Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Тюрклюле 0 18139 123557 123172 2026-04-12T18:44:18Z Къарачайлы 96 /* Османская эпоха */ 123557 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] В 1516 году османский султан [[Селим I Грозный]] совершил [[Османо-мамлюкская война (1516—1517)|египетский поход]] против [[Мамлюки|мамлюков]], положив конец существованию [[Мамлюкский султанат|Мамлюкского султаната]]. С завоеванием Египта Османы заняли исключительное положение в исламском мире, взяв на себя защиту святых мест, в частности священных городов [[Мекка|Мекки]] и [[Медина|Медины]] ''Хадимю’л-Харемейн''. Согласно распространённой версии Селим I принял [[халиф]]ат от халифа [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиля]] в мечети [[Собор Святой Софии (Константинополь)|Айя-София]]<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Крупнейший политический мыслитель Туниса XIX века [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] следующим образом охарактеризовал роль османской династии в [[Умма (ислам)|исламской умме]]: ''«они объединили большинство мусульманских стран под дланью своего справедливого правления, которое было установлено в 699 г. (1299 г.). Посредством хорошего управления, уважения нерушимого [[шариат]]а, соблюдения прав подданных, славных завоеваний, напоминающих завоевания [[Праведные халифы|праведных халифов]], и восхождения вверх по ступеням цивилизации (тамаддун) Османы вернули умме её могущество…<ref name="Иванов"/>.»'' В XVIII веке назрел кризис в Османской империи. В [[1821 год]]у в Греции развернулась [[Война за независимость Греции|национально-освободительная война]], закончившаяся в [[1830 год]]у обретением ею независимости. Греческая революция сопровождалась {{не переведено 3|Этнические чистки во время Войны за независимость Греции|этническими чистками|en|Massacres during the Greek Revolution}}, как турок и [[евреи|евреев]]<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref> с одной стороны, так и греков с другой. События на Пелопоннесе привели к исчезновению значительной турецкой общины на полуострове. Как отмечает Уильям Клейр: {{Начало цитаты}} Турки Греции оставили мало следов. Они исчезли внезапно и окончательно весной 1821, не оплакиваемые и незамеченные со стороны остального мира. Спустя годы, когда путешественники спрашивали о происхождении каменных руин, старики рассказывали: «Здесь стояла башня Али Ага. В ней был убит сам хозяин, его гарем и его рабы». Тогда трудно было поверить в то, что когда-то большую часть населения Греции составляли люди турецкого происхождения, проживавшие в небольших общинах, разбросанных по всей стране, процветающие фермеры, торговцы и чиновники, чьи семьи не знали другого дома в течение многих лет. Как говорили греки, луна пожрала их."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} По переписи 1844 года в Османской империи насчитывалось 11 800 000 османов (турок), из которых подавляющее большинство (10 700 000 чел.) в Азии и 1 100 000 человек в Европе<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. В результате [[Русско-турецкая война 1877—1878|Русско-турецкой войны 1877—1878 гг.]] часть турок-османов оказалась в составе [[Российская империя|Российской империи]] на территории [[Карсская область|Карсской области]], образованной из земель Карсского и Чалдырского санджаков Османской империи. После присоединения этих территорий к России из Карсской области в пределы Османской империи выселилось много мусульман. Так в период с 1878 по 1881 г. в Османскую империю выселилось более 82 тыс. мусульман, причём из одного [[Карс]]а ушло до 11 тыс. человек<ref name="Карс"/>. По сведениям [[1892 год]]а, опубликованным в «Алфавитноми списке народов, обитающих в Российской Империи», турки проживали на территории [[Карсская область|Карсской области]] и Артвинского уезда [[Кутаисская губерния|Кутаисской губернии]] общей численностью 70 216 человек<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, составляя 24 % Карсской области<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Российская [[Перепись населения Российской империи (1897)|перепись 1897 года]] учитывала население по родному языку, зафиксировав тем самым в Карсской области 63 547 носителей турецкого языка в качестве родного<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Война за независимость === {{main|Война за независимость Турции}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Турецкие пехотинцы во время Войны за независимость, 1922 г.]] После поражения Османской империи в [[Первая мировая война|Первой мировой войне]] и подписания [[Мудросское перемирие|Мудросского перемирия]] державы-победительницы приступили к разделу её территории, в том числе собственно турецких земель. В соответствии с условиями перемирия Антантой был [[Оккупация Константинополя|оккупирован Константинополь]]; юго-восточную часть страны [[Франко-турецкая война|заняли французы]], в Западной Анатолии [[Вторая греко-турецкая война|высадились греческие войска]], а в Анталье — [[итальянцы]]; державами-победительницами предусматривалось также создание на востоке Анатолии независимых государств — [[Демократическая Республика Армения|Армении]] и [[Курдистан]]а. За турками сохранялась небольшая территория от Чёрного моря до [[Анкара|Анкары]], а Стамбул оставался столицей лишь формально{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Среди населения возникло стихийное [[Турецкое национальное