣೆಯು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ತುರ್ತು ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವು ಅಥವಾ ಲಾರಿಂಗೋಟಮಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ೨)ಪ್ರಶಾಂತ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಆಪರೇಟಿವ್ ಸರ್ಜರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಯೋಜಿತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ, ಎಂಡೋಟ್ರಾಶಿಯಲ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಇರಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು. ಇದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ.ಇದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: (ಎ) ಚಿಕಿತ್ಸಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಸಿರಾಟದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಕಿಯಲ್ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಅಥವಾ ಉಸಿರಾಟದ ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಬಿ) ರೋಗನಿರೋಧಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಉಸಿರಾಟದ ಅಡಚಣೆ ಅಥವಾ ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ನೆಲದ [[ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ರಕ್ತ ಅಥವಾ ಗಂಟಲಿನ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೩) ಶಾಶ್ವತ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಅಪಹರಣಕಾರ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಅಥವಾ ಲಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಸ್ಟೆನೋಸಿಸ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಬಹುದು . ಲಾರಿಂಜೆಕ್ಟಮಿ ಅಥವಾ ಲಾರಿಂಗೊಫಾರ್ಂಜೆಕ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿನ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಸ್ಟಂಪ್ ಅನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಹೊಲಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ====== '''ತಂತ್ರಗಳು''' ====== ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಮೊದಲು ಎಂಡೋಟ್ರಾಶಿಯಲ್ ಕಾವು ಮಾಡಬೇಕು.ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. * ರೋಗಿಯು ಭುಜದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ದಿಂಬಿನೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. * '''ಅರಿವಳಿಕೆ''': ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇದು ತುರ್ತು ವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅರಿವಳಿಕೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.ಜಾಗೃತ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ೧% -೨% ಲಿಗ್ನೋಕೇನ್ ಎಪಿನ್ಫ್ರಿನ್ ಜೊತೆ ಛೇದನದ ರೇಖೆ ಮತ್ತು ಛೇದನದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನುಸುಳುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಇಂಟ್ಯೂಬೇಷನ್ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಳಿಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ====== '''ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಹಂತಗಳು''' ====== ೧)ಕತ್ತಿನ ಮಧ್ಯ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಲಂಬವಾದ ಛೇದನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಕ್ರಿಕೋಯ್ಡ್ ಕಾರ್ಟಿಲೆಜ್‌ನಿಂದ ಸ್ಟರ್ನಲ್ ದರ್ಜೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಛೇದನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಮತ್ತು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದು.ಇದು ಕನಿಷ್ಟ ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಶ ವಿಭಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.೫ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಒಂದು ಅಡ್ಡ ಛೇದನವನ್ನು ಸ್ಟರ್ನಲ್ ನಾಚ್‌ಗಿಂತ ಎರಡು ಬೆರಳುಗಳ ಅಗಲವನ್ನು ಚುನಾಯಿತ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದು.ಇದು ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಗಾಯದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨) ಛೇದನದ ನಂತರ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಅಂಗಾಂಶವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಹಿಗ್ಗಿದ ಸಿರೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೩) ಪಟ್ಟಿಯ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಶ್ವವಾಗಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ೪) ಥೈರಾಯ್ಡ್ ಇಸ್ತಮಸ್ ಅನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಹಿಡಿಕಟ್ಟುಗಳ ನಡುವೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಲಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ೫) ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಛೇದಿಸಿದಾಗ ಕೆಮ್ಮನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ೪% ಲಿಗ್ನೋಕೇನ್‌ನ ಕೆಲವು ಹನಿಗಳನ್ನು ಶ್ವಾಸನಾಳಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ೬)ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಕೊಕ್ಕೆಯಿಂದ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಥವಾ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಉಂಗುರಗಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಂಬವಾದ ಛೇದನದೊಂದಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದನ್ನು ನಂತರ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ತೆರೆಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಉಂಗುರವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿಕೋಯ್ಡ್ ಕಾರ್ಟಿಲೆಜ್ನ ಪೆರಿಕೊಂಡ್ರೈಟಿಸ್ ಸ್ಟೆನೋಸಿಸ್ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ೭) ಸೂಕ್ತವಾದ ಗಾತ್ರದ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಟೇಪ್‌ಗಳಿಂದ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೮) ಚರ್ಮದ ಛೇದನವನ್ನು ಹೊಲಿಯಬಾರದು ಅಥವಾ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಬಾರದು ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸಬ್ಕ್ಯುಟೇನಿಯಸ್ ಎಂಫ್ಸೆಮಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ೯) ಸ್ಟೊಮಾದ ಸುತ್ತಲಿನ ಕೊಳವೆಯ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಫ್ಲೇಂಜ್ ನಡುವೆ ಗಾಜ್ ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ====== '''ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂಚನೆಗಳು''' ====== [[ಚಿತ್ರ:ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ.png|thumb|'''ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ''' ]] ೧) ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಶಿಶುಗಳು (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜನ್ಮಜಾತ ಗಾಯಗಳು) * ಸಬ್ಗ್ಲೋಟಿಕ್ ಹೆಮಾಂಜಿಯೋಮಾ * ಸಬ್ಗ್ಲೋಟಿಕ್ ಸ್ಟೆನೋಸಿಸ್ * ಲಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಸಿಸ್ಟ್ * ಗ್ಲೋಟಿಕ್ ವೆಬ್ * ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಗಾಯನ ಬಳ್ಳಿಯ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ೨)ಮಕ್ಕಳ (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉರಿಯೂತದ ಅಥವಾ ಆಘಾತಕಾರಿ ಗಾಯಗಳು) * ತೀವ್ರವಾದ ಲಾರಿಂಗೊ-ಟ್ರಾಕಿಯೊ-ಬ್ರಾಂಕೈಟಿಸ್ * ಎಪಿಗ್ಲೋಟೈಟಿಸ್ * ಡಿಫ್ತೀರಿಯಾ * ಲಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಎಡಿಮಾ (ರಾಸಾಯನಿಕ/ಉಷ್ಣ ಗಾಯ) * ಬಾಹ್ಯ ಲಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಆಘಾತ * ಸುದೀರ್ಘವಾದ  ಇಂಟ್ಯೂಬೇಶನ್ * ಜುವೆನೈಲ್ ಲಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಪ್ಯಾಪಿಲೋಮಾಟೋಸಿಸ್ ====== '''ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ''' ====== ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ೧) ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಶ್ವಾಸನಾಳವು ಮೃದು ಮತ್ತು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಕ ಅದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಧ್ವನಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ನರ ಅಥವಾ ಶೀರ್ಷಧಮನಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಲು ಆಳವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು.ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮೊದಲು ಶ್ವಾಸನಾಳದಲ್ಲಿ ಎಂಡೋಟ್ರಾಶಿಯಲ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಂಕೋಸ್ಕೋಪ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಳಿಕೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ೨)ರೋಗಿಯನ್ನು ಇರಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರೋಗಿಯ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಬಾರದು ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಎದೆಯಿಂದ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪ್ಲೆರಾವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ . ಇನ್ನೋಮಿನೇಟ್ ನಾಳಗಳು ಮತ್ತು ಥೈಮಸ್ ಅಥವಾ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯು ಸುಪ್ರಾಸ್ಟರ್ನಲ್ ನಾಚ್ ಬಳಿ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಿರಬಹುದು. ೩) ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಛೇದಿಸುವ ಮೊದಲು, ರೇಷ್ಮೆ ಹೊಲಿಗೆಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯದ ರೇಖೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸನಾಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೪) ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಲುಮೆನ್ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಚಾಕುವನ್ನು ತುಂಬಾ ಆಳವಾಗಿ ಸೇರಿಸಬೇಡಿ; ಇದು ಹಿಂಭಾಗದ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಅನ್ನನಾಳವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಅನ್ನನಾಳದ ಫಿಸ್ಟುಲಾವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ೫) ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಗೋಡೆಯ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ತುಂಡನ್ನು ಛೇದಿಸದೆ ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು. ೬) ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸುವಾಗ ನಾವು ಮುಂಭಾಗದ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ೭) ಟ್ಯೂಬ್ನ ಆಯ್ಕೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ .ಅದು ಸರಿಯಾದ ವ್ಯಾಸ, ಉದ್ದ ಮತ್ತು ವಕ್ರತೆಯಾಗಿರಬೇಕು.ಉದ್ದವಾದ ಟ್ಯೂಬ್ ಕ್ಯಾರಿನಾ ಅಥವಾ ಬಲ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.ಹೆಚ್ಚಿನ ವಕ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಟ್ಯೂಬ್‌ನ ಕೆಳಗಿನ ತುದಿಯು ಮುಂಭಾಗದ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅಚ್ಚೊತ್ತುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಮೇಲಿನ ಭಾಗವು ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಉಂಗುರಗಳು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಕಾಯ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ೮) ನಾವು ಮೃದುವಾದ ಸಿಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಥವಾ ಪೋರ್ಟೆಕ್ಸ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಲೋಹೀಯ ಕೊಳವೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಘಾತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ೯)ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು ಕುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಎದೆಯ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರದ ಕ್ಷ-ಕಿರಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ====== '''ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರದ ಆರೈಕೆ''' ====== ೧) ನಿರಂತರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ : ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ನಂತರ, ರಕ್ತಸ್ರಾವ, ಸ್ಥಳಾಂತರ ಅಥವಾ ಟ್ಯೂಬ್ನ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ರೋಗಿಯ ನಿರಂತರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಅಗತ್ಯ. ನರ್ಸ್ ಅಥವಾ ರೋಗಿಗಳ ಸಂಬಂಧಿ ಹಾಜರಿರಬೇಕು. ರೋಗಿಗೆ ಬೆಲ್ ಅಥವಾ ಪೇಪರ್ ಪ್ಯಾಡ್ ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಅನ್ನು ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ೨) ಕ್ರಸ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕಿಟಿಸ್ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ: ಎ) ಆರ್ದ್ರಕ, ಸ್ಟೀಮ್ಟೆಂಟ್, ಅಲ್ಟ್ರಾಸಾನಿಕ್ ನೆಬ್ಯುಲೈಸರ್ ಅಥವಾ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕುದಿಯುವ ಕೆಟಲ್ ಅನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರಿಯಾದ ಆರ್ದ್ರೀಕರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿ) ಕ್ರಸ್ಟ್ ಸಂಭವಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಹೈಪೋಟೋನಿಕ್ ಸಲೈನ್ ಅಥವಾ ರಿಂಗರ್ಸ್ ಲ್ಯಾಕ್ಟೇಟ್ನ ಕೆಲವು ಹನಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಸ್ಟ್ಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರತಿ ೨-೩ ಗಂಟೆಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಶ್ವಾಸನಾಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅಸಿಟೈಲ್ಸಿಸ್ಟೈನ್ ದ್ರಾವಣದಂತಹ ಮ್ಯೂಕೋಲೈಟಿಕ್ ಏಜೆಂಟ್ ಅನ್ನು ದೃಢವಾದ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ದ್ರವೀಕರಿಸಲು ಅಥವಾ ಕ್ರಸ್ಟ್ಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲು ಒಳಸೇರಿಸಬಹುದು. ೩) ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ನ ಆರೈಕೆ : ಮೊದಲ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ ಒಳ ತೂರುನಳಿಗೆ ತೆಗೆದು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಬೇಕು.ಹೊರಗಿನ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಟ್ಯೂಬ್ ಪ್ಲೇಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಸುಲಭವಾದಾಗ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಾರದು. ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಹೊರಗಿನ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಬಹುದು.ಕಫ್ಡ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ, ಒತ್ತಡದ ನೆಕ್ರೋಸಿಸ್ ಅಥವಾ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಅದನ್ನು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಉಬ್ಬಿಸಬೇಕು. ====== '''ಡಿಕಾನ್ಯುಲೇಷನ್:''' ====== ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಇಡಬಾರದು.ಟ್ಯೂಬ್ನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಕೆಯು ಟ್ರಾಕಿಯೊಬ್ರಾಂಚಿಯಲ್ ಸೋಂಕುಗಳು, ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಹುಣ್ಣು, ಗ್ರ್ಯಾನ್ಯುಲೇಷನ್ಗಳು, ಸ್ಟೆನೋಸಿಸ್ ಮತ್ತು ಅಸಹ್ಯವಾದ ಚರ್ಮವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.ರೋಗಿಯನ್ನು ಡಿಕ್ಯಾನುಲೇಟ್ ಮಾಡಲು, ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ಯೂಬ್ ಅನ್ನು ಪ್ಲಗ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರೋಗಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರೋಗಿಯು ಅದನ್ನು ೨೪ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ.ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸಣ್ಣ ಟ್ಯೂಬ್ ಬಳಸಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಟ್ಯೂಬ್ ತೆಗೆದ ನಂತರ, ಗಾಯವನ್ನು ಟೇಪ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೋಗಿಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಗಾಯವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳು ಅಥವಾ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಗಾಯದ ದ್ವಿತೀಯಕ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಬಹುದು. '''ಶಿಶು ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕ ಮಗುವನ್ನು ಡಿಕ್ಯಾನುಲೇಟ್ ಮಾಡುವಾಗ ನಾವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು''' ೧)ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅರಿವಳಿಕೆ ತಜ್ಞರ ಸೇವೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಆಪರೇಷನ್ ಥಿಯೇಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾವು ಡಿಕಾನುಲೇಟ್ ಮಾಡಬೇಕು. ೨) ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಈ ಉಪಕರಣವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಲಭ್ಯವಿರಬೇಕು ಇದು ಉತ್ತಮ ಹೆಡ್‌ಲೈಟ್, ಲಾರಿಂಗೋಸ್ಕೋಪ್, ಸೂಕ್ತವಾದ ಗಾತ್ರದ ಎಂಡೋಟ್ರಾಶಿಯಲ್ ಟ್ಯೂಬ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಟ್ರೇ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ೩) ಡಿಕಾನ್ಯುಲೇಷನ್ ನಂತರ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಾಗಿ ಮಗುವನ್ನು ಹಲವಾರು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ವೀಕ್ಷಿಸಿ, ಟಾಕಿಕಾರ್ಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಆಕ್ಸಿಮೆಟ್ರಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಶುದ್ಧತ್ವವನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ತುಂಬಾ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ . ಡೀಕಾನ್ಯುಲೇಷನ್ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಡಿಕಾನ್ಯುಲೇಶನ್ ನಂತರ ರಕ್ತದ ಅನಿಲ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಡೀಕಾನ್ಯುಲೇಶನ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಶ್ವಾಸನಾಳ ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸನಾಳಗಳ ಎಂಡೋಸ್ಕೋಪಿಕ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ದೂರದರ್ಶಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವರ್ಧನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಬಹುದು. ====== '''ತೊಡಕುಗಳು''' ====== (ಎ) ರಕ್ತಸ್ರಾವ (ಬಿ) ಉಸಿರುಕಟ್ಟುವಿಕೆ: ಇದು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉಸಿರಾಟದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸನಾಳವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಉಸಿರಾಟದ ಪ್ರಚೋದಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ನಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ಇಳಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನ]]ಕ ಅಥವಾ ಸಹಾಯಕ ವಾತಾಯನದಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರತಿಶತ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು. (ಸಿ) ಇದು ನರಗಳ ಅನ್ನನಾಳ ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸನಾಳಕ್ಕೆ ಗಾಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. (ಡಿ)ಶ್ವಾಸನಾಳ ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರದ ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಸೋಂಕಿಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು. (ಇ) ಸಬ್ಕ್ಯುಟೇನಿಯಸ್ ಎಂಫಿಸೆಮಾ ====== '''ಮಹತ್ವಗಳು''' ====== ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ಆಳವಾದ ನಿದ್ರಾಜನಕ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ರೋಗಿಗಳ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಶ್ವಾಸನಾಳದ ಆರೈಕೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಪ್ರಯೋಜನದೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವಾತಾಯನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಟ್ರಾಕಿಯೊಸ್ಟೊಮಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವಾಗಿದೆ. <ref>Diseases of Ear,Nose and Throat& Head and Neck Surgery-PL Dhingra,Shruti Dhingra</ref> <ref>www.medenact.com</ref> 1gf0h30zwu1briqgrtazay2ibe87jr4 0 153412 1373343 1361661 2026-05-14T03:55:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373343 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Rami Reddy|image=|imagesize=|birth_date={{Birth date|df=yes|1959|01|1}}|birth_place=[[Valmikipuram|Vayalpadu]], [[Chittoor district]], [[Andhra Pradesh]], [[India]]|death_date={{death date and age|df=yes|2011|4|14|1959|1|1}}|death_place=[[Hyderabad (India)|Hyderabad]], [[Telangana]], [[India]]|othername=|occupation=[[Actor]], [[Film director|director]], [[Film producer|producer]]|yearsactive=1989–2011|spouse=|children=3|parents=|height={{height|m=1.83}}}} '''ಗಂಗಾಸಾನಿ ರಾಮಿ ರೆಡ್ಡಿ''' (1 ಜನವರಿ 1959 - 14 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011) [[ತೆಲುಗು]], [[ತಮಿಳು]], [[ಹಿಂದಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನಟ ಅವರು [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ|ನಿರ್ದೇಶಕ]] ಮತ್ತು [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ|ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿಯೂ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಅವರು ತಮ್ಮ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರಗಳು, ಪಾತ್ರದ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯದ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖಳನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಉಪಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಸಮರ್ಥನೀಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ "ಸ್ಪಾಟ್ ಪೆಡತ" ಎಂಬ ಸಂಭಾಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Villain Ram Reddy dies of cancer |url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=28351&cat=1&scat=4 |access-date=2011-04-14 |publisher=www.greatandhra.com }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Rami Reddy is no more.. |url=http://www.bharatstudent.com/cafebharat/view_news-Telugu-News_and_Gossips-2,76673.php |access-date=2011-04-14 |publisher=www.bharatstudent.com |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416074148/http://www.bharatstudent.com/cafebharat/view_news-Telugu-News_and_Gossips-2,76673.php |url-status=dead }}</ref> == __LEAD_SECTION__ == {{Infobox person|name=Rami Reddy|image=|imagesize=|birth_date={{Birth date|df=yes|1959|01|1}}|birth_place=[[Valmikipuram|Vayalpadu]], [[Chittoor district]], [[Andhra Pradesh]], [[India]]|death_date={{death date and age|df=yes|2011|4|14|1959|1|1}}|death_place=[[Hyderabad (India)|Hyderabad]], [[Telangana]], [[India]]|othername=|occupation=[[Actor]], [[Film director|director]], [[Film producer|producer]]|yearsactive=1989–2011|spouse=|children=3|parents=|height={{height|m=1.83}}}} '''ಗಂಗಾಸಾನಿ ರಾಮಿ ರೆಡ್ಡಿ''' (1 ಜನವರಿ 1959 - 14 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011) [[ತೆಲುಗು]], [[ತಮಿಳು]], [[ಹಿಂದಿ]] ಮತ್ತು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನಟ. ಅವರು [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ|ನಿರ್ದೇಶಕ]] ಮತ್ತು [[ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ|ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿಯೂ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಅವರು ತಮ್ಮ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರಗಳು, ಪಾತ್ರದ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖಳನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಉಪಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಸಮರ್ಥನೀಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ "ಸ್ಪಾಟ್ ಪೆಡತ" ಎಂಬ ಸಂಭಾಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |title=Villain Ram Reddy dies of cancer |url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=28351&cat=1&scat=4 |access-date=2011-04-14 |publisher=www.greatandhra.com |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415224542/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=28351&cat=1&scat=4 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Rami Reddy is no more.. |url=http://www.bharatstudent.com/cafebharat/view_news-Telugu-News_and_Gossips-2,76673.php |access-date=2011-04-14 |publisher=www.bharatstudent.com |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416074148/http://www.bharatstudent.com/cafebharat/view_news-Telugu-News_and_Gossips-2,76673.php |url-status=dead }}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} 094rmazopoh3arhbru95ij0qozf85yf 0 173299 1373322 1357226 2026-05-13T14:42:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373322 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಂಡಳಿ | image = | image_border = | size = 400px | alt = <!-- alt text; see [[WP:ALT]] --> | caption = | map = | msize = <!-- map size, optional, default 200px --> | malt = <!-- map alt text --> | mcaption = <!-- optional --> | abbreviation = ಐಸಿ‌ಸಿಆರ್ | motto = | formation = {{Start date and age|df=yes|1950|04|09}} | logo = Indian Council for Cultural Relations logo.png | logo_size = 262px | extinction = <!-- date of extinction, optional --> | type = ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ | status = <!-- ad hoc, treaty, foundation, etc. --> | purpose = <!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc. --> | headquarters = ಆಜಾದ್ ಭವನ, ಐ. ಪಿ ಎಸ್ಟೇಟ್, ನವದೆಹಲಿ - ೧೧೦೦೦೨ | location = | coords = <!-- Coordinates of location using a coordinates template --> | region_served = ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ | membership = | language = <!-- official languages --> | leader_title = President | leader_name = ಖಾಲಿ | leader_title2 = ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು | leader_name2 = [[:en:Kumar Tuhin|ಕುಮಾರ್ ತುಹಿನ್]] | main_organ = ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ | parent_organisation = [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] | affiliations = ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ | num_staff = | num_volunteers = | budget = | website = {{URL|iccr.gov.in}} }} '''ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಂಡಳಿ''' (ಐಸಿಸಿಆರ್) ಇದು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇತರ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ ೯, ೧೯೫೦ ರಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ [[ಮೌಲಾನಾ ಅಬುಲ್ ಕಲಾಂ ಆಜಾ಼ದ್|ಮೌಲಾನಾ ಅಬುಲ್ ಕಲಾಂ ಆಜಾದ್‌ರವರು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2024-10-24 |title=ICCR organises conference on Pali as classical language in Colombo |url=https://www.thehindu.com/news/national/iccr-organises-conference-on-pali-as-classical-language-in-colombo/article68792044.ece |access-date=2025-03-11 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ಐಸಿಸಿಆರ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯ]] ಐ.