Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1195 123972 122304 2026-05-02T00:04:14Z DarqaviPalladin 4737 123972 wikitext text/x-wiki {{Тил | аты= Араб тил | кеси аты= العربية | къралла= [[Алжир]], [[Бахрейн]], [[Мисир]], [[Кюнбатыш Сахара]], [[Иордания]], [[Иракъ]], [[Къатар]], [[Кувейт]], [[Любнан]], [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Марокко]], [[Бирлешген Араб Эмиратла|БАЭ]], [[Оман]], [[Йемен]], [[Филистин кърал]], [[Сауд Арабия]], [[Сурия]], [[Судан]], [[Тунис]], [[Комор айрымканла]], [[Джибути]], [[Сомали]], [[Эритрея]] — халкъны кёбюсю;<br /> [[Исраил]], [[Иран]], [[Тюрк]], [[Франция]] — миллет азчылыкъ | официал статус= {{Flagicon|Algeria}} [[Алжир]], <br /> {{Flagicon|Bahrain}} [[Бахрейн]], <br /> {{Flagicon|Djibouti}} [[Джибути]], <br />{{Flagicon|Egypt}} [[Мисир]], <br />{{Flagicon|Western Sahara}} [[Кюнбатыш Сахара]], <br />{{Flagicon|Israel}} [[Исраил]], <br />{{Flagicon|Jordan}} [[Иордания]], <br />{{Flagicon|Iraq}} [[Иракъ]], <br />{{Flagicon|Yemen}} [[Йемен]], <br />{{Flagicon|Qatar}} [[Къатар]], <br />{{Flagicon|the Comoros}} [[Комор айрымканла|Коморла]], <br />{{Flagicon|Kuwait}} [[Кувейт]], <br />{{Flagicon|Lebanon}} [[Любнан]], <br />{{Flagicon|Libya}} [[Ливия]], <br />{{Flagicon|Mauritania}} [[Муритания]], <br />{{Flagicon|Morocco}} [[Марокко]], <br />{{Flagicon|the United Arab Emirates}} [[Бирлешген Араб Эмиратла|БАЭ]], <br />{{Flagicon|Oman}} [[Оман]],<br />{{Flagicon|Eritrea}} [[Эритрея]], <br />{{Flagicon|Palestine}} [[Филистин кърал|Филистин]], <br />{{Flagicon|Saudi Arabia}} [[Сауд Арабия]], <br />{{Flagicon|Syria}} [[Сирия]], <br />{{Flagicon|Sudan}} [[Судан]], <br />{{Flagicon|Tunisia}} [[Тунис]], <br />{{Flagicon|Somalia}} [[Сомали]] Миллет тил: <br />{{Flagicon|Mali}} [[Мали]], <br />{{Flagicon|Senegal}} [[Сенегал]],<br />{{Flagicon|Chad}} [[Чад]] Организацияла: <br />{{Flagicon|the United Nations}} [[БМО]], <br /> {{AU}}, <br />[[Ислам конференция организация]], <br />[[Араб къралланы лигасы]] <br /> Оноу этген организацияла: [[Марокко Патчах Академия]] ([[Марокко]]), [[Араб тилни академиясы]] ([[Мисир]]), [[Араб тилни академиясы Дамаскда]] ([[Сирия]]), [[Араб тилни иордан академиясы]] ([[Иордания]]), [[Ирак илму академия Багдадда]] ([[Ирак]]), [[Араб тилни академиясы Хартумда]] ([[Судан]]), [["Эслиликни юйю" фонд]] ([[Тунис]]), [[Араб тилни академиясы Джамахирияда]] ([[Ливия]]), [[Араб тилни израиль академиясы]] ([[Израиль]]). | сёлешгенле= 260-дан 323 млн. дери | рейтинг= 2 | юйюрю=Афразия тилле | классификациясы= - Афразий макроюйюр<br /> {{0}}- [[Семит юйюр]] <br /> {{0}}{{0}}- Кюнбатышсемит бутакъ <br /> {{0}}{{0}}{{0}}- Арасемит группа <br /> {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}- Арабия тюбгруппа | джазыу система= [[араб алфавит]] | iso1=ar | iso2=ara | википедия=[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%A9 ar.wikipedia.org] | слоган=ويكيبيديا الموسوعة الحرة |Картасы=Arabic language dispersion.png}} '''Араб тил''' ({{lang-ar|اللغة العربية‎‎}}, ''al-luġa al-ʿarabiyya'') — [[афразий тил юйюр]]ню [[семит тилле|семит бутагъына]] кирген [[тил]]ди. Араб тилде эмда аны вариантларында сёлешгенлени саны 422 млн адам чакълы бирди ([[2009]]). Джазыу системасы араб алфавитни тамалындады. [[БМО]]-ну Генерал Ассамблеясыны эмда талай башха органларыны официал эм ишлеу тилиди. Бютеу [[араб къралла]]ны эмда [[Сомали]] бла [[Джибути]]ни [[официал тил]]иди. == Дагъыда къарагъыз == * [[Араб алфавит]] * [[Араб литература тил]] * [[Араб тилни вариантлары]] * [[Арабистика]] * [[Мальтий тил]] * [[Араб тилни ширван диалекти]] == Джибериуле == * [http://www.ar-ru.ru/ Араб тил - электрон араб-орус сёзлюк] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20090429235918/http://arabinform.com/index/0-258 Араб къраллада араб тилни аралыкълары] * [https://web.archive.org/web/20150725124319/http://www.arabic.ru/ Араб тил бла араб дуния] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20100402022702/http://arabi.ru/ Араб тил бла культураны джаратханланы форуму] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20100210114444/http://amalgrad.ru/viewforum.php?id=129 Араб литература эмда мисир тилни тёлеусюз он-лайн дерслери] {{ref-ru}} * [http://polusharie.com/index.php#c18 Араб тил. Араб дуния] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20100209041948/http://www.nuruliman.ru/ Араб тил неда Араб Кюнчыгъышны тахсалары] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20100316194622/http://www.arabeastica.com/ Арабистлени халкъла арасы джамагъатлары] * [https://web.archive.org/web/20101002124121/http://www.trilinguis.com/arabic/dictionary.htm Онлайн араб сёзлюк] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120930161705/http://arabinform.com/publ/35-1-0-488/ Араб тил бюгюннгю дунияда / Араб тилни магъаналыгъыны юсюнден] {{ref-ru}} * [http://www.arabic-keyboard.net/ Arabic keyboard Араб клавиатура] {{ref-en}} * [http://www.GulfArabic.com/ Learn Colloquial Gulf Arabic Language — Персия Богъазны араб диалектини башлам курсу] {{ref-en}} * [http://lexicorient.com/babel/arabic/index.htm LookLex / Course / Arabic — Араб тилни курсу] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090510092134/http://learn-languages-online.info/learn_arabic.php Араб тилни окъуб алыргъа] {{ref-en}} {{БМО-ну тиллери}} [[Категория:Тилле]] [[Категория:Араб тил]] hbbz2wd6ht0vhtk4igx7c3i79ef7p50 0 1202 123971 105439 2026-05-02T00:03:17Z DarqaviPalladin 4737 123971 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | <center>'''Африкан бирлик'''<br />'''African Union (инг.) '''<br />'''الأفريقيالاتحاد (ар.)'''<br />'''Union africaine (фр.) '''<br />'''União Africana (порт.)'''<br />'''Unión Africana (исп.)'''<br />'''Umoja wa Afrika (суахили)'''</center> | align="center" colspan="2"| {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" | align="center" width="140px" | [[Файл:African Union (orthographic projection).svg|150px]] |} |- | align=center colspan=2 style="background: #ffffff;" | |- |Типи || Политика ортакълыкъ |- |Къуралгъаны || 1963 джылны 25-чи майы |- |Бошалыуу || ...... |- |[[Официал тил|Официал тиллери]] || [[Араб тил]], [[Суахили тил|Суахили]], [[Француз тил]] <br /> [[Ингилиз тил]], [[Испан тил]], [[Португал тил]] |- |[[Аралыкъ]] || {{Flagicon|Ethiopia}} [[Аддис-Абеба]],[[Эфиопия]]<br /> {{Flagicon|South Africa}} [[Мидрэнд]] ,[[КъАР]] |- |Тамадалыкъ органы || |- |Генерал секретары: || Бингу ва Мутарика |- |къошулгъанланы саны: || 55 кърал |} '''Африкан Бирлик ''' (къысха '''АБ''') — [[Африка|Африканы]] 55 къралын бирикдирген халкъла арасы организацияды. == Тарихи == Африкан Бирлик [[Африкан Биригиуню Организациясы|Африкан Биригиуню Организациясындан]] къуралгъанды, къуралыуу 1999 джылны 9-чу сентябрында [[Ливия|Ливиядагъы]] Сирт шахарда башланнганды, теджеген [[Муаммар Каддафи]] болгъанды. 2002 джылны 9-чу июлунда АБО официал халды АБ болгъанды. == Структурасы == Тамадасы хар джыл сайын къайсы болсада бир африкан къралны тамадасындан сайланады. Администрациясы [[Аддис-Абеба]] ([[Эфиопия]]) бла [[Мидрэнд|Мидрэндде]] ,[[КъАР]] орналгъанды. Африкан бирликден [[Марокко]] чыкъгъанды, чуруму— Марокко кесини джери санаб тургъан [[Сахара Араб ДемократРеспублика|Кюнбатыш Сахараны]] бирликге бойсунмагъан къралча кириуюдю. [[Категория:Халкъла арасы организацияла]] ob6z6qcnofskkdli4cqfll6dqgs5nw7 0 1250 123940 111915 2026-05-01T22:57:07Z DarqaviPalladin 4737 123940 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Ватикан|Байракъ=Flag of Vatican City State - 2023 version.svg|Герб=Coat of arms of Vatican City State - 2023 version.svg|Гимн=[[Pontifical Anthem|Inno e Marcia Pontificale]]|Оригинал аты={{lang-la|Status Civitatis Vaticanæ}}<br>{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}}|Карта=Vatican Europe Location.svg|Кърал оноуну формасы=Теократик монархия|Башчыны постуну аты=Римны Папасы|Башчы=[[XIV Лев]]|Башчыны постуну аты2=Къралны секретари|Башчы2=[[Пьетро Паролин]]|Башчыны постуну аты3=Губернатор|Башчы3=[[Раффаэлла Петрини]]|Тил=[[Итальян тил]], [[Латин тил]]|Территория=0,49|Территориясыны орну=193|Халкъ=825|Халкъыны орну=194|Джыл=2023|Басыннганы=1684|Байракъгъа_джибериу=Ватиканны байрагъы|Гербге_джибериу=Ватиканны герби|Аудио=United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg|БИП джылы=2025|БИП=11,2 млн|БИП орну=194|Адам башына БИП джылы=2025|Адам башына БИП=21 198|Валютасы=[[евро]] (EUR)|iso3166-1=[[VA]]|Домен=[[.va]]|Телефон коду=379}} '''Ватикан''' ([[Латин тил|лат.]] ''Status Civitatis Vaticanæ'', [[Итальян тил|итал.]] ''Stato della Città del Vaticano'') — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) [[Рим]] шахарны территориясыны ичинде. [[Италия]]дан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, [[Латин тил|латинча]] vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны == Географиясы == == Халкъы == == Тарихи == == Политикасы == == Административ бёлюннгени == == Экономикасы == == Белгиле == {{Template:Тамамланмагъан статья|Ватикан}} {{Template:Европаны къраллары}} [[Категория:Къралла]] 6l8i05bfx9pfp91znm6d8jp795vkw5x 123941 123940 2026-05-01T22:57:21Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 123941 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Ватикан|Байракъ=Flag of Vatican City State - 2023 version.svg|Герб=Coat of arms of Vatican City State - 2023 version.svg|Гимн=[[Pontifical Anthem|Inno e Marcia Pontificale]]|Оригинал аты={{lang-la|Status Civitatis Vaticanæ}}<br>{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}}|Карта=Vatican Europe Location.svg|Кърал оноуну формасы=Теократик монархия|Башчыны постуну аты=Римны Папасы|Башчы=[[XIV Лев]]|Башчыны постуну аты2=Къралны секретари|Башчы2=[[Пьетро Паролин]]|Башчыны постуну аты3=Губернатор|Башчы3=[[Раффаэлла Петрини]]|Тил=[[Итальян тил]], [[Латин тил]]|Территория=0,49|Территориясыны орну=193|Халкъ=825|Халкъыны орну=194|Джыл=2023|Басыннганы=1684|Байракъгъа_джибериу=Ватиканны байрагъы|Гербге_джибериу=Ватиканны герби|Аудио=United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg|БИП джылы=2025|БИП=11,2 млн|БИП орну=194|Адам башына БИП джылы=2025|Адам башына БИП=21 198|Валютасы=[[евро]] (EUR)|iso3166-1=[[VA]]|Домен=[[.va]]|Телефон коду=379}} '''Ватикан''' ([[Латин тил|лат.]] ''Status Civitatis Vaticanæ'', [[Итальян тил|итал.]] ''Stato della Città del Vaticano'') — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) [[Рим]] шахарны территориясыны ичинде. [[Италия]]дан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, [[Латин тил|латинча]] vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны == Географиясы == == Халкъы == == Тарихи == == Политикасы == == Административ бёлюннгени == == Экономикасы == == Белгиле == {{Template:Тамамланмагъан статья|Ватикан}} {{Template:Европаны къраллары}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Ватикан]] bd9oveufl5yvdih2q0vh87xobryf8vo 123943 123941 2026-05-01T23:05:16Z DarqaviPalladin 4737 123943 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Ватикан|Байракъ=Flag of Vatican City State - 2023 version.svg|Герб=Coat of arms of Vatican City State - 2023 version.svg|Гимн=[[Pontifical Anthem|Inno e Marcia Pontificale]]|Оригинал аты={{lang-la|Status Civitatis Vaticanæ}}<br>{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}}|Карта=Vatican Europe Location.svg|Кърал оноуну формасы=Теократик монархия|Башчыны постуну аты=Римны Папасы|Башчы=[[XIV Лев]]|Башчыны постуну аты2=Къралны секретари|Башчы2=[[Пьетро Паролин]]|Башчыны постуну аты3=Губернатор|Башчы3=[[Раффаэлла Петрини]]|Тил=[[Итальян тил]], [[Латин тил]]|Территория=0,49|Территориясыны орну=193|Халкъ=825|Халкъыны орну=194|Джыл=2023|Басыннганы=1684|Байракъгъа_джибериу=Ватиканны байрагъы|Гербге_джибериу=Ватиканны герби|Аудио=United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg|БИП джылы=2025|БИП=11,2 млн|БИП орну=194|Адам башына БИП джылы=2025|Адам башына БИП=21 198|Валютасы=[[евро]] (EUR)|iso3166-1=[[VA]]|Домен=[[.va]]|Телефон коду=379}} '''Ватикан''' ([[Латин тил|лат.]] ''Status Civitatis Vaticanæ'', [[Итальян тил|итал.]] ''Stato della Città del Vaticano'') — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) [[Рим]] шахарны территориясыны ичинде. [[Италия]]дан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, [[Латин тил|латинча]] vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны халкъа арасы статусу — Папаны Тахтасыны болушлукъ суверенитетли территориясы, Рим-католик клисаны дин башчысыны резиденциясы. == Географиясы == == Халкъы == == Тарихи == == Политикасы == == Административ бёлюннгени == == Экономикасы == == Белгиле == {{Template:Тамамланмагъан статья|Ватикан}} {{Template:Европаны къраллары}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Ватикан]] fwayl4z1ed6g1046ihtj3ghe5lngtmy 0 1554 123959 119618 2026-05-01T23:46:11Z DarqaviPalladin 4737 /* Джибериуле */ 123959 wikitext text/x-wiki {{Тил | аты=Фин тил | кеси аты=suomi | къралла=[[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]], [[Норвегия]], [[Россия]] | официал статус=Финляндияда, [[Европа Бирлик]]де | сёлешгенле=6 млн | рейтинг=52-чи | юйюрю=Урал тилле | классификациясы= - [[Тил/Урал тилле|Урал юйюр]] <br /> {{0}}- [[Тил/Фин-угр тилле|Фин-угр къауум]] <br /> {{0}}{{0}}- [[Тил/Фин-итил тилле|Фин-итил группа]] <br /> {{0}}{{0}}{{0}}- [[Тил/Балтика-фин тилле|Балтика-фин тюбгруппа]] | джазыу система=[[латин алфавит]] ([[фин алфавит]]) | iso1=fi | iso2=fin | википедия=[http://fi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Etusivu fi.wikipedia.org] | слоган=Wikipedia, Vapaa tietosanakirja }} '''Фин тил''' ({{Lang-fi|suomi, suomen kieli}}) — [[финлиле]]ни [[Тил|тиллериди]], [[фин-угр тилле|фин-угр тил группаны]] [[Балтика-фин тилле|балтика-фин бутагъына]] киреди, [[агглютинациялы тил]]ге саналады. Фин-угр тилле бла [[самодий тилле]] ([[энец тил|энец]], [[ненец тил|ненец]], [[нганасан тил|нганасан]], [[селькуп тил|селькуп]] тилле) [[Урал тилле|урал тил юйюрню]] къурайдыла. Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды. == Джайылыуу == [[Файл:Finnish language map, detailed areas.png|thumb|left|150px|Фин тилни джайылыуу. Кёк бетли — официал статусу болгъа джерледиле, джашил — халкъыны белгили кесеги хайырланнган джерле]]Фин тилде [[Финляндия]]ны халкъыны асламысы (92 %) сёлешеди, дагъыда Финляндияны тышында ([[Швеция]]да, [[Норвегия]]да, [[АБШ]]-де, [[Эстония]]да, [[Россия]]да (кёбюсюне [[Ленинград область]] бла в [[Карелия]]да)) джашагъан этникалы финлиле. Фин тил [[Финляндия]]ны [[Официал тил|официал тилиди]] эмда Швецияда, официал халда танылгъан, азчылыкъны тилиди (стандарт фин тил да, Турнедален швед областдагъы [[меянкиели]]варианты да). Россия финлени кёбюсю, XVII ёмюрде бусагъатдагъы [[Ленинград область|Ленинград областны]] территориясына кёчген, — [[ингерманландлыла]]дыла. Дагъыда этникалы финле [[Карелия]]да джашайдыла. [[Карелия]]да фин тил, [[Карел тил|карел]] бла [[Вепс тил|вепс]] тиллеча, миллет тилледен бири кибик танылгъанды. == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Лексикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Грамматикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20100316175156/http://www.suomea.ru/ Фин тилни окъуу китабы] * [https://web.archive.org/web/20121226003539/http://vod.org.ua/index.php?t=100 Виталий Чернявский. Краткая грамматика финского языка] * [https://web.archive.org/web/20111120071549/http://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk1/index.html Riitta Korhonen & Maria Vilkuna]: Sananselityksiä — Ison suomen kieliopin termejä. * [http://www.yle.fi/opinportti/supisuomea/ Supisuomea] * [http://unelma.narod.ru/ Уроки Финского Языка на сайте Unelma] {{Европа Бирликни тиллери}} {{Россияны кърал тиллери}} {{Commonscat|Finnish language|Фин тил}} {{Тамамланмагъан статья|Тил}} [[Категория:Тилле]] [[Категория:Фин тил]] 1r8uhscwestsnt9j6krl8h1m4cdcuku 0 5759 123952 118237 2026-05-01T23:33:49Z DarqaviPalladin 4737 123952 wikitext text/x-wiki {{Тил | аты=эстон тил | кеси аты=eesti keel | къралла=[[Эстония]], [[Швеция]], [[Финляндия]] | официал статус={{EST}}, <br> [[Европа Бирлик|Европа Бирликде]] | сёлешгенле=1 млн | рейтинг= | юйюрю=Урал тилле | классификациясы= - [[Тил/Урал тилле|Урал юйюр]] <br /> {{0}}- [[Тил/Фин-угр тилле|Фин-угр къауум]] <br /> {{0}}{{0}}- [[Тил/Фин-итил тилле|Фин-итил группа]] <br /> {{0}}{{0}}{{0}}- [[Тил/Балтика-фин тилле|Балтика-фин тюбгруппа]] | джазыу система=[[латин алфавит]] ([[эстон алфавит]]) | iso1=et | iso2=est | википедия=[http://et.wikipedia.org/wiki/Esileht et.wikipedia.org] | слоган=Vikipeedia, vaba entsüklopeedia |Картасы=Idioma estonio.PNG}} '''Эстон тил''' ({{Lang-et|eesti keel}}) — [[эстонлиле]]ни [[Тил|тиллериди]], [[фин-угр тилле|фин-угр тил группаны]] [[Балтика-фин тилле|балтика-фин бутагъына]] киреди, [[агглютинациялы тил]]ге саналады. Фин-угр тилле бла [[самодий тилле]] [[Урал тилле|урал тил юйюрню]] къурайдыла. Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды. == Эстон алфавит == A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü == Джайылыуу == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Лексикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Грамматикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Джибериуле == *https://eki.ee/ - Эстон тилни институтну официал сайты. {{Европа Бирликни тиллери}} {{Commonscat|Estonian language|Эстон тил}} {{Тамамланмагъан статья|Тил}} [[Категория:Тилле]] h3zforsc43s3m7dwfpvpt0l64w2wewz 123957 123952 2026-05-01T23:39:39Z DarqaviPalladin 4737 /* Джибериуле */ 123957 wikitext text/x-wiki {{Тил | аты=эстон тил | кеси аты=eesti keel | къралла=[[Эстония]], [[Швеция]], [[Финляндия]] | официал статус={{EST}}, <br> [[Европа Бирлик|Европа Бирликде]] | сёлешгенле=1 млн | рейтинг= | юйюрю=Урал тилле | классификациясы= - [[Тил/Урал тилле|Урал юйюр]] <br /> {{0}}- [[Тил/Фин-угр тилле|Фин-угр къауум]] <br /> {{0}}{{0}}- [[Тил/Фин-итил тилле|Фин-итил группа]] <br /> {{0}}{{0}}{{0}}- [[Тил/Балтика-фин тилле|Балтика-фин тюбгруппа]] | джазыу система=[[латин алфавит]] ([[эстон алфавит]]) | iso1=et | iso2=est | википедия=[http://et.wikipedia.org/wiki/Esileht et.wikipedia.org] | слоган=Vikipeedia, vaba entsüklopeedia |Картасы=Idioma estonio.PNG}} '''Эстон тил''' ({{Lang-et|eesti keel}}) — [[эстонлиле]]ни [[Тил|тиллериди]], [[фин-угр тилле|фин-угр тил группаны]] [[Балтика-фин тилле|балтика-фин бутагъына]] киреди, [[агглютинациялы тил]]ге саналады. Фин-угр тилле бла [[самодий тилле]] [[Урал тилле|урал тил юйюрню]] къурайдыла. Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды. == Эстон алфавит == A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü == Джайылыуу == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Лексикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Грамматикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Джибериуле == *https://eki.ee/ - Эстон тилни институтну официал сайты. {{Европа Бирликни тиллери}} {{Commonscat|Estonian language|Эстон тил}} {{Тамамланмагъан статья|Тил}} [[Категория:Тилле]] [[Категория:Эстон тил]] 413os327hwn53juf57xbl6u7g3u206h 123973 123957 2026-05-02T00:06:38Z DarqaviPalladin 4737 123973 wikitext text/x-wiki {{Тил | аты=эстон тил | кеси аты=eesti keel | къралла=[[Эстония]], [[Швеция]], [[Финляндия]] | официал статус={{EST}}, <br> {{EU}} | сёлешгенле=1 млн | рейтинг= | юйюрю=Урал тилле | классификациясы= - [[Тил/Урал тилле|Урал юйюр]] <br /> {{0}}- [[Тил/Фин-угр тилле|Фин-угр къауум]] <br /> {{0}}{{0}}- [[Тил/Фин-итил тилле|Фин-итил группа]] <br /> {{0}}{{0}}{{0}}- [[Тил/Балтика-фин тилле|Балтика-фин тюбгруппа]] | джазыу система=[[латин алфавит]] ([[эстон алфавит]]) | iso1=et | iso2=est | википедия=[http://et.wikipedia.org/wiki/Esileht et.wikipedia.org] | слоган=Vikipeedia, vaba entsüklopeedia |Картасы=Idioma estonio.PNG}} '''Эстон тил''' ({{Lang-et|eesti keel}}) — [[эстонлиле]]ни [[Тил|тиллериди]], [[фин-угр тилле|фин-угр тил группаны]] [[Балтика-фин тилле|балтика-фин бутагъына]] киреди, [[агглютинациялы тил]]ге саналады. Фин-угр тилле бла [[самодий тилле]] [[Урал тилле|урал тил юйюрню]] къурайдыла. Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды. == Эстон алфавит == A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü == Джайылыуу == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Тарихи == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Лексикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Грамматикасы == {{Джазылмагъан бёлюм}} == Джибериуле == *https://eki.ee/ - Эстон тилни институтну официал сайты. {{Европа Бирликни тиллери}} {{Commonscat|Estonian language|Эстон тил}} {{Тамамланмагъан статья|Тил}} [[Категория:Тилле]] [[Категория:Эстон тил]] h03dq7rms3d5z6zwr18znpp7eac2dxw 0 16999 123938 123926 2026-05-01T22:45:28Z DarqaviPalladin 4737 123938 wikitext text/x-wiki {{Редирект|Осман империя}} {{Тарих кърал |аты = Сыйлы Осман девлет |кеси аты = دولت علیه عثمانیه |статусу = [[Хилафат]] |гимн = |байракъ =Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | thumb | 220x124px |<nowiki> right]]</nowiki> |байракъны юсюнден = 1844-1922 джыллада байракъ |герб =Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg | thumb | 220x124px |<nowiki> right]]</nowiki> |гербни юсюнден = 1882-1922 герби |карта =Ottoman Empire Detailed.png | thumb | 220x124px |<nowiki> right]].svg</nowiki> |ачыкълау = Осман патчахлыкъ 1593 джылда. |къуралгъанды = 1299 |къурутулуннганды = 1922 |девиз = دولتء آباد مدت, "девлет-и абад муддат", "Ёмюр кърал" |ара шахар = [[Сёгют]] (1299-1329) <br> [[Бурса|Худауандигар]] (1329-1361) <br> [[Диметока]] (1363-1453) <br> [[Истанбул|Къонстантыныя, Истанбул]] (1453-1922) |шахарла = [[Истанбул]], [[Эдирне]], [[Димашкъ]], [[Багъдад]] |тил = [[Осман тил]] <br> [[Къаджар тил]] ''(тохананы тили, назму тили)'' <br> [[Араб тил]] ''(дин тили)'' |валюта = [[Осман патчахлыкъны лира]] |кърал оноу форма = [[Ислам кърал]] |династия = [[Османла]] |башчыланы чынлары1 = |башчы1 = [[I Осман]] |башчылыкъ этген джыллары1 = 1299-1324 |башчыланы чынлары2 = |башчы2 = [[VI Мухаммат]] |башчылыкъ этген джыллары2 = 1918-1922 |башчыланы чынлары3 = |башчы3 = |башчылыкъ этген джыллары3 = |дин = [[Ислам]] (кърал дин) <br> [[Христианлыкъ]], [[иудейлик]] |къошакъ_параметр1 = |параметрни ачыкълау1 = |Этап1 = |Дата1 = |Джыл1 = |Этап2 = |Дата2 = |Джыл2 = |Этап3 = |Дата3 = |Джыл3 = |Этап4 = |Дата4 = |Джыл4 = |Этап5 = |Дата5 = |Джыл5 = |Этап6 = |Дата6 = |Джыл6 = |къошакъ_параметр2 = |параметрни ачыкълау2 = |дери = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |сора = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |белги = {{белгиле}} }} '''Осман патчахлыкъ''' — континент арасы [[Ислам|Муслиман]] патчахлыкъ. <ref>https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire</ref> == Белгиле == <references /> e3ai73b6ejdxwz3ayo3u3nn9h69alsd 0 17718 123934 123928 2026-05-01T22:37:42Z DarqaviPalladin 4737 123934 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Къытай Республика (Тайвань)|Байракъ=Flag of the Republic of China.svg|Герб=National Emblem of the Republic of China.svg|Карта=ROC Taiwan (orthographic projection).svg|Гимн={{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />Zhōnghuá Mínguó Guógē|Гимнни кёчюрмеси=Юч халкъ джорукъла|Кърал оноуну формасы=Къатыш республика|Башчыны постуну аты=[[Къытай Республиканы президенти|Президент]]|Башчы=[[Лай Циндэ]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президент|Башчы2=[[Сьяу Бикхим]]|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчы3=[[Чжо Жунтай]]|Башчыны постуну аты4=Парламентны председатели|Башчы4=Хань Гоюй|Домен=[[.tw]]|Телефон коду=886|Оригинал аты={{lang-zh|中華民國}}|Аудио=National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg|Ара шахар=[[Тайбей]]|Территория=36197<ref name="Natl Statistics">{{cite web |title = Statistics from Statistical Bureau |url = https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0,5,&cod00=1&rdm=enrxkej2?index=9 |access-date = 2018-09-22 |website = National Statistics, Republic of China (Taiwan) |archive-date = 2021-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210722083641/https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0%2C5%2C&cod00=1&rdm=enrxkej2%3Findex%3D9 |url-status = live }}</ref>|Территориясыны орну=143|Суу=10,3|Халкъ=23 829 897|Джыл=2020|Халкъыны орну=59|Басыннганы=644|БИП джылы=2026|БИП=976,719 млрд|БИП орну=21|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП=42 103|Адам башына БИП орну=30|ААИ джылы=2023|IDH=0.934|ААИ=0.934|ААИ орну=21|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|iso3166-1=[[TW]]|Валютасы=Джангы Тайвань доллар (TWD)|Ара_шахарны_координатлары={{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}}}} '''Къытай Республика''' ([[Къытай тил|къыт]]. 