движение|народное движение]] против оккупации страны, переросшее в [[Война за независимость Турции|национально-освободительную борьбу]]. Основной силой этой борьбы стало крестьянство, а возглавили её военно-интеллигентские круги, из среды которых вышел руководитель национально-освободительного движения [[Ататюрк|Мустафа Кемаль-паша]]{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. [[Фрунзе, Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]], посетивший революционную Турцию, писал: ''«Революционное настроение, охватившее, начиная с 1919 г., широкие слои трудящихся масс Анатолии, быстро создало почву для организации революционных вооружённых сил. Почти во всех районах Анатолии возникали, преимущественно по местной инициативе, вооружённые отряды, носившие партизанский характер и ведшие с оккупантами партизанскую войну… По своему классовому характеру „национальные силы“ представляли, главным образом, трудовой элемент, анатолийское крестьянство»''<ref>{{книга |автор = Моисеев П. П. |заглавие = Турецкая республика: крестьянство и социально-политические процессы в деревне |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |год = 1994 |страницы = 8 |isbn = 5-02-017700-8 }}</ref>. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Вступление турецкой армии в Измир». Худ. {{не переведено 3|Ахмет Зия Акбулут|Ахмет Зия Акбулут|tr|Ahmet Ziya Akbulut}}.<br>Передний ряд: слева направо: [[Кязым Карабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемаль]] и [[Февзи Чакмак]]. За ними — высокий {{не переведено 3|Фахреттин Алтай|Фахреттин Алтай|en|Fahrettin Altay}}]] Программой борьбы стал проект «Национального обета», принятый депутатами от сформированного в Анкаре Представительного комитета — исполнительного органа всех патриотических обществ и организаций, всех патриотических сил. В ней определялись территориальные границы и особенности будущего устройства турецкого государства, населённого ''«османским мусульманским большинством, объединённым религией, расой и идеей»''<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Война за независимость завершилась победой кемалистов над интервентами и освобождением всей территории Анатолии. После поражения Греции в войне, между ней и Турцией был заключён [[Греко-турецкий обмен населением|договор об обмене населения]], затронувший около 2 миллионов человек. Национально-освободительное движение 1918—1923 годов способствовало окончательной консолидации турок в [[нация|нацию]]{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Турецкое национальное движение привело к ликвидации султаната, а затем — и [[халифат]]а, и образованию в 1923 году [[Турецкая Республика|Турецкой Республики]]. === На Кипре === {{main|Кипрский конфликт}} За пределами Турции крупная турецкая община представлена на [[Кипр (остров)|Кипре]]. После [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] среди греческого населения нарастает движение за объединение исторических греческих территорий ([[энозис]]), в том числе [[Республика Кипр|Кипра]] с Грецией. В ответ на доктрину энозиса турецкое население острова выдвинуло доктрину «[[Таксим (политика)|таксим]]», то есть отделение. Нарастание межобщинной напряжённости на Кипре вскоре привело к образованию вооружённых формирований — греческой [[ЭОКА]] и турецкой [[Турецкая организация обороны|ТМТ]]. В результате переворота в 1974 году, осуществлённой [[чёрные полковники|военной хунтой в Греции]], к власти на острове пришли греческие националисты из ЭОКА, что спровоцировало [[Турецкое вторжение на Кипр|вторжение турецких войск на Кипр]] и оккупацию севера и северо-востока острова. На территории, занятой турецкими войсками в 1983 году была провозглашена [[Турецкая Республика Северного Кипра]]. dx7hmhk3m50fe3ukqlzfkrp00i94o4z Оверленд-Парк 0 18373 123558 121281 2026-04-13T11:17:31Z CommonsDelinker 2752 Removing [[:c:File:OP_Skyline.jpg|OP_Skyline.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:OP Skyline.jpg|]]. 123558 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|фото=|аты=Оверленд-Парк|тенгизден мийиклик=290|кърал=АБШ|майдан=195,91|халкъ=197 238|саналгъан джыл=2020|басыннганы=1012,9|сагъат бёлге=UTC-6 ( CST )<br> UTC-5 (CDT) Джай заман|телефон=+1 913|почта=66204, 66207, 66210, 66212, 66213, 66214, 66221, 66223, 66224, 66225, 66251, 66282 и 66283|башчы=Курт Скуг|web=https://www.opkansas.org/|Къуралгъанды=1905 джылда|Шахар болгъанды=1960 джылда|ориг. аты={{lang-en|Overland Park}}|баш.къошакъ.параметр=[[АБШ-ны административ бёлюнюую|Штаты]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Канзас}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Джонсон (Канзас, округ)|Джонсон округ]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (АБШ)|Округу]]}} '''Оверленд-Парк''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Overland Park'', /ˈoʊvərlənd ˈpɑrk/) — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де [[Канзас]] штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, [[Джонсон (Канзас, округ)|Джонсон]] округда орналгъан, адам саны бла штатны экинчи шахар<ref>{{Cite web|url=https://www.jocogov.org/contact-us/all-locations/overland-park-convention-center|title=Overland Park Convention Center|accessdate=October 13, 2022}}</ref>. 2020 джылда болгъан тергеу бла Оверленд-Паркда 197 238 адам джашаеди. == Белгиле == <references /> {{Канзас}} [[Категория:АБШ-ны шахарлары]] [[Категория:Канзасны шахарлары]] [[Категория:Оверленд-Парк]] kq3ywyhmyj70xzggsv0coyexl2s5l27