ಪಿ. ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ ಆಜಾದ್ ಭವನದಲ್ಲಿದೆ. [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಕಟಕ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಕಟಕ್]], [[ಗೋವಾ]], [[ಗುವಾಹಟಿ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ಜೈಪುರ]], [[ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ಲಕ್ನೋ]], [[:en:Mumbai|ಮುಂಬೈ]], [[ಪಾಟ್ನಾ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್]], [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ಮತ್ತು [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಜಾರ್ಜ್‍ಟೌನ್ (ಗಯಾನ)|ಜಾರ್ಜ್ಟೌನ್]], [[:en: Paramaribo|ಪರಮಾರಿಬೊ]],<ref>{{cite web|url=http://iccsur.org/pages.php?id=2|title=Welcome to Indian Cultural Centre, Embassy of India, Paramaribo|website=iccsur.org|access-date=18 April 2018|archive-date=23 ಆಗಸ್ಟ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823155610/http://iccsur.org/pages.php?id=2|url-status=dead}}</ref> [[:en: Port Louis|ಪೋರ್ಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಜಕಾರ್ತಾ]], [[ಮಾಸ್ಕೋ]], [[:en: Valladolid|ವಲ್ಲಡೋಲಿಡ್]], [[ಬರ್ಲಿನ್]], [[ಕೈರೋ]], [[ಲಂಡನ್]] (ನೆಹರು ಸೆಂಟರ್, ಲಂಡನ್), [[ತಾಷ್ಕೆಂಟ್]], [[:en:Almaty|ಅಲ್ಮಾಟಿ]], [[:en:Johannesburg|ಜೋಹಾನ್ಸ್ಬರ್ಗ್]], [[ಡರ್ಬನ್]], [[:en: Port of Spain|ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಸ್ಪೇನ್]] ಮತ್ತು [[ಕೊಲಂಬೊ|ಕೊಲಂಬೊದಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಾಪಿತ [[:en: cultural centres|ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ]] ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news |last=Chakrabarty |first=Sreeparna |date=2023-04-02 |title=How ICCR plans to build its brand ambassador programme amongst foreign students in India |url=https://www.thehindu.com/news/national/how-iccr-plans-to-build-its-brand-ambassador-programme-amongst-foreign-students-in-india/article66689269.ece |access-date=2025-03-11 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ಐಸಿಸಿಆರ್ [[ಢಾಕಾ]], [[ಥಿಂಪು]], [[ಸಾವೊ ಪಾಲೊ]], [[ಕಠ್ಮಂಡು]],<ref>[[Bimalendra Kumar]]{{Citation |title=Buddha’s attitude towards the caste system as available in Pāli texts |date=2020-08-26 |work=Classical Buddhism, Neo-Buddhism and the Question of Caste |pages=29–39 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003045090-3 |access-date=2024-08-15 |publisher=Routledge India |isbn=978-1-003-04509-0}}</ref> [[ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್]], [[ಕೌಲಾಲಂಪುರ್]] ಮತ್ತು [[ಟೋಕಿಯೊ|ಟೋಕಿಯೊದಲ್ಲಿ]] ಹೊಸ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://iccr.tripod.com/aboutus.htm|title=Indian Council for Cultural Relations (ICCR): about the organisation|website=iccr.tripod.com|access-date=18 April 2018}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://facebook.com/iccrjaipur|title=Indian Council for Cultural Relations Jaipur|website=facebook.com|access-date=18 April 2018}}</ref> ==ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು== [[File:Museum of Asian art of Corfu 248.JPG|thumb|ಗ್ರೀಸ್‌ನ [[:en:Museum of Asian Art of Corfu|ಏಷ್ಯನ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಕಾರ್ಫು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಕ್ಕೆ]] ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ [[:en:Shiva Nataraja|ಶಿವ ನಟರಾಜನ]] ಹಿಂದೂ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಪ್ರತಿ.]] ಕೌನ್ಸಿಲ್ ತನ್ನ [[:en:cultural diplomacy|ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ]] ಆದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಐಸಿಸಿಆರ್ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ನೃತ್ಯ]], [[ಸಂಗೀತ]], [[ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ]], [[ರಂಗಭೂಮಿ]] ಮತ್ತು [[:en: visual arts|ದೃಶ್ಯ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರದರ್ಶಕರನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |date=2024-03-27 |title=University of Houston renews MoU with ICCR to set up new chair on Tamil language, literature |url=https://indianexpress.com/article/education/university-of-houston-renews-mou-iccr-tamil-language-literature-9233729/ |access-date=2025-03-11 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ಇದು ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [[:en: Jawaharlal Nehru Award for International Understanding|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಿಳುವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಸಹ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url=http://iccr.gov.in/content/nehru-award-recipients | title=Nehru Award Recipients | publisher=Government of India | work=Indian Council for Cultural Relations | access-date=8 October 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160815011210/http://iccr.gov.in/content/nehru-award-recipients | archive-date=15 August 2016 | url-status=dead }}</ref> ===ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು=== ಆರು ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು, ಐದು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ: {| class="wikitable" border="1" width="40%" ! ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ! ಭಾಷೆಗಳು |- | ''ಇಂಡಿಯನ್ ಹಾರಿಜಾನ್ಸ್'' | [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] |- | ''ಆಫ್ರಿಕಾ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲಿ'' | [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] |- | ''ಗಗನಾಂಚಲ್'' | [[ಹಿಂದಿ]] |- | ''ಪ್ಯಾಪೆಲ್ಸ್ ಡೆ ಲಾ ಇಂಡಿಯಾ'' | [[ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್]] |- | ''ರೆನ್‌ಕಾಂಟ್ರೆ ಅವೆಕ್ ಐ’ ಇಂಡೆ'' | [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್]] |- | ''ಥಕಾಫತ್-ಉಲ್-ಹಿಂದ್'' | [[ಅರೇಬಿಕ್]] |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] p81xxifknz67oyw23wj7mdgkka98scn 0 174941 1373319 1350948 2026-05-13T12:01:56Z Deltaspace42 99389 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Digital Image Highlighting the Place Name 'Dŏṃbalūra' in the Domlur 1409CE Nagappa Dandanayaka's Chokkanatha Temple Donation Inscription.png]] → [[File:Digital Image Highlighting the Place Name 'Dŏṃbalūra' in the Domlur 1440CE Mallarasa Chokkanatha Temple Donation Inscription.png]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Correcting a factual error in the original title: The inscription is actually dated to 1440 CE and associ... 1373319 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:3D_scanning_of_the_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_North_Wall_1302CE_Veera_Ballala_Inscription_(Tamil).jpg|thumb|314x314px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ 1302CE ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್.]] [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1200-1440 ರ ಅವಧಿಯ 18 ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದ್ದು ದೊಮ್ಮಲೂರು ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 16 ಶಾಸನಗಳು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಅಥವಾ ಚೊಕ್ಕ ಪೆರುಮಾಳ್ (ಹಿಂದೂ ದೇವರು ವಿಷ್ಣು) ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿವೆ . ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1200-1440 ರ ಅವಧಿಯವು ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ, ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |title=Epigraphia Carnatica, Volume 9 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |year=1937 |page=7}}</ref> ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ (ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ) ದಾನ ಮಾಡಿದ ಶಾಸನಗಳಾಗಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_of_the_Word_Domlur_(dŏṃbalūra)_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_1409CE_Nagappa_Dandanayaka's_Chokkanatha_Temple_Donation_Inscription.jpg|thumb|330x330px| ದೊಮ್ಮಲೂರು 1409CE ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯ ದೇಣಿಗೆ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ದೊಂಬಲೂರ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] [[ಚಿತ್ರ:Digital Image Highlighting the Place Name 'Dŏṃbalūra' in the Domlur 1440CE Mallarasa Chokkanatha Temple Donation Inscription.png|thumb| ದೊಮ್ಮಲೂರು 1409 CE ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ದೇಣಿಗೆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ 'ದೊಂಬಲೂರ' ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ''ಟೊಂಬಲೂರು'', ''ದೊಂಬಲೂರು'' ಮತ್ತು ''ದೇಸಿ ಮಾಣಿಕ್ಯ ಪಟನಂ'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಶಾಸನಗಳು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿವೆ. "ದೊಮ್ಮಲೂರು" ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ಎಂಬೆ ದೇವರ ತಮಿಳು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ, [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ತಮಿಳು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಟೊಂಬಲೂರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕನಿಷ್ಠ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ]] ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n312/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> 1975 ರಲ್ಲಿ ಎಎಸ್ಐನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ ಅವರು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನಲ್ಲಿ]] 8 ನೇ ಶತಮಾನದ ಭೈರವ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದದ್ದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಗೆಜಟೀರ್, ಭಾಗ 1, 1990 ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಒಂದು ವಸಾಹತು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಹತ್ವವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಆ ವಿಗ್ರಹವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ ಅವರ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಲಿ ಇಂದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ. <ref>{{Cite web |last=Damodaran |first=Akhila |date=2017-03-02 |title=Temple of the beautiful god |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2017/Mar/02/temple-of-the-beautiful-god-1576356.html |access-date=2024-03-24 |website=The New Indian Express}}</ref> <ref name="Srivatsa">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Srivatsa |first=Sharath |date=2022-07-14 |title=Bengaluru's inscriptions: Footprints of history traced anew |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/bengalurus-inscriptions-footprints-of-history-traced-anew/article65636164.ece |access-date=2024-03-24 |work=The Hindu |issn=0971-751X}}</ref> == ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ == ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಮತ್ತು ನಂತರರ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ ಅವರು ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿ 1911 ರ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯವು ಶಿಥಿಲಗೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಅವರು ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳ ಉತ್ಖನನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ, ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಗುಂಪುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಯದ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾದ 1947 ರ ವರ್ಣಚಿತ್ರವು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಶಿಥಿಲಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 1947 ರ ನಂತರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=12 August 2017 |title=70 years of Independence: A Bengaluru temple's tryst with destiny |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/70-years-of-independence-a-bengaluru-temples-tryst-with-destiny/articleshow/60036984.cms |work=The Times of India}}</ref> ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ 11 ಶಾಸನಗಳನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಮಾತ್ರ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ 7 ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. == ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆ ಸಾ.ಶ. 1302 ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನ == ಇದು ಸಾ.ಶ. ೨೦-ಫೆಬ್ರವರಿ-೧೩೦೨ ದಿನಾಂಕದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದ ದತ್ತಿ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಗ್ಗ ತೆರಿಗೆ, ಆದಾಯ, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕಾದ ಇತರ ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ]] ಒಣ ಮತ್ತು ತೇವ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಸೋಮನಾಥ ದೇವರ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಚೊಕ್ಕ ಪೆರುಮಾಳ್‌ಗೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನವು [[ಹಳೆ ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ]], ಗುಂಜೂರು ಸೋಮೇಶ್ವರ, ಐವರ ಕಂದಪುರ ಧರ್ಮೇಶ್ವರ, ನಂದಿ ಕಮಟೇಶ್ವರ, ಶಿವರ [[ಕೋಲಾರ|ಗಂಗಾದರೇಶ್ವರ]] ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಇದು ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳನು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಅನುದಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದ್ದನು. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ೧೯೧೧ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":02">{{Cite web |date=April 2022 |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |url=https://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions/page/171/mode/1}}</ref> === ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಚಿತ್ರ:3D_scanning_of_the_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_North_Wall_1302CE_Veera_Ballala_Inscription_(Tamil).jpg|thumb|314x314px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ ಸಾ.ಶ. 1302CE ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್.]] ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''೧೯೧೧ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ'' ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore Archaeological Reports |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.107060/mode/1up |title=Annual Report Of The Archaeological Survey Of Mysore For The Year 1910 To 1911}}</ref> ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಇನ್ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ಸ್ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ತಂಡವು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಶಾಸನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿತು. ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಿಂದ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೌಂದರ್ಯಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಪೊನ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ್ ಅವರು ಶಾಸನವನ್ನು ನಂತರ ಓದಿದರು. ಶಾಸನದ ಬರವಣಿಗೆಯ ದಿನಾಂಕ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ಗೆ ಪರಿವರ್ತಿತ) ಫೆಬ್ರವರಿ 20, 1302. === ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೧೯ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 1658 ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಷರಗಳು 4.3 ಸೆಂ.ಮಿ. ಎತ್ತರ, 3.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.3 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳವಾಗಿವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಶಾಸನವನ್ನು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಲಿಪಿಗಳು ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು, [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಲಿಪ್ಯಂತರವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ (ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮೂಲ ಶಾಸನದ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ). {| class="wikitable" ! !Modern Tamil !IAST !Modern Kannada |- |1 |ஸ்வஸ்தி ஶ்ரீ ஶ்ரீ மத் ப்ரதாப சக்ரவத்தி ஶ்ரீ ஹொய்சாள வீரவல்லாளதேவன் ஹேஸர குந்தாணி ராஜ்யம் விரிவி நாடு மாசந்தி நாடு முரசுனாடு பெண்ணையாண்டார் மட நாடு ஐம்புழுகூர் நாடு எலவூர் நாடு குவளால நாடு கைவார நாடு சொக்கனாயன் பற்று இலைப்பாக்க நாடு முன்னான எல்லா நாடுகளிலுள்ள தேவஸ்தானங்களில் மடபதிகளுக்கும் ஸ்தானாபதிக்கும் விண்ணப்பஞ் செய்யப் (பெற) கலியுக வருஷம் 3679 இதன் மேற் செல்லா நின்ற ஸகாப்தம் 1224 ஆவது ப்ல வருஷத்து மார்கழி மாஸம் 22 ௳ திங்கட்கிழமை நாள் இந்த ராஜ்யத்து தேவதானன் திருவிடையாட்டம் மடப்புறம் பள்ளிச்சந்தமான தான மான்யங்களில் இறுக்கும் ஸித்தாயங் காணி |svasti śrī śrī mat pratāpa cakravatti śrī hŏycāl̤a vīravallāl̤atevan hesara kuntāṇi rājyam virivi nāṭu mācanti nāṭu muracunāṭu pĕṇṇaiyāṇṭār maṭa nāṭu aimpuḻukūr nāṭu ĕlavūr nāṭu kuval̤āla nāṭu kaivāra nāṭu cŏkkanāyaṉ paṟṟu ilaippākka nāṭu muṉṉāṉa ĕllā nāṭukal̤ilul̤l̤a tevastāṉaṅkal̤il maṭapatikal̤ukkum stāṉāpatikkum viṇṇappañ cĕyyap (pĕṟa) kaliyuka varuṣam 3679 itaṉ meṟ cĕllā niṉṟa sakāptam 1224 āvatu pla varuṣattu mārkaḻi māsam 22 ௳ tiṅkaṭkiḻamai nāl̤ inta rājyattu tevatāṉan tiruviṭaiyāṭṭam maṭappuṟam pal̤l̤iccantamāṉa tāṉa mānyaṅkal̤il iṟukkum sittāyaṅ kāṇi |ಸ್ವಸ್ತಿ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಮತ್ ಪ್ರತಾಪ ಚಕ್ರವತ್ತಿ ಶ್ರೀ ಹೊಯ್ಚಾಳ ವೀರವಲ್ಲಾಳತೇವನ್ ಹೇಸರ ಕುಂತಾಣಿ ರಾಜ್ಯಂ ವಿರಿವಿ ನಾಟು ಮಾಚಂತಿ ನಾಟು ಮುರಚುನಾಟು ಪೆಣ್ಣೈಯಾಂಟಾರ್ ಮಟ ನಾಟು ಐಂಪುೞುಕೂರ್ ನಾಟು ಎಲವೂರ್ ನಾಟು ಕುವಳಾಲ ನಾಟು ಕೈವಾರ ನಾಟು ಚೊಕ್ಕನಾಯನ಼್ ಪಱ್ಱು ಇಲೈಪ್ಪಾಕ್ಕ ನಾಟು ಮುನ಼್‌ನ಼ಾನ಼ ಎಲ್ಲಾ ನಾಟುಕಳಿಲುಳ್ಳ ತೇವಸ್ತಾನ಼ಂಕಳಿಲ್ ಮಟಪತಿಕಳುಕ್ಕುಂ ಸ್ತಾನ಼ಾಪತಿಕ್ಕುಂ ವಿಣ್ಣಪ್ಪಞ್ ಚೆಯ್ಯಪ್ (ಪೆಱ) ಕಲಿಯುಕ ವರುಷಂ 3679 ಇತನ಼್ ಮೇಱ್ ಚೆಲ್ಲಾ ನಿನ಼್ಱ ಸಕಾಪ್ತಂ 1224 ಆವತು ಪ್ಲ ವರುಷತ್ತು ಮಾರ್ಕೞಿ ಮಾಸಂ 22 ௳ ತಿಂಕಟ್ಕಿೞಮೈ ನಾಳ್ ಇಂತ ರಾಜ್ಯತ್ತು ತೇವತಾನ಼ನ್ ತಿರುವಿಟೈಯಾಟ್ಟಂ ಮಟಪ್ಪುಱಂ ಪಳ್ಳಿಚ್ಚಂತಮಾನ಼ ತಾನ಼ ಮಾನ್ಯಂಕಳಿಲ್ ಇಱುಕ್ಕುಂ ಸಿತ್ತಾಯಙ್ ಕಾಣಿ |- |2 |க்கை தறியிறை கட்டாரப்பாட்டம் சாரி(கை)யுட்பட்ட பல வரிவுகளும் மற்றுமெப்பேற்பட்ட இறைகளுந் தவிற்து இந்த விபவங்கள் இந்தந்த தேவர்களுக்கு பூஜைக்கும் அமுதுக்கும் போகங்களுக்கும் திருப்பணிக்கும் தாரா பூ(ர்)ண்ணமாக உதகம் பண்ணிக் குடுத்தோம் இப்படிக்கு இலைப்பாக்க நாட்டுத் தோம்பலூரில் சோமனாத தேவருடைய தேவதானமு மடப்புறமும் நீக்கி யிந்தத் தோம்பலூர் நஞ்சை புன்செய் நாற்பாலெல்லையு மேநோக்கின மரமும் கீனோக்கின கிணறு மனையும் மனைப்படப்பையு மெப்பேற்பட்ட வுரிமையு மெப்பேற்பட்ட இறைககளும் இவ்வூற் பெருமாள் சொக்கப் பெருமாளுக்கு உதகம் பண்ணிக் குடுத்தோம் இந்த விபவம் கொ |kkai taṟiyiṟai kaṭṭārappāṭṭam cāri(kai)yuṭpaṭṭa pala varivukal̤um maṟṟumĕppeṟpaṭṭa iṟaikal̤un taviṟtu inta vipavaṅkal̤ intanta tevarkal̤ukku pūjaikkum amutukkum pokaṅkal̤ukkum tiruppaṇikkum tārā pū(r)ṇṇamāka utakam paṇṇik kuṭuttom ippaṭikku ilaippākka nāṭṭut tompalūril comaṉāta tevaruṭaiya tevatāṉamu maṭappuṟamum nīkki yintat tompalūr nañcai puṉcĕy nāṟpālĕllaiyu menokkiṉa maramum kīṉokkiṉa kiṇaṟu maṉaiyum maṉaippaṭappaiyu mĕppeṟpaṭṭa vurimaiyu mĕppeṟpaṭṭa iṟaikakal̤um ivvūṟ pĕrumāl̤ cŏkkap pĕrumāl̤ukku utakam paṇṇik kuṭuttom inta vipavam kŏ |ಕ್ಕೈ ತಱಿಯಿಱೈ ಕಟ್ಟಾರಪ್ಪಾಟ್ಟಂ ಚಾರಿ(ಕೈ)ಯುಟ್ಪಟ್ಟ ಪಲ ವರಿವುಕಳುಂ ಮಱ್ಱುಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ಇಱೈಕಳುನ್ ತವಿಱ್ತು ಇಂತ ವಿಪವಂಕಳ್ ಇಂತಂತ ತೇವರ್ಕಳುಕ್ಕು ಪೂಜೈಕ್ಕುಂ ಅಮುತುಕ್ಕುಂ ಪೋಕಂಕಳುಕ್ಕುಂ ತಿರುಪ್ಪಣಿಕ್ಕುಂ ತಾರಾ ಪೂ(ರ್)ಣ್ಣಮಾಕ ಉತಕಂ ಪಣ್ಣಿಕ್ ಕುಟುತ್ತೋಂ ಇಪ್ಪಟಿಕ್ಕು ಇಲೈಪ್ಪಾಕ್ಕ ನಾಟ್ಟುತ್ ತೋಂಪಲೂರಿಲ್ ಚೋಮನ಼ಾತ ತೇವರುಟೈಯ ತೇವತಾನ಼ಮು ಮಟಪ್ಪುಱಮುಂ ನೀಕ್ಕಿ ಯಿಂತತ್ ತೋಂಪಲೂರ್ ನಂಚೈ ಪುನ಼್ಚೆಯ್ ನಾಱ್ಪಾಲೆಲ್ಲೈಯು ಮೇನೋಕ್ಕಿನ಼ ಮರಮುಂ ಕೀನ಼ೋಕ್ಕಿನ಼ ಕಿಣಱು ಮನ಼ೈಯುಂ ಮನ಼ೈಪ್ಪಟಪ್ಪೈಯು ಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ವುರಿಮೈಯು ಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ಇಱೈಕಕಳುಂ ಇವ್ವೂಱ್ ಪೆರುಮಾಳ್ ಚೊಕ್ಕಪ್ ಪೆರುಮಾಳುಕ್ಕು ಉತಕಂ ಪಣ್ಣಿಕ್ ಕುಟುತ್ತೋಂ ಇಂತ ವಿಪವಂ ಕೊ |- |3 |ண்டு திருவாராதனையும் திருப்பொன் கம்ம.... கங்களுந் திருப்பணியும் குறைவற நடத்தி நமக்கும் நம் ராஜ்யத்துக்கும் அற பூதையமாக வாழ்த்தி ஸுகமேயிருப்பது |ṇṭu tiruvārātaṉaiyum tiruppŏṉ kamma.... kaṅkal̤un tiruppaṇiyum kuṟaivaṟa naṭatti namakkum nam rājyattukkum aṟa pūtaiyamāka vāḻtti sukameyiruppatu |ಣ್ಟು ತಿರುವಾರಾತನ಼ೈಯುಂ ತಿರುಪ್ಪೊನ಼್ ಕಮ್ಮ.... ಕಂಕಳುನ್ ತಿರುಪ್ಪಣಿಯುಂ ಕುಱೈವಱ ನಟತ್ತಿ ನಮಕ್ಕುಂ ನಂ ರಾಜ್ಯತ್ತುಕ್ಕುಂ ಅಱ ಪೂತೈಯಮಾಕ ವಾೞ್ತ್ತಿ ಸುಕಮೇಯಿರುಪ್ಪತು |} === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, "Salutation ! In the reign of hoysala king Veera vallaala deva, As per the requests to the all the head of temples and monasteries of the Hesara kundani kingdom, virivi naadu, maasanthi naadu, murasu naadu, pennaiyandar mada naadu, Aimpuzhugur naadu, elavur naadu, kuvalaala naadu, kaaivaara naadu, ilaipakka naadu (Properties of chokka natha) In kaliyuga year 3679, saka year 1224  margazhi month 22nd day, monday, all the taxes from the temple lands (devadana - shiva, thiruvidaiyattam - vishnu, pallichandam - buddhist and jain) including loom tax, revenue, customs tax and other taxes are to be given to the pooja, food and others offerings to the gods of the respective temples. In thombalur all the taxes and the rights from the dry and wet lands expect of the somanatha deva's properties are given to the chokka perumaal. It includes all the trees, wells, plots within the boundary of the land, with this revenue all the worships and renovations of the temple should be performed without any issues" == ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ಶಾಸನ (ತಮಿಳು) == ಇದು [[ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಪಠ್ಯವು ತಮಿಳು ಮತ್ತು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಎರಡೂ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ 16ನೇ ಶತಮಾನದ್ದೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಪಠ್ಯವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್‌ರು 15 ವತ್ತಮ್ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ 5 ನಾಳಯಾರರ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಗವರ್ ಮತ್ತು ಸೊಕ್ಕಪ್ಪನ್ ಅವರು ಬೆಳೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅಲ್ಲಪ್ಪನ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲಿ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":2">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Singaperumal_Nambiyar_Tamil_Inscription.jpg|thumb|310x310px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನ.]] === ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಇನ್ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ಸ್ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ತಂಡವು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಶಾಸನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿತು. ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಿಂದ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೌಂದರ್ಯಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಪೊನ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ್ ಅವರು ಶಾಸನವನ್ನು ನಂತರ ಓದಿದರು. === ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === [[ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನದ]] ಕಲ್ಲು 16ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 311 ರಿಂದ ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅಕ್ಷರಗಳು ಸುಮಾರು 4.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 5.5 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ, ಮತ್ತು 0.3 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳವಾಗಿವೆ. === ಲಿಪ್ಯಂತರ === [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Singaperumal_Nambiyar_Tamil_Inscription_02.png|thumb|348x348px| 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] ಈ ಶಾಸನವನ್ನು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಲಿಪಿಗಳು ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು, [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಲಿಪ್ಯಂತರವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ (ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮೂಲ ಶಾಸನದ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ). {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! ತಮಿಳು ! ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ. ! ಕನ್ನಡ ಲಿಪ್ಯಂತರ |- | 1 | ವ್ಯಯ ವರುಷಂ ಆದಿ ತಿಂಗಳು ಚಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಪ್ಪೆರು ನಂಬಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪದಿನೈಂಜು ವಟ್ಟಂ. ಯಿದಿಲ್ ಯಿರಾಗವ‑ | ವಿಯಯಾ ವರುಷಂ ಆತಿ ಮಾತಂ ಕಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪತಿತೈಂಚು ವಂತಾಂ. ಯಿಟಿಲ್ ಯಿರಾಕವ‑ | ವಿಯಯ ವರುಷಂ ಆಟಿ ಮಾತಂ ಚಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಿಲ್ ಚಿಂಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಪಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪತಿನ ಬಗ್ಗೆಯಿಂಚು ವಟ್ಟಂ. ಯಿತಿಲ್ ಯಿರಾಕವ‑ |- | 2 | ರುಮ್ ಸೊಕ್ಕಪ್ಪನುಂ ಅಲ್ಲಪ್ಪನಕ್ಕುಂ ತಂಬಿಮಾಕ್ಕುಂ ಐಂಚು ದಿನಯಾರರ್ ಪೂಕ್ತವಾಗಿ ಕುಡುತ್ತೊಂ. | rum cŏkkappaṉum allappanukkum tampimākkum aiunchu nal̤ayarar pūktamāka kuṭuttom. | ರುಂ ಚೊಕ್ಕಪ್ಪನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಂ ಅಲ್ಲಪ್ಪನುಕ್ಕುಂ ತಂಪಿಮಾಕ್ಕುಂ ಐಂಚು ನಾಳಯಾರರ್ ಪೂಕ್ತಮಾಕ ಕುಟುತ್ತೋಂ. |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. 1328 ಕಾಮಣ್ಣ ದಂಡನಾಯಕನ ಕೊಡುಗೆ == ಇದು ಅಪೂರ್ಣ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಅದದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವಂತೆ 1328CE ದಿನಾಂಕದ ಸಂಭಾವ್ಯ ದಾನಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಪೊನ್ನಣ್ಣನ ಮಗ ಕಾಮನ ದಂನಾಯಕನು ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ಶಾಸನವು ಬಹುಶಃ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ-9 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು 21 ಸೆಂ.ಮೀ. ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 229&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 4. ಸೆಂ.ಮೀ. ಎತ್ತರ, 5 ಸೆಂ.ಮೀ. ಅಗಲ & 0.27 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಮಧ್ಯಮ ಆಳ) ಇವೆ. ===ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಲಿಪ್ಯಂತರವು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಕೆಳಗಿನ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಅದು ಈ ರೀತಿ ಇದೆ. {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ! [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]] |- | | ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀಮತ್ಪ್ರತಾಪ ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿ ಹೊಯಿಸಳ ಭುಜಬಲ ಶ್ರೀವೀರಬಲ್ಲಾಳ ದೇವರಸರು ಸುಖ ಸಂಕಥಾ ವಿನೋದದಿಂ |svastiśrīmatpratāpa cakravartti hŏyisal̤a ̤ bhujabal̤a śrīvīr ̤ aballāl̤a de ̤ varasaru sukha saṃkathā vinodadiṃ |- | 1 | ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಜಯಾಭ್ಯುದಯಶ್ಚ ಶಕವರುಷ ೧೨೫೧ನೆಯ ವಿಭವ ಸಂವತ್ಸರದ ಆಶ್ವಯಿಜ ಬ೧೧ಶು ದಂಡು |svastiśrī jayābhyudayaśca śakavaruṣa 1251nĕya vibhava saṃvatsarada āśvayija ba11śu daṃdu |- | 2 | ಪೊನ್ನಣ್ಣನವರ ಮಕ್ಕಳು .......................... |pŏṃnaṃṇanavara makkal̤u k ̤ āmaṃṇa daṃṇāyakaru . . . . . . . . . . . |- | | (ಮುಂದೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ) |(rest is not seen) |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. 1409 ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಕೊಡುಗೆ ಶಾಸನ == ಇದು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ರಾಜ ದೇವರಾಯ II ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ 15 ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ದಾನ ಮಾಡಿದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು "ಶಖವರುಷ ಸಾವಿರದ ಮುನ್ನೂರ ಮೂವತ್ತನೇಯ ವಿರೋಧಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಚಯಿತ್ರ ಶುದ್ಧಾಸೋ" ಎಂದು ಶಾಸನವು ನಿಖರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೂಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ 21 ಮಾರ್ಚ್ 1409 ಆಗಿದೆ. ಇದು ಕರಡಿಯಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ತೆರಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಆದಾಯವನ್ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರಿಗೆ ನಾಗಪ್ಪ ದಂನಾಯಕನು ದಾನ ಮಾಡಿದ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ (ಕರಡಿಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಇಂದು ಇಲ್ಲ, ಇದು ಇಂದು ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ನೆರೆಯ ಕೋಡಿಹಳ್ಳಿ ಆಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ). ಇದು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ದೊಮನೂರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಯಲಹಂಕ]] ನಾಡು ಆಡಳಿತ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಯಲಹಂಕ ನಾಡು ಕೆಳೆಕುಂದ-300 ರ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಗಂಗವಾಡಿ-96000 ದೊಡ್ಡ ಆಡಳಿತ ಘಟಕದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜಾ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು ಈ ದೇಣಿಗೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಶಾಸನದ ಮಹತ್ವವು ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿವಿಧ ತೆರಿಗೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ವೃತ್ತಿಪರ, ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಸರಕು ತೆರಿಗೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಗ್ಗದೆರೆ (ಮಗ್ಗ ತೆರಿಗೆ), ಮಡು (ಜೇನು ಸಂಗ್ರಹಕಾರರು ಅಥವಾ ಮದ್ಯ ತಯಾರಕರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಭಡಗಿ (ಬಡಗಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕಮಾರ (ಕಮ್ಮಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಆಸಗ (ಅಗಸರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ನಾವಿಂದ (ಕ್ಷೌರಿಕರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕುಂಭಾರ (ಕುಂಬಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಮಾದೆಗ (ಚಮ್ಮಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕಾಯಿಗಾಣ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಾಣ (ಎಣ್ಣೆ ಗಿರಣಿ, ಮಾನವ ಮತ್ತು ಎತ್ತು-ಚಾಲಿತ) ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು, ಎತ್ತು (ಎತ್ತುಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ತೊಟ್ಟು (ಗುಲಾಮರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಬಂಡಿ (ಬಂಡಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಕುದುರೆ ಕುಳಿ ಮಾರಿದ ಶುಂಕ (ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳ ಮಾರಾಟದ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಕೋಣ (ಗಂಡು ಎಮ್ಮೆಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕುರಿ (ಕುರಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಯೆಮ್ಮೆ (ಹೆಣ್ಣು ಎಮ್ಮೆಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಆಲೆ (ವೀಳ್ಯದ ಎಲೆ ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲ ತಯಾರಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಅಡೆಕೆ (ಅಡಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಮಾರಾವಳಿ (''ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ)'', ತೋಟ (ತೋಟಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ತುಡಿಕೆ (ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಜಮೀನಿನ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಅಕ್ಕಸಾಲೆ (ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸಗಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಳವರು ಮತ್ತು ಹೊರವರು (ಕುರಿ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಆಮದು ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ). <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಶಾಸನವು 62 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 208 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲವಾಗಿದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 4 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.16 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಕನಿಷ್ಠ) ಇವೆ. === ಆಧುನಿಕ [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]] ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, {| class="wikitable" !Line Number ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] |- |1 |0 ಸ್ವಸ್ತಿ ಶ್ರೀ ಶಖವರುಷ ಸಾವಿರದ ಮೂನ್ನೂಱ ಮೂವತ್ತನೆಯ ವಿರೋಧಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಚಯಿತ್ರ ಸುದ್ದ ೫ಸೋ ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಮನುಮಹಾರಾಜಾ |0 svasti śrī śakhavaruṣa sāvirada mūnnūṟa mūvattanĕya virodhi saṃvatsarada cayitra sudda 5so svastiśrī manumahārājā |- | |0 ದೊಮನೂರ . . . |0 dŏmanūra . . |- |2 |ಧಿರಾಜ ರಾಜಪರಮೇಸ್ವರ ಶ್ರೀವೀರಪ್ರಥಾಪ ದೇವರಾಯ ಮಹಾರಾಯರ ಭುಜಪ್ರಥಾಪ ನಾಗಪ್ಪ ದಂಣಾಯ್ಕರು ಎಲಕ್ಕನಾಡು ವೊಳಗೆ |dhirāja rājaparamesvara śrīvīraprathāpa devarāya mahārāyara bhujaprathāpa nāgappa daṃṇāykaru ĕlakkanāḍu vŏl̤ag̤ĕ |- |3 |ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಸಲುವಂಥಾ ದಿನ ಕಟ್ಟಲೆಯಲು ಕರಡಿಯಹಳಿಯ ಚತುಸ್ಸೀಮೆ ವೊಳಗಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ಸಲುವ ಗ್ರಾಮ೧ |cŏkkanātha devarigĕ saluvaṃthā dina kaṭṭalĕyalu karaḍiyahal̤iy̤ a catussīmĕ vŏl̤ag̤ āda grāmagal̤ig̤ ĕ saluva grāma1 |- |4 |ಱ ಮಗ್ಗದೆಱೆ ಮದು ಭಡಗಿ ಕಂಮಾಱ ಆಸಗ ನಾವಿಂದ ಕುಂಭಾಱ ಮಾದೆಗ ಕಯೀಗಾಣ ಯೆತ್ತು ಗಾಣ ಎತ್ತುತೊತ್ತು |ṟa maggadĕṟĕ madu bhaḍagi kaṃmāṟa āsaga nāviṃda kuṃbhāṟa mādĕga kayīgāṇa yĕttu gāṇa ĕttutŏttu |- |5 |0 ಬಂಡಿ ಕುದುರೆಯ ಕುಳಿಮಾಱಿದ ಶುಂಖ ಕೋಣ ಕುಱಿ ಎಂಮೆ ಆಲೆ ಅಡೆಕೆಯ ಮರವಳಿ . . . . . [ತೋ]ಟ ತುಡಿಕೆ |0 baṃḍi kudurĕya kul̤imāṟida śuṃkha k ̤ oṇa kuṟi ĕṃmĕ ālĕ aḍĕkĕya maraval̤i . . . . . [t ̤ o]ṭa tuḍikĕ |- |6 |0 ಅಕ್ಕಸಾಲೆಱ ಗ್ರಾಮಗಳ ವೊಳವಾಱು ಹೊಱವಾಱು ಮಱು ಕೊಡಗೆ ಕೊಂಡಂತಾ ಎತ್ತು . . . . . ಕುಱಿ ಎಂ |0 akkasālĕṟa grāmagal̤a v ̤ ŏl̤a̤vāṟu hŏṟavāṟu maṟu kŏḍagĕ kŏṃḍaṃtā ĕttu . . . . . kuṟi ĕṃ |- |7 |0 ಮೆ ಕುದುರೆ ವೊಳಗಾದ ಏನುಳಂತಾ ಸುಂಖ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಗದು ವೊಳಗಾದ ಮೇಲ್ಗಾಪಯಿ . . . . ದೇವರ ನಂದಾ |0 mĕ kudurĕ vŏl̤ag̤ āda enul̤aṃ̤ tā suṃkha svāmiya magadu vŏl̤ag̤ āda melgāpayi . . . . devara naṃdā |- |8 |0 ದೀವಿಗೆಗೆ ಧಾರಾಪೂರ್ವ್ವಖವಾಗಿ ಅಚಂದ್ರಾರ್ಕ್ಕಸ್ತಾಯಿಯಾಗಿ ನಡೈಯಲೆಂದು . . . . ಸಾಶನಕೆ |0 dīvigĕgĕ dhārāpūrvvakhavāgi acaṃdrārkkastāyiyāgi naḍaiyalĕṃdu . . . . sāśanakĕ |- |9 |0 ನಾಗಪ್ಪ ದಂಣಾಯ್ಕರ ಬರಹ ಯೀ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆವನಾನೊಬ್ಬ ತಪ್ಪಿದರೂ ಗಂಗೆಯ ತಡಿಯ ಕಪಿಲೆ . . . . . . ದಲ್ಲಿ ಹೋ . . |0 nāgappa daṃṇāykara baraha yī dharmakkĕ āvanānŏbba tappidarū gaṃgĕya taḍiya kapilĕ . . . . . . dalli ho . |- |10 |<nowiki>ಸ್ವದೆತ್ತಾಂ ಪರದೆತ್ತಾಂ ವಾಯೋಹರೇತ್ತು ವಸುಂಧರ | ಷಷ್ಟಿರ್ವ್ವರುಷ ಸ್ರಹಸ್ರಾಣಿ ವ್ರಿಷ್ಟಾಯಾಂ . . . . .</nowiki> |<nowiki>svadĕttāṃ paradĕttāṃ vāyoharettu vasuṃdhara | ṣaṣṭirvvaruṣa srahasrāṇi vriṣṭāyāṃ . . . . </nowiki> |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. ೧೪೪೦ ಮಲರಸನ ದಾನ ಶಾಸನ == ಇದು ದೊಂಬಲೂರಿನ ಗಡಿಯೊಳಗಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೆಜ್ಜುಂಕ ತೆರಿಗೆ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸರಕುಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ತೆರಿಗೆ) ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರಿ ಮಲ್ಲರಸನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬೆಳಗಿನ ಆಹಾರ ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ದೇವರಾಯ II ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ದಾನದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು "ಶಖವರುಷ ೧೩೬೨ ರೌದ್ರಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಭಾದ್ರಪದ ಬಾ ೭ ಸೋ" ಎಂದು ಶಾಸನವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೂಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೭-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್-೧೪೪೦ ಶನಿವಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅನುದಾನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತಳೆ-ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಪವಿತ್ರ ಹಸು ಕಪಿಲೆಯನ್ನು ಕೊಂದವನಿಗೆ ಬರುವಂತೆಯೇ ಶಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಶಾಪವಿದ್ದು, ಇತರರ ದಾನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವಂತ ದಾನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುಣ್ಯವು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ದಾನವನ್ನು ಅಗೌರವಿಸುವ ಯಾರಾದರೂ ಹುಳವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಮೊದಲು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ, ಶಾಸನವು ದೇವಾಲಯದ ಎಡ ಮುಂಭಾಗದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. <ref name="issuu.com">{{Cite web |date=2017-08-20 |title=StoneInscriptionsOfBangalore by Udaya Kumar P.L - Issuu |url=https://issuu.com/udayakumarp.l/docs/stoneinscriptionsofbangalore |access-date=2024-03-25 |website=issuu.com}}</ref> <ref>{{Citation |title=Reading the 1440CE inscription at the Domlur Chokkanathaswamy temple |date=4 March 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=n3Ebsuq4fJU |access-date=2024-03-25}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೧೭೦ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 54&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 3.7 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 3.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.35 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಕನಿಷ್ಠ ಆಳ). === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, {| class="wikitable" !Line Number ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] |- |1 |ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಶಖವರು |svastiśrī śakhavaru |- |2 |ಷ ೧೩೬೨ ರಊದ್ರಿ ಸಂವತ್ಸ |ṣa 1362 raūdri saṃvats |- |3 |<nowiki>ರದ ಭಾದ್ರಪದ ಬ ೭ ಸೋ | ರಾಜಾ</nowiki> |<nowiki>rada bhādrapada ba 7 so | rājā</nowiki> |- |4 |ಧಿರಾಜ ರಾಜಪರಮೇಶ್ವರ ಶ್ರೀವೀ |dhirāja rājaparameśvara śrīv |- |5 |ರದೇವರಾಯ ಮಹಾರಾಯರು ಸ್ತಿ |radevarāya mahārāyaru sti |- |6 |ರ ಸಿಂಹ್ಹಾಸನಾಱೂಢರಾಗಿ ಯಿ |ra siṃhhāsanāṟūḍharāgi yi |- |7 |ರಭೇಕೆಂದು ಪಟ್ಟಣದ ರಾಯಂ |rabhekĕṃdu paṭṭaṇada rāyaṃ |- |8 |ಣಗಳು ಕಳಿಹಿದ ಸೊಂಡೆಯಕೊ |ṇagal̤u kal̤uihida sŏṃḍĕyakŏ |- |9 |ಪ್ಪದ ವೆಂಠೆಯದ ಹೆಜ್ಜುಂಕದ |ppada vĕṃṭhĕyada hĕjjuṃkada |- |10 |ಅತಿಕಾರಿ ಮಲ್ಲರಸರು ಡೊಂಬ |atikāri mallarasaru ḍŏṃba |- |11 |ಲೂರ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಕೊ |lūra cŏkkanātha devarigĕ kŏ |- |12 |ಟ್ಟ ದಾನಧಾರೆಯ ಕ್ರಮವೆಂತೆಂ |ṭṭa dānadhārĕya kramavĕṃtĕṃ |- |13 |ದಡೆ ಪ್ರಾಕಿನಲ್ಲಿ ಸೊಂಡೆಯಕೊಪ್ಪ |daḍĕ prākinalli sŏṃḍĕyakŏppa |- |14 |ದ ವೆಂಟೆಯಕ್ಕೆ ಆರುಬಂದ ಅ |da vĕṃṭĕyakkĕ ārubaṃda a |- |15 |ಸುಂಕದವರೂ ಆ ಡೊಂಬಲೂ |suṃkadavarū ā ḍŏṃbalū |- |16 |ರಚೊಕ್ಕನಾತದೇವರಿಗೆ ಸಲು |racŏkkanātadevarigĕ salu |- |17 |ವಂತಾ ಚತುಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಂ |vaṃtā catusīmĕyalli ul̤aṃ |- |18 |ತಾ ಆವಾವಾ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ಬಹಂ |tā āvāvā grāmagal̤igĕ bahaṃ |- |19 |ತಾ ಹೆಜ್ಜುಂಕದ ವರ್ತ್ತನೆಯ ಉಡು |tā hĕjjuṃkada varttanĕya uḍu |- |20 |ಗಱೆಯನೂ ಪೂರ್ವ್ವಮರ್ಯ್ಯ |gaṟĕyanū pūrvvamaryya |- |21 |ಯಾದೆಯ ಆ ಚಂದ್ರಾರ್ಕ್ಕ ಸ್ತಾ |yādĕya ā caṃdrārkka stā |- |22 |ಯಿಯಾಗಿ ನಂಮ್ಮ ರಾಯಂಣ |yiyāgi naṃmma rāyaṃṇa |- |23 |ಯೊಡೆರ್ಯ್ಯಗೆ ಸಕಳ ಸಾಂಬ್ರಾಜ್ಯ |yŏḍĕryyagĕ sakal̤a sāṃbrājya |- |24 |ವಾಗಿ ಯಿರಬೇಕೆಂದು ನಂ |vāgi yirabekĕṃdu naṃ |- | |(ಹಿಂಭಾಗ) |Backside |- |25 |ನಂಮ್ಮ ವರ್ತ್ತನೆಯ ಉಡುಗಱೆಯ |naṃmma varttanĕya uḍugaṟĕya |- |26 |ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಉಷಕ್ಕಾಲದ ಆ |nu cŏkkanātha devarigĕ uṣakkālada ā |- |27 |ಹಾರಕ್ಕೆ ಧಾರಾಪೂರ್ವ್ವಖವಾಗಿ ಆ |hārakkĕ dhārāpūrvvakhavāgi ā |- |28 |ಚಂದ್ರಾರ್ಖ್ಖಸ್ತಾಯ್ಯಾಗಿ ದಾರೆಯನೆಱ |caṃdrārkhkhastāyyāgi dārĕyanĕṟa |- |29 |ದು ಕೊಟ್ಟೆವಾಗಿ ಯೀ ದರ್ಮ್ಮಖ್ಖೆ ಆ |du kŏṭṭĕvāgi yī darmmakhkhĕ ā |- |30 |ವನಾನೊಬ್ಬ ತಪ್ಪಿದಡೂ ಗಂಗೆ |vanānŏbba tappidaḍū gaṃgĕ |- |31 |ಯ ತಡಿಯ ಖಪಿಲೆಯ ಕೊಂದ ಪಾ |ya taḍiya khapilĕya kŏṃda pā |- |32 |<nowiki>ಪದಲ್ಲಿ ಹೋಹರು || ಸುದೆತ್ತಾಂ</nowiki> |<nowiki>padalli hoharu || sudĕttāṃ</nowiki> |- |33 |ದುಗುಣಂ ಪುಂಣ್ಯಂ ಪರದೆತ್ತಾ |duguṇaṃ puṃṇyaṃ paradĕttā |- |34 |ನು ಪಾಲನಂ ಪರದೆತ್ತಾಪಹಾರೇ |nu pālanaṃ paradĕttāpahāre |- |35 |<nowiki>ಣ ಸ್ವದೆತ್ತಂ ನಿಷ್ಪಲಂಬವೇತ್||</nowiki> |<nowiki>ṇa svadĕttaṃ niṣpalaṃbavet||</nowiki> |- |36 |ಸ್ವದೆತ್ತಾಂ ಪರದೆತ್ತಾಂ ವಾಯೋ |<nowiki>ṇa svadĕttaṃ niṣpalaṃbavet||</nowiki> |- |37 |ಹರೇತು ವಸುಂಧರಿ ಸಷ್ಟಿರ್ವ್ವರು |haretu vasuṃdhari saṣṭirvvaru |- |38 |ಷ ಶಹಸ್ರಾಣಿ ವ್ರಿಷ್ಟಾಯಾಂ |ṣa śahasrāṇi vriṣṭāyāṃ |- |39 |<nowiki>ಜಾಯತೆ ಕ್ರಿಮಿ || ಸುಭಮಸ್ತು</nowiki> |<nowiki>jāyatĕ krimi || subhamastu </nowiki> |- |40 |ಮಂಗಳ ಮಹಾಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ |mangal̤a mahā śrī śrī śrī |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಕಂಬದ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Marappillai_Suryappan_Fragmented_Left_Pillar_Tamil_Inscription_01.png|thumb|211x211px| <small>16 ನೇ ಶತಮಾನದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ ಮಾರಪ್ಪಿಲ್ಲೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಎಡ ಕಂಬ ತಮಿಳು ಶಾಸನ</small>]] [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Marappillai_Suryappan_Fragmented_Right_Pillar_Tamil_Inscription_02.png|thumb|212x212px| <small>ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಬಲ ಕಂಬದ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ</small>]] ಇವು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಎರಡು ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಪಠ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಎರಡು [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನಗಳ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು, ಲಿಪಿಅಧ್ಯಯದಿಂದ 16 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಂಬಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":0">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೫೪ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 43&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ಅಕ್ಷರಗಳು ೨.೫ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 2.6 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.25 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" |+ಎಡ ಕಂಬ ! ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- | 1 |பெருவாணியந் மாரப் |pĕruvāṇiyan mārap | ಪೆರುವಾಣಿಯನ್ ಮಾರಪ್ |- | 2 |பிள்ளை சூரியப் |pil̤l̤ai sūriyap | ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರಿಯಪ್ |- | 4 |பந் தந்மம் |pan danmaṃ | ಪನ್ ದನ್ಮಂ |- | 4 |இதூண் |itūṇ | ಇತೂಣ್ |} {| class="wikitable" |+ಬಲ ಕಂಬ ! ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- | 1 |பெருவாணியந் மாரப் |pĕruvāṇiyan mārap | ಪೆರುವಾಣಿಯನ್ ಮಾರಪ್ |- | 2 |பிள்ளை சூரியப் |pil̤l̤ai sūriyap | ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರಿಯಪ್ |- | 3 |பந் த |pan da | ಪನ್ |- | 4 |ந்மம் |nmaṃ | ದನ್ಮಂ |- | 5 |இதூண் |itūṇ | ಇತೂಣ್ |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Kammanan's_Krishna_Pillar_Fragmented_Tamil_Inscription_01.png|thumb|265x265px| <small>ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ</small>]] ಇದು 16 ನೇ ಶತಮಾನದದ ತಮಿಳು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದು ವಡುಗ ಪಿಳ್ಳೆಯವರ ಮಗನಾದ ಕಾಮನನ್ ರ ಕಂಬ ದಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯ ಕೃಷ್ಣ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೪೩ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 40&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ಅಕ್ಷರಗಳು 2.0 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 2.5 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.25 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- |1 |இக்கால் |ikkāl |ಇಕ್ಕಾಲ್ |- |2 |பேறுடை |peṟuḍai |ಪೇಱುಡೈ |- |3 |யாந் |yān |ಯಾನ್ |- |4 |காம |kāma |ಕಾಮ |- |5 |ணன் |ṇaṉ |ಣನ಼್ |- |6 |தந்ம |danma |ದನ್ಮ |- |7 |ம் |m |ಮ್ |- |8 |வடுக |vaḍuga |ವಡುಗ |- |9 |பிள்ளை |pil̤l̤ai |ಪಿಳ್ಳೈ |- |10 |மகன் |magaṉ |ಮಗನ಼್ |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_13th-century_Vira_Ramanathan_Pillar_Tamil_Inscription_04.png|thumb|376x376px| <small>ದೊಮ್ಮಲೂರು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭದ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ.</small>]] ಇದು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಪೂರ್ಣ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, "ಇಲೈಯಾಪಕ್ಕ ನಟ್ಟು ಡೊಂಬಲೂರಿಲ್ ಚೊಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆರುಮಾಳ್ ಕೊಯಿಲಿಲ್" ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಹಾಕಬಹುದು, ಇದನ್ನು "ಇಲೈಯಾಪಕ್ಕ ನಟ್ಟು, ಡೊಂಬಲೂರ್, ಚೊಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ" ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸಬಹುದು. ದೊಮ್ಮಲೂರಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಏಕೈಕ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಿ ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":3">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು 120 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 135 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. ತಮಿಳು ಅಕ್ಷರಗಳು 6.6 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 7.8 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.<ref name=":3">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> {| class="wikitable" !Line Number ![[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|Tamil]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] |- | | |Side 2 | |- |1 |..கூ சூ |..kū cū |..ಕೂ ಚೂ |- |2 |..டாமணி ம |.ḍamaṇi ma |.ಡಮಣಿ ಮ |- |3 |ல ராஜரா |la rājarā |ಲ ರಾಜರಾ |- |4 |ஜ ரா மலப் |ja rā malap |ಜ ರಾ ಮಲಪ್ |- |5 |போரு துக |poru tu ga |ಪೋರು ತು ಗ |- |6 |ண்ட கதந |ṇḍa kadana |ಣ್ಡ ಕದನ |- |7 |ப்ரசண்ட |pracaṃḍa |ಪ್ರಚಂಡ |- |8 |..ண்ட இப |..ṇṭa ipa |..ಣ್ಟ ಇಪ |- |9 |..ண்ட நேக |..ṇṭa neka |..ಣ್ಟ ನೇಕ |- |10 |.வீரநஸ |.vīranasa |.ವೀರನಸ |- |11 |ஹாயசுர ஸ |hāyasura sa |ಹಾಯಸುರ ಸ |- |12 |நிவார ஸிதி |nivāra sidi |ನಿವಾರ ಸಿದಿ |- |13 |கிரிதுர்கம்மல்ல ஸா |giridurga mmalla ca |ಗಿರಿದುರ್ಗ ಮ್ಮಲ್ಲ ಚ |- |14 |லடங்க காம |laḍaṃka kā(rā)ma |ಲಡಂಕ ಕಾ(ರಾ)ಮ |- |15 |ல்ல வீர பக |lla vīra paka |ಲ್ಲ ವೀರ ಪಕ |- |16 |ண்டிரவ மகர |ṇṭirava makara |ಣ್ಟಿರವ ಮಕರ |- |17 |ராஜ்ய நிர்மூலந |rājya nirmūlana |ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ಮೂಲನ |- | | |Side 3 | |- |18 |(பாண்டிய ராய |(pāṃḍiya rāya |(ಪಾಂಡಿಯ ರಾಯ |- |19 |குல சமதா) – Stone damaged at top. |kula camatā) – Stone damaged at top. |ಕುಲ ಚಮತಾ) – Stone damaged at top. |- |19 |குல சமதா) – Stone damaged at top. |kula camatā) – Stone damaged at top. |ಕುಲ ಚಮತಾ) – Stone damaged at top. |- |20 |ரணி சோ |raṇi co |ರಣಿ ಚೋ |- |21 |ள ராஜ்ய |l̤a rājya |ಳ ರಾಜ್ಯ |- |22 |ப்ரதிஷ்டா சா |pratiṣṭā cā |ಪ್ರತಿಷ್ಟಾ ಚಾ |- |23 |ய்ய நிஸ்ஸங் |yya nissaṃ |ಯ್ಯ ನಿಸ್ಸಂ |- |24 |க ப்ரதாப ச்ச |ka pratāpa cca |ಕ ಪ್ರತಾಪ ಚ್ಚ |- |25 |க்ரேவத்தி |krevatti |ಕ್ರೇವತ್ತಿ |- |26 |போஶள வீ |pośal̤a vī |ಪೋಶಳ ವೀ |- |27 |ர ராமனா தே |ra rāmaṉā(tha) de |ರ ರಾಮನ಼ಾ(ಥ) ದೇ |- |28 |வது இலைப் |vatu ilaip |ವತು ಇಲೈಪ್ |- |29 |பாக்க நாட் |pākka nāṭ |ಪಾಕ್ಕ ನಾಟ್ |- |30 |டில் தொம்ப |ṭil tŏṃpa |ಟಿಲ್ ತೊಂಪ |- |31 |லூரில்ச் சொ |lūrilc cŏ |ಲೂರಿಲ್ಚ್ ಚೊ |- |32 |க்கப்ப பெ |kkappa pĕ |ಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆ |- |33 |ருமாள் கோயிலி நம.. |rumāl̤ koyili nama.. |ರುಮಾಳ್ ಕೋಯಿಲಿ ನಮ.. |- |34 |மமாகுக |mamākuka |ಮಮಾಕುಕ |- |35 |இன்னாரது |iṉṉāratu |ಇನ಼್‌ನ಼ಾರತು |- | | |Side 4 | |- |36 |.......... |.......... |.......... |- |37 |.......... |.......... |.......... |- |38 |...மும் |...muṃ |...ಮುಂ |- |39 |......ல் பலம் |......l palaṃ |......ಲ್ ಪಲಂ |- |40 |....ட்டம் |....ṭṭaṃ |....ಟ್ಟಂ |- |41 |. ...த்தா |. ...ttā |. ...ತ್ತಾ |- |42 |....லம் |....laṃ |....ಲಂ |- |43 |...க.. |...ka.. |...ಕ.. |- |44 |..இப்ப.. |..ippa.. |..ಇಪ್ಪ.. |- |45 |...தித்தவர.. |...tittavara.. |...ತಿತ್ತವರ.. |- |46 |...ல் வைத்.. |...l vait.. |...ಲ್ ವೈತ್.. |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಳಗಿಯಾರ್ ಶಾಸನ == ಇದು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪೂರ್ಣ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸೊಕ್ಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ್ ( ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ) ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಳಗಿಯರನೊಬ್ಬ ಎರಡು ಬಾಗಿಲು ಕಂಬಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> === ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಮೂಲ: <ref name="ReferenceA">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[[iarchive:epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up|"Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore"]]. Bangalore Mysore Govt. Central Press. 1894.