中華民國, [[пиньинь]] ''Zhonghua Minguo)'' халкъа арасында аты '''Къытай Республика (Тайвань)''', неда къуру '''Тайвань''' — Кюнчыгъыш Азияда, кёбюсю Тайвань айрымканда орналгъан кърал. Бютеулей Къытай Республиканы территориясы - 36 193 км². [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Тайбей]]. == Белгиле == {{Азияны къраллары}} b83pw1n9r3z6dj8imst7gj5m64v2u94 123935 123934 2026-05-01T22:37:58Z DarqaviPalladin 4737 123935 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Къытай Республика (Тайвань)|Байракъ=Flag of the Republic of China.svg|Герб=National Emblem of the Republic of China.svg|Карта=ROC Taiwan (orthographic projection).svg|Гимн={{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />Zhōnghuá Mínguó Guógē|Гимнни кёчюрмеси=Юч халкъ джорукъла|Кърал оноуну формасы=Къатыш республика|Башчыны постуну аты=[[Къытай Республиканы президенти|Президент]]|Башчы=[[Лай Циндэ]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президент|Башчы2=[[Сьяу Бикхим]]|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчы3=[[Чжо Жунтай]]|Башчыны постуну аты4=Парламентны председатели|Башчы4=Хань Гоюй|Домен=[[.tw]]|Телефон коду=886|Оригинал аты={{lang-zh|中華民國}}|Аудио=National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg|Ара шахар=[[Тайбей]]|Территория=36197<ref name="Natl Statistics">{{cite web |title = Statistics from Statistical Bureau |url = https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0,5,&cod00=1&rdm=enrxkej2?index=9 |access-date = 2018-09-22 |website = National Statistics, Republic of China (Taiwan) |archive-date = 2021-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210722083641/https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0%2C5%2C&cod00=1&rdm=enrxkej2%3Findex%3D9 |url-status = live }}</ref>|Территориясыны орну=143|Суу=10,3|Халкъ=23 829 897|Джыл=2020|Халкъыны орну=59|Басыннганы=644|БИП джылы=2026|БИП=976,719 млрд|БИП орну=21|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП=42 103|Адам башына БИП орну=30|ААИ джылы=2023|IDH=0.934|ААИ=0.934|ААИ орну=21|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|iso3166-1=[[TW]]|Валютасы=Джангы Тайвань доллар (TWD)|Ара_шахарны_координатлары={{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}}}} '''Къытай Республика''' ([[Къытай тил|къыт]]. 中華民國, [[пиньинь]] ''Zhonghua Minguo)'' халкъа арасында аты '''Къытай Республика (Тайвань)''', неда къуру '''Тайвань''' — Кюнчыгъыш Азияда, кёбюсю Тайвань айрымканда орналгъан кърал. Бютеулей Къытай Республиканы территориясы - 36 193 км². [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Тайбей]]. == Белгиле == <references /> {{Азияны къраллары}} egg392bduqhqc76q60ploju7p5pglmb 123936 123935 2026-05-01T22:38:30Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 123936 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Къытай Республика (Тайвань)|Байракъ=Flag of the Republic of China.svg|Герб=National Emblem of the Republic of China.svg|Карта=ROC Taiwan (orthographic projection).svg|Гимн={{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />Zhōnghuá Mínguó Guógē|Гимнни кёчюрмеси=Юч халкъ джорукъла|Кърал оноуну формасы=Къатыш республика|Башчыны постуну аты=[[Къытай Республиканы президенти|Президент]]|Башчы=[[Лай Циндэ]]|Башчыны постуну аты2=Вице-президент|Башчы2=[[Сьяу Бикхим]]|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчы3=[[Чжо Жунтай]]|Башчыны постуну аты4=Парламентны председатели|Башчы4=Хань Гоюй|Домен=[[.tw]]|Телефон коду=886|Оригинал аты={{lang-zh|中華民國}}|Аудио=National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg|Ара шахар=[[Тайбей]]|Территория=36197<ref name="Natl Statistics">{{cite web |title = Statistics from Statistical Bureau |url = https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0,5,&cod00=1&rdm=enrxkej2?index=9 |access-date = 2018-09-22 |website = National Statistics, Republic of China (Taiwan) |archive-date = 2021-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210722083641/https://statis.moi.gov.tw/micst/stmain.jsp?sys=220&ym=7900&ymt=10900&kind=21&type=1&funid=c0110101&cycle=4&outmode=0&compmode=0&outkind=1&fldspc=0%2C5%2C&cod00=1&rdm=enrxkej2%3Findex%3D9 |url-status = live }}</ref>|Территориясыны орну=143|Суу=10,3|Халкъ=23 829 897|Джыл=2020|Халкъыны орну=59|Басыннганы=644|БИП джылы=2026|БИП=976,719 млрд|БИП орну=21|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП=42 103|Адам башына БИП орну=30|ААИ джылы=2023|IDH=0.934|ААИ=0.934|ААИ орну=21|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">'''бек мийик'''</span>|iso3166-1=[[TW]]|Валютасы=Джангы Тайвань доллар (TWD)|Ара_шахарны_координатлары={{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}}}} '''Къытай Республика''' ([[Къытай тил|къыт]]. 中華民國, [[пиньинь]] ''Zhonghua Minguo)'' халкъа арасында аты '''Къытай Республика (Тайвань)''', неда къуру '''Тайвань''' — Кюнчыгъыш Азияда, кёбюсю Тайвань айрымканда орналгъан кърал. Бютеулей Къытай Республиканы территориясы - 36 193 км². [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Тайбей]]. == Белгиле == [[Категория:Къралла]] [[Категория:Къытай Республика (Тайвань)]] <references /> {{Азияны къраллары}} e68076h1lnhxaw894a7c8ubxv1hevqj 0 17740 123939 120133 2026-05-01T22:47:00Z DarqaviPalladin 4737 123939 wikitext text/x-wiki {{Тил|аты=Къаджар тил|юйюрю=Индоевропа тилле|Картасы=Persian Language Location Map.svg|кеси аты=زبان فارسی|рейтинг=22|сёлешгенле=60 млн адам|къралла='''Кюнбатыш фарс:'''<br>{{IRN}}<br>{{Байракъландырыу|Иракъ}}<br>{{Байракъландырыу|Бахрейн}}<br>{{KUW}} <br>'''[[Дари]]:'''<br>{{Байракъландырыу|Афганистан|1997}}<br> '''[[Таджик тил|Таджик]]:'''<br>{{TJK}}<br>{{UZB}}|классификациясы=[[Индоевропа тилле|Индоевропа юйюрю]] : [[Индоиран тилле|Индоиран бутагъы]] :: [[Иран тилле|Иран группа]] ::: [[Перс-таджик диалектле|Къыбыла-кюнбатыш тюбгруппа]]|iso1=fa|iso2=per (B); fas (T)|википедия=https://fa.wikipedia.org/|официал статус={{IRN}} (фарс тил)<br> {{Байракъландырыу|Афганистан}} ([[дари тил]])<br> {{TJK}} ([[таджик тил]])|джазыу система=[[Араб джазыу]], [[кириллица]]}} '''Къаджар тил''' неда '''фарс''' '''тил''', (زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːɾˈsiː]) — адам саны бла эм уллу индоевропа тиллени иран группадан тили. Къаджар тил юч бутагъыта бёлюнеди юч къысха джуукъ тиллени къураб: [[Иран|Иранда]] - кюнбатыш фарс тил, [[Афганистан|Афганистанда]] - дари тил(''фарси́-кабули́)'', [[Таджикистан|Таджикистанда]] - таджик тил (''забони тоджики́'', ''форси́и тоджики́).'' == Белгиле == [[Категория:Тилле]] [[Категория:Къаджар тил]] mgqr1lhebqzkw1asd5f65jqw50adqae 14 17774 123965 118397 2026-05-01T23:54:08Z DarqaviPalladin 4737 123965 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Маджар тил]] [[Категория:Угор тилле]] 4tfo4kws2h5fkolo0ce7153gyqsn9rc 14 17775 123964 118399 2026-05-01T23:53:43Z DarqaviPalladin 4737 123964 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Угор тилле]] [[Категория:Фин-угор тилле]] c7l6jyn02sahsmn352605zlc9kc7aeq 123966 123964 2026-05-01T23:54:19Z DarqaviPalladin 4737 DarqaviPalladin, [[Категория:Угр тилле]] бетни атын [[Категория:Угор тилле]] деб тюрлендирди 123964 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Угор тилле]] [[Категория:Фин-угор тилле]] c7l6jyn02sahsmn352605zlc9kc7aeq 14 17776 123968 118401 2026-05-01T23:54:41Z DarqaviPalladin 4737 Бет бошалтылды 123968 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 18139 123929 123671 2026-05-01T17:01:16Z Къарачайлы 96 /* Османлы кёзюу */ 123929 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] 1516 джылда османлы солтан [[I Селим Явуз]] [[Османлы-мамлюк уруш (1516—1517)|Мисирге чабыуул]] этиб, [[Мамлю солтанлыкъ]]ны джокъ этгенди. Мисирни кючлегенлеринден сорма Османлыла ислам дунияда онгчулукъ оруннга ие болады, ала ислам динни сыйын джакълауну, аны ичинде сыйлы шахарла [[Мекка|Меккя]] бла [[Медина|Мединаны]] къоруулаугъа аладыла. Джайылгъан версиягъа кёре I Селим [[халиф]]ликни [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиль]] халифден [[Айя-София]] межгитде алгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Тунисде XIX ёмюрдеги политикалыкъ акъылманланы эм уллуларындан бири [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] османлы династияны [[Юммет (ислам)|ислам юмметде]] ролун былай ачыкълагъанды: ''«ала 699 дж. (1299 дж.) бегитилген адил бачамалыкъларыны къол аязларында муслиман къралланы асламысын бирлешдиргендиле. Иги оноу джюрютюуню, шериятны сыйын кёрюуню, аланы онуларындагъы адамланы хакъларын сакълауулары, [[хакъ халифле]]ни хорламларына ушагъан хорламлары бла эмда цивилизацияны атлауучлары бла ёрге чыгъыулары бла (тамаддун) Османла юмметге кючюн къайтаргъандыла…<ref name="Иванов"/>.»'' XVIII ёмюрге Османлы империяда кризис башланады. [[1821 джыл]]да Грецияда [[Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат|миллет-азатлау къазауат]] башланады, бу уруш [[1830 джылда]] Грецияны кърал бойсунмаугъа ие болууу бла бошалады. Урум (грек) революцияны заманында тюрклюлени да, [[чууутлула]]ны да бир джанындан греклилени да башха джанындан {{кёчюрюлмегенди2|Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауатны заманында этник тазалаула|этник тазалаулары бардырылады|en|Massacres during the Greek Revolution}}<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref>. Пелопоннесде болуула джарымайрымканда уллу тюрк джамагъатны джокъ болуууна чурум болгъандыла деб чертеди Уильям Клейр: {{Цитатаны башламы}} Грецияны тюрлклюлери аз ыз къойгъандыла. Ала 1821 джылны джазында терк эмда тамамы бла джокъ болгъандыла, джылаулары этилмей эм къалгъан дуния эслемегенлей. Джылла озгъандан сора, джолоучула таш оюлууланы къайдан чыкъгъанларын сорсала, къартла бу маталлы айтхандыла: «Былайда Али Агъаны къаласы болгъанды. Анда иесин, харам юйюн эмда къулларын ёлтюргендиле». Ол заманда Грецияны халкъыны уллу кесегин тюрк тамырлы адамла болгъанына ийнаннган къыйын болгъанды, ала къралны ичинде джайылгъан гитче джамагъатчыкълада джашагъандыла, джетишимли фермерле, саудюгерле эм къуллукъчула, башха джуртну билмеген юйдегилери. Греклиле айтханча, ай аланы джутханды."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} 1844 джылны тергеуюне кёре Османлы империяда 11 800 000 османлы (тюрклю) джашагъанды, аланы асламысы (10 700 000 адам) Азияда эм 1 100 000 адам да Европада джашагъанды<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. [[Орус-тюрк уруш 1877—1878|1877—1878 джылладагъы орус-тюрк урушда]] османлы-тюрклюлени бир кесеги [[Эресей империя]]ны къурамында къалгъанды (Османлы империяны Карс эм Чалдыр санджакларындан къуралгъан [[Карс область|Карс областда]]). Бу территорияланы Эресейге кёчюрюлгенинден сора Карс областдан Османлы империягъа кёб тюрклю кёчгенди. 1878-1881 оджыллада Османлы империягъа 82 минг муслиманлы кёчгенди, къуру [[Карс]]дан 11 минге дери адам кёчгенди<ref name="Карс"/>. [[1892 джыл]]ны «Эресей империяда джашагъан халкъларыны алфавитлик тизмесинде» берилген билгилеге кёре, [[Карс область]] эм [[Кутаиси губерния]]ны Артвин уездинде 70 216 санда тюрклю джашагъанды<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, ол сан бла ала Карс областни бютеу халкъыны 24 % болгъандыла<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Эресейдеги 1897 джылгъы халкъ тергеу халкъны ана тилине кёре эсеблегенди, алай бла Карс областда ана тили тюрк тил болгъан 63 547 джашагъан хыйсабха алыннганды<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Война за независимость === {{main|Война за независимость Турции}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Турецкие пехотинцы во время Войны за независимость, 1922 г.]] После поражения Османской империи в [[Первая мировая война|Первой мировой войне]] и подписания [[Мудросское перемирие|Мудросского перемирия]] державы-победительницы приступили к разделу её территории, в том числе собственно турецких земель. В соответствии с условиями перемирия Антантой был [[Оккупация Константинополя|оккупирован Константинополь]]; юго-восточную часть страны [[Франко-турецкая война|заняли французы]], в Западной Анатолии [[Вторая греко-турецкая война|высадились греческие войска]], а в Анталье — [[итальянцы]]; державами-победительницами предусматривалось также создание на востоке Анатолии независимых государств — [[Демократическая Республика Армения|Армении]] и [[Курдистан]]а. За турками сохранялась небольшая территория от Чёрного моря до [[Анкара|Анкары]], а Стамбул оставался столицей лишь формально{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Среди населения возникло стихийное [[Турецкое национальное движение|народное движение]] против оккупации страны, переросшее в [[Война за независимость Турции|национально-освободительную борьбу]]. Основной силой этой борьбы стало крестьянство, а возглавили её военно-интеллигентские круги, из среды которых вышел руководитель национально-освободительного движения [[Ататюрк|Мустафа Кемаль-паша]]{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. [[Фрунзе, Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]], посетивший революционную Турцию, писал: ''«Революционное настроение, охватившее, начиная с 1919 г., широкие слои трудящихся масс Анатолии, быстро создало почву для организации революционных вооружённых сил. Почти во всех районах Анатолии возникали, преимущественно по местной инициативе, вооружённые отряды, носившие партизанский характер и ведшие с оккупантами партизанскую войну… По своему классовому характеру „национальные силы“ представляли, главным образом, трудовой элемент, анатолийское крестьянство»''<ref>{{книга |автор = Моисеев П. П. |заглавие = Турецкая республика: крестьянство и социально-политические процессы в деревне |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |год = 1994 |страницы = 8 |isbn = 5-02-017700-8 }}</ref>. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Вступление турецкой армии в Измир». Худ. {{не переведено 3|Ахмет Зия Акбулут|Ахмет Зия Акбулут|tr|Ahmet Ziya Akbulut}}.<br>Передний ряд: слева направо: [[Кязым Карабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемаль]] и [[Февзи Чакмак]]. За ними — высокий {{не переведено 3|Фахреттин Алтай|Фахреттин Алтай|en|Fahrettin Altay}}]] Программой борьбы стал проект «Национального обета», принятый депутатами от сформированного в Анкаре Представительного комитета — исполнительного органа всех патриотических обществ и организаций, всех патриотических сил. В ней определялись территориальные границы и особенности будущего устройства турецкого государства, населённого ''«османским мусульманским большинством, объединённым религией, расой и идеей»''<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Война за независимость завершилась победой кемалистов над интервентами и освобождением всей территории Анатолии. После поражения Греции в войне, между ней и Турцией был заключён [[Греко-турецкий обмен населением|договор об обмене населения]], затронувший около 2 миллионов человек. Национально-освободительное движение 1918—1923 годов способствовало окончательной консолидации турок в [[нация|нацию]]{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Турецкое национальное движение привело к ликвидации султаната, а затем — и [[халифат]]а, и образованию в 1923 году [[Турецкая Республика|Турецкой Республики]]. === На Кипре === {{main|Кипрский конфликт}} За пределами Турции крупная турецкая община представлена на [[Кипр (остров)|Кипре]]. После [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] среди греческого населения нарастает движение за объединение исторических греческих территорий ([[энозис]]), в том числе [[Республика Кипр|Кипра]] с Грецией. В ответ на доктрину энозиса турецкое население острова выдвинуло доктрину «[[Таксим (политика)|таксим]]», то есть отделение. Нарастание межобщинной напряжённости на Кипре вскоре привело к образованию вооружённых формирований — греческой [[ЭОКА]] и турецкой [[Турецкая организация обороны|ТМТ]]. В результате переворота в 1974 году, осуществлённой [[чёрные полковники|военной хунтой в Греции]], к власти на острове пришли греческие националисты из ЭОКА, что спровоцировало [[Турецкое вторжение на Кипр|вторжение турецких войск на Кипр]] и оккупацию севера и северо-востока острова. На территории, занятой турецкими войсками в 1983 году была провозглашена [[Турецкая Республика Северного Кипра]]. 1g97wqccsmr4petmy4h6ld2cssvywvw 123930 123929 2026-05-01T17:45:29Z Къарачайлы 96 /* Война за независимость */ 123930 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] 1516 джылда османлы солтан [[I Селим Явуз]] [[Османлы-мамлюк уруш (1516—1517)|Мисирге чабыуул]] этиб, [[Мамлю солтанлыкъ]]ны джокъ этгенди. Мисирни кючлегенлеринден сорма Османлыла ислам дунияда онгчулукъ оруннга ие болады, ала ислам динни сыйын джакълауну, аны ичинде сыйлы шахарла [[Мекка|Меккя]] бла [[Медина|Мединаны]] къоруулаугъа аладыла. Джайылгъан версиягъа кёре I Селим [[халиф]]ликни [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиль]] халифден [[Айя-София]] межгитде алгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Тунисде XIX ёмюрдеги политикалыкъ акъылманланы эм уллуларындан бири [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] османлы династияны [[Юммет (ислам)|ислам юмметде]] ролун былай ачыкълагъанды: ''«ала 699 дж. (1299 дж.) бегитилген адил бачамалыкъларыны къол аязларында муслиман къралланы асламысын бирлешдиргендиле. Иги оноу джюрютюуню, шериятны сыйын кёрюуню, аланы онуларындагъы адамланы хакъларын сакълауулары, [[хакъ халифле]]ни хорламларына ушагъан хорламлары бла эмда цивилизацияны атлауучлары бла ёрге чыгъыулары бла (тамаддун) Османла юмметге кючюн къайтаргъандыла…<ref name="Иванов"/>.»'' XVIII ёмюрге Османлы империяда кризис башланады. [[1821 джыл]]да Грецияда [[Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат|миллет-азатлау къазауат]] башланады, бу уруш [[1830 джылда]] Грецияны кърал бойсунмаугъа ие болууу бла бошалады. Урум (грек) революцияны заманында тюрклюлени да, [[чууутлула]]ны да бир джанындан греклилени да башха джанындан {{кёчюрюлмегенди2|Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауатны заманында этник тазалаула|этник тазалаулары бардырылады|en|Massacres during the Greek Revolution}}<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref>. Пелопоннесде болуула джарымайрымканда уллу тюрк джамагъатны джокъ болуууна чурум болгъандыла деб чертеди Уильям Клейр: {{Цитатаны башламы}} Грецияны тюрлклюлери аз ыз къойгъандыла. Ала 1821 джылны джазында терк эмда тамамы бла джокъ болгъандыла, джылаулары этилмей эм къалгъан дуния эслемегенлей. Джылла озгъандан сора, джолоучула таш оюлууланы къайдан чыкъгъанларын сорсала, къартла бу маталлы айтхандыла: «Былайда Али Агъаны къаласы болгъанды. Анда иесин, харам юйюн эмда къулларын ёлтюргендиле». Ол заманда Грецияны халкъыны уллу кесегин тюрк тамырлы адамла болгъанына ийнаннган къыйын болгъанды, ала къралны ичинде джайылгъан гитче джамагъатчыкълада джашагъандыла, джетишимли фермерле, саудюгерле эм къуллукъчула, башха джуртну билмеген юйдегилери. Греклиле айтханча, ай аланы джутханды."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} 1844 джылны тергеуюне кёре Османлы империяда 11 800 000 османлы (тюрклю) джашагъанды, аланы асламысы (10 700 000 адам) Азияда эм 1 100 000 адам да Европада джашагъанды<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. [[Орус-тюрк уруш 1877—1878|1877—1878 джылладагъы орус-тюрк урушда]] османлы-тюрклюлени бир кесеги [[Эресей империя]]ны къурамында къалгъанды (Османлы империяны Карс эм Чалдыр санджакларындан къуралгъан [[Карс область|Карс областда]]). Бу территорияланы Эресейге кёчюрюлгенинден сора Карс областдан Османлы империягъа кёб тюрклю кёчгенди. 1878-1881 оджыллада Османлы империягъа 82 минг муслиманлы кёчгенди, къуру [[Карс]]дан 11 минге дери адам кёчгенди<ref name="Карс"/>. [[1892 джыл]]ны «Эресей империяда джашагъан халкъларыны алфавитлик тизмесинде» берилген билгилеге кёре, [[Карс область]] эм [[Кутаиси губерния]]ны Артвин уездинде 70 216 санда тюрклю джашагъанды<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, ол сан бла ала Карс областни бютеу халкъыны 24 % болгъандыла<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Эресейдеги 1897 джылгъы халкъ тергеу халкъны ана тилине кёре эсеблегенди, алай бла Карс областда ана тили тюрк тил болгъан 63 547 джашагъан хыйсабха алыннганды<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Боусунмаулукъ ючюн къазауат === {{main|Тюркияны къутхарылыу къазауаты}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Тюрк джаяу аскерчикле Къутхарылыу къазауатны заманында, 1922 дж.]] Османлы империя [[Биринчи дуния къазауат]] дженгилиую эмда Мудрос мамырлыкъгъа къол салыуундан сора хорлагъан къралла аны территориясыны юлешиуюн башлагъандыла. Мамырлыкъ келишиуню шартларына кёре Антата Стампылны оккупация этгенди; къралны къыбыла-кюнчыгъыш бёлгесин [[Француз-тюрк уруш|французлула кючлегендиле]], Кюнбатыш Анадолугъа [[Экинчи урум-тюрк уруш|грек аскерле киргендиле]], Антальяны уа — [[итальянлыла]] алгъандыла; хорлагъан къралланы нюзюрлеринде Анадолуну кюнчыгъышында Эрменни эмда [[Кюрдистан]]ны айры къралла этиу болгъанды. Тюрклюлеге уа Къара тенгизден [[Анкара]]гъа созулгъан кесек джер къалгъанды, Стампылны ара шахар статусу формал халда къалгъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Халкъны ичинде къралны оккупациясына къаршчы [[Тюрк миллет къозгъалыу|халкъ къозгъалыу]] башланнганды, ол кёб турмай [[Тюркияны къутхарылыу къазауаты|миллет-къутхарылыу кюрешге]] бурулгъанды. Бу кюрешни тамал кючю элчи халкъ болгъанды, башчылыкъны уа аскерчи-интеллигент къауум болгъанды, аланы ичинден бу къозгъалыуну алчысы [[Ататюрк|Мустафа Кемал-паша]] да чыкъгъанды. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Тюрк аскерни Измирге кириую». Суратчи Зия Ахмет Акъбулут.<br>Ал тизгинде: солдан оннга: [[Кязым Къарабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемал]] эм [[Февзи Чакмак]]. Аланы ызларындан — мийик Фахреттин Алтай]] Кюрешни программасына «Миллет антны» проекти саналады, ол Анкарада къуралгъан Келечилик комитетни депутатлары къабыл этгендиле. Анда боллукъ тюрк къралны чеклери эмда къуралыш принциплери белгиленнгендил<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Къутхарылыу къазауат кемалистлени хорламлары эмда Анадолуну бютеу территориясыны азатланыуу бла бошалгъанды. Грецияны дженгилиуюнден сора Тюркия бла Грецияны арасында [[Греция эм Тюркню арасында халкъ алмашдырыу кесамат|халкъны аламашдырыу кесамат]] бегитилгенди, ол 2 миллион адамны орунларындан кёчюргенди. 1918-1923 джылланы миллет-къутхарылыу къозгъалыуу тюрклюлени [[миллет]] болуб биригиуюню тамамлагъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Тюрк миллет къозгъалыу солтанантны къуртуууна себеб болгъанды, аны ызындан халифатны джыгъыб, 1923 джылда [[Тюрк Республика]] къуралгъанды. === На Кипре === {{main|Кипрский конфликт}} За пределами Турции крупная турецкая община представлена на [[Кипр (остров)|Кипре]]. После [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] среди греческого населения нарастает движение за объединение исторических греческих территорий ([[энозис]]), в том числе [[Республика Кипр|Кипра]] с Грецией. В ответ на доктрину энозиса турецкое население острова выдвинуло доктрину «[[Таксим (политика)|таксим]]», то есть отделение. Нарастание межобщинной напряжённости на Кипре вскоре привело к образованию вооружённых формирований — греческой [[ЭОКА]] и турецкой [[Турецкая организация обороны|ТМТ]]. В результате переворота в 1974 году, осуществлённой [[чёрные полковники|военной хунтой в Греции]], к власти на острове пришли греческие националисты из ЭОКА, что спровоцировало [[Турецкое вторжение на Кипр|вторжение турецких войск на Кипр]] и оккупацию севера и северо-востока острова. На территории, занятой турецкими войсками в 1983 году была провозглашена [[Турецкая Республика Северного Кипра]]. odrmbgwm7653ij85wsujlbmcignkfdk 123931 123930 2026-05-01T17:57:30Z Къарачайлы 96 /* На Кипре */ 123931 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] 1516 джылда османлы солтан [[I Селим Явуз]] [[Османлы-мамлюк уруш (1516—1517)|Мисирге чабыуул]] этиб, [[Мамлю солтанлыкъ]]ны джокъ этгенди. Мисирни кючлегенлеринден сорма Османлыла ислам дунияда онгчулукъ оруннга ие болады, ала ислам динни сыйын джакълауну, аны ичинде сыйлы шахарла [[Мекка|Меккя]] бла [[Медина|Мединаны]] къоруулаугъа аладыла. Джайылгъан версиягъа кёре I Селим [[халиф]]ликни [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиль]] халифден [[Айя-София]] межгитде алгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Тунисде XIX ёмюрдеги политикалыкъ акъылманланы эм уллуларындан бири [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] османлы династияны [[Юммет (ислам)|ислам юмметде]] ролун былай ачыкълагъанды: ''«ала 699 дж. (1299 дж.) бегитилген адил бачамалыкъларыны къол аязларында муслиман къралланы асламысын бирлешдиргендиле. Иги оноу джюрютюуню, шериятны сыйын кёрюуню, аланы онуларындагъы адамланы хакъларын сакълауулары, [[хакъ халифле]]ни хорламларына ушагъан хорламлары бла эмда цивилизацияны атлауучлары бла ёрге чыгъыулары бла (тамаддун) Османла юмметге кючюн къайтаргъандыла…<ref name="Иванов"/>.»'' XVIII ёмюрге Османлы империяда кризис башланады. [[1821 джыл]]да Грецияда [[Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат|миллет-азатлау къазауат]] башланады, бу уруш [[1830 джылда]] Грецияны кърал бойсунмаугъа ие болууу бла бошалады. Урум (грек) революцияны заманында тюрклюлени да, [[чууутлула]]ны да бир джанындан греклилени да башха джанындан {{кёчюрюлмегенди2|Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауатны заманында этник тазалаула|этник тазалаулары бардырылады|en|Massacres during the Greek Revolution}}<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref>. Пелопоннесде болуула джарымайрымканда уллу тюрк джамагъатны джокъ болуууна чурум болгъандыла деб чертеди Уильям Клейр: {{Цитатаны башламы}} Грецияны тюрлклюлери аз ыз къойгъандыла. Ала 1821 джылны джазында терк эмда тамамы бла джокъ болгъандыла, джылаулары этилмей эм къалгъан дуния эслемегенлей. Джылла озгъандан сора, джолоучула таш оюлууланы къайдан чыкъгъанларын сорсала, къартла бу маталлы айтхандыла: «Былайда Али Агъаны къаласы болгъанды. Анда иесин, харам юйюн эмда къулларын ёлтюргендиле». Ол заманда Грецияны халкъыны уллу кесегин тюрк тамырлы адамла болгъанына ийнаннган къыйын болгъанды, ала къралны ичинде джайылгъан гитче джамагъатчыкълада джашагъандыла, джетишимли фермерле, саудюгерле эм къуллукъчула, башха джуртну билмеген юйдегилери. Греклиле айтханча, ай аланы джутханды."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} 1844 джылны тергеуюне кёре Османлы империяда 11 800 000 османлы (тюрклю) джашагъанды, аланы асламысы (10 700 000 адам) Азияда эм 1 100 000 адам да Европада джашагъанды<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. [[Орус-тюрк уруш 1877—1878|1877—1878 джылладагъы орус-тюрк урушда]] османлы-тюрклюлени бир кесеги [[Эресей империя]]ны къурамында къалгъанды (Османлы империяны Карс эм Чалдыр санджакларындан къуралгъан [[Карс область|Карс областда]]). Бу территорияланы Эресейге кёчюрюлгенинден сора Карс областдан Османлы империягъа кёб тюрклю кёчгенди. 1878-1881 оджыллада Османлы империягъа 82 минг муслиманлы кёчгенди, къуру [[Карс]]дан 11 минге дери адам кёчгенди<ref name="Карс"/>. [[1892 джыл]]ны «Эресей империяда джашагъан халкъларыны алфавитлик тизмесинде» берилген билгилеге кёре, [[Карс область]] эм [[Кутаиси губерния]]ны Артвин уездинде 70 216 санда тюрклю джашагъанды<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, ол сан бла ала Карс областни бютеу халкъыны 24 % болгъандыла<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Эресейдеги 1897 джылгъы халкъ тергеу халкъны ана тилине кёре эсеблегенди, алай бла Карс областда ана тили тюрк тил болгъан 63 547 джашагъан хыйсабха алыннганды<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Боусунмаулукъ ючюн къазауат === {{main|Тюркияны къутхарылыу къазауаты}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Тюрк джаяу аскерчикле Къутхарылыу къазауатны заманында, 1922 дж.]] Османлы империя [[Биринчи дуния къазауат]] дженгилиую эмда Мудрос мамырлыкъгъа къол салыуундан сора хорлагъан къралла аны территориясыны юлешиуюн башлагъандыла. Мамырлыкъ келишиуню шартларына кёре Антата Стампылны оккупация этгенди; къралны къыбыла-кюнчыгъыш бёлгесин [[Француз-тюрк уруш|французлула кючлегендиле]], Кюнбатыш Анадолугъа [[Экинчи урум-тюрк уруш|грек аскерле киргендиле]], Антальяны уа — [[итальянлыла]] алгъандыла; хорлагъан къралланы нюзюрлеринде Анадолуну кюнчыгъышында Эрменни эмда [[Кюрдистан]]ны айры къралла этиу болгъанды. Тюрклюлеге уа Къара тенгизден [[Анкара]]гъа созулгъан кесек джер къалгъанды, Стампылны ара шахар статусу формал халда къалгъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Халкъны ичинде къралны оккупациясына къаршчы [[Тюрк миллет къозгъалыу|халкъ къозгъалыу]] башланнганды, ол кёб турмай [[Тюркияны къутхарылыу къазауаты|миллет-къутхарылыу кюрешге]] бурулгъанды. Бу кюрешни тамал кючю элчи халкъ болгъанды, башчылыкъны уа аскерчи-интеллигент къауум болгъанды, аланы ичинден бу къозгъалыуну алчысы [[Ататюрк|Мустафа Кемал-паша]] да чыкъгъанды. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Тюрк аскерни Измирге кириую». Суратчи Зия Ахмет Акъбулут.<br>Ал тизгинде: солдан оннга: [[Кязым Къарабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемал]] эм [[Февзи Чакмак]]. Аланы ызларындан — мийик Фахреттин Алтай]] Кюрешни программасына «Миллет антны» проекти саналады, ол Анкарада къуралгъан Келечилик комитетни депутатлары къабыл этгендиле. Анда боллукъ тюрк къралны чеклери эмда къуралыш принциплери белгиленнгендил<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Къутхарылыу къазауат кемалистлени хорламлары эмда Анадолуну бютеу территориясыны азатланыуу бла бошалгъанды. Грецияны дженгилиуюнден сора Тюркия бла Грецияны арасында [[Греция эм Тюркню арасында халкъ алмашдырыу кесамат|халкъны аламашдырыу кесамат]] бегитилгенди, ол 2 миллион адамны орунларындан кёчюргенди. 1918-1923 джылланы миллет-къутхарылыу къозгъалыуу тюрклюлени [[миллет]] болуб биригиуюню тамамлагъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Тюрк миллет къозгъалыу солтанантны къуртуууна себеб болгъанды, аны ызындан халифатны джыгъыб, 1923 джылда [[Тюрк Республика]] къуралгъанды. === Кипрде === {{main|Кипр конфликт}} Тюркияны тышында тюрк джамагъат компакт халда [[Кипр (айрымкан)|Кипрде]] барды. [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора урум халкъны ичинде грек джерлени бирлешдириу идея джайылады ([[энозис]]), ала Кипрни да Грециягъа къошаргъа излейдиле. Энозисге джууабха тюрк халкъ да «[[Таксим (политика)|таксим]]» неда айрылыу доктринаны теджейди. Кипрде джамагъатла арасы тикликни ёсюую сауутлу къуралышланы къурулуууна келтиреди — урум [[ЭОКА]] тюрк [[Тюрк къоруулау къуралыш|ТМТ]]. Грецияда [[къара полковникле]] этген путчдан сора айрымканда властха ЭОКА-дан урум миллетчиле келедиле, ала башлагъан тюрклюлеге басым эмда зулумгъа джуууабха Кипрге тюрк аскерле киргизиледиле, айрымканны ала кючлеген шималын эмда шимал-кюнчыгъышын бёлгесинде 1983 джылда [[Шимал Кипр Тюрк Республика]] баямланады. nj55yan1qbgnprh710u3vl1f7wnie2f 123932 123931 2026-05-01T18:01:25Z Къарачайлы 96 /* Кипрде */ 123932 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] 1516 джылда османлы солтан [[I Селим Явуз]] [[Османлы-мамлюк уруш (1516—1517)|Мисирге чабыуул]] этиб, [[Мамлю солтанлыкъ]]ны джокъ этгенди. Мисирни кючлегенлеринден сорма Османлыла ислам дунияда онгчулукъ оруннга ие болады, ала ислам динни сыйын джакълауну, аны ичинде сыйлы шахарла [[Мекка|Меккя]] бла [[Медина|Мединаны]] къоруулаугъа аладыла. Джайылгъан версиягъа кёре I Селим [[халиф]]ликни [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиль]] халифден [[Айя-София]] межгитде алгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Тунисде XIX ёмюрдеги политикалыкъ акъылманланы эм уллуларындан бири [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] османлы династияны [[Юммет (ислам)|ислам юмметде]] ролун былай ачыкълагъанды: ''«ала 699 дж. (1299 дж.) бегитилген адил бачамалыкъларыны къол аязларында муслиман къралланы асламысын бирлешдиргендиле. Иги оноу джюрютюуню, шериятны сыйын кёрюуню, аланы онуларындагъы адамланы хакъларын сакълауулары, [[хакъ халифле]]ни хорламларына ушагъан хорламлары бла эмда цивилизацияны атлауучлары бла ёрге чыгъыулары бла (тамаддун) Османла юмметге кючюн къайтаргъандыла…<ref name="Иванов"/>.»'' XVIII ёмюрге Османлы империяда кризис башланады. [[1821 джыл]]да Грецияда [[Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат|миллет-азатлау къазауат]] башланады, бу уруш [[1830 джылда]] Грецияны кърал бойсунмаугъа ие болууу бла бошалады. Урум (грек) революцияны заманында тюрклюлени да, [[чууутлула]]ны да бир джанындан греклилени да башха джанындан {{кёчюрюлмегенди2|Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауатны заманында этник тазалаула|этник тазалаулары бардырылады|en|Massacres during the Greek Revolution}}<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref>. Пелопоннесде болуула джарымайрымканда уллу тюрк джамагъатны джокъ болуууна чурум болгъандыла деб чертеди Уильям Клейр: {{Цитатаны башламы}} Грецияны тюрлклюлери аз ыз къойгъандыла. Ала 1821 джылны джазында терк эмда тамамы бла джокъ болгъандыла, джылаулары этилмей эм къалгъан дуния эслемегенлей. Джылла озгъандан сора, джолоучула таш оюлууланы къайдан чыкъгъанларын сорсала, къартла бу маталлы айтхандыла: «Былайда Али Агъаны къаласы болгъанды. Анда иесин, харам юйюн эмда къулларын ёлтюргендиле». Ол заманда Грецияны халкъыны уллу кесегин тюрк тамырлы адамла болгъанына ийнаннган къыйын болгъанды, ала къралны ичинде джайылгъан гитче джамагъатчыкълада джашагъандыла, джетишимли фермерле, саудюгерле эм къуллукъчула, башха джуртну билмеген юйдегилери. Греклиле айтханча, ай аланы джутханды."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} 1844 джылны тергеуюне кёре Османлы империяда 11 800 000 османлы (тюрклю) джашагъанды, аланы асламысы (10 700 000 адам) Азияда эм 1 100 000 адам да Европада джашагъанды<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. [[Орус-тюрк уруш 1877—1878|1877—1878 джылладагъы орус-тюрк урушда]] османлы-тюрклюлени бир кесеги [[Эресей империя]]ны къурамында къалгъанды (Османлы империяны Карс эм Чалдыр санджакларындан къуралгъан [[Карс область|Карс областда]]). Бу территорияланы Эресейге кёчюрюлгенинден сора Карс областдан Османлы империягъа кёб тюрклю кёчгенди. 1878-1881 оджыллада Османлы империягъа 82 минг муслиманлы кёчгенди, къуру [[Карс]]дан 11 минге дери адам кёчгенди<ref name="Карс"/>. [[1892 джыл]]ны «Эресей империяда джашагъан халкъларыны алфавитлик тизмесинде» берилген билгилеге кёре, [[Карс область]] эм [[Кутаиси губерния]]ны Артвин уездинде 70 216 санда тюрклю джашагъанды<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, ол сан бла ала Карс областни бютеу халкъыны 24 % болгъандыла<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Эресейдеги 1897 джылгъы халкъ тергеу халкъны ана тилине кёре эсеблегенди, алай бла Карс областда ана тили тюрк тил болгъан 63 547 джашагъан хыйсабха алыннганды<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Боусунмаулукъ ючюн къазауат === {{main|Тюркияны къутхарылыу къазауаты}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Тюрк джаяу аскерчикле Къутхарылыу къазауатны заманында, 1922 дж.]] Османлы империя [[Биринчи дуния къазауат]] дженгилиую эмда Мудрос мамырлыкъгъа къол салыуундан сора хорлагъан къралла аны территориясыны юлешиуюн башлагъандыла. Мамырлыкъ келишиуню шартларына кёре Антата Стампылны оккупация этгенди; къралны къыбыла-кюнчыгъыш бёлгесин [[Француз-тюрк уруш|французлула кючлегендиле]], Кюнбатыш Анадолугъа [[Экинчи урум-тюрк уруш|грек аскерле киргендиле]], Антальяны уа — [[итальянлыла]] алгъандыла; хорлагъан къралланы нюзюрлеринде Анадолуну кюнчыгъышында Эрменни эмда [[Кюрдистан]]ны айры къралла этиу болгъанды. Тюрклюлеге уа Къара тенгизден [[Анкара]]гъа созулгъан кесек джер къалгъанды, Стампылны ара шахар статусу формал халда къалгъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Халкъны ичинде къралны оккупациясына къаршчы [[Тюрк миллет къозгъалыу|халкъ къозгъалыу]] башланнганды, ол кёб турмай [[Тюркияны къутхарылыу къазауаты|миллет-къутхарылыу кюрешге]] бурулгъанды. Бу кюрешни тамал кючю элчи халкъ болгъанды, башчылыкъны уа аскерчи-интеллигент къауум болгъанды, аланы ичинден бу къозгъалыуну алчысы [[Ататюрк|Мустафа Кемал-паша]] да чыкъгъанды. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Тюрк аскерни Измирге кириую». Суратчи Зия Ахмет Акъбулут.<br>Ал тизгинде: солдан оннга: [[Кязым Къарабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемал]] эм [[Февзи Чакмак]]. Аланы ызларындан — мийик Фахреттин Алтай]] Кюрешни программасына «Миллет антны» проекти саналады, ол Анкарада къуралгъан Келечилик комитетни депутатлары къабыл этгендиле. Анда боллукъ тюрк къралны чеклери эмда къуралыш принциплери белгиленнгендил<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Къутхарылыу къазауат кемалистлени хорламлары эмда Анадолуну бютеу территориясыны азатланыуу бла бошалгъанды. Грецияны дженгилиуюнден сора Тюркия бла Грецияны арасында [[Греция эм Тюркню арасында халкъ алмашдырыу кесамат|халкъны аламашдырыу кесамат]] бегитилгенди, ол 2 миллион адамны орунларындан кёчюргенди. 