</cite></ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರಣದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. "Sokkaperummal ko...kkan....peril....nninen Alagiyar inda-ttiru-nilai-kal irandum ivan tanma." === ಅನುವಾದ === ಮೂಲ: <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[[iarchive:epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up|"Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore"]]. Bangalore Mysore Govt. Central Press. 1894.</cite></ref> ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. "I, Alagiyar, made in the name of the temple of Sokkapperurnal, These two door-posts are his charity." == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಾ.ಶ. 1266 ತಲೈಕ್ಕಾಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಶಾಸನ == ಇದು ೧೨೬೬ರ ಗ್ರಂಥ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ತೊಂಬಳೂರಿನ ತಲೈಕ್ಕಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಅವರಿಂದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವರಿಗೆ ದಾನಶಾಸನವಾಗಿದೆ, ಈತನು ಮೊದಲು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವರಿಗೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜಲಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತೇವ ಮತ್ತು ಒಣ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ವಿಣ್ಣಮಂಗಲಂನಲ್ಲಿರುವ ಕೆರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ತೊಂಬಳೂರಿನ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ ಕೆಲವು ಇತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಮಾಲೀಕ ಅಲ್ಲಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್‌ಗೆ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ಆಚಾರ್ಯನ್‌ಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ, ಅದೇ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪವಿತ್ರೀಕರಣದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ, ದೇವಾಲಯದ ದುರಸ್ತಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ 'ತೊಂಬಲೂರು' ಎಂಬುದು ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ತಮಿಳು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರನ್ನು 'ದೇಸಿಮಾನಿಕಪಟ್ಟಣಂ' ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಸರೋವರವು ಇಂದು TERI ಕಟ್ಟಡ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯಾಗಿರಬಹುದು. <ref>{{Cite web |last=DHNS |title=TERI building sits on Domlur lake: Former chief secy |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/teri-building-sits-domlur-lake-2131271 |access-date=2024-03-24 |website=Deccan Herald}}</ref> ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಅದೇ ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯವು ಬಹುಶಃ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಲ್ಲಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್ ಅವರ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತೊಂಬಲೂರು ಸವಾರಿ ಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್‌ಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರು. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಲಿಪ್ಯಂತರಣದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "Svasti Sri Sakarai-yandu ayirattu-oru-noorenbadu senra Kshaya-varushattu Sittirai-inadam padinelindiyadi Aditya Hastattu nal Rajendra-Sola-vala-nattu, Ilaippakka-nattu Tombalur ana Desimanikkapattinattu Talaikkattu Yiravi Tripurantaka-settiyarum Parpati-settichchiyarum Nambi Yiravi-settiyarkum Srideviyakkanukkum yi-vanstttil ullarkum punaravrittiy-illamaikkum Tribhuvanamalla Vembi-devarkum yivar varnattil ullarkum tolukkum vajukkum nanr-agavum tiruv-iradanah-gond-aruluvad-aga i-Tripurantaka-settiyar tiru-pratishthai-pannin a nayanar Tripurantakapperumalukku-ttirunamattu-kkaniy-aga vitta Jalappalli nansey punsey nay-pal-ellaiyum Vinnamangalatt-eriyum Torabalur periya yeriyd kalini panniru-kandagamum i-kkovil kaniyalan Iramapiran Allala-nambiyarukku archana-vrtti Vanniyakatta mariyadi-kuduttu kandaga-kolaiyum kuduttu Talai Sankarappariyan Tillai nayagan marumagan Manali Tripurantaka-pperumal-asariyar ivanukku i-ttiru-murram iidaki-prananam aga kshetrara-kudutten pratishthasarimaiyum periy-eri-kil-ppsanam koiai vilaiya aru-kandaga-kkalaniyun-gaudaga-kkollaiyum raajrura ullanavum puduppanikke tiruppadigal opadi kuli idavum ivan makkal makkal santraditya-varai sella kudutten Manali Tripurantaka-perumal-asarikku i-kkoyilir-kaniyalan Kundaaiyir-Kaduvanudaiyan Suriyan Sambandarukku Sanduppatti kalani iru-kandagamum . . . ndalinpatti yiru-kandagamura Uvachchapatti kandagamum eraberuman adiyarku ivv-eriyil kalani aru-kandagam idil terkku kalani kandagamum Sokkaperumal Manikkattukku kandagam i-nnayanar tirumadaivilagamum sannadi-teruvumaga peri-eriyil kalani muppadin-kan. . . . . . . kkaraiyil kurar-pasuvaiyum Piramanaraiyum konra papatte kallum Kaveriyum pullum pumiyura ulladanaiyum Brahma-karppam ulladanaiyum vishthaiyille krimiy-ay senikkakadavvakkal         Allala-nambiyar Tombalur ennudaiya kaniyil Savaripperuraal-nambiyarukku danam aga munrattonru kudutten". === ಅನುವಾದ === ಈ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Epigraphia Carnatica Vol. 9 Supplement |url=https://archive.org/details/epigraphia-carnatica-vol.-9-supplement/page/n35/mode/1up}}</ref> “(On the date specified), I, Talaikkatu Iravi Tripurantaka Settiyar of Tombalur, alias Tesimanikka-pattanam in Ilaippakka-nattu of Rajendra-Sola-vala-nadu, along with (my wife) Parpatisettichchiyar, granted, as tax-free temple property, for the god Tripurantaka-pperumal, set up by myself, — so that he might be worshipped to save from re-birth Nambi Iravi-settiyar, (his wife) Srideviyakka and their descendants, and for victory to the arm and sword of Tribhuvanamalla Vembi-deva and his descendants, the wet and dry lands with their four boundaries in the village of Jalappalli, the tank at Vinnamangalam and certain other lands (specified) below the big tank of Tombalur, and made them over, along with some other lands (specified), to the holder of the temple land, Irama-piran Allala-nambiyar, for conducting the worship. I also gave over, with pouring of water, the charge of this temple to Talai Sankarappachariyan Tillainayagan's nephew Manali Tripurantaka-pperumal-achariyan, granted him the right of officiating at consecration, and gave him, for meeting the expenses of repairs to the temple, certain lands (specified) to descend to his sons and grandsons for as long as the moon and the sun exist. Further, I granted certain lands (specified in each case) to the holder of the temple land, Kaduvanudaiyan Suriyan Sambandar, to the temple servants and to Sokkapperumal Manikkam. . . . . . . . . (Those who violate this charity) shall incur the sin of having slaughtered tawny cows and Brahmans on the banks (of the Ganges), and shall be born worms in ordure for as long as the rocks, the Kaveri, the grass and the earth endure, and the Brahma-kalpa lasts. I, Allaja-nambiyar, made a gift of one-third of my land in Tombalur to Savari-pperumal-nambiyar". == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಾ.ಶ. 1290 ಸೆಲ್ಲಾ ಪಿಳ್ಳೈ ಶಾಸನ == ಇದು ಸಾ.ಶ. ೧೨೯೦ರ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಇಲೈಪಕ್ಕ ನಾಡಿನ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಸೆಲ್ಲಾ ಪಿಳ್ಳೈ, ದೇವಾಲಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಳಂದಿಗಲ್ ನಾರಾಯಣ ತಾಡರ್ ಮತ್ತು ಇತರರ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ರಾಮನಾದ ದೇವ ( ವೀರ ರಾಮನಾಥ ದೇವ ) ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಹಣ ಸಾಕಾಗಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ತೊಂಬಲೂರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೆರಿಗೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವಂತೆ ರಾಜ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆ ಇಳೈಪಕ್ಕ ನಾಡು ಒಂದು ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಉತ್ತರ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಯಲಹಂಕಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "svasti . . . . . .ysala-vira-Ramanada-Devarku yandu muppattu-aravadu Arpasi-madam padina. .... tiyadi Ilaippakka-nattu-nattavarum Kanda-chchettiyarum Nam. . . . . . .rum adikari Sellappillaiyum devar sibarittai Tombalur Sokkappe. . . . .kku tirunal-alivukku porad-enru vinnappanyya i-kovilil kkariyan-jeyar Nalandigal Narayana-tadar vinnappan-jeya devarum Tomb. . . r irukkum ponl mudalil pattu ponl mudalil vitten vira-Iramanada-Devarena yi-ttanmatai alivu-seydar undagi Gengai-kkaraiyil kura-ppasuvai konran pavatte pugakadavargal" === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "In the 36th year of the reign of Poysala vira-Ramanada-Devar, On a petition being made by the inhabitants of Ilaippakka-nadu, the officer Sella-pillai, the temple-manager Nalandigal Narayana-tadar and some others (named), to the effect that the provision made for the expenses for festivals of the god Sokkapperumal of Tombalur is inadequate, the king remitted (on the date specified) 10 pon out of the amount that was being paid by (the village of) Tombalur. Usual final imprecatory sentence." == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಾಂಚಾಲ ಶಾಸನ == ಇದು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಬಡಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲರ (ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು) [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪೂರ್ಣವಾದ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]] ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಿಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, "svasti sri upajivana-katrinam samasta-vrita-vasinam arkkasalam paran-daivam baudyame daiva-sasanam sadhanam rathakaranam etat trailokya-bhushanara samasta-va. . . . . . .ttarum samasta-panchalattarum Sokkapperumal tiru-munbe kuraiv-ara-kkudi sthira-sasanam-panninapadi nadugalil." === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "This is the Daiva-sasana of the followers of different callings. This edict of the carpenters is the ornament of the three worlds. . . . . . . The following is the permanent agreement made by all the Panchalas who had assembled, without a vacancy the assembly, in front of the god Sokkapperumal,  In the nadus. . . . . . . " == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 13ನೇ ಶತಮಾನದ ತಲೈಕಾಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ದೀಪ ಶಾಸನ == ಇದು ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲೈಕ್ಕಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಎರಡು ದೀಪಗಳಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಇದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಇದೆ. "svasti sri Irajaraja-Sola-vala-nattu llaippakka-nattu Tombalur ana Desimanikkapatanattu Tiripurantaka-pperumal Embe-devar kattina kattupadi iratti-madattuku tiru-vilaku pana 5" === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "According to the stipulation made by Tripurantaka-perumal Enbe devar of Tombalur, alias Tesimanikka-pattanam, of Ilaippakka-nadu in Irajaraja-Sola-vala-nadu, five panams (are sanctioned) for lamps for two months." == ಗ್ಯಾಲರಿ == {{Gallery| File:Domlur Chokkanathaswamy Temple North Wall 03.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆ| File:3D scanning of the Domlur Chokkanathaswamy Temple North Wall 1302CE Veera Ballala Inscription (Tamil).jpg|ಸಾ.ಶ.1302ರ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ (ತಮಿಳು)| File:Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Singaperumal Nambiyar Tamil Inscription.jpg|ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Image of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Fragmented Tamil Inscription 04.jpg|ಕಮ್ಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ತುಂಡಾದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Domlur chola stone art 10th century,bangalore.jpg|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ತುಂಡಾದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:A close View of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Marappillai Suryappan Fragmented Right Pillar Tamil Inscription 03.jpg|ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ತುಂಡಾದ ಬಲ ಸ್ತಂಭದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Digital Image Obtained by 3D Scanning of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Another side vishnu sculpture 02.png|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯ ವಿಷ್ಣು ಶಿಲ್ಪ| File:Digital Image Obtained by 3D Scanning of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Another side Yoga Narasimha sculpture 03.png|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯ ಯೋಗ ನರಸಿಂಹ ಶಿಲ್ಪ| File:Domlur 13th-century Vira Ramanathan Pillar Tamil Inscription 05.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Domlur Shilashasana in Kannada.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು ಸಾ.ಶ. ೧೪೪೦ ಮಲರಸನ ದಾನ ಶಾಸನ}} == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]] *[[ಕೊಡಿಗೆಹಳ್ಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ]] 0t8kin3x9fzqnnzxyjxuhqjqv5g49j5 1373320 1373319 2026-05-13T12:02:00Z Deltaspace42 99389 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Digital Image of the Word Domlur (dŏṃbalūra) Obtained by 3D Scanning of The Domlur 1409CE Nagappa Dandanayaka's Chokkanatha Temple Donation Inscription.jpg]] → [[File:Digital Image of the Word Domlur (dŏṃbalūra) Obtained by 3D Scanning of The Domlur 1440CE Mallarasa Chokkanatha Temple Donation Inscription.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Correcting a factual error in the original title: The inscription is actual... 1373320 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:3D_scanning_of_the_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_North_Wall_1302CE_Veera_Ballala_Inscription_(Tamil).jpg|thumb|314x314px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ 1302CE ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್.]] [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1200-1440 ರ ಅವಧಿಯ 18 ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದ್ದು ದೊಮ್ಮಲೂರು ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 16 ಶಾಸನಗಳು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಅಥವಾ ಚೊಕ್ಕ ಪೆರುಮಾಳ್ (ಹಿಂದೂ ದೇವರು ವಿಷ್ಣು) ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿವೆ . ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ. 1200-1440 ರ ಅವಧಿಯವು ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ, ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |title=Epigraphia Carnatica, Volume 9 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |year=1937 |page=7}}</ref> ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ (ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ) ದಾನ ಮಾಡಿದ ಶಾಸನಗಳಾಗಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Digital Image of the Word Domlur (dŏṃbalūra) Obtained by 3D Scanning of The Domlur 1440CE Mallarasa Chokkanatha Temple Donation Inscription.jpg|thumb|330x330px| ದೊಮ್ಮಲೂರು 1409CE ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯ ದೇಣಿಗೆ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ದೊಂಬಲೂರ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] [[ಚಿತ್ರ:Digital Image Highlighting the Place Name 'Dŏṃbalūra' in the Domlur 1440CE Mallarasa Chokkanatha Temple Donation Inscription.png|thumb| ದೊಮ್ಮಲೂರು 1409 CE ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ದೇಣಿಗೆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ 'ದೊಂಬಲೂರ' ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ''ಟೊಂಬಲೂರು'', ''ದೊಂಬಲೂರು'' ಮತ್ತು ''ದೇಸಿ ಮಾಣಿಕ್ಯ ಪಟನಂ'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಶಾಸನಗಳು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿವೆ. "ದೊಮ್ಮಲೂರು" ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ಎಂಬೆ ದೇವರ ತಮಿಳು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ, [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ತಮಿಳು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಟೊಂಬಲೂರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕನಿಷ್ಠ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ]] ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n312/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> 1975 ರಲ್ಲಿ ಎಎಸ್ಐನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ ಅವರು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನಲ್ಲಿ]] 8 ನೇ ಶತಮಾನದ ಭೈರವ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದದ್ದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಗೆಜಟೀರ್, ಭಾಗ 1, 1990 ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಒಂದು ವಸಾಹತು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಹತ್ವವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಆ ವಿಗ್ರಹವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ ಅವರ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಲಿ ಇಂದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ. <ref>{{Cite web |last=Damodaran |first=Akhila |date=2017-03-02 |title=Temple of the beautiful god |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2017/Mar/02/temple-of-the-beautiful-god-1576356.html |access-date=2024-03-24 |website=The New Indian Express}}</ref> <ref name="Srivatsa">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Srivatsa |first=Sharath |date=2022-07-14 |title=Bengaluru's inscriptions: Footprints of history traced anew |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/bengalurus-inscriptions-footprints-of-history-traced-anew/article65636164.ece |access-date=2024-03-24 |work=The Hindu |issn=0971-751X}}</ref> == ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ == ಈ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಮತ್ತು ನಂತರರ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ ಅವರು ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿ 1911 ರ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯವು ಶಿಥಿಲಗೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಅವರು ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳ ಉತ್ಖನನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ, ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಗುಂಪುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಯದ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾದ 1947 ರ ವರ್ಣಚಿತ್ರವು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಶಿಥಿಲಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 1947 ರ ನಂತರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=12 August 2017 |title=70 years of Independence: A Bengaluru temple's tryst with destiny |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/70-years-of-independence-a-bengaluru-temples-tryst-with-destiny/articleshow/60036984.cms |work=The Times of India}}</ref> ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ 11 ಶಾಸನಗಳನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಮಾತ್ರ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ 7 ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. == ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆ ಸಾ.ಶ. 1302 ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನ == ಇದು ಸಾ.ಶ. ೨೦-ಫೆಬ್ರವರಿ-೧೩೦೨ ದಿನಾಂಕದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದ ದತ್ತಿ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಗ್ಗ ತೆರಿಗೆ, ಆದಾಯ, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕಾದ ಇತರ ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ]] ಒಣ ಮತ್ತು ತೇವ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಸೋಮನಾಥ ದೇವರ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಚೊಕ್ಕ ಪೆರುಮಾಳ್‌ಗೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನವು [[ಹಳೆ ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಮಡಿವಾಳ ಸೋಮೇಶ್ವರ]], ಗುಂಜೂರು ಸೋಮೇಶ್ವರ, ಐವರ ಕಂದಪುರ ಧರ್ಮೇಶ್ವರ, ನಂದಿ ಕಮಟೇಶ್ವರ, ಶಿವರ [[ಕೋಲಾರ|ಗಂಗಾದರೇಶ್ವರ]] ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಇದು ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳನು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನ]] ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಅನುದಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದ್ದನು. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ೧೯೧೧ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":02">{{Cite web |date=April 2022 |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |url=https://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions/page/171/mode/1}}</ref> === ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಚಿತ್ರ:3D_scanning_of_the_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_North_Wall_1302CE_Veera_Ballala_Inscription_(Tamil).jpg|thumb|314x314px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ ಸಾ.ಶ. 1302CE ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್.]] ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''೧೯೧೧ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ'' ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore Archaeological Reports |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.107060/mode/1up |title=Annual Report Of The Archaeological Survey Of Mysore For The Year 1910 To 1911}}</ref> ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಇನ್ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ಸ್ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ತಂಡವು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಶಾಸನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿತು. ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಿಂದ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೌಂದರ್ಯಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಪೊನ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ್ ಅವರು ಶಾಸನವನ್ನು ನಂತರ ಓದಿದರು. ಶಾಸನದ ಬರವಣಿಗೆಯ ದಿನಾಂಕ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ಗೆ ಪರಿವರ್ತಿತ) ಫೆಬ್ರವರಿ 20, 1302. === ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೧೯ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 1658 ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಷರಗಳು 4.3 ಸೆಂ.ಮಿ. ಎತ್ತರ, 3.