1918-1923 джылланы миллет-къутхарылыу къозгъалыуу тюрклюлени [[миллет]] болуб биригиуюню тамамлагъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Тюрк миллет къозгъалыу солтанантны къуртуууна себеб болгъанды, аны ызындан халифатны джыгъыб, 1923 джылда [[Тюрк Республика]] къуралгъанды. === Кипрде === {{main|Кипр конфликт}} Тюркияны тышында тюрк джамагъат компакт халда [[Кипр (айрымкан)|Кипрде]] барды. [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора урум халкъны ичинде грек джерлени бирлешдириу идея джайылады ([[энозис]]), ала Кипрни да Грециягъа къошаргъа излейдиле. Энозисге джууабха тюрк халкъ да «[[Таксим (политика)|таксим]]» неда айрылыу доктринаны теджейди. Кипрде джамагъатла арасы тикликни ёсюую сауутлу къуралышланы къурулуууна келтиреди — урум [[ЭОКА]] тюрк [[Тюрк къоруулау къуралыш|ТМТ]]. Грецияда [[къара полковникле]] этген путчдан сора айрымканда властха ЭОКА-дан урум миллетчиле келедиле, ала башлагъан тюрклюлеге басым эмда зулумгъа джуууабха Кипрге тюрк аскерле киргизиледиле, айрымканны ала кючлеген шималын эмда шимал-кюнчыгъышын бёлгесинде 1983 джылда [[Шимал Кипр Тюрк Республика]] баямланады. {{Белгиле}} 2wqunq0bihbped0cfdm329i4pfp1kl7 123933 123932 2026-05-01T18:04:51Z Къарачайлы 96 /* Кипрде */ 123933 wikitext text/x-wiki {{аджашдырма|Тюркле|т'''ю'''рклени}}{{Миллет|аты=Тюрклюле ({{lang-tr|Türkler}})|кеси аты={{lang-tr|Türkler}}|бют.саны={{сан|65000000}}—{{сан|81000000}}<ref name="CIA The World,Factbook">{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date=2011-06-13|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>|дж.джер=* [[File:Map of the Turkish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260px]] {{Байракъландырыу|Тюрк}}: 55 500 000 — 59 000 000 адам<ref>{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|access-date=2011-07-21|archive-date=2007-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328175459/http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html}}</ref><ref name= "KONDA" >KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]</ref><ref>{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|access-date=2010-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bh5xRf0?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|archive-date=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author= CIA|title= The World Factbook|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|access-date= 2011-07-27|archive-date= 2017-07-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Германия}}: 2 852 000 — 3 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722045735/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|archive-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}</ref><ref>{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn= 0495810843 |page=675}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Сирия}}: 750 000 — 3 500 000 адам<ref name="Özkaya 2007 loc=112">{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.</ref><ref>{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|access-date=2013-02-02|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}.</ref><ref>[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83] {{Wayback|url=http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf |date=20170820114809 }}, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''"</ref><br>{{Байракъландырыу|Ирак}}: 500 000 — 3 000 000 адам<ref name="Park 2005 loc=37">{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.</ref><ref name="Phillips 2006 loc=112">{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.</ref><ref name="Taylor 2004 loc=28">{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Болгария}}: 588 000 — 800 000 адам<ref>{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|date=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=2014-12-09|archive-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401210504/http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Sosyal 2011 loc=369">{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.</ref><ref name="Bokova 2010 loc=170">{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|АБШ}}: 500 000 адам<ref name="EncyclopediaofClevelandHistory">{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |access-date=2010-02-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063634/https://case.edu/ech/ech-cgi/article.pl |url-status=live }}</ref><ref name=WashingtonDiplomat>{{cite web|author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=https://washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|access-date=2011-05-05|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916094715/http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&catid=205:april-2010&Itemid=239|url-status=live}}</ref><ref name="Farkas 2003 loc=40">{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Франция}}: 500 000 адам<ref name="Leveau & Hunter 2002 loc=6">{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.</ref><ref name=fransaditib>{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|access-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&Hbr=255110|archive-date=2012-01-07|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Уллу Британия}}: 500 000 адам<ref name="Home Affairs Committee 2011 loc=38">{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}</ref><ref>{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date=2011-08-01|access-date=2011-08-01|url-status=live|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063522/https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed}}</ref><ref name="Federation of Turkish Associations UK">{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK |title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |date=2008-06-19 |access-date=2011-04-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xuhy1DrI?url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31 |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Нидерландла}}: 400 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|access-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|archive-date=2009-01-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author= Dutch News|title= Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url= http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|access-date= 2008-12-16|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225063527/https://www.dutchnews.nl/news/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in/|url-status= live}}</ref><!-- <ref>{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.</ref>--><br>{{Байракъландырыу|Австрия}}: 350 000 — 500 000 адам<ref>{{Cite news|publisher=BBC News|title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|access-date=2010-11-10|date=2010-11-10|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063530/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311}}</ref><ref>{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2011-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080921010525/http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|archive-date=2008-09-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|access-date=2011-10-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409034756/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Австралия}}: 300 000 адам<ref>{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|access-date=2013-05-08|date=2013-03-12|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Бельгия}}: 200 000 адам<ref name="King Baudouin Foundation 2008 loc=5">{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.</ref><ref>{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|access-date=2010-11-15|archive-url= https://archive.today/20120729212432/http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Канада}}: 190 000 адам<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …] {{Wayback|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=20181225043024 }} // statcan.ca</ref><br>{{Байракъландырыу|Греция}}: 120 000 — 130 000 адам<ref name="Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34">{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.</ref><ref name="Knowlton 2005 loc=66">{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.</ref><ref name="Abrahams 1996 loc=53">{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Швейцария}}: 120 000 адам<ref>{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|access-date=2008-12-16|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Швеция}}: 100 000 — 150 000 адам<ref>{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|access-date=2011-04-14|archive-url=https://archive.today/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|archive-date=2012-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|access-date=2011-04-14|archive-date=2011-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104022038/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Россия}}: 116 705 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref><ref name="этнорф2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010 |access-date=2012-02-26 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къазакъстан}}: 85 478 адам(2021)<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |title=Итоги Переписи Къазакъстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Къазакъстан |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512183607/https://stat.gov.kz/upload/iblock/107/5zkn34tqn5atonvbhoob28p7ebnrbc19/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2,%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A.pdf |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Македония }}: 70 961 адам<br>{{Байракъландырыу|Дания}}: 60 000 адам<ref>{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|access-date=2011-12-17|archive-url=https://archive.today/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&PLanguage=0&PXSId=0|archive-date=2012-07-14|url-status=dead}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Къыргъызстан}}: 45 899 адам(2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Къыргъызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://archive.today/20180311083524/http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Румыния}}: 28 226 — 80 000 адам<ref name="Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10">{{Harvnb|Romania – National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.</ref><ref name="Phinnemore 2006 loc=157">{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.</ref><ref name="Constantin et al 2006 loc=59">{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.</ref><br>{{Байракъландырыу|Италия}}: 21 000 адам<ref>{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|access-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|archive-date=2012-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|access-date=2011-10-24|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025074541/http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Азербайджан}}: 12 000 адам<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |title=Turk in Azerbaijan |publisher={{нп5|Joshua Project||en|Joshua Project}} |access-date=2019-09-03 |lang=en |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927205743/https://joshuaproject.net/people_groups/18274/AJ |url-status=live }}</ref><br>{{Байракъландырыу|Украина}}: 8 844 адам(2001)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-11-02|archive-date=2012-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120134010/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20|url-status=live}}</ref><br>{{Байракъландырыу|Латвия}}: 697 адам(2023)<ref>{{Cite web |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |title=Источник |access-date=2023-06-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406124642/https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download |url-status=live }}</ref>|кесегиди=[[Тюркле|тюрк халкъла]] |къауумла=[[кыбрыс тюрклюле]], [[ахыска тюрклюле]], [[йорукла]]<ref>{{Книга|автор= Еремеев Д. Е.|заглавие=Юрюки|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=|страницы=3|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name="БРЭ.Турки"/> | происхождение = [[огузы]]-[[туркоманы]]<ref name="БРЭ.Турки">{{БРЭ|статья=ТУ́РКИ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив=https://web.archive.org/web/20221210051535/https://bigenc.ru/ethnology/text/4210125|архив дата=2022-12-10}}</ref>, гитче азиячы тюрклюле (анадолу тюрклюле)|тил=[[Тюрк тил]]|дин=асламысы бла [[ислам]] ([[Сунниле|суннизм]] эм [[Алевиле|алевизм]])|джууукъла=[[азербайджанлыла]]<ref name="БРЭ.Огузы">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|автор={{автор|Кляшторный, Сергей Григорьевич|Кляшторный, С. Г.}}|статья=ОГУ́ЗЫ|архив=https://web.archive.org/web/20221207210613/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2288519|архив дата=2022-12-07}}{{Цитата|Этноязычное наследие племенного союза О. стало основой формирования в позднем Средневековье и в Новое время турок, азербайджанцев, туркмен и гагаузов.}}</ref>, [[гагаузлула]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[тюркменлиле]]<ref name="БРЭ.Огузы"/>, [[къырым татарлыла]] ([[ялыбойлу татарлыла]])}} [[Файл:Turks collage.png|thumb|250px|[[Тюрк]] бла диаспорадан бир къауум дуниягъа белгили тюрлкюлени суратлары]] '''Тюрклюле''' ([[Бирлик сан|б. с.]] {{Lang-tr|Türk}}, [[Кёблюк сан|к. с.]] {{Lang-tr|Türkler}}) — саны эм кёб болгъан [[Тюркле|тюрк халкъды]]<ref name="БРЭ.Турки" />, [[тюрк тил]]де сёлешеди. [[Тюрк]]де, танылмагъан [[Шимал Къыбрыс Тюрк Республика]]да джашагъанларыны асламысы тюрклюдю. Бютеулей саны тюрлю-тюрлю билгилеге кёре65 бла 81 миллионну арасындады<ref name="CIA The World,Factbook" />. Дин тутханланы кёбюсю — [[Сунниле|сунни-муслиманладыла]] (90 % чакълы бири), [[Суфизм|суфи тарикъатла]] да джайылыбдыла. == Аты == === Этноними === {{дагъыда къара|османлыла}} ''Тюрк'' сёз илму тёгерекледе къабыл этилген биринчи хайырланыуу I ёмюрде [[Помпоний Мела]] эм Плиний атлы Римли тарихчиле джанындан белгиленнгенди. Азау тенгизни кюнчыгъышында джашагъан инсанланы «Turcae/Tyrcae» ат бла белгилегендиле.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türklerin Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> "Тюрк" (неда Тюрюк, Тёрёк, Тёрк) ат тюрк тилледе эсгертмеледен биринчи кере [[Кюл Тегин джазмала]]да эм [[Билге Къагъан джазмала]]да 𐱅𐰇𐰼𐰜 (Тюрк)<ref name="ref402">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |tarih=18 Ağustos 2011 }}</ref><ref name="ref120">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |tarih=6 Ekim 2014 }}</ref> неда 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (Кёк Тюрюк)<ref name="ref246">Muharrem Ergin-Orhun Abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)</ref><ref name="ref687">Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> шекелде тюбейди. ''Тюрк'' (''Türk'') сёзню магъанасы тамамы бла да ачылалмагъанды, алай а бир къауум авторлагъа кёре бу сёз [[Тюрк тилле|тюрк тилледе]] «кючлю, къаты»<ref>{{Книга |автор=Tasar, Eren; Frank, Allen J.; Eden, Jeff |заглавие=From the Khan's Oven: Studies on the History of Central Asian Religions in Honor of Devin Deweese |год=2021 |язык=en |издательство=BRILL |isbn=978-90-04-47018-7}}</ref><ref>{{книга|автор=Гумилёв Л. Н.|заглавие=Древние тюрки|год=2009|издательство=АЙРИС-пресс|страницы=28|isbn=978-5-8112-3742-5}}</ref> «джаш адам», «кючю джашнагъан адам» магъананы джюрютеди деген оюмгъа келеди<ref>{{Книга |автор=Clauson, Gerard |заглавие=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish |год=1972 |язык=en |издательство=Oxford University Press |isbn=978-0-19-864112-4}}</ref>. Тюрклю терминни тюркден айырымы белгили бир территорияда (Гитче Азияда) джашагъан тюрк этнос демекди. [[Тюрк тил]]де, къарачай тилдеча болмай, миллет иеликни белгилеген аффикс (-лы, -ли, -лу, -лю) къаты джорукъ бла джюрюмегени себебли ''тюрк'' сёз тюрк этносну келечиси болгъан «тюрклюню» да, [[тюрк халкъла]]ны ортакъ атлары болгъан «тюркню» да белгилейди. «Тюркия» термин, аны ызындан да «тюрк джюйюсханлыкъ» терминле кюнбатыш-европачы политикалыкъ адабиятда [[сельджук]]ланы къолунда болгъан [[Анадолу]]ну (Анатолияны) белгилер ючюн 1190 джылда хайырландырылыб башлагъанды <ref name="Иванов">{{книга|автор=Иванов Н. А.|заглавие=Труды по истории исламского мира|год=2008|место=М.|издательство=Восточная литература|том=|страницы=207|isbn=978-5-02-036375-5}}</ref>. == Этник тарихи == === Тюрк тайпала келгинчи Гитче Азия === [[Файл:Byzantine Themes, 650.png|300px|thumb|Византияда 770 джылда урум эм эрмен фемала]] [[Гитче Азия]]ны этник къурамы бек чубар, къатыш болгъанды, анда джашагъанла бек уллу болмагъан джерни ичинде талай тилде сёлешген халкъладан къуралгъан джыйымдыкъ болгъанды<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1956 |страницы = 253 |isbn = |archive-date = 2016-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308071943/https://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&hl=ru&id=4lwZAAAAIAAJ&dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&q=.#search_anchor }}{{oq|ru|Наряду с крупными и древними центрами экономической и культурной жизни в ней были области, сохранившие старинные формы отношений, восходившие к первобытнообщинной эпохе. Малая Азия имела необыкновенно пёстрый этнический состав, и её население нередко в пределах сравнительно небольшой территории говорило на нескольких языках.}}</ref>. [[Тюркле]]ни [[Гитче Азия|Анадолугъа]] кёблюк санда кириую XI ёмюрде башланады. Биринчи кириулери 1064 джылда болгъанды. 1071 джылда тюркле бютеу [[Ара Анадолу]]ну кючлейдиле. 1097 джылда [[Эге тенгиз]] джагъаларына дери джетедиле. [[Эрменлиле]]ни, урумлуланы эм [[къачлыла]]ны биригиб къаршчылыкъ бергенлери тюрклени бираз ыхтыргъанды, алай а Орта Азиядан тамамы бла къыстаялмагъандыла. Аллында малчы тюркле регионну халкъыны бек уллу юлюшю болмагъандыла<ref>{{Cite web|url=http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|title=Формирование этнокультурных общностей|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201185127/http://turkey-info.ru/about_turkey/population/ethnicculture.html|archive-date=2010-12-01|access-date=2011-04-01|url-status=dead}}</ref>. Алай болса да кючлю аскер къурулушу тюрклеге аскер аны ызындан да демографиялыкъ онгчулукъ бергенди. ==== Урум субстрат ==== Б. э. д. I мингджыллыкъда Кюнбатыш Анадолуну халкъы аборигенле бла б. э. д. IX ёмюрден башлаб регионну колонизация этген греклиледен къуралгъанды. [[Эллинизм]] эпохагъа Анадолуда джашагъанланы асламсысы (кюнчыгъыш эмда бир къауум ара регионлары тышында) тили эм маданияты бла эллинлешген аборигенле бла кёчген урумлуладан къуралгъанды. Бу халы [[Рим империя|римчи кёзюуде]] да сакъланнганды{{sfn|Еремеев|1971|с=49—50}}. X ёмюрге этник греклиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълысында джерлешгендиле. 1402 джылгъа тюркле Эге тенгизни джагъаларын кючлегендиле (бусагъатдагъы Измир, [[Чанаккале]], [[Маниса]], [[Айдын]] э. б.)<ref>Donald M. Nicol. The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453. — Cambridge University Press, 1993. — 500 с. — ISBN 978-0-521-43991-6..</ref>. Константинополь (бусагъатдагъы Стампыл), Кюнчыгъыш [[Фракия]] эмда [[Мермер тенгиз]]ни джагъаларын 1453 джылгъа алгъандыла. 1478 джылгъа бусагъатдагъы Тюркияны бютеу Къара Тенгиз джагъасы кючленнгенди<ref>Bryer Anthony. Shipping in the Empire of Trebizond (ингил.) // The Mariner’s Mirror. — L.: Society for Nautical Research, 1966. — Vol. 52, iss. 1. — P. 3.</ref>. ==== Эрмен субстрат ==== [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-en.svg|300px|thumb|Кюнчыгъыш Анадолу эм Тау Арты Кавказда эрмен кърал, 1000 джыл]] [[Файл:Map States Philaretos Brakhamios-fr.svg|200px|thumb|Киликияда, Каппадокияда эм Шанлы Урфада эрмен кърал, 1080 джыл]] Бусагъатдагъы Тюркияны кюнчыгъышында эмда къыбыласында [[Кюнбатыш Эрмен]]ни<ref name="bararan428">{{Словарь топонимов Армении и прилегающих областей|1|428—430|Արևմտյան Հայաստան}}</ref>, [[Гитче Эрмен]]ни <ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |title=Руи Гонсалес Де Клавихо «Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура» часть 2 смотреть комментарии 273 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311131858/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm |url-status=live }}</ref> эм [[Эрмен Киликия]]ны джерлери болгъанды{{sfn|В. Степаненко|1975|с=124—132}}, алада джашагъанланы ичинде эрменлиле асламчылыкъ этгендиле<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire%2C%28also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D%29.&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |title="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire « by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916 |access-date=2018-08-15 |archive-date=2017-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051512/https://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&source=bl&ots=GGufcy-vSe&sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&hl=ru&ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&q=total%20victims&f=false |url-status=live }}</ref>. X ёмюрге эрменлиле бусагъатдагъы Тюркияны джарымы чакълы бир джерде джайылгъандыла. Эрменлилени этник чеклери Джерле арасы тенгизни джагъаларындан (бусагъатдагъы [[Мерсин]] шахар)<ref>Княжество Рубенидов Киликии в международных отношениях на Ближнем Востоке в 20-30е годы XII в. //Византийский временник //Институт истории // том 55; стр-ца 163; — 1994 г</ref>, къыбыла-кюнбатыш [[Кавказ]]гъа<ref>Новосельцев, Пашуто, Черепнин, 1972, с. 47.</ref>, [[Каппадокия]]дан<ref>Немировский А. А. Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии // Oriens. — 1999. — № 6. — С. 5—15.</ref>[[Иран]]ны чегине дери баргъанды<ref>Васпураканское царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> [[Къара тенгиз]]ден<ref>Гевонд, История халифов, II</ref>, [[Месопотамия]]гъа дери<ref>Сидоров, А. И. (1988) «Монофелитская» уния по свидетельству «Повествования о делах армянских»</ref>. Тюркле эрменлиледен Джерле арасы тенгизни джагъасын 1424-1515 джыллада сыйыргъандыла (бусагъатдагъы [[Мерсин]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Искендерун]])<ref>Сукиасян А. Г. История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.</ref>, бусагъадагъы [[Карс]], [[Агъры]], [[Догубаязит]], [[Ыгъдыр]], [[Эрзурум]] тёгерегинде эрменлелие 1360 джылгъа дери бойсунмаулукъларын къоруулаялгъандыла<ref>Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв.: В 2 ч. / Под ред. акад. Б. Д. Грекова (отв. ред.) и др.. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1953. — С. 603.</ref>, [[Диярбакыр]]тёгереги эрменлилени къолунда 1045 джылгъа дери къалгъанды<ref>The Oxford Dictionary of Byzantium / Edited by Alexander Kazhdan.</ref>, [[Ван (кёл)|Ван]], бусагъатдагъы Элязыгъ, Ван, Битлис, Муш, Хаккяри, Бингёл тёгерегинде эрменлиле кеслери оноуларын 1207 джылгъа дери джюрюталгъандыла<ref>История и восхваление венценосцев / пер. К. С. Кекелидзе. — Тбилиси: АН ГрузССР, 1954. — 109 с.</ref>, Каппадокияда эмда аннга хоншу территориялада (бусагъатдагъы [[Кайсери]], [[Малатья]], Кахраманмараш, Адымаян э. а. к.) эрмен власть 1086 джылгъа дери туралгъанды<ref>В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнунии // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103</ref>. 1072 джылда [[Шеддадидле]] деген кюрд династия сельджукладан вассал иеликге [[Ани патчахлыкъ]]ны алыб Ани эмирлик къурагъанды. XI ёмюрден башлаб [[Эрмен таулукъ]]да эмда Тау Арты Кавказдан эрменлилени орнуна тюрк эмда кюрд тайпаланы джерлешиую башланнганды. ==== Кюрд субстрат ==== [[Евфрат]]ны башында эм [[Ван (кёл)|Ван кёлню]] тёгерегинде эрменлиле бла бирге кюрдлюле да бурундан бери джайылыб болгъандыла<ref name="Курды">{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В.Ф. Минорский]].|заглавие=Курды|год=1915|издательство=|том=|страницы=3|isbn=}}{{oq|ru|Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.}}</ref><ref name="Hewsen2">{{книга|автор=Robert H.Hewsen|заглавие=Armenian Van/Vaspurakan|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=2000|место=|издательство=Mazda Publishers|страницы=22|страниц=|isbn=}}<blockquote>The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.</blockquote></ref>. X бла XI ёмюрлени кёзюуюнде бусагъатдагъы кюнчыгъыш Тюркияны джерлеринде кюрд тамырлы династиягъа саналгъан [[Марванидле]]ни къраллары болгъанды. Аралыгъы [[Диярбакыр|Амид (Диярбакыр)]] болгъанды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|title=Курдская династия Марванидов|author=Автор Saygo|website=istorja.ru|date=2014-04-25|access-date=2022-03-17|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125174318/https://istorja.ru/forums/topic/1944-kurdskaya-dinastiya-marvanidov/|url-status=live}}</ref>, аланы оноуларында башха шахарла [[Битлис]], [[Ван (шахар, Тюркия)|Ван]], [[Мардин]], [[Шанлыурфа]], [[Элязыгъ]], бир-бир заманлада [[Мосул]] да болгъанды. 