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.3 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳವಾಗಿವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಶಾಸನವನ್ನು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಲಿಪಿಗಳು ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು, [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಲಿಪ್ಯಂತರವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ (ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮೂಲ ಶಾಸನದ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ). {| class="wikitable" ! !Modern Tamil !IAST !Modern Kannada |- |1 |ஸ்வஸ்தி ஶ்ரீ ஶ்ரீ மத் ப்ரதாப சக்ரவத்தி ஶ்ரீ ஹொய்சாள வீரவல்லாளதேவன் ஹேஸர குந்தாணி ராஜ்யம் விரிவி நாடு மாசந்தி நாடு முரசுனாடு பெண்ணையாண்டார் மட நாடு ஐம்புழுகூர் நாடு எலவூர் நாடு குவளால நாடு கைவார நாடு சொக்கனாயன் பற்று இலைப்பாக்க நாடு முன்னான எல்லா நாடுகளிலுள்ள தேவஸ்தானங்களில் மடபதிகளுக்கும் ஸ்தானாபதிக்கும் விண்ணப்பஞ் செய்யப் (பெற) கலியுக வருஷம் 3679 இதன் மேற் செல்லா நின்ற ஸகாப்தம் 1224 ஆவது ப்ல வருஷத்து மார்கழி மாஸம் 22 ௳ திங்கட்கிழமை நாள் இந்த ராஜ்யத்து தேவதானன் திருவிடையாட்டம் மடப்புறம் பள்ளிச்சந்தமான தான மான்யங்களில் இறுக்கும் ஸித்தாயங் காணி |svasti śrī śrī mat pratāpa cakravatti śrī hŏycāl̤a vīravallāl̤atevan hesara kuntāṇi rājyam virivi nāṭu mācanti nāṭu muracunāṭu pĕṇṇaiyāṇṭār maṭa nāṭu aimpuḻukūr nāṭu ĕlavūr nāṭu kuval̤āla nāṭu kaivāra nāṭu cŏkkanāyaṉ paṟṟu ilaippākka nāṭu muṉṉāṉa ĕllā nāṭukal̤ilul̤l̤a tevastāṉaṅkal̤il maṭapatikal̤ukkum stāṉāpatikkum viṇṇappañ cĕyyap (pĕṟa) kaliyuka varuṣam 3679 itaṉ meṟ cĕllā niṉṟa sakāptam 1224 āvatu pla varuṣattu mārkaḻi māsam 22 ௳ tiṅkaṭkiḻamai nāl̤ inta rājyattu tevatāṉan tiruviṭaiyāṭṭam maṭappuṟam pal̤l̤iccantamāṉa tāṉa mānyaṅkal̤il iṟukkum sittāyaṅ kāṇi |ಸ್ವಸ್ತಿ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಮತ್ ಪ್ರತಾಪ ಚಕ್ರವತ್ತಿ ಶ್ರೀ ಹೊಯ್ಚಾಳ ವೀರವಲ್ಲಾಳತೇವನ್ ಹೇಸರ ಕುಂತಾಣಿ ರಾಜ್ಯಂ ವಿರಿವಿ ನಾಟು ಮಾಚಂತಿ ನಾಟು ಮುರಚುನಾಟು ಪೆಣ್ಣೈಯಾಂಟಾರ್ ಮಟ ನಾಟು ಐಂಪುೞುಕೂರ್ ನಾಟು ಎಲವೂರ್ ನಾಟು ಕುವಳಾಲ ನಾಟು ಕೈವಾರ ನಾಟು ಚೊಕ್ಕನಾಯನ಼್ ಪಱ್ಱು ಇಲೈಪ್ಪಾಕ್ಕ ನಾಟು ಮುನ಼್‌ನ಼ಾನ಼ ಎಲ್ಲಾ ನಾಟುಕಳಿಲುಳ್ಳ ತೇವಸ್ತಾನ಼ಂಕಳಿಲ್ ಮಟಪತಿಕಳುಕ್ಕುಂ ಸ್ತಾನ಼ಾಪತಿಕ್ಕುಂ ವಿಣ್ಣಪ್ಪಞ್ ಚೆಯ್ಯಪ್ (ಪೆಱ) ಕಲಿಯುಕ ವರುಷಂ 3679 ಇತನ಼್ ಮೇಱ್ ಚೆಲ್ಲಾ ನಿನ಼್ಱ ಸಕಾಪ್ತಂ 1224 ಆವತು ಪ್ಲ ವರುಷತ್ತು ಮಾರ್ಕೞಿ ಮಾಸಂ 22 ௳ ತಿಂಕಟ್ಕಿೞಮೈ ನಾಳ್ ಇಂತ ರಾಜ್ಯತ್ತು ತೇವತಾನ಼ನ್ ತಿರುವಿಟೈಯಾಟ್ಟಂ ಮಟಪ್ಪುಱಂ ಪಳ್ಳಿಚ್ಚಂತಮಾನ಼ ತಾನ಼ ಮಾನ್ಯಂಕಳಿಲ್ ಇಱುಕ್ಕುಂ ಸಿತ್ತಾಯಙ್ ಕಾಣಿ |- |2 |க்கை தறியிறை கட்டாரப்பாட்டம் சாரி(கை)யுட்பட்ட பல வரிவுகளும் மற்றுமெப்பேற்பட்ட இறைகளுந் தவிற்து இந்த விபவங்கள் இந்தந்த தேவர்களுக்கு பூஜைக்கும் அமுதுக்கும் போகங்களுக்கும் திருப்பணிக்கும் தாரா பூ(ர்)ண்ணமாக உதகம் பண்ணிக் குடுத்தோம் இப்படிக்கு இலைப்பாக்க நாட்டுத் தோம்பலூரில் சோமனாத தேவருடைய தேவதானமு மடப்புறமும் நீக்கி யிந்தத் தோம்பலூர் நஞ்சை புன்செய் நாற்பாலெல்லையு மேநோக்கின மரமும் கீனோக்கின கிணறு மனையும் மனைப்படப்பையு மெப்பேற்பட்ட வுரிமையு மெப்பேற்பட்ட இறைககளும் இவ்வூற் பெருமாள் சொக்கப் பெருமாளுக்கு உதகம் பண்ணிக் குடுத்தோம் இந்த விபவம் கொ |kkai taṟiyiṟai kaṭṭārappāṭṭam cāri(kai)yuṭpaṭṭa pala varivukal̤um maṟṟumĕppeṟpaṭṭa iṟaikal̤un taviṟtu inta vipavaṅkal̤ intanta tevarkal̤ukku pūjaikkum amutukkum pokaṅkal̤ukkum tiruppaṇikkum tārā pū(r)ṇṇamāka utakam paṇṇik kuṭuttom ippaṭikku ilaippākka nāṭṭut tompalūril comaṉāta tevaruṭaiya tevatāṉamu maṭappuṟamum nīkki yintat tompalūr nañcai puṉcĕy nāṟpālĕllaiyu menokkiṉa maramum kīṉokkiṉa kiṇaṟu maṉaiyum maṉaippaṭappaiyu mĕppeṟpaṭṭa vurimaiyu mĕppeṟpaṭṭa iṟaikakal̤um ivvūṟ pĕrumāl̤ cŏkkap pĕrumāl̤ukku utakam paṇṇik kuṭuttom inta vipavam kŏ |ಕ್ಕೈ ತಱಿಯಿಱೈ ಕಟ್ಟಾರಪ್ಪಾಟ್ಟಂ ಚಾರಿ(ಕೈ)ಯುಟ್ಪಟ್ಟ ಪಲ ವರಿವುಕಳುಂ ಮಱ್ಱುಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ಇಱೈಕಳುನ್ ತವಿಱ್ತು ಇಂತ ವಿಪವಂಕಳ್ ಇಂತಂತ ತೇವರ್ಕಳುಕ್ಕು ಪೂಜೈಕ್ಕುಂ ಅಮುತುಕ್ಕುಂ ಪೋಕಂಕಳುಕ್ಕುಂ ತಿರುಪ್ಪಣಿಕ್ಕುಂ ತಾರಾ ಪೂ(ರ್)ಣ್ಣಮಾಕ ಉತಕಂ ಪಣ್ಣಿಕ್ ಕುಟುತ್ತೋಂ ಇಪ್ಪಟಿಕ್ಕು ಇಲೈಪ್ಪಾಕ್ಕ ನಾಟ್ಟುತ್ ತೋಂಪಲೂರಿಲ್ ಚೋಮನ಼ಾತ ತೇವರುಟೈಯ ತೇವತಾನ಼ಮು ಮಟಪ್ಪುಱಮುಂ ನೀಕ್ಕಿ ಯಿಂತತ್ ತೋಂಪಲೂರ್ ನಂಚೈ ಪುನ಼್ಚೆಯ್ ನಾಱ್ಪಾಲೆಲ್ಲೈಯು ಮೇನೋಕ್ಕಿನ಼ ಮರಮುಂ ಕೀನ಼ೋಕ್ಕಿನ಼ ಕಿಣಱು ಮನ಼ೈಯುಂ ಮನ಼ೈಪ್ಪಟಪ್ಪೈಯು ಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ವುರಿಮೈಯು ಮೆಪ್ಪೇಱ್ಪಟ್ಟ ಇಱೈಕಕಳುಂ ಇವ್ವೂಱ್ ಪೆರುಮಾಳ್ ಚೊಕ್ಕಪ್ ಪೆರುಮಾಳುಕ್ಕು ಉತಕಂ ಪಣ್ಣಿಕ್ ಕುಟುತ್ತೋಂ ಇಂತ ವಿಪವಂ ಕೊ |- |3 |ண்டு திருவாராதனையும் திருப்பொன் கம்ம.... கங்களுந் திருப்பணியும் குறைவற நடத்தி நமக்கும் நம் ராஜ்யத்துக்கும் அற பூதையமாக வாழ்த்தி ஸுகமேயிருப்பது |ṇṭu tiruvārātaṉaiyum tiruppŏṉ kamma.... kaṅkal̤un tiruppaṇiyum kuṟaivaṟa naṭatti namakkum nam rājyattukkum aṟa pūtaiyamāka vāḻtti sukameyiruppatu |ಣ್ಟು ತಿರುವಾರಾತನ಼ೈಯುಂ ತಿರುಪ್ಪೊನ಼್ ಕಮ್ಮ.... ಕಂಕಳುನ್ ತಿರುಪ್ಪಣಿಯುಂ ಕುಱೈವಱ ನಟತ್ತಿ ನಮಕ್ಕುಂ ನಂ ರಾಜ್ಯತ್ತುಕ್ಕುಂ ಅಱ ಪೂತೈಯಮಾಕ ವಾೞ್ತ್ತಿ ಸುಕಮೇಯಿರುಪ್ಪತು |} === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, "Salutation ! In the reign of hoysala king Veera vallaala deva, As per the requests to the all the head of temples and monasteries of the Hesara kundani kingdom, virivi naadu, maasanthi naadu, murasu naadu, pennaiyandar mada naadu, Aimpuzhugur naadu, elavur naadu, kuvalaala naadu, kaaivaara naadu, ilaipakka naadu (Properties of chokka natha) In kaliyuga year 3679, saka year 1224  margazhi month 22nd day, monday, all the taxes from the temple lands (devadana - shiva, thiruvidaiyattam - vishnu, pallichandam - buddhist and jain) including loom tax, revenue, customs tax and other taxes are to be given to the pooja, food and others offerings to the gods of the respective temples. In thombalur all the taxes and the rights from the dry and wet lands expect of the somanatha deva's properties are given to the chokka perumaal. It includes all the trees, wells, plots within the boundary of the land, with this revenue all the worships and renovations of the temple should be performed without any issues" == ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ಶಾಸನ (ತಮಿಳು) == ಇದು [[ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಪಠ್ಯವು ತಮಿಳು ಮತ್ತು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಎರಡೂ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ 16ನೇ ಶತಮಾನದ್ದೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಪಠ್ಯವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್‌ರು 15 ವತ್ತಮ್ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ 5 ನಾಳಯಾರರ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಗವರ್ ಮತ್ತು ಸೊಕ್ಕಪ್ಪನ್ ಅವರು ಬೆಳೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅಲ್ಲಪ್ಪನ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಲಿ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":2">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Singaperumal_Nambiyar_Tamil_Inscription.jpg|thumb|310x310px| ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನ.]] === ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 ರಲ್ಲಿ, ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಇನ್ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಷನ್ಸ್ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ತಂಡವು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಶಾಸನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿತು. ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನಿಂದ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೌಂದರ್ಯಿ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಪೊನ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ್ ಅವರು ಶಾಸನವನ್ನು ನಂತರ ಓದಿದರು. === ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === [[ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನದ]] ಕಲ್ಲು 16ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 311 ರಿಂದ ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅಕ್ಷರಗಳು ಸುಮಾರು 4.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 5.5 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ, ಮತ್ತು 0.3 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳವಾಗಿವೆ. === ಲಿಪ್ಯಂತರ === [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Singaperumal_Nambiyar_Tamil_Inscription_02.png|thumb|348x348px| 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ.]] ಈ ಶಾಸನವನ್ನು [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಲಿಪಿಗಳು ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ತಮಿಳು, [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ನಿಖರವಾದ ಲಿಪ್ಯಂತರವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ (ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಮೂಲ ಶಾಸನದ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ). {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! ತಮಿಳು ! ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ. ! ಕನ್ನಡ ಲಿಪ್ಯಂತರ |- | 1 | ವ್ಯಯ ವರುಷಂ ಆದಿ ತಿಂಗಳು ಚಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಪ್ಪೆರು ನಂಬಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪದಿನೈಂಜು ವಟ್ಟಂ. ಯಿದಿಲ್ ಯಿರಾಗವ‑ | ವಿಯಯಾ ವರುಷಂ ಆತಿ ಮಾತಂ ಕಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪತಿತೈಂಚು ವಂತಾಂ. ಯಿಟಿಲ್ ಯಿರಾಕವ‑ | ವಿಯಯ ವರುಷಂ ಆಟಿ ಮಾತಂ ಚಾಲತ್ತಲ್ ಕಾಣಿಯಿಲ್ ಚಿಂಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಪಿಯಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪತಿನ ಬಗ್ಗೆಯಿಂಚು ವಟ್ಟಂ. ಯಿತಿಲ್ ಯಿರಾಕವ‑ |- | 2 | ರುಮ್ ಸೊಕ್ಕಪ್ಪನುಂ ಅಲ್ಲಪ್ಪನಕ್ಕುಂ ತಂಬಿಮಾಕ್ಕುಂ ಐಂಚು ದಿನಯಾರರ್ ಪೂಕ್ತವಾಗಿ ಕುಡುತ್ತೊಂ. | rum cŏkkappaṉum allappanukkum tampimākkum aiunchu nal̤ayarar pūktamāka kuṭuttom. | ರುಂ ಚೊಕ್ಕಪ್ಪನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಂ ಅಲ್ಲಪ್ಪನುಕ್ಕುಂ ತಂಪಿಮಾಕ್ಕುಂ ಐಂಚು ನಾಳಯಾರರ್ ಪೂಕ್ತಮಾಕ ಕುಟುತ್ತೋಂ. |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. 1328 ಕಾಮಣ್ಣ ದಂಡನಾಯಕನ ಕೊಡುಗೆ == ಇದು ಅಪೂರ್ಣ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಅದದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವಂತೆ 1328CE ದಿನಾಂಕದ ಸಂಭಾವ್ಯ ದಾನಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಪೊನ್ನಣ್ಣನ ಮಗ ಕಾಮನ ದಂನಾಯಕನು ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ಶಾಸನವು ಬಹುಶಃ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ-9 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು 21 ಸೆಂ.ಮೀ. ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 229&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 4. ಸೆಂ.ಮೀ. ಎತ್ತರ, 5 ಸೆಂ.ಮೀ. ಅಗಲ & 0.27 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಮಧ್ಯಮ ಆಳ) ಇವೆ. ===ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಲಿಪ್ಯಂತರವು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಕೆಳಗಿನ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಅದು ಈ ರೀತಿ ಇದೆ. {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ! [[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]] |- | | ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀಮತ್ಪ್ರತಾಪ ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿ ಹೊಯಿಸಳ ಭುಜಬಲ ಶ್ರೀವೀರಬಲ್ಲಾಳ ದೇವರಸರು ಸುಖ ಸಂಕಥಾ ವಿನೋದದಿಂ |svastiśrīmatpratāpa cakravartti hŏyisal̤a ̤ bhujabal̤a śrīvīr ̤ aballāl̤a de ̤ varasaru sukha saṃkathā vinodadiṃ |- | 1 | ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಜಯಾಭ್ಯುದಯಶ್ಚ ಶಕವರುಷ ೧೨೫೧ನೆಯ ವಿಭವ ಸಂವತ್ಸರದ ಆಶ್ವಯಿಜ ಬ೧೧ಶು ದಂಡು |svastiśrī jayābhyudayaśca śakavaruṣa 1251nĕya vibhava saṃvatsarada āśvayija ba11śu daṃdu |- | 2 | ಪೊನ್ನಣ್ಣನವರ ಮಕ್ಕಳು .......................... |pŏṃnaṃṇanavara makkal̤u k ̤ āmaṃṇa daṃṇāyakaru . . . . . . . . . . . |- | | (ಮುಂದೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ) |(rest is not seen) |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. 1409 ನಾಗಪ್ಪ ದಂಡನಾಯಕನ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಕೊಡುಗೆ ಶಾಸನ == ಇದು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ರಾಜ ದೇವರಾಯ II ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ 15 ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ದಾನ ಮಾಡಿದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು "ಶಖವರುಷ ಸಾವಿರದ ಮುನ್ನೂರ ಮೂವತ್ತನೇಯ ವಿರೋಧಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಚಯಿತ್ರ ಶುದ್ಧಾಸೋ" ಎಂದು ಶಾಸನವು ನಿಖರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೂಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ 21 ಮಾರ್ಚ್ 1409 ಆಗಿದೆ. ಇದು ಕರಡಿಯಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ತೆರಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಆದಾಯವನ್ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರಿಗೆ ನಾಗಪ್ಪ ದಂನಾಯಕನು ದಾನ ಮಾಡಿದ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ (ಕರಡಿಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಇಂದು ಇಲ್ಲ, ಇದು ಇಂದು ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ನೆರೆಯ ಕೋಡಿಹಳ್ಳಿ ಆಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ). ಇದು [[ದೊಮ್ಮಲೂರು|ದೊಮ್ಮಲೂರನ್ನು]] ದೊಮನೂರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಯಲಹಂಕ]] ನಾಡು ಆಡಳಿತ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಯಲಹಂಕ ನಾಡು ಕೆಳೆಕುಂದ-300 ರ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಗಂಗವಾಡಿ-96000 ದೊಡ್ಡ ಆಡಳಿತ ಘಟಕದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜಾ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು ಈ ದೇಣಿಗೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಶಾಸನದ ಮಹತ್ವವು ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿವಿಧ ತೆರಿಗೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ವೃತ್ತಿಪರ, ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಸರಕು ತೆರಿಗೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಗ್ಗದೆರೆ (ಮಗ್ಗ ತೆರಿಗೆ), ಮಡು (ಜೇನು ಸಂಗ್ರಹಕಾರರು ಅಥವಾ ಮದ್ಯ ತಯಾರಕರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಭಡಗಿ (ಬಡಗಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕಮಾರ (ಕಮ್ಮಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಆಸಗ (ಅಗಸರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ನಾವಿಂದ (ಕ್ಷೌರಿಕರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕುಂಭಾರ (ಕುಂಬಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಮಾದೆಗ (ಚಮ್ಮಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕಾಯಿಗಾಣ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಾಣ (ಎಣ್ಣೆ ಗಿರಣಿ, ಮಾನವ ಮತ್ತು ಎತ್ತು-ಚಾಲಿತ) ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು, ಎತ್ತು (ಎತ್ತುಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ತೊಟ್ಟು (ಗುಲಾಮರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಬಂಡಿ (ಬಂಡಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಕುದುರೆ ಕುಳಿ ಮಾರಿದ ಶುಂಕ (ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳ ಮಾರಾಟದ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆಗಳು), ಕೋಣ (ಗಂಡು ಎಮ್ಮೆಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಕುರಿ (ಕುರಿಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಯೆಮ್ಮೆ (ಹೆಣ್ಣು ಎಮ್ಮೆಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಆಲೆ (ವೀಳ್ಯದ ಎಲೆ ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲ ತಯಾರಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಅಡೆಕೆ (ಅಡಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಮಾರಾವಳಿ (''ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ)'', ತೋಟ (ತೋಟಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ತುಡಿಕೆ (ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಜಮೀನಿನ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಅಕ್ಕಸಾಲೆ (ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸಗಾರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ), ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಳವರು ಮತ್ತು ಹೊರವರು (ಕುರಿ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಆಮದು ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ). <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಶಾಸನವು 62 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 208 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲವಾಗಿದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 4 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.16 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಕನಿಷ್ಠ) ಇವೆ. === ಆಧುನಿಕ [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]] ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, {| class="wikitable" !Line Number ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] |- |1 |0 ಸ್ವಸ್ತಿ ಶ್ರೀ ಶಖವರುಷ ಸಾವಿರದ ಮೂನ್ನೂಱ ಮೂವತ್ತನೆಯ ವಿರೋಧಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಚಯಿತ್ರ ಸುದ್ದ ೫ಸೋ ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಮನುಮಹಾರಾಜಾ |0 svasti śrī śakhavaruṣa sāvirada mūnnūṟa mūvattanĕya virodhi saṃvatsarada cayitra sudda 5so svastiśrī manumahārājā |- | |0 ದೊಮನೂರ . . . |0 dŏmanūra . . |- |2 |ಧಿರಾಜ ರಾಜಪರಮೇಸ್ವರ ಶ್ರೀವೀರಪ್ರಥಾಪ ದೇವರಾಯ ಮಹಾರಾಯರ ಭುಜಪ್ರಥಾಪ ನಾಗಪ್ಪ ದಂಣಾಯ್ಕರು ಎಲಕ್ಕನಾಡು ವೊಳಗೆ |dhirāja rājaparamesvara śrīvīraprathāpa devarāya mahārāyara bhujaprathāpa nāgappa daṃṇāykaru ĕlakkanāḍu vŏl̤ag̤ĕ |- |3 |ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಸಲುವಂಥಾ ದಿನ ಕಟ್ಟಲೆಯಲು ಕರಡಿಯಹಳಿಯ ಚತುಸ್ಸೀಮೆ ವೊಳಗಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ಸಲುವ ಗ್ರಾಮ೧ |cŏkkanātha devarigĕ saluvaṃthā dina kaṭṭalĕyalu karaḍiyahal̤iy̤ a catussīmĕ vŏl̤ag̤ āda grāmagal̤ig̤ ĕ saluva grāma1 |- |4 |ಱ ಮಗ್ಗದೆಱೆ ಮದು ಭಡಗಿ ಕಂಮಾಱ ಆಸಗ ನಾವಿಂದ ಕುಂಭಾಱ ಮಾದೆಗ ಕಯೀಗಾಣ ಯೆತ್ತು ಗಾಣ ಎತ್ತುತೊತ್ತು |ṟa maggadĕṟĕ madu bhaḍagi kaṃmāṟa āsaga nāviṃda kuṃbhāṟa mādĕga kayīgāṇa yĕttu gāṇa ĕttutŏttu |- |5 |0 ಬಂಡಿ ಕುದುರೆಯ ಕುಳಿಮಾಱಿದ ಶುಂಖ ಕೋಣ ಕುಱಿ ಎಂಮೆ ಆಲೆ ಅಡೆಕೆಯ ಮರವಳಿ . . . . . [ತೋ]ಟ ತುಡಿಕೆ |0 baṃḍi kudurĕya kul̤imāṟida śuṃkha k ̤ oṇa kuṟi ĕṃmĕ ālĕ aḍĕkĕya maraval̤i . . . . . [t ̤ o]ṭa tuḍikĕ |- |6 |0 ಅಕ್ಕಸಾಲೆಱ ಗ್ರಾಮಗಳ ವೊಳವಾಱು ಹೊಱವಾಱು ಮಱು ಕೊಡಗೆ ಕೊಂಡಂತಾ ಎತ್ತು . . . . . ಕುಱಿ ಎಂ |0 akkasālĕṟa grāmagal̤a v ̤ ŏl̤a̤vāṟu hŏṟavāṟu maṟu kŏḍagĕ kŏṃḍaṃtā ĕttu . . . . . kuṟi ĕṃ |- |7 |0 ಮೆ ಕುದುರೆ ವೊಳಗಾದ ಏನುಳಂತಾ ಸುಂಖ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಗದು ವೊಳಗಾದ ಮೇಲ್ಗಾಪಯಿ . . . . ದೇವರ ನಂದಾ |0 mĕ kudurĕ vŏl̤ag̤ āda enul̤aṃ̤ tā suṃkha svāmiya magadu vŏl̤ag̤ āda melgāpayi . . . . devara naṃdā |- |8 |0 ದೀವಿಗೆಗೆ ಧಾರಾಪೂರ್ವ್ವಖವಾಗಿ ಅಚಂದ್ರಾರ್ಕ್ಕಸ್ತಾಯಿಯಾಗಿ ನಡೈಯಲೆಂದು . . . . ಸಾಶನಕೆ |0 dīvigĕgĕ dhārāpūrvvakhavāgi acaṃdrārkkastāyiyāgi naḍaiyalĕṃdu . . . . sāśanakĕ |- |9 |0 ನಾಗಪ್ಪ ದಂಣಾಯ್ಕರ ಬರಹ ಯೀ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆವನಾನೊಬ್ಬ ತಪ್ಪಿದರೂ ಗಂಗೆಯ ತಡಿಯ ಕಪಿಲೆ . . . . . . ದಲ್ಲಿ ಹೋ . . |0 nāgappa daṃṇāykara baraha yī dharmakkĕ āvanānŏbba tappidarū gaṃgĕya taḍiya kapilĕ . . . . . . dalli ho . |- |10 |<nowiki>ಸ್ವದೆತ್ತಾಂ ಪರದೆತ್ತಾಂ ವಾಯೋಹರೇತ್ತು ವಸುಂಧರ | ಷಷ್ಟಿರ್ವ್ವರುಷ ಸ್ರಹಸ್ರಾಣಿ ವ್ರಿಷ್ಟಾಯಾಂ . . . . .</nowiki> |<nowiki>svadĕttāṃ paradĕttāṃ vāyoharettu vasuṃdhara | ṣaṣṭirvvaruṣa srahasrāṇi vriṣṭāyāṃ . . . . </nowiki> |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಸಾ.ಶ. ೧೪೪೦ ಮಲರಸನ ದಾನ ಶಾಸನ == ಇದು ದೊಂಬಲೂರಿನ ಗಡಿಯೊಳಗಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೆಜ್ಜುಂಕ ತೆರಿಗೆ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸರಕುಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ತೆರಿಗೆ) ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರಿ ಮಲ್ಲರಸನು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬೆಳಗಿನ ಆಹಾರ ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ದೇವರಾಯ II ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ದಾನದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು "ಶಖವರುಷ ೧೩೬೨ ರೌದ್ರಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಭಾದ್ರಪದ ಬಾ ೭ ಸೋ" ಎಂದು ಶಾಸನವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೂಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೭-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್-೧೪೪೦ ಶನಿವಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅನುದಾನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತಳೆ-ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಪವಿತ್ರ ಹಸು ಕಪಿಲೆಯನ್ನು ಕೊಂದವನಿಗೆ ಬರುವಂತೆಯೇ ಶಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಶಾಪವಿದ್ದು, ಇತರರ ದಾನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವಂತ ದಾನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುಣ್ಯವು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ದಾನವನ್ನು ಅಗೌರವಿಸುವ ಯಾರಾದರೂ ಹುಳವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಮೊದಲು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ, ಶಾಸನವು ದೇವಾಲಯದ ಎಡ ಮುಂಭಾಗದ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. <ref name="issuu.com">{{Cite web |date=2017-08-20 |title=StoneInscriptionsOfBangalore by Udaya Kumar P.L - Issuu |url=https://issuu.com/udayakumarp.l/docs/stoneinscriptionsofbangalore |access-date=2024-03-25 |website=issuu.com}}</ref> <ref>{{Citation |title=Reading the 1440CE inscription at the Domlur Chokkanathaswamy temple |date=4 March 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=n3Ebsuq4fJU |access-date=2024-03-25}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೧೭೦ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 54&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] ಅಕ್ಷರಗಳು 3.7 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 3.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.35 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ (ಕನಿಷ್ಠ ಆಳ). === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, {| class="wikitable" !Line Number ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] |- |1 |ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರೀ ಶಖವರು |svastiśrī śakhavaru |- |2 |ಷ ೧೩೬೨ ರಊದ್ರಿ ಸಂವತ್ಸ |ṣa 1362 raūdri saṃvats |- |3 |<nowiki>ರದ ಭಾದ್ರಪದ ಬ ೭ ಸೋ | ರಾಜಾ</nowiki> |<nowiki>rada bhādrapada ba 7 so | rājā</nowiki> |- |4 |ಧಿರಾಜ ರಾಜಪರಮೇಶ್ವರ ಶ್ರೀವೀ |dhirāja rājaparameśvara śrīv |- |5 |ರದೇವರಾಯ ಮಹಾರಾಯರು ಸ್ತಿ |radevarāya mahārāyaru sti |- |6 |ರ ಸಿಂಹ್ಹಾಸನಾಱೂಢರಾಗಿ ಯಿ |ra siṃhhāsanāṟūḍharāgi yi |- |7 |ರಭೇಕೆಂದು ಪಟ್ಟಣದ ರಾಯಂ |rabhekĕṃdu paṭṭaṇada rāyaṃ |- |8 |ಣಗಳು ಕಳಿಹಿದ ಸೊಂಡೆಯಕೊ |ṇagal̤u kal̤uihida sŏṃḍĕyakŏ |- |9 |ಪ್ಪದ ವೆಂಠೆಯದ ಹೆಜ್ಜುಂಕದ |ppada vĕṃṭhĕyada hĕjjuṃkada |- |10 |ಅತಿಕಾರಿ ಮಲ್ಲರಸರು ಡೊಂಬ |atikāri mallarasaru ḍŏṃba |- |11 |ಲೂರ ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಕೊ |lūra cŏkkanātha devarigĕ kŏ |- |12 |ಟ್ಟ ದಾನಧಾರೆಯ ಕ್ರಮವೆಂತೆಂ |ṭṭa dānadhārĕya kramavĕṃtĕṃ |- |13 |ದಡೆ ಪ್ರಾಕಿನಲ್ಲಿ ಸೊಂಡೆಯಕೊಪ್ಪ |daḍĕ prākinalli sŏṃḍĕyakŏppa |- |14 |ದ ವೆಂಟೆಯಕ್ಕೆ ಆರುಬಂದ ಅ |da vĕṃṭĕyakkĕ ārubaṃda a |- |15 |ಸುಂಕದವರೂ ಆ ಡೊಂಬಲೂ |suṃkadavarū ā ḍŏṃbalū |- |16 |ರಚೊಕ್ಕನಾತದೇವರಿಗೆ ಸಲು |racŏkkanātadevarigĕ salu |- |17 |ವಂತಾ ಚತುಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಂ |vaṃtā catusīmĕyalli ul̤aṃ |- |18 |ತಾ ಆವಾವಾ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ಬಹಂ |tā āvāvā grāmagal̤igĕ bahaṃ |- |19 |ತಾ ಹೆಜ್ಜುಂಕದ ವರ್ತ್ತನೆಯ ಉಡು |tā hĕjjuṃkada varttanĕya uḍu |- |20 |ಗಱೆಯನೂ ಪೂರ್ವ್ವಮರ್ಯ್ಯ |gaṟĕyanū pūrvvamaryya |- |21 |ಯಾದೆಯ ಆ ಚಂದ್ರಾರ್ಕ್ಕ ಸ್ತಾ |yādĕya ā caṃdrārkka stā |- |22 |ಯಿಯಾಗಿ ನಂಮ್ಮ ರಾಯಂಣ |yiyāgi naṃmma rāyaṃṇa |- |23 |ಯೊಡೆರ್ಯ್ಯಗೆ ಸಕಳ ಸಾಂಬ್ರಾಜ್ಯ |yŏḍĕryyagĕ sakal̤a sāṃbrājya |- |24 |ವಾಗಿ ಯಿರಬೇಕೆಂದು ನಂ |vāgi yirabekĕṃdu naṃ |- | |(ಹಿಂಭಾಗ) |Backside |- |25 |ನಂಮ್ಮ ವರ್ತ್ತನೆಯ ಉಡುಗಱೆಯ |naṃmma varttanĕya uḍugaṟĕya |- |26 |ನು ಚೊಕ್ಕನಾಥ ದೇವರಿಗೆ ಉಷಕ್ಕಾಲದ ಆ |nu cŏkkanātha devarigĕ uṣakkālada ā |- |27 |ಹಾರಕ್ಕೆ ಧಾರಾಪೂರ್ವ್ವಖವಾಗಿ ಆ |hārakkĕ dhārāpūrvvakhavāgi ā |- |28 |ಚಂದ್ರಾರ್ಖ್ಖಸ್ತಾಯ್ಯಾಗಿ ದಾರೆಯನೆಱ |caṃdrārkhkhastāyyāgi dārĕyanĕṟa |- |29 |ದು ಕೊಟ್ಟೆವಾಗಿ ಯೀ ದರ್ಮ್ಮಖ್ಖೆ ಆ |du kŏṭṭĕvāgi yī darmmakhkhĕ ā |- |30 |ವನಾನೊಬ್ಬ ತಪ್ಪಿದಡೂ ಗಂಗೆ |vanānŏbba tappidaḍū gaṃgĕ |- |31 |ಯ ತಡಿಯ ಖಪಿಲೆಯ ಕೊಂದ ಪಾ |ya taḍiya khapilĕya kŏṃda pā |- |32 |<nowiki>ಪದಲ್ಲಿ ಹೋಹರು || ಸುದೆತ್ತಾಂ</nowiki> |<nowiki>padalli hoharu || sudĕttāṃ</nowiki> |- |33 |ದುಗುಣಂ ಪುಂಣ್ಯಂ ಪರದೆತ್ತಾ |duguṇaṃ puṃṇyaṃ paradĕttā |- |34 |ನು ಪಾಲನಂ ಪರದೆತ್ತಾಪಹಾರೇ |nu pālanaṃ paradĕttāpahāre |- |35 |<nowiki>ಣ ಸ್ವದೆತ್ತಂ ನಿಷ್ಪಲಂಬವೇತ್||</nowiki> |<nowiki>ṇa svadĕttaṃ niṣpalaṃbavet||</nowiki> |- |36 |ಸ್ವದೆತ್ತಾಂ ಪರದೆತ್ತಾಂ ವಾಯೋ |<nowiki>ṇa svadĕttaṃ niṣpalaṃbavet||</nowiki> |- |37 |ಹರೇತು ವಸುಂಧರಿ ಸಷ್ಟಿರ್ವ್ವರು |haretu vasuṃdhari saṣṭirvvaru |- |38 |ಷ ಶಹಸ್ರಾಣಿ ವ್ರಿಷ್ಟಾಯಾಂ |ṣa śahasrāṇi vriṣṭāyāṃ |- |39 |<nowiki>ಜಾಯತೆ ಕ್ರಿಮಿ || ಸುಭಮಸ್ತು</nowiki> |<nowiki>jāyatĕ krimi || subhamastu </nowiki> |- |40 |ಮಂಗಳ ಮಹಾಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ |mangal̤a mahā śrī śrī śrī |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಕಂಬದ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Marappillai_Suryappan_Fragmented_Left_Pillar_Tamil_Inscription_01.png|thumb|211x211px| <small>16 ನೇ ಶತಮಾನದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಪಡೆದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ ಮಾರಪ್ಪಿಲ್ಲೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಎಡ ಕಂಬ ತಮಿಳು ಶಾಸನ</small>]] [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Marappillai_Suryappan_Fragmented_Right_Pillar_Tamil_Inscription_02.png|thumb|212x212px| <small>ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಬಲ ಕಂಬದ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ</small>]] ಇವು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಎರಡು ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ಪಠ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಎರಡು [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನಗಳ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು, ಲಿಪಿಅಧ್ಯಯದಿಂದ 16 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಂಬಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref name=":0">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೫೪ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 43&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ಅಕ್ಷರಗಳು ೨.೫ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 2.6 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.25 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" |+ಎಡ ಕಂಬ ! ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- | 1 |பெருவாணியந் மாரப் |pĕruvāṇiyan mārap | ಪೆರುವಾಣಿಯನ್ ಮಾರಪ್ |- | 2 |பிள்ளை சூரியப் |pil̤l̤ai sūriyap | ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರಿಯಪ್ |- | 4 |பந் தந்மம் |pan danmaṃ | ಪನ್ ದನ್ಮಂ |- | 4 |இதூண் |itūṇ | ಇತೂಣ್ |} {| class="wikitable" |+ಬಲ ಕಂಬ ! ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- | 1 |பெருவாணியந் மாரப் |pĕruvāṇiyan mārap | ಪೆರುವಾಣಿಯನ್ ಮಾರಪ್ |- | 2 |பிள்ளை சூரியப் |pil̤l̤ai sūriyap | ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರಿಯಪ್ |- | 3 |பந் த |pan da | ಪನ್ |- | 4 |ந்மம் |nmaṃ | ದನ್ಮಂ |- | 5 |இதூண் |itūṇ | ಇತೂಣ್ |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_Chokkanathaswamy_Temple_16th-century_Kammanan's_Krishna_Pillar_Fragmented_Tamil_Inscription_01.png|thumb|265x265px| <small>ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ</small>]] ಇದು 16 ನೇ ಶತಮಾನದದ ತಮಿಳು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದು ವಡುಗ ಪಿಳ್ಳೆಯವರ ಮಗನಾದ ಕಾಮನನ್ ರ ಕಂಬ ದಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯ ಕೃಷ್ಣ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. <ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು ೪೩ ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 40&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ಅಕ್ಷರಗಳು 2.0 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 2.5 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.25 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. {| class="wikitable" !ಸಾಲು ಸಂಖ್ಯೆ ! [[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|ತಮಿಳು]] ! '''[[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|ಐ.ಎ.ಎಸ್.ಟಿ.]]''' ! [[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|ಕನ್ನಡ]] |- |1 |இக்கால் |ikkāl |ಇಕ್ಕಾಲ್ |- |2 |பேறுடை |peṟuḍai |ಪೇಱುಡೈ |- |3 |யாந் |yān |ಯಾನ್ |- |4 |காம |kāma |ಕಾಮ |- |5 |ணன் |ṇaṉ |ಣನ಼್ |- |6 |தந்ம |danma |ದನ್ಮ |- |7 |ம் |m |ಮ್ |- |8 |வடுக |vaḍuga |ವಡುಗ |- |9 |பிள்ளை |pil̤l̤ai |ಪಿಳ್ಳೈ |- |10 |மகன் |magaṉ |ಮಗನ಼್ |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ == [[ಚಿತ್ರ:Digital_Image_Obtained_by_3D_Scanning_of_The_Domlur_13th-century_Vira_Ramanathan_Pillar_Tamil_Inscription_04.png|thumb|376x376px| <small>ದೊಮ್ಮಲೂರು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭದ ತಮಿಳು ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರ.</small>]] ಇದು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಪೂರ್ಣ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, "ಇಲೈಯಾಪಕ್ಕ ನಟ್ಟು ಡೊಂಬಲೂರಿಲ್ ಚೊಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆರುಮಾಳ್ ಕೊಯಿಲಿಲ್" ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಹಾಕಬಹುದು, ಇದನ್ನು "ಇಲೈಯಾಪಕ್ಕ ನಟ್ಟು, ಡೊಂಬಲೂರ್, ಚೊಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ" ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸಬಹುದು. ದೊಮ್ಮಲೂರಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಏಕೈಕ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಿ ದಿ ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":3">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> === ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು === ಶಾಸನವು 120 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ & 135 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ ಇದೆ. ತಮಿಳು ಅಕ್ಷರಗಳು 6.6 ಸೆಂ.ಮೀ ಎತ್ತರ, 7.8 ಸೆಂ.ಮೀ ಅಗಲ & 0.4 ಸೆಂ.ಮೀ ಆಳ ಇವೆ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ತೈಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.<ref name=":3">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=The Mythic Society |url=http://archive.org/details/qjms-vol-113-2-2022-43-undocumented-bengaluru-inscriptions |title=Quarterly Journal of the Mythic Society (QJMS) VOl 113 2 2022 43 Undocumented Bengaluru Inscriptions |date=April 2022}}</ref> {| class="wikitable" !Line Number ![[ತಮಿಳು ಲಿಪಿ|Tamil]] ![[ಅ.ಸಂ.ಲಿ.ವ.|IAST]] ![[ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ|Kannada]] |- | | |Side 2 | |- |1 |..கூ சூ |..kū cū |..ಕೂ ಚೂ |- |2 |..டாமணி ம |.ḍamaṇi ma |.ಡಮಣಿ ಮ |- |3 |ல ராஜரா |la rājarā |ಲ ರಾಜರಾ |- |4 |ஜ ரா மலப் |ja rā malap |ಜ ರಾ ಮಲಪ್ |- |5 |போரு துக |poru tu ga |ಪೋರು ತು ಗ |- |6 |ண்ட கதந |ṇḍa kadana |ಣ್ಡ ಕದನ |- |7 |ப்ரசண்ட |pracaṃḍa |ಪ್ರಚಂಡ |- |8 |..ண்ட இப |..ṇṭa ipa |..ಣ್ಟ ಇಪ |- |9 |..ண்ட நேக |..ṇṭa neka |..ಣ್ಟ ನೇಕ |- |10 |.வீரநஸ |.vīranasa |.ವೀರನಸ |- |11 |ஹாயசுர ஸ |hāyasura sa |ಹಾಯಸುರ ಸ |- |12 |நிவார ஸிதி |nivāra sidi |ನಿವಾರ ಸಿದಿ |- |13 |கிரிதுர்கம்மல்ல ஸா |giridurga mmalla ca |ಗಿರಿದುರ್ಗ ಮ್ಮಲ್ಲ ಚ |- |14 |லடங்க காம |laḍaṃka kā(rā)ma |ಲಡಂಕ ಕಾ(ರಾ)ಮ |- |15 |ல்ல வீர பக |lla vīra paka |ಲ್ಲ ವೀರ ಪಕ |- |16 |ண்டிரவ மகர |ṇṭirava makara |ಣ್ಟಿರವ ಮಕರ |- |17 |ராஜ்ய நிர்மூலந |rājya nirmūlana |ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ಮೂಲನ |- | | |Side 3 | |- |18 |(பாண்டிய ராய |(pāṃḍiya rāya |(ಪಾಂಡಿಯ ರಾಯ |- |19 |குல சமதா) – Stone damaged at top. |kula camatā) – Stone damaged at top. |ಕುಲ ಚಮತಾ) – Stone damaged at top. |- |19 |குல சமதா) – Stone damaged at top. |kula camatā) – Stone damaged at top. |ಕುಲ ಚಮತಾ) – Stone damaged at top. |- |20 |ரணி சோ |raṇi co |ರಣಿ ಚೋ |- |21 |ள ராஜ்ய |l̤a rājya |ಳ ರಾಜ್ಯ |- |22 |ப்ரதிஷ்டா சா |pratiṣṭā cā |ಪ್ರತಿಷ್ಟಾ ಚಾ |- |23 |ய்ய நிஸ்ஸங் |yya nissaṃ |ಯ್ಯ ನಿಸ್ಸಂ |- |24 |க ப்ரதாப ச்ச |ka pratāpa cca |ಕ ಪ್ರತಾಪ ಚ್ಚ |- |25 |க்ரேவத்தி |krevatti |ಕ್ರೇವತ್ತಿ |- |26 |போஶள வீ |pośal̤a vī |ಪೋಶಳ ವೀ |- |27 |ர ராமனா தே |ra rāmaṉā(tha) de |ರ ರಾಮನ಼ಾ(ಥ) ದೇ |- |28 |வது இலைப் |vatu ilaip |ವತು ಇಲೈಪ್ |- |29 |பாக்க நாட் |pākka nāṭ |ಪಾಕ್ಕ ನಾಟ್ |- |30 |டில் தொம்ப |ṭil tŏṃpa |ಟಿಲ್ ತೊಂಪ |- |31 |லூரில்ச் சொ |lūrilc cŏ |ಲೂರಿಲ್ಚ್ ಚೊ |- |32 |க்கப்ப பெ |kkappa pĕ |ಕ್ಕಪ್ಪ ಪೆ |- |33 |ருமாள் கோயிலி நம.. |rumāl̤ koyili nama.. |ರುಮಾಳ್ ಕೋಯಿಲಿ ನಮ.. |- |34 |மமாகுக |mamākuka |ಮಮಾಕುಕ |- |35 |இன்னாரது |iṉṉāratu |ಇನ಼್‌ನ಼ಾರತು |- | | |Side 4 | |- |36 |.......... |.......... |.......... |- |37 |.......... |.......... |.......... |- |38 |...மும் |...muṃ |...ಮುಂ |- |39 |......ல் பலம் |......l palaṃ |......ಲ್ ಪಲಂ |- |40 |....ட்டம் |....ṭṭaṃ |....ಟ್ಟಂ |- |41 |. ...த்தா |. ...ttā |. ...ತ್ತಾ |- |42 |....லம் |....laṃ |....ಲಂ |- |43 |...க.. |...ka.. |...ಕ.. |- |44 |..இப்ப.. |..ippa.. |..ಇಪ್ಪ.. |- |45 |...தித்தவர.. |...tittavara.. |...ತಿತ್ತವರ.. |- |46 |...ல் வைத்.. |...l vait.. |...ಲ್ ವೈತ್.. |} == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಳಗಿಯಾರ್ ಶಾಸನ == ಇದು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪೂರ್ಣ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸೊಕ್ಕಪ್ಪೆರುಮಾಳ್ ( ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ) ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಳಗಿಯರನೊಬ್ಬ ಎರಡು ಬಾಗಿಲು ಕಂಬಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> === ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಮೂಲ: <ref name="ReferenceA">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[[iarchive:epigraphiacarnat09myso/page/n68/mode/1up|"Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore"]]. Bangalore Mysore Govt. Central Press. 1894.</cite></ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರಣದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. "Sokkaperummal ko...kkan....peril....nninen Alagiyar inda-ttiru-nilai-kal irandum ivan tanma." === ಅನುವಾದ === ಮೂಲ: <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[[iarchive:epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up|"Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore"]]. Bangalore Mysore Govt. Central Press. 1894.</cite></ref> ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. "I, Alagiyar, made in the name of the temple of Sokkapperurnal, These two door-posts are his charity." == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಾ.ಶ. 1266 ತಲೈಕ್ಕಾಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಶಾಸನ == ಇದು ೧೨೬೬ರ ಗ್ರಂಥ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ತೊಂಬಳೂರಿನ ತಲೈಕ್ಕಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಅವರಿಂದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವರಿಗೆ ದಾನಶಾಸನವಾಗಿದೆ, ಈತನು ಮೊದಲು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವರಿಗೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜಲಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತೇವ ಮತ್ತು ಒಣ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ವಿಣ್ಣಮಂಗಲಂನಲ್ಲಿರುವ ಕೆರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ತೊಂಬಳೂರಿನ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ ಕೆಲವು ಇತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಮಾಲೀಕ ಅಲ್ಲಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್‌ಗೆ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಪೆರುಮಾಳ್ ಆಚಾರ್ಯನ್‌ಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ, ಅದೇ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪವಿತ್ರೀಕರಣದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ, ದೇವಾಲಯದ ದುರಸ್ತಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ 'ತೊಂಬಲೂರು' ಎಂಬುದು ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ತಮಿಳು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ದೊಮ್ಮಲೂರಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರನ್ನು 'ದೇಸಿಮಾನಿಕಪಟ್ಟಣಂ' ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ದೊಮ್ಮಲೂರು ಸರೋವರವು ಇಂದು TERI ಕಟ್ಟಡ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯಾಗಿರಬಹುದು. <ref>{{Cite web |last=DHNS |title=TERI building sits on Domlur lake: Former chief secy |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/teri-building-sits-domlur-lake-2131271 |access-date=2024-03-24 |website=Deccan Herald}}</ref> ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಅದೇ ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯವು ಬಹುಶಃ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಸನದ ಪಠ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಲ್ಲಾಳ ನಂಬಿಯಾರ್ ಅವರ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತೊಂಬಲೂರು ಸವಾರಿ ಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್‌ಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರು. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಲಿಪ್ಯಂತರಣದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "Svasti Sri Sakarai-yandu ayirattu-oru-noorenbadu senra Kshaya-varushattu Sittirai-inadam padinelindiyadi Aditya Hastattu nal Rajendra-Sola-vala-nattu, Ilaippakka-nattu Tombalur ana Desimanikkapattinattu Talaikkattu Yiravi Tripurantaka-settiyarum Parpati-settichchiyarum Nambi Yiravi-settiyarkum Srideviyakkanukkum yi-vanstttil ullarkum punaravrittiy-illamaikkum Tribhuvanamalla Vembi-devarkum yivar varnattil ullarkum tolukkum vajukkum nanr-agavum tiruv-iradanah-gond-aruluvad-aga i-Tripurantaka-settiyar tiru-pratishthai-pannin a nayanar Tripurantakapperumalukku-ttirunamattu-kkaniy-aga vitta Jalappalli nansey punsey nay-pal-ellaiyum Vinnamangalatt-eriyum Torabalur periya yeriyd kalini panniru-kandagamum i-kkovil kaniyalan Iramapiran Allala-nambiyarukku archana-vrtti Vanniyakatta mariyadi-kuduttu kandaga-kolaiyum kuduttu Talai Sankarappariyan Tillai nayagan marumagan Manali Tripurantaka-pperumal-asariyar ivanukku i-ttiru-murram iidaki-prananam aga kshetrara-kudutten pratishthasarimaiyum periy-eri-kil-ppsanam koiai vilaiya aru-kandaga-kkalaniyun-gaudaga-kkollaiyum raajrura ullanavum puduppanikke tiruppadigal opadi kuli idavum ivan makkal makkal santraditya-varai sella kudutten Manali Tripurantaka-perumal-asarikku i-kkoyilir-kaniyalan Kundaaiyir-Kaduvanudaiyan Suriyan Sambandarukku Sanduppatti kalani iru-kandagamum . . . ndalinpatti yiru-kandagamura Uvachchapatti kandagamum eraberuman adiyarku ivv-eriyil kalani aru-kandagam idil terkku kalani kandagamum Sokkaperumal Manikkattukku kandagam i-nnayanar tirumadaivilagamum sannadi-teruvumaga peri-eriyil kalani muppadin-kan. . . . . . . kkaraiyil kurar-pasuvaiyum Piramanaraiyum konra papatte kallum Kaveriyum pullum pumiyura ulladanaiyum Brahma-karppam ulladanaiyum vishthaiyille krimiy-ay senikkakadavvakkal         Allala-nambiyar Tombalur ennudaiya kaniyil Savaripperuraal-nambiyarukku danam aga munrattonru kudutten". === ಅನುವಾದ === ಈ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾದಲ್ಲಿ]]'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Epigraphia Carnatica Vol. 9 Supplement |url=https://archive.org/details/epigraphia-carnatica-vol.-9-supplement/page/n35/mode/1up}}</ref> “(On the date specified), I, Talaikkatu Iravi Tripurantaka Settiyar of Tombalur, alias Tesimanikka-pattanam in Ilaippakka-nattu of Rajendra-Sola-vala-nadu, along with (my wife) Parpatisettichchiyar, granted, as tax-free temple property, for the god Tripurantaka-pperumal, set up by myself, — so that he might be worshipped to save from re-birth Nambi Iravi-settiyar, (his wife) Srideviyakka and their descendants, and for victory to the arm and sword of Tribhuvanamalla Vembi-deva and his descendants, the wet and dry lands with their four boundaries in the village of Jalappalli, the tank at Vinnamangalam and certain other lands (specified) below the big tank of Tombalur, and made them over, along with some other lands (specified), to the holder of the temple land, Irama-piran Allala-nambiyar, for conducting the worship. I also gave over, with pouring of water, the charge of this temple to Talai Sankarappachariyan Tillainayagan's nephew Manali Tripurantaka-pperumal-achariyan, granted him the right of officiating at consecration, and gave him, for meeting the expenses of repairs to the temple, certain lands (specified) to descend to his sons and grandsons for as long as the moon and the sun exist. Further, I granted certain lands (specified in each case) to the holder of the temple land, Kaduvanudaiyan Suriyan Sambandar, to the temple servants and to Sokkapperumal Manikkam. . . . . . . . . (Those who violate this charity) shall incur the sin of having slaughtered tawny cows and Brahmans on the banks (of the Ganges), and shall be born worms in ordure for as long as the rocks, the Kaveri, the grass and the earth endure, and the Brahma-kalpa lasts. I, Allaja-nambiyar, made a gift of one-third of my land in Tombalur to Savari-pperumal-nambiyar". == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಾ.ಶ. 1290 ಸೆಲ್ಲಾ ಪಿಳ್ಳೈ ಶಾಸನ == ಇದು ಸಾ.ಶ. ೧೨೯೦ರ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಇಲೈಪಕ್ಕ ನಾಡಿನ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಸೆಲ್ಲಾ ಪಿಳ್ಳೈ, ದೇವಾಲಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಳಂದಿಗಲ್ ನಾರಾಯಣ ತಾಡರ್ ಮತ್ತು ಇತರರ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವೀರ ರಾಮನಾದ ದೇವ ( ವೀರ ರಾಮನಾಥ ದೇವ ) ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ದಾನ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಹಣ ಸಾಕಾಗಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ತೊಂಬಲೂರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತೆರಿಗೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವಂತೆ ರಾಜ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆ ಇಳೈಪಕ್ಕ ನಾಡು ಒಂದು ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಉತ್ತರ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಯಲಹಂಕಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "svasti . . . . . .ysala-vira-Ramanada-Devarku yandu muppattu-aravadu Arpasi-madam padina. .... tiyadi Ilaippakka-nattu-nattavarum Kanda-chchettiyarum Nam. . . . . . .rum adikari Sellappillaiyum devar sibarittai Tombalur Sokkappe. . . . .kku tirunal-alivukku porad-enru vinnappanyya i-kovilil kkariyan-jeyar Nalandigal Narayana-tadar vinnappan-jeya devarum Tomb. . . r irukkum ponl mudalil pattu ponl mudalil vitten vira-Iramanada-Devarena yi-ttanmatai alivu-seydar undagi Gengai-kkaraiyil kura-ppasuvai konran pavatte pugakadavargal" === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "In the 36th year of the reign of Poysala vira-Ramanada-Devar, On a petition being made by the inhabitants of Ilaippakka-nadu, the officer Sella-pillai, the temple-manager Nalandigal Narayana-tadar and some others (named), to the effect that the provision made for the expenses for festivals of the god Sokkapperumal of Tombalur is inadequate, the king remitted (on the date specified) 10 pon out of the amount that was being paid by (the village of) Tombalur. Usual final imprecatory sentence." == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಾಂಚಾಲ ಶಾಸನ == ಇದು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಬಡಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲರ (ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು) [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಪೂರ್ಣವಾದ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]] ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಿಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಓದುತ್ತದೆ, "svasti sri upajivana-katrinam samasta-vrita-vasinam arkkasalam paran-daivam baudyame daiva-sasanam sadhanam rathakaranam etat trailokya-bhushanara samasta-va. . . . . . .ttarum samasta-panchalattarum Sokkapperumal tiru-munbe kuraiv-ara-kkudi sthira-sasanam-panninapadi nadugalil." === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "This is the Daiva-sasana of the followers of different callings. This edict of the carpenters is the ornament of the three worlds. . . . . . . The following is the permanent agreement made by all the Panchalas who had assembled, without a vacancy the assembly, in front of the god Sokkapperumal,  In the nadus. . . . . . . " == [[ದೊಮ್ಮಲೂರು]] ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ 13ನೇ ಶತಮಾನದ ತಲೈಕಾಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ದೀಪ ಶಾಸನ == ಇದು ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ [[ಗ್ರಂಥ ಲಿಪಿ|ಗ್ರಂಥ]] ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲೈಕ್ಕಟು ಇರವಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಸೆಟ್ಟಿಯಾರ್ ಎರಡು ದೀಪಗಳಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಇದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಾಸನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. === ಪಠ್ಯದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಲಿಪ್ಯಂತರ === ಶಾಸನದ ಲಿಪ್ಯಂತರವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=1894 |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |url=https://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso/page/n311/mode/1up |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಇದೆ. "svasti sri Irajaraja-Sola-vala-nattu llaippakka-nattu Tombalur ana Desimanikkapatanattu Tiripurantaka-pperumal Embe-devar kattina kattupadi iratti-madattuku tiru-vilaku pana 5" === ಅನುವಾದ === ಶಾಸನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ''[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ|ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕಾರ್ನಾಟಿಕಾ]]'' ಸಂಪುಟ 9 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name=":4">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> ಪಠ್ಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. "According to the stipulation made by Tripurantaka-perumal Enbe devar of Tombalur, alias Tesimanikka-pattanam, of Ilaippakka-nadu in Irajaraja-Sola-vala-nadu, five panams (are sanctioned) for lamps for two months." == ಗ್ಯಾಲರಿ == {{Gallery| File:Domlur Chokkanathaswamy Temple North Wall 03.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು ಚೊಕ್ಕನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆ| File:3D scanning of the Domlur Chokkanathaswamy Temple North Wall 1302CE Veera Ballala Inscription (Tamil).jpg|ಸಾ.ಶ.1302ರ ಉತ್ತರ ಗೋಡೆಯ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ ಶಾಸನದ 3D ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ (ತಮಿಳು)| File:Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Singaperumal Nambiyar Tamil Inscription.jpg|ಸಿಂಗಪೆರುಮಾಳ್ ನಂಬಿಯಾರ್ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Image of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Fragmented Tamil Inscription 04.jpg|ಕಮ್ಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ತುಂಡಾದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Domlur chola stone art 10th century,bangalore.jpg|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭದ ತುಂಡಾದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:A close View of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Marappillai Suryappan Fragmented Right Pillar Tamil Inscription 03.jpg|ಮಾರಪ್ಪಿಳ್ಳೈ ಸೂರ್ಯಪ್ಪನ್ ತುಂಡಾದ ಬಲ ಸ್ತಂಭದ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Digital Image Obtained by 3D Scanning of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Another side vishnu sculpture 02.png|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯ ವಿಷ್ಣು ಶಿಲ್ಪ| File:Digital Image Obtained by 3D Scanning of The Domlur Chokkanathaswamy Temple 16th-century Kammanan's Krishna Pillar Another side Yoga Narasimha sculpture 03.png|ಕಾಮಣ್ಣನ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ತಂಭ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯ ಯೋಗ ನರಸಿಂಹ ಶಿಲ್ಪ| File:Domlur 13th-century Vira Ramanathan Pillar Tamil Inscription 05.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ರಾಮನಾಥನ್ ಸ್ತಂಭ ತಮಿಳು ಶಾಸನ| File:Domlur Shilashasana in Kannada.jpg|ದೊಮ್ಮಲೂರು ಸಾ.ಶ. ೧೪೪೦ ಮಲರಸನ ದಾನ ಶಾಸನ}} == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]] *[[ಕೊಡಿಗೆಹಳ್ಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ]] 0z278ilth6xm45ucptke00dgcosowv1 0 177646 1373348 1362750 2026-05-14T07:46:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1373348 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''ಲೂಯಿಸಾ ಡಿಯೋಗೋ''' | image = Luisa Diogo, World Economic Forum Annual Meeting 2009 1 (cropped).jpg | office1 = 11ನೇ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ | president1 = ಜೋಕ್ವಿಮ್ ಚಿಸ್ಸಾನೊ<br />ಅರ್ಮಾಂಡೋ ಗುಬುಜಾ | term_start1 = 17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2004 | term_end1 = 16 ಜನವರಿ 2010 | predecessor1 = ಪ್ಯಾಸ್ಕೋಲ್ ಮೊಕುಂಬಿ | successor1 = ಐರಿಸ್ ಅಲಿ | office2 = ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರು [[ಮೊಜಾಂಬಿಕ್]] | term_start2 = 2000 | term_end2 = 2005 | predecessor2 = ಟೊಮಾಜ್ ಸಲೋಮಾವೊ | successor2 = ಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ ಚಾಂಗ್ | birth_date = {{birth date|1958|4|11|df=y}} | birth_place = ಮಾಗೋ ಜಿಲ್ಲೆ, ಟೆಟೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್]] ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ | death_date = {{death date and age|2026|1|16|1958|4|11|df=y}} | death_place = ಪೋರ್ಚುಗಲ್ | party = ಫ್ರೀಲಿಮೋ | alma_mater = ಎಡ್ವರ್ಡೊ ಮಾಂಡ್ಲೇನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ<br />SOAS, ಲಂಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | caption = ಡಿಯೊಗೊ 2009ರಲ್ಲಿ }} '''''ಲೂಯಿಸಾ ಡಯಾಸ್ ಡಿಯೋಗೊ''''' (11 ಏಪ್ರಿಲ್ 1958 - 16 ಜನವರಿ 2026) ಮೊಜಾಂಬಿಕ್‌ನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವರು 2004 ರಿಂದ 2010 ರವರೆಗೆ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ [[ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು 2000 ಮತ್ತು 2005 ರ ನಡುವೆ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವೆ ಆಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಡಿಯೋಗೊ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್‌ನ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯು ದೇಶಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ತಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿತ್ತು. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಡಿಯೋಗೊ 1958 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 11 ರಂದು [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್]] ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ನ ಟೆಟೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಾಗೋ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಗೃಹಿಣಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref name="observador">{{cite news |title=Morreu Luísa Diogo, primeira mulher a ocupar cargo de PM em Moçambique |url=https://observador.pt/2026/01/16/morreu-luisa-diogo-primeira-mulher-a-ocupar-cargo-de-pm-em-mocambique-chefes-de-estado-lamentam/ |access-date=16 January 2026 |work=[[Observador]]|date=16 January 2026 |language=pt |trans-title=Luísa Diogo, the first woman to hold the position of Prime Minister in Mozambique, has died}}</ref><ref name="radio">{{cite news |title=Mensagens de condolências pela morte de Luísa Diogo |url=https://www.rm.co.mz/mensagens-de-condolencias-pela-morte-de-luisa-diogo/ |access-date=16 January 2026 |work=[[Rádio Moçambique]] |date=16 January 2026 |language=pt |trans-title=Messages of condolence on the death of Luísa Diogo}}</ref><ref name="radio2">{{cite news |title=Morreu Luísa Diogo, antiga Primeira-Ministra |url=https://www.rm.co.mz/morreu-luisa-diogo-antiga-primeira-ministra/ |access-date=16 January 2026 |work=Rádio Moçambique |date=16 January 2026 |language=pt |trans-title=Luísa Diogo, former Prime Minister, has died}}</ref><ref name="aim">{{cite news |title=Morreu antiga Primeira-Ministra de Moçambique |url=https://aimnews.org/2026/01/16/morreu-antiga-primeira-ministra-de-mocambique/ |access-date=17 January 2026 |work={{ill|Agência de Informação de Moçambique|pt}} |date=16 January 2026 |language=pt |trans-title=Former Prime Minister of Mozambique dies}}</ref><ref name="spiegel" /><ref name="opais">{{cite news |title=Morreu Luísa Diogo, vítima de doença |url=https://opais.co.mz/morreu-luisa-diogo-vitima-de-doenca/ |access-date=17 January 2026 |work=O País |date=16 January 2026 |language=pt |trans-title=Luísa Diogo has died after suffering from illness}}</ref> ಅವರು ಟೆಟೆ, ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ನಲ್ಲಿರುವ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ, 1979 ರವರೆಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು 1983 ರಲ್ಲಿ ಎಡ್ವಾರ್ಡೊ ಮಾಂಡ್ಲೇನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ದಿಂದ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು 1992 ರಲ್ಲಿ [[ಲಂಡನ್]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ನಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref name="mail" /><ref name="club">{{cite web |title=Luisa Dias Diogo |url=https://clubmadrid.org/who/members/diogo-luisa/ |website=[[Club de Madrid]] |access-date=16 January 2026}}</ref><ref name="opais" /> ==ವೃತ್ತಿ== ಡಿಯೋಗೊ 1980 ರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯದ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು 1984 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಲಾಖೆಯ ಉಪ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು.<ref name="opais" /> ಅವರು 1989 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1992 ರವರೆಗೆ ಅದರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಜೆಟ್ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದರು.<ref name="foundation">{{cite web |title=Dr Luísa Diogo |url=https://www.africaunionfoundation.org/dr-luisa-diogo/|website=[[African Union]] Foundation |access-date=17 January 2026}}</ref><ref name="mail" /><ref name="opais" /><ref name="voa">{{cite news |last1=Júnior |first1=Francisco |title=Honoris Causa para Luísa Diogo |url=https://www.voaportugues.com/a/article-11-25-2010-luisa-diogo-honoris-causa-110656364/1258989.html |access-date=17 January 2026 |work=[[Voice of America]] |date=25 November 2010 |language=pt |trans-title=Honoris Causa for Luísa Diogo}}</ref> ನಂತರ ಅವರು 1993 ಮತ್ತು 1994 ರ ನಡುವೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name="foundation" /><ref name="mail" /><ref name="opais" /><ref name="voa" /> 1994 ರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜೋಕ್ವಿಮ್ ಚಿಸ್ಸಾನೊ ಡಿಯೋಗೊ ಅವರನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಉಪ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು, ಈ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಸರ್ಕಾರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="foundation" /><ref name="mail" /> ಅವರು 2000 ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವೆ (ಮೊಜಾಂಬಿಕ್) ಆದರು, 2005 ರವರೆಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು.<ref name="mail" /><ref>Mateus Chale, [http://www.iol.co.za/news/africa/guebuza-names-cabinet-to-fight-poverty-1.233188 "Guebuza names cabinet to fight poverty"], Reuters (''IOL''), 4 February 2005.</ref> 2003 ರಲ್ಲಿ,ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ '''ಕೋಫಿ ಅನ್ನನ್''' ಅವರು ಡಿಯೋಗೊ ಅವರನ್ನು ಖಾಸಗಿ ವಲಯ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕುರಿತ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು [[ಕೆನಡಾ]] ದ [[ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] ಪಾಲ್ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]] ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅರ್ನೆಸ್ಟೊ ಜೆಡಿಲ್ಲೊ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.<ref>Felicity Barringer (27 July 2003), [https://www.nytimes.com/2003/07/27/world/un-will-back-entrepreneurs-in-bid-to-lift-poor-nations.html "U.N. Will Back Entrepreneurs In Bid to Lift Poor Nations"], ''[[The New York Times]]''.</ref> ===ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ (2004–2010)=== [[File:Luisa Diogo, World Economic Forum Annual Meeting 2009 2.jpg|thumb|left|ಜನವರಿ 2009 ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] ಡಿಯೋಗೊ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜೋಕ್ವಿಮ್ ಚಿಸ್ಸಾನೊ ಅವರು ಫೆಬ್ರವರಿ 17, 2004 ರಂದು '''ಪಾಸ್ಕೋಲ್ ಮೊಕುಂಬಿ''' ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಡಿಯೋಗೋ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು.<ref name="mail">{{cite news |title=Mozambican president appoints new prime minister |url=https://mg.co.za/article/2004-02-18-mozambican-president-appoints-new-prime-minister/ |access-date=17 January 2026 |work=[[Mail & Guardian]] |date=18 February 2004}}</ref><ref>Skard, Torild (2014), "Luisa Diogo", in ''Women of Power – half a century of female presidents and prime ministers worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}.</ref> ಅವರು 2005 ರವರೆಗೆ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="spiegel">{{cite news |last1=Ataman |first1=Ferda |last2=Kämper |first2=Vera |title=Chancellor Merkel Joins an Elite Club |url=https://www.spiegel.de/international/the-women-of-the-world-chancellor-merkel-joins-an-elite-club-a-386391.html |access-date=17 January 2026 |work=[[Der Spiegel]] |date=22 November 2005}}</ref> ತನ್ನ ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು, ಡಿಯೋಗೊ ಗಣನೀಯ ಸಾಲದಿಂದ ಹೊರೆಯಾಗಿದ್ದ ದೇಶದ ಹಣಕಾಸು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref name="spiegel" /> [[File:Luisa Dias Diogo, Prime Minister of Mozambique, greeting Adao Rocha, Senior Councelor of the Prime Minister of Cabo Verde, at the Horasis Global China Business Meeting 2009 - Flickr - Horasis.jpg|thumb|ಕಾಬೊ ವರ್ಡಿಯನ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಅಡಾವೊ ರೋಚಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಡಿಯೊಗೊ, ನವೆಂಬರ್ 2009]] ಫೆಬ್ರವರಿ 2005 ರಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಅರ್ಮಾಂಡೋ ಗುಯೆಬುಜಾ''' ಅವರು ಡಿಯೋಗೋ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು.<ref name="observador" /><ref name="aim" /> ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಕೋಫಿ ಅನ್ನಾನ್, ಡಿಯೋಗೋ ಅವರನ್ನು '''ಶೌಕತ್ ಅಜೀಜ್''' ಮತ್ತು '''ಜೆನ್ಸ್ ಸ್ಟೋಲ್ಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್''' ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು - ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ್ಯಂತ ಸುಸಂಬದ್ಧತೆಯ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿ, [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮಾನವೀಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[https://www.un.org/events/panel/html/page1.html High-level panel on UN System-wide Coherence – panel composition] [[United Nations]].</ref> ಅವರು [[ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್]] ನ [[ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ]] ಆಂಡರ್ಸ್ ಫೋಗ್ ರಾಸ್ಮುಸ್ಸೆನ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಆಫ್ರಿಕಾದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಹಕಾರ ಆಯೋಗದ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 ರ ನಡುವೆ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.<ref>[http://www.ft.dk/samling/20072/lovforslag/l188/pgf/6/spm/1/svar/570287/594322.pdf Commission on Effective Development Cooperation with Africa] [[Folketing]].</ref> 2007 ರ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಬೆದರಿಕೆಯಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರೈತರು ತಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವರದಿಗಳ ನಂತರ, ಡಿಯೋಗೊ ಜಾಂಬೆಜಿ ಕಣಿವೆಯ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದರು.<ref>Michael Wines (13 February 2007), [https://www.nytimes.com/2007/02/13/world/africa/13cnd-mozambique.html "More than 68,000 Displaced by Mozambique Floods"], ''The New York Times''.</ref> ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಡಿಯೋಗೊ ಅವರು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಆರೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಖಂಡದಾದ್ಯಂತ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಈ ಸೇವೆಗಳು ಶಿಶು ಮರಣವನ್ನು ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು, ತಾಯಂದಿರ ಮರಣವನ್ನು ಮುಕ್ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು, [[ಏಡ್ಸ್]] ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬಹುದು. 2015 ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಯುಎನ್ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=autogenerated2>[http://allafrica.com/stories/200609210787.html "Mozambique; Diogo Calls for Free Reproductive Health Services"], ''AllAfrica'', 21 September 2006.</ref> ಡಿಯೋಗೊ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ "ಮಹಿಳಾ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸದರ ಜಾಲ" (MUNIPA) ಮೂಲಕ ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣದತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದರು. ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು MUNIPA ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ವಕಾಲತ್ತು ಮತ್ತು ಲಾಬಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವೆ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಕಾಳಜಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸರ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.<ref name=autogenerated3>"Mozambique; Network of Women Ministers And Parliamentarians." Africa News 6 May 2007 29 April 2008 <http://www.lexisnexis.com/us/lnacademic/results/docview/docview.do?docLinkInd=true&risb=21_T3639212382&format=GNBFI&sort=RELEVANCE&startDocNo=1&resultsUrlKey=29_T3639212388&cisb=22_T3639212387&treeMax=true&treeWidth=0&csi=8320&docNo=14>.</ref> ಅವರು ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ವಿಶ್ವದ 100 ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು: 2006 ಮತ್ತು 2008 ರಲ್ಲಿ.<ref name="club" /> ಅವರ ನಂತರ ಜನವರಿ 16, 2010 ರಂದು ಐರಿಸ್ ಅಲಿ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite news |title=Mozambique: Guebuza Announces New Government |url=https://allafrica.com/stories/201001180720.html |access-date=17 January 2026 |work=[[allAfrica]] |date=18 January 2010}}</ref> ಅವರ ಅಧಿಕಾರದ ಅವಧಿಯು ದೇಶಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ, ಸಾಲ ಮನ್ನಾ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ತಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿತ್ತು.<ref name="club" /><ref name="filho" /><ref>{{cite news |title=The world's most powerful women |url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/the-world-s-most-powerful-women-321465.html |access-date=17 January 2026 |work=[[The Independent]] |date=23 October 2005}}</ref> ==ರಾಜಕೀಯ ನಂತರದ ಜೀವನ== ಜುಲೈ 2010 ರಲ್ಲಿ, ಡಿಯೋಗೊ ಅವರನ್ನು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಲಹೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="voa" /> ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು, UN ಸೆಕ್ರೆಟರಿ-ಜನರಲ್ ಬಾನ್ ಕಿ-ಮೂನ್ ಅವರು ಡಿಯೋಗೋ ಅವರನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಗೆ ನೇಮಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ತರ್ಜಾ ಹ್ಯಾಲೋನೆನ್ ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ದ ಜಾಕೋಬ್ ಜುಮಾ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite press release |title=Secretary-General Launches High-Level Panel on Global Sustainability to Create New Blueprint for Achieving Low-Carbon Prosperity in Twenty-First Century |url=https://press.un.org/en/2010/envdev1149.doc.htm |publisher=[[United Nations]] |access-date=17 January 2026 |date=9 August 2010 |archive-date=29 ಜನವರಿ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129052439/https://press.un.org/en/2010/envdev1149.doc.htm |url-status=dead }}</ref> ಅವರು 2012 ರಲ್ಲಿ ಅಬ್ಸಾ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು.<ref name="radio2" /> ಅವರು ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ''ಅಟ್ ಡಾನ್ಸ್ ಸೂಪ್'' ("ಎ ಸೋಪಾ ಡ ಮದ್ರುಗಡಾ") ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref name="opais" /> 2014 ಮತ್ತು 2017 ರ ನಡುವೆ ಡಿಯೋಗೊ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಪ್ಯಾನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ವೈಸ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿದ್ದು, ಆ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref>{{cite web |title=Communiqué of the 14th Meeting of the Panel of the Wise |url=https://www.peaceau.org/en/article/communique-of-the-14th-meeting-of-the-panel-of-the-wise |website=African Union |access-date=17 January 2026 |date=18 September 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=The Panel of the Wise:Its Role in Preventing Violent Conflicts in Africa |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/panel-wiseits-role-preventing-violent-conflicts-africa |website=United Nations |access-date=17 January 2026 |date=11 October 2017}}</ref> ಅವರು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು.<ref name="club" /> 2014 ರ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ಮಧ್ಯೆ, ಡಿಯೋಗೊ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ FRELIMO ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಲು ತನ್ನ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{cite news |title=Mozambique: Two Former Prime Ministers in Race to Succeed Guebuza |url=https://allafrica.com/stories/201402281419.html |access-date=17 January 2026 |work=allAfrica |date=27 February 2014}}</ref> ಪಕ್ಷದ ಆಂತರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಡಿಯೋಗೊ '''ಫಿಲಿಪೆ ನ್ಯುಸಿ''' ಗಿಂತ ಮೊದಲು ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು.<ref>Andrew England (15 June 2014), [https://www.ft.com/content/d4792a3e-f2ee-11e3-a3f8-00144feabdc0 "Mozambique investors worry about stability as elections loom"], ''[[Financial Times]]''.</ref><ref name="aim" /> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಚಿಸ್ಸಾನೊ ನೇತೃತ್ವದ ಪಕ್ಷದ ಬಣವು ಅವಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು.<ref>Tom Bowker, Mike Cohen and William Felimao (14 October 2014), [https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-10-13/nyusi-set-to-rule-gas-rich-mozambique-under-predecessor-s-shadow Nyusi Set to Rule Gas-Rich Mozambique Under Guebuza’s Shadow] ''[[Bloomberg News]]''.</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಹಾಯ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಎರಿಕ್ ಸೋಲ್ಹೈಮ್ ಅವರು ಡಿಯೋಗೊ ಅವರನ್ನು ಮೇರಿ ರಾಬಿನ್ಸನ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಹಾಯ ಸಮಿತಿಯ ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ನೇಮಿಸಿದರು.<ref>[http://www.oecd.org/dac/DAC-HighLevelPanel-Panelist-bios.pdf High Level Panel on the Future of the Development Assistance Committee] [[Development Assistance Committee]].</ref> ಅವರು 2018 ರಲ್ಲಿ ಬೆಲುಲುಯೇನ್ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಾನವನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು.<ref name="radio2" /> ===ಲಾಭರಹಿತ ಹುದ್ದೆಗಳು=== * ಆಫ್ರಿಕನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸದಸ್ಯ<ref name="foundation" /> * ಬ್ರೆಂಟ್‌ಹರ್ಸ್ಟ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯ<ref name="foundation" /> * ಕ್ಲಬ್ ಡಿ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್, ಸದಸ್ಯ<ref name="club" /> * ವಿಶ್ವ ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕಿಯರ ಮಂಡಳಿ, ಸದಸ್ಯರು<ref name="foundation" /> * NOVAFRICA ಆಫ್ ದಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಡೇಡ್ ನೋವಾ ಡಿ ಲಿಸ್ಬೋವಾ, ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯ<ref>[http://novafrica.org/conselho-consultivo/?lang=pt-pt Conselho Consultivo] NOVAFRICA of the [[Universidade Nova de Lisboa]].</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾವು== ಅವರು 1981 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರಜೆ ಆಂಟೋನಿಯೊ ಅಲ್ಬಾನೊ ಸಿಲ್ವಾ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref name="allafrica2">{{cite news |last1=Fauvet |first1=Paul |title=Mozambique: Spurious Claims About Prime Minister's Nationality |url=https://allafrica.com/stories/200805080904.html |access-date=17 January 2026 |work=allAfrica |date=8 May 2008}}</ref><ref name="citizenship">{{cite web |title=Mozambique: Spurious Claims About Prime Minister's Nationality |url=https://citizenshiprightsafrica.org/mozambique-spurious-claims-about-prime-ministers-nationality/ |website=Citizenship Rights in Africa Initiative through Agência de Informação de Moçambique |access-date=17 January 2026 |date=8 May 2008}}</ref> 2008 ರಲ್ಲಿ, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊಜಾಂಬಿಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ಅವರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="citizenship" /><ref name="allafrica2" /> ''ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯ 2010 ರ ಆಪ್-ಎಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ಐರಿಶ್ ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ [[ಬೊನೊ]] ಡಿಯೋಗೊ ಅವರನ್ನು "ಎಲ್ಲೆನ್ ಜಾನ್ಸನ್ ಸಿರ್ಲೀಫ್, ನ್ಗೋಜಿ ಒಕೊಂಜೊ-ಐವೆಲಾ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಕಾ ಮ್ಯಾಚೆಲ್ನ ಸಿಂಹಿಣಿ ಶಕ್ತಿ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[[Bono]] (18 April 2010), [https://www.nytimes.com/2010/04/18/opinion/18bono.html "Africa Reboots"], ''The New York Times''.</ref> ಡಿಯೋಗೊ ಜನವರಿ 16, 2026 ರಂದು 67 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್]] ನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.<ref name="filho">{{cite news |title=Perdeu a vida Luísa Diogo |url=https://www.folhademaputo.co.mz/pt/noticias/nacional/perdeu-a-vida-luisa-diogo/ |access-date=16 January 2026 |publisher=Folha de Maputo |date=16 January 2026 |archive-date=18 ಜನವರಿ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118125813/https://www.folhademaputo.co.mz/pt/noticias/nacional/perdeu-a-vida-luisa-diogo/ |url-status=dead }}</ref><ref name="radio2" /><ref name="observador" /> ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಡೇನಿಯಲ್ ಚಾಪೊ ಅವರು ಅವರ "ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ"ಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಗುಯೆಬುಜಾ ಅವರು "ದೇಶದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಜೀವನವು ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref name="observador" /> ಪೋರ್ಚುಗಲ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು '''ಮಾರ್ಸೆಲೊ ರೆಬೆಲೊ ಡಿ ಸೌಸಾ''' ಕೂಡ ಅವರ ನಿಧನಕ್ಕೆ ಶೋಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು "ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ, ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗಲೆಲ್ಲಾ, ಅವರ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ, ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆಚ್ಚು ಸಮತೋಲಿತ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು.<ref name="observador" /> ಜನವರಿ 23 ರಂದು ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ನಂತರ ಜನವರಿ 20 ರಂದು ಸರ್ಕಾರ ಎರಡು ದಿನಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೋಕಾಚರಣೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |title=Luísa Diogo (1958-2026): Governo decreta dois dias de luto nacional a partir do dia 23 |url=https://www.tvm.co.mz/index.php/noticias/nacional/item/14751-luisa-diogo-1958-2026-governo-decreta-dois-dias-de-luto-nacional-a-partir-do-dia-23 |website=[[Televisão de Moçambique]] |access-date=20 January 2026 |language=pt |date=20 January 2026 |trans-title=Luísa Diogo (1958–2026): Government declares two days of national mourning starting on the 23rd}}</ref> ==ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು== *ಡಿಯೋಗೋ, ಲೂಯಿಸಾ (ಮಾರ್ಚ್ 2006). [http://documents.worldbank.org/curated/en/998471468062077299 "Post-conflict Mozambique's Reconstruction: A Transferable Strategy in Africa"] (ಇಂಗ್ಲೀಷ್ನಲ್ಲಿ) ಫ್ರೆಂಚ್ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಆಫ್ರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸಂಖ್ಯೆ 260. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿ.ಸಿ.: ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist|30em}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Luisa Diogo}} * "[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4428434.stm Blazing a trail for Africa's women]"—[[BBC News]] * [http://www.notablebiographies.com/news/Ca-Ge/Diogo-Luisa.html "Luisa Diogo Biography"], ''Encyclopedia of World Biography''. {{Interwikineeded}} 9pidfzb9i89pszg4kbzbgy4dhz13yc7 0 179032 1373342 1372604 2026-05-14T02:24:32Z Vikashegde 417 /* */ Info update 1373342 wikitext text/x-wiki ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಆನೇಕಲ್|ಆನೇಕಲ್ ತಾಲೂಕಿನ]] ಸಕಲವಾರ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು [[ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು|ವೀರಗಲ್ಲು]]. ಇದೊಂದು '''ಹುಲಿಬೇಟೆ''' ವೀರಗಲ್ಲಾಗಿದ್ದು ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಕಾಲದ್ದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವೀರಗಲ್ಲನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಶಾಸನೋಕ್ತ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>Quarterly Journal of Mythic Society</ref> [[File:The Sakalavara 750CE Ravichuttaʼs Hulibete Herostone With Inscription.jpg|thumb|300px|೮ನೇ‌ ಶತಮಾನ ಕಾಲದ ಸಕಲವಾರ ರವಿಚುಟ್ಟ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲು]] [[File:Digital Image of The Sakalavara 750CE Ravichuttaʼs Hulibete Herostone With Inscription 01.png|thumb|300px|೮ನೇ‌ ಶತಮಾನ ಕಾಲದ ಸಕಲವಾರ ರವಿಚುಟ್ಟ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರ]] ==ವಿವರಣೆ== ಈ ವೀರಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹುಲಿಯೊಡನೆ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಹುಲಿಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಾಕು/ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಆ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಿದ್ದ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದ ವೀರನೊಬ್ಬನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಕಿಸಿರುವ ವೀರಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಬರಹವು [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿದೆ. ==ರೂಪ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಈ ವೀರಗಲ್ಲು ಸುಮಾರು ೧೬೦ ಸೆಂ.ಮಿ. ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ೧೧೨ ಸೆಂ.ಮಿ. ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಐದು ಸಾಲುಗಳ ಬರಹವಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಸಾಲು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಸಿಹೋಗಿ ನಾಲ್ಕುಸಾಲುಗಳಷ್ಟೇ ಓದಬಲ್ಲುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರದ ಗಾತ್ರವು ಸುಮಾರು ೪ ಸೆಂ.ಮಿ. ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ೫ ಸೆಂ.ಮಿ. ಅಗಲದ್ದಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೦.೧೨ ಸೆಂ.ಮಿ.ಯಷ್ತು ಆಳಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ==ಕಾಲ== ಈ ವೀರಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಬರಹದಲ್ಲಿ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗ ಸಾಮಾಜ್ಯದ]] ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದ [[ಶ್ರೀಪುರುಷ]] ರಾಜನ ಹೆಸರು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ವೀರಗಲ್ಲನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಪುರುಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ ಸಾ.ಶ. ೭೨೬ ರಿಂದ ೭೮೦. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ವೀರಗಲ್ಲಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಸಾ.ಶ. ೭೫೦ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ವಿಶೇಷತೆ== ಈ ವೀರಗಲ್ಲಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೂ ದೊರಕಿರುವ ಶಾಸನೋಕ್ತ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹುಲಿಬೇಟೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ನೂರಾರು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ಶಾಸನೋಕ್ತ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹಳ ವಿರಳ. ಬೆಂಗಳೂರು, ಕೋಲಾರ, ತುಮಕೂರು, ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ '[[ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ]]' (Epigraphia Carnatica) ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೭೦೦೦ ಶಾಸನ/ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ೧೭ ಮಾತ್ರ ಹುಲಿಬೇಟೆ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಬರಹವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಕನ್ನಡದ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವೀರಗಲ್ಲು ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಉಪಟಳದ ಬಗ್ಗೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆ ಗ್ರಾಮದ ಅಥವಾ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶದ ಹಳಮೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮನೆತನದ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಮಾಹಿತಿ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ==ವೀರಗಲ್ಲಿನ ಮೇಲಿರುವ ಬರಹ == (ಈಗಿನ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ) <poem> ಸ್ವಸ್ತಿಶ್ರಿ ಶ್ರೀಪುರುಷ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥಿವಿ ರಾಜ್ಯಂಗೆಯೆ ವಿದುರಸರ.. ನೞು ಮುರನ್ದನಾಳೆ ಹಿಱಿಪಾರಮ್ಮ ರವಿಚುಟ್ಟನ ಪುೞಿ ಎಱಿದು ............... </poem> ==ಬರಹದ ಸಾರಾಂಶ== ಶ್ರೀಪುರುಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಿ ಮಡಿದ '''ಹಿರಿಪಾರಮ್ಮ ಹುಲಿಚುಟ್ಟ''' ಎಂಬ ವೀರನ ಬಗ್ಗೆ ಬರಹವು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ== [[ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ|ಮಿಥಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಬೆಂಗಳೂರು ಶಾಸನಗಳ 3D ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಸಕಲವಾರ ಗ್ರಾಮದ ಖಾಸಗಿ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾಲೀಕರಿಂದ ಮೂಲಜಾಗದಲ್ಲೇ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ತ್ರಿಡಿ ಸ್ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರತಿಯಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ. ವೀರಗಲ್ಲಿನ ಈಗಿನ ಇರುವೆಡೆಯ ಜಿಪಿಎಸ್ 12°49'20.1"N 77°36'35.7"E ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== *[[ಹೆಬ್ಬಾಳ ಕಿತ್ತಯ್ಯ ಶಿಲಾಬರಹ]] *[[ಕೃಷ್ಣರಾಜಪುರ ವೀರಗಲ್ಲು]] ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದು== ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳ ಸಂಗ್ರಹ- K V Ramesh "Inscriptions of the Western Gangas", ICHR, 1984. [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು]] 9os1snyaceb3nz7ca9esyelxcr1kjgh 3 179106 1373335 2026-05-14T00:57:43Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1373335 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Karthiqsmk}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೬:೨೭, ೧೪ ಮೇ ೨೦೨೬ (IST) 61ml35tsnxiig8ga4hxlgb6pfv8fbr3 2 179110 1373354 2026-05-14T09:38:40Z Mahaveer11 99369 "[[:en:Special:Redirect/revision/1338618855|Cellular model]]" ಪುಟವನ್ನು ಅನುವಾದಿಸುವುದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು 1373354 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  '''ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಮಾದರಿ''' ಅಥವಾ '''ವರ್ಚುವಲ್ ಕೋಶವು''' ಸಿಲಿಕೋ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ [[ಜೀವಕೋಶ|ಜೈವಿಕ ಕೋಶದ]] ಅಂಶಗಳ ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ . ಅಂತಹ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಜೈವಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ಆಲ್ಗೋರಿದಮ್|ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳು]], [[ಡೇಟಾ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ಸ್|ದತ್ತಾಂಶ ರಚನೆಗಳು]], ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಇದು [[ಚಯಾಪಚಯ|ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆ]], ಸಿಗ್ನಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಡಕ್ಷನ್ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಜೀನ್ ನಿಯಂತ್ರಕ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮೆಟಾಬಾಲೈಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಿಣ್ವಗಳು|ಕಿಣ್ವಗಳ]] ಜಾಲಗಳಂತಹ [[ಜೀವಕೋಶ|ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್]] ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ವರ್ಚುವಲ್ ಸೆಲ್ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಏಕ-ಕೋಶ ಓಮಿಕ್ಸ್ ಡೇಟಾಗೆ ಆಳವಾದ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕ AI ಅನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿವೆ. <ref>{{Cite journal|journal=Cell|url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(24)01332-1|title=How to build the virtual cell with artificial intelligence: Priorities and opportunities}}</ref> == ಅವಲೋಕನ == ಯುಕ್ಯಾರಿಯೋಟಿಕ್ ಕೋಶ ಚಕ್ರವು ತುಂಬಾ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ತಪ್ಪು ನಿಯಂತ್ರಣವು [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್|ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ಗಳಿಗೆ]] ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸರಳ ಕಲನಶಾಸ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಮಾನ್ಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಬಹುಶಃ ಗಣಿತದ ಮಾದರಿಯ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಸಂಶೋಧನಾ ಗುಂಪುಗಳು ಹಲವಾರು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ಕೋಶ ಚಕ್ರದ ಹಲವಾರು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿವೆ. ಅವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಕ್ಯಾರಿಯೋಟಿಕ್ ಕೋಶ ಚಕ್ರ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ನಿಯತಾಂಕಗಳ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಯುಕ್ಯಾರಿಯೋಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಬಹುದು, ಇದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೋಶ ಚಕ್ರಗಳ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸಾಂದ್ರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದಾಗಿವೆ ಎಂದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ (ಸಿಕಾಸ್ಜ್-ನ್ಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಇತರರು, 2006). ಸಾಮಾನ್ಯ ಭೇದಾತ್ಮಕ ಸಮೀಕರಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಮಾದರಿಗಳು ಒಂದೇ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೋಶದೊಳಗಿನ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ಸಮಯದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ( ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ) ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ರೀತಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಆದರೆ ಜೀವಕೋಶಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಸಂಭವನೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಈ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಂತಗಳ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಸರಣಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು: ಮೊದಲು ಹಲವಾರು ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಒಮ್ಮತದ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟೊಚಿಯೊಮೆಟ್ರಿಕ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ದರ ಚಲನಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಿಣ್ವ ತಲಾಧಾರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಮೈಕೆಲಿಸ್-ಮೆಂಟೆನ್ ಚಲನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಲ್ಟ್ರಾಸೆನ್ಸಿಟಿವ್ ಪ್ರತಿಲೇಖನ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಗೋಲ್ಡ್‌ಬೆಟರ್-ಕೋಶ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಚಲನಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ಭೇದಾತ್ಮಕ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಚಲನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಸಮೀಕರಣಗಳ ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು (ದರ ಸ್ಥಿರಾಂಕಗಳು, ಕಿಣ್ವ ದಕ್ಷತೆಯ ಗುಣಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಕೆಲಿಸ್ ಸ್ಥಿರಾಂಕಗಳು) ವೀಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು ಅಳವಡಿಸಬೇಕು; ಅವುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಚಲನ ಸಮೀಕರಣವನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ ವೈರಿಂಗ್ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್ ಅರ್ಧ-ಜೀವಿತಾವಧಿ ಮತ್ತು ಕೋಶ ಗಾತ್ರದಂತಹ ವೈಲ್ಡ್ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಿತ ರೂಪಗಳೆರಡರ ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು ಭೇದಾತ್ಮಕ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್ ಅಥವಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಬಹುದು. ಒಂದು ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಆರಂಭಿಕ [[ಅರ್ರೇ (ಡೇಟಾ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್)|ವೆಕ್ಟರ್]] (ವೇರಿಯೇಬಲ್‌ಗಳ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ) ನೀಡಿದರೆ, ಪ್ರತಿ ಕಾಲಮಿತಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಏರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಹರಿಸುವ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ನಿಯತಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರಗಳ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಲು ಸಮೀಕರಣಗಳ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭೇದಾತ್ಮಕ ಸಮೀಕರಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವೆಕ್ಟರ್ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವೆಕ್ಟರ್ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ (ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ) ಪಥ (ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್) ಎಲ್ಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವೆಕ್ಟರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಹಲವಾರು ವಿಶೇಷ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು: ಸಿಂಕ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಿರ ಬಿಂದು, ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ (ಸಾಂದ್ರೀಕರಣಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿರಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ) ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಮೂಲ ಅಥವಾ ಸ್ಯಾಡಲ್ ಬಿಂದು (ಸಾಂದ್ರೀಕರಣಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ದೂರ ಬದಲಾಗುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ), ಮತ್ತು ಮಿತಿ ಚಕ್ರ, ಹಲವಾರು ಪಥಗಳು ಸುರುಳಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತುವ ಮುಚ್ಚಿದ ಪಥ (ಸಾಂದ್ರೀಕರಣಗಳನ್ನು ಆಂದೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ). ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಸ್ಥಿರಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಬಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ರೇಖಾಚಿತ್ರ ( ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ: ನಿಯತಾಂಕದ ಕೆಲವು ಮೌಲ್ಯಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾ. ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ) ಈ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿರ-ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಿಂದುಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಯತಾಂಕವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹಾದುಹೋದ ನಂತರ, ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದ ಸ್ವರೂಪವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸಾಂದ್ರತೆಗಳಿಗೆ ಆಳವಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳು: ಕೋಶ ಚಕ್ರವು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ (ಭಾಗಶಃ G1 ಮತ್ತು G2 ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ) ಇದರಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯು ಸ್ಥಿರ ಬಿಂದುವಿನ ಮೂಲಕ ಸೈಕ್ಲಿನ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಂತಗಳು (S ಮತ್ತು M ಹಂತಗಳು) ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂದ್ರತೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ( ಕೋಶ ಚಕ್ರ ಚೆಕ್‌ಪಾಯಿಂಟ್ ) ಹಂತವು ಬದಲಾದ ನಂತರ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹಿಂದಿನ ಹಂತಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವೆಕ್ಟರ್ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಆಳವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯನ್ನು ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇದು ಚೆಕ್‌ಪಾಯಿಂಟ್ ಅನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ S ಮತ್ತು M ಚೆಕ್‌ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹಾಪ್ಫ್ ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಅವಧಿಯ ದ್ವಿವಿಭಜನಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷ ದ್ವಿವಿಭಜನಾಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Cell_cycle_bifurcation_diagram.jpg|none|thumb|800x800px]] == ಆಣ್ವಿಕ ಮಟ್ಟದ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ಗಳು == ಸೆಲ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್ <ref>{{Cite web |title=Interactive Modeling of Biological Networks |url=http://cellcollective.org/}}</ref> ಒಂದು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಆಗಿದ್ದು ಅದು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಜೈವಿಕ ಡೇಟಾವನ್ನು ಇರಿಸಲು, ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು, ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು, ಮುರಿಯಲು ಮತ್ತು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಶೋಧಕ ತೋಮಸ್ ಹೆಲಿಕರ್ <ref>{{Cite web |title=Helikar Lab - Members |url=http://helikarlab.org/members.html}}</ref> ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿಯುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಶೋಧಕರಿಗಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಬ್ಯಾಕೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬರು ಕಲಿಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗಣಿತ ಸಮೀಕರಣಗಳು, ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು, ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾದರಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೆಲ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್‌ನ ಹಿಂದಿನ ಗಣಿತದ ಚೌಕಟ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣಾತ್ಮಕ (ವಿಭಿನ್ನ) ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ತಂತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೋಡ್‌ನ ನಿಯಂತ್ರಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ [ತಾರ್ಕಿಕ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ, ನೋಡಿ]. ಜುಲೈ 2012 ರ <nowiki><i id="mwVw">ಸೆಲ್</i></nowiki> ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಸ್ ಕವರ್ಟ್ ನೇತೃತ್ವದ ತಂಡವು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಜೀವಕೋಶದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಸರಿಸುಮಾರು 500-ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ''ಮೈಕೋಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ಜೆನಿಟಾಲಿಯಮ್‌ನ'' ಮಾದರಿಯು 900 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ 28 ಅಲ್ಗಾರಿದಮಿಕ್-ಸ್ವತಂತ್ರ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಜೀವಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಜಿನೊಮ್|ಜೀನೋಮ್]], ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಕ್ರಿಪ್ಟೋಮ್, ಪ್ರೋಟಿಯೋಮ್ ಮತ್ತು ಮೆಟಾಬೊಲೊಮ್‌ನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |date=2012-07-19 |title=Stanford researchers produce first complete computer model of an organism |url=http://news.stanford.edu/news/2012/july/computer-model-organism-071812.html}}</ref> ಜೀವಕೋಶ ಚಕ್ರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಮಾಡುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಹಲವಾರು ವಿಭಿನ್ನ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ವಿಶಾಲ, ಸಂಕೀರ್ಣ ಆಣ್ವಿಕ ಸಂವಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸೈಕ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ಸೈಕ್ಲಿನ್-ಅವಲಂಬಿತ ಕೈನೇಸ್ ಅಣುಗಳು ಜೀವಕೋಶ ಚಕ್ರದ S, M, G1 ಮತ್ತು G2 ಹಂತಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ. PLOS ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಬಯಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ 2014 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ, [[ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಟೆಕ್ ಮತ್ತು ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಡಿ ಜೆನೆಟಿಕ್ ಎಟ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಡಿ ರೆನ್ನೆಸ್‌ನ ಸಹಯೋಗಿಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸೈಕ್ಲಿನ್/CDK ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಕೋಶ ಚಕ್ರದ ಸರಳೀಕೃತ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈ ಮಾದರಿಯು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಕುಶಲತೆಯ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ [[ಅಣುಕೋಶ ವಿಭಜನೆ|ಕೋಶ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು]] ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು ಮತ್ತು CDK ಯ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಂತಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲು ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. <ref>{{Cite journal|title=Cell Cycle Control by a Minimal Cdk Network|journal=PLOS Comput Biol|date=2015-02-06|pmc=4319789|pmid=25658582|volume=11|issue=2|doi=10.1371/journal.pcbi.1004056|first=Claude|last=Gérard|first2=John J.|last2=Tyson|first3=Damien|last3=Coudreuse|first4=Béla|last4=Novák|bibcode=2015PLSCB..11E4056G}}</ref> ಈ ಮಾದರಿಯು ಒಂದು ರಾಸಾಯನಿಕದ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರಳವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೋಶ ವಿಭಜನೆಯ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಮಟ್ಟದ ಮಾದರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. == ಯೋಜನೆಗಳು == ಬಹು ಯೋಜನೆಗಳು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿವೆ. <ref>{{Cite journal|url=http://www.nature.com/naturejobs/2002/020627/full/nj6892-04a.html|doi=10.1038/nj6892-04a|pmid=12087360|title=Silicon dreams in the biology lab|journal=Nature|volume=417|pages=4–5|year=2002|last=Gershon|first=Diane|bibcode=2002Natur.417....4G|date=}}</ref> * [http://cytosolve.com/ ಸೈಟೊಸಾಲ್ವ್] - ವಾಣಿಜ್ಯ ವೇದಿಕೆ, ಬಹುಶಃ MATLAB ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರಬಹುದು. * [http://www.synthecell.org/ ಸಿಂಥೆಸೆಲ್] - ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಗುಂಪು * [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jp0302921 ಕ್ಯಾರಿಯೋಟ್] - ಇಂಡಿಯಾನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ - ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. * [http://www.e-cell.org/ ಇ-ಸೆಲ್ ಯೋಜನೆ] - ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿದ್ದು 2020 * [http://nrcam.uchc.edu/ VCell] - ಕನೆಕ್ಟಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ - ಒಂದು ಕೋಶ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯ ಬದಲು ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್ ವೇದಿಕೆ. * [http://www.siliconcell.net/ ಸಿಲಿಕಾನ್ ಸೆಲ್] - ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. * [http://simtk.org/home/wholecell ಹೋಲ್‌ಸೆಲ್] - [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] - ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. * [http://mcell.org/ MCell] - [http://mmbios.pitt.edu/ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಮಲ್ಟಿಸ್ಕೇಲ್ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಆಫ್ ಬಯೋಲಾಜಿಕಲ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ (MMBioS)] - 2023 ರಿಂದ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ * [https://virtualcellchallenge.org/ ವರ್ಚುವಲ್ ಸೆಲ್ ಚಾಲೆಂಜ್] - CRISPR ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧತೆಗಳಿಗೆ ಏಕ-ಕೋಶ ಪ್ರತಿಲೇಖನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮುನ್ಸೂಚಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಇದನ್ನು ಆರ್ಕ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು Nvidia, 10x ಜೀನೋಮಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅಲ್ಟಿಮಾ ಜೀನೋಮಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. == ಸಹ ನೋಡಿ == * ಜೈವಿಕ ದತ್ತಾಂಶ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ * ದ್ವಿಭಜನಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಜೈವಿಕ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳು * ಆಣ್ವಿಕ ಮಾದರಿ ತಂತ್ರಾಂಶ * ಮೆಂಬರೇನ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಎನ್ನುವುದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಜೀವಕೋಶ ಪೊರೆಯನ್ನು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. * ಕೋಶ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವರಾಸಾಯನಿಕ ಸ್ವಿಚ್‌ಗಳು * ಮಸಾರು ಟೊಮಿಟಾ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> <nowiki> [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> ajindw1hr8kt6jhqgb0gcov3g0zehvv