1046 джылда [[сельджукла]] [[Кюрдистан]]ны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ|автор=Базиленко, И. В, Васильева, Е. И, Вертяев, К. В, Воднева, О. А, Зайцев, И. В|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2020-12-15|издательство=Aegitas|страницы=14|страниц=456|isbn=978-0-3694-0450-3|archive-date=2022-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023002136/https://books.google.ru/books?id=W88QEAAAQBAJ}}</ref>. [[XIX ёмюр]]ню арасында [[Кюрд-тюрк уруш (1834—1850)|кюрд-тюрк къазауатны]] эсебинде тюрклюле Кюрдистанны экинчи кере да кючлегендиле<ref>{{Книга|ссылка=https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US|автор=Коллектив авторов|заглавие=Курды. Легенда Востока|год=2018|место=СПб|издательство=Газпромнефть|страницы=14, 18|страниц=450|archive-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109083039/https://play.google.com/store/books/details/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0?id=W88QEAAAQBAJ&hl=gsw&gl=US}}</ref>. [[Диярбакыр|Диярбекир]] шахарда джашагъан халкъны юсюнден XVII ёмюрде джазылгъан:<blockquote>«Бютеулей провинцияда ажымсыз бу халкъ къауумладан [кюрдлюле, тюрклюле, араблыла] эм кёб кюрдлюледиле, [Диярбекир] шахарны кесини тышында, анда уллу кесеги, кёбюсю да дерча, тюрклюледиле»<ref>{{Книга|автор=M. Van Bruinessen, H. Boeschoten|заглавие=Evliya Çelebi in Diyarbekir|страницы=35}}</ref>.</blockquote> ==== Башха халкъла ==== Гитче Азияда кёбчюлюк болгъан греклиле бла эрменлиле тышында, регионда [[чууутлула]] бла [[перслиле]] (уллу шахарлада), [[гюрджюлюле]] (шимал-кюнчыгъышда), [[ассирийлиле]] (къыбыла-кюнчыгъышда бусагъатдагъы Сирияны чегини узунлугъуна), [[славянла]] эмда башхала джашагъандыла. [[530 джыл]]да Византия Анадолуда ([[Трапезунд]] шахарны, [[Чорох]] эм Огъары Евфрат сууланы районларында) [[булгарла]]ны бир къауумун джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=55}}. Кечирек византий чеклени Персиядан къоруулар ючюн император [[II Юстиниан]] [[577 джыл]]да, [[620 джыл]]да уа император [[I Ираклий|Ираклий]] да Кюнбатыш Эрменни территориясында [[Аварла|авар]] аскерчилени джерлешдиргенди{{sfn|Еремеев|1971|с=56}}. Быллай политиканы [[Аббасидле]] бардыргъандыла, исламлашхан тюрк тайпаланы [[Хорасан]] бла [[Орта Азия]]дан кеслерине аскер кюч этиб чакъыргъанлай тургъандыла.<ref name="turk" />. Тюрк элементлени Анадолугъа ал кириулери эпизодлукъ халда болуб, Гитче Азияны ол замандагъыны этник къурамында уллу ыз къоймаса да, ала Анадолу бла [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны тюрклешиулерини тамалын хазырлагъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=72}}. === Селджук кёзюу. Бейликле === Селджукланы чабыуларыны аллы бла эмда аны бла бирге тюрклюле Гитче Азиягъа шимал-кюнбатышдан, Балканладан киргендиле: [[бедженекле]] (IX—XI ёмюрлени экинчи джарымында), узла неда [[огъузла]] (XI ё.), [[къыпчакъла]] (XI-XII ёмюрледе). Византия аланы чек къыйыры провинциялада джерлешдиргенди<ref name="turk">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 89 |isbn = }}</ref>. Тюрк тайпаланы кёбчюлюк санда [[Гитче Азия]]гъа кириулери XI ёмюрде [[седжукла]]ны башчылыгъы бла [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ни чабыулары бла башланнганды. Гитче Азияны кючлеуде огъуз-тюркмен тайпаланы [[кынык]], [[салыр]], [[Афшарла|афшар]], [[кайы]], къараман, [[баяндыр]] кибик къауумлары уллу орун алгъандыла. Аланы ичинде Селджукланы тукъумундан башчылары болгъан кынык тайпа эм уллу орун алгъанды<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 7 |isbn = }}</ref>.[[1071 джыл]]да сельджук султан [[Алп-Арслан]] византиячы император [[IV Роман Диоген]]ни [[Манцикертдеги сермешиу (1071)|Манцикертни къатында]] сермешиуде къаушатыб, кесин да джесир алады. Бу хорламны чурумларыны бири да, византиячы аскерлени сафларында болгъан уз эмда баджанакъ тюрк къауумла селджукланы джанына кёчгендиле<ref name="trib">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. Манцикертни къатында хорлам огъуз-тюркмен тайпалагъа Гитче Азияны ичине джол ачады<ref name="АИ">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] {{Wayback|url=http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm|date=20130617165859}} М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3</ref>. [[Огъуз]]-[[тюркмен]] къауумланы джерлешиую адетледе болгъанча онг ([[Бозокъ (огъуз къауумланы бирлиги)|бозокъ]]) эмда сол ([[ючокъ]]) къанатланы тамалында болгъанды. Кюнбатышха джайыла бозокъ тайпала кёбюсюне ючокъладан шималыракъ джерлешгендиле. Анадолу топоникасыны анализи джолда огъуз тайпа биригиуле чачылышханын кёргюзеди, ол себебден кечирек огъуз-тюркмен къауумланы джерлешиулеринде белгили бир джорукъ болмагъаны кёргюзюледи. Аны башха чуруму да кючлю селджук династия кючлю къауумланы иш этиб бир-бирлеринден айырыб, Гитче Азияны тюрлю-тюрлю бёлгелерине чачыб, къолда тутаргъа излегени болгъанды. {{sfn|Еремеев|1971|с=83}}. Малчы-кёчюучюлени ызындан малчылыкъдан сора джерчилик бла кюрешген джарым кёчюучю тайпала да Гитче Азиягъа къуюлгъандыла, аланы асламысы Ирандан, Иракъдан болгъанды. Тюзледе джашаргъа юреннген бу тюрк къауумла кёбюсюне ара Анадолуну сыртлыкъларына джерлешгендиле<ref name="grand">{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 13 |isbn = }}</ref>. М. Х. Йынанчны оюмуна кёре джайлыкълагъа, къышлыкълагъа эмда джерлешиулеге ала тауланы тюл, тюзлени сайлагъандыла, ол себебден алгъы бурун Ара Анатолия сыртлыкъны тюзлерине джерлешгендиле{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. Мында тюркле (асламысы кынык тайпадан болгъандыла) аллындан аз болгъан джерли халкъгъа кёре кёбчюлюк болгъандыла<ref name="grand"/>. [[Ара Анадолу]]гъа орналгъандан сора, [[огъузла]] бла [[тюркменле]] Кюнбатыш Анадолуну тау ауушларындан ётюб [[Эге тенгиз]]ге чыкъгъандыла, андан сора [[Ылгаз (таула)|Ылгаз]] таула бла {{кёчюрюлмегенди|Джаник (таула)|Джаник|tr|Canik Dağları}} тауланы аууб Къара тенгизни джагъаларына чыгъадыла{{sfn|Еремеев|1971|с=86}}. XIII ёмюрден башлаб [[Ликия]] бла [[Киликия|Киликиягъа]] ёте башлайдыла, аладан а уа Джерле арасы тенгизни джагъаларына джайыладыла<ref name="grand"/>. Селджукидлени бутакъларыны бири кёб турмай Анадолуда [[Рум султанат]] къурайды; башха тюрк тилли династия — [[данишмендиле]], [[Сивас]] регионда къраллыкъ къурадыла. Тюрк тайпаланы Анадолугъа кёчюую кечирек да болгъанды. Сёзге, XII ёмюрде хорезмшах [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] Ирандагъы селджук султанатны къурутууу бла, селджук джанлы бир къауум халкъ Анадолугъа кёчгенди<ref name="nnub"/>. XIII ёмюрде, бери монгол кючлеучюледен къутулур мурат бла тюркле да, тюрк болмагъан къауумла да къачхандыла. [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал ад-Дин]] хорезмшахны аскерлерини къалгъанлары бла бирге монголлула къурутхан [[Хорезмшахланы къралы]]ндан къачыб къутулгъандыла. Хроникачыла Несеви эмда Ибн Биби джазгъанларына кёре ала Румну селджук султанына аскер къуллукъгъа киргендиле. Бусагъатда да Тюркню къыбыласында хорзум атлы [[Йёрюкле|йёрюк]] тайпа кёчюучю малчылыкъ бла кюрешеди<ref name="nnub"/>. [[Файл:Anadolu Beylikleri.png|thumb|250px|[[Анадолуда тюрк бейликле]]ни картасы]] XI—XII ёмюрледе тюрклени кёбюсю бир джерде орналады. Аланы джерли халкъла бла къатышыу процесслери башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=123}}. Тюрклюлени этногенезинде урумлула, эрменлиле, гюрджюлюле юлюш алгъандыла, аны тышында араб, ассириялы, кюрд, [[Къыбыла славянла|къыбыла славян]], [[Болгарлыла|болгар]], [[румынлыла|румын]], [[албанлыла|албан]] эмда башха элементле да къатышхандыла<ref name="Турки">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|title=Турки (нация)|publisher=БСЭ|access-date=2012-01-10|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017190704/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm|url-status=live}}</ref><ref name="trud"/>. XIV ёмюрню башына Анадолуну территориясында онла бла айры къраллыкъла къураладыла — [[Анатолияда тюрк бейликле|бейликле]], ала XVI ёмюрге дери бар болгъандыла. Аланы барысыда бир башчы тукъумну тёгерегине джыйылгъан тайпа къауумладан къуралгъандыла{{sfn|Еремеев|1971|с=126}}. Административ тил ючюн перс тилни хайырландыргъан селджуклача болмай, анадолу бейликле тюрк тилде кърал ишлерин джюрютгендиле<ref>{{книга |автор = Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters. |заглавие = Encyclopedia of the Ottoman Empire |ссылка = https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Infobase Publishing |том = |год = 2009 |страницы = 40 |isbn = 0816062595, 9780816062591 |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814112417/https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&vq=beylik&dq=Encyclopedia+of+the+Ottoman+Empire&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|Combined with the Seljuks and the immigration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, they spread Turkish and Islamic influence in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose language of administration was Persian, the Karamanids and other Anatolian Turkish emirates adopted spoken Turkish as their formal literary language. The Turkish language achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.}}</ref>. Быллай бейликлени бирине бышчылыкъ этген [[караманиле]] селджукилени ара шахарлары — [[Конья|Коньяны]] кючлейдиле, анда [[1327 джыл]]дан башлаб тюрк тил официал тил болуб канцелярия джазышыуда, документледе э. а. к. хайырландырылыб башланады{{sfn|Еремеев|1971|с=131}} Караманиле Анадолуну эм кючлю къралларыны бирлерин къурсала да, бютеу тюрк бейликлени биригиуюнде эм уллу орун алгъан, башчылары [[кайы]] къауумдан чыкъгъан уллу болмагъан османлы кърал болгъанды. [[Шукуров, Рустам Мухаммадович|Р. Шукуровха]] кёре XIV—XV ёмюрледе Анадолу джарымайрымканны джерлерини кёбюсюнден аллында джерли халкъла болгъан урумлула эмда эрменлиле не тюрклюлеге къатышхандыла неда азчылыкъ халгъа келгендиле<ref>{{книга |автор=[http://hist.msu.ru/departments/8823/people/teachers/40634/?sphrase_id=115748 Шукуров P. M.] |часть=Великие Комнины и «Синопский вопрос» в 1254-1277 гг. |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000186/st008.shtml |заглавие=Причерноморье в средние века. Выпуск 4 |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Карпова С. П.|издание= |место=Санкт-Петербург |издательство=Алетейя |год=2000|том= |страницы=}}</ref>. === Тюрклюлени айры халкъ болууларыны сорууу === [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] сагъыш этгеннге кёре тюрклюле айры халкъ болуб XIII ёмюрню аягъында бошагъандыла<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |издательство = Издательство восточной литературы |заглавие = Тюркские языки |место = М. |том = |год = 1960 |страницы = 141 |isbn = }}</ref>. [[Новичев, Арон Давыдович|А. Д. Новичевни]] оюмуна кёре тюрклюле XV энчи халкъ болалгъандыла<ref>{{книга |автор = Новичев А. Д. |заглавие = История Турции в 4-х томах. Т. 1. Эпоха феодализма (XI-XVIII вв.) |издательство = |место = М. |год = 1963 |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Д. Е. Еремеев уа тюрк халкъны къуралышыны тамамланыуу XV ёмюрню аягъында — XVI ёмюрню биринчи джарымында болгъанын чертеди{{sfn|Еремеев|1971|с=135}} Бусагъатдагъы тюрклюле эки тамал компонентден къуралгъандыла: XI—XIII ёмюрледе Орта Азия бла ирандан кёчюб келген [[Тюркле|тюрк]] [[Кёчюучю|кёчюучю]] тайпала (асламысында [[огъузла]] бла [[тюркменле]]ден) джерли гитче азиячы халкъладан<ref name="Турки"/>. [[Москва]]да 1964 джылда баргъан антропология эм этнография илмуланы VII халкъла арасы конгресинде, [[Гумилёв, Лев Николаевич|Лев Николаевич Гумилёв]], тюрклюлени этногенезин бютеу проблемасын былай ангылатханды: ''«дуния тарихде бир болуу, [[французлула]]ны эм [[итальянлыла]]ны [[Экспансия|экспансиясына]] реакция, урумлуланы (греклилени) колониялыкъ зулумдан къутхарылыу мадарлары»'': {{цитата|[[Хан (титул)|Хан]] [[Эртугърул]], джангы къралны тамалын салгъан (1231-1288), [[Хорасан]]дан 50 минглик аскерни келтиргенди эмда Коньяны солтаны [[Кей-Кубад I|Алаэддин]] [[Византия]] бла чекде джерле бергенди. Эртоугъурулну кючлери бек кючлю болмагъандыла, алай а дин къазауат баямлагъаны себебли бютеу муслиман дуниядан адамла джыйылыб башлагъандыла: кюрдлюле, араблыла, персле э. б.. Ортакъ тиллери, аскер буйрукъ берген тюрк тил болгъанды. Алай бла тюрлю-тюрлю миллетледен джыйлгъан алай а бир нюзюрлю, бир иш этген адам коллектив къуралыб башлагъанды. Алай болса да, Византия ишге Кюнбатыш къатышхынчы кесин къоруулауда аман болмагъанды. [[Константинополну къуршоуланыуу эм тюшюую (1204)|Константинополну]] [[1204 джыл]]да къаушатылыуу, сора аны ызындан [[Латин империя]], [[Каталон компания]], [[Венеция республика|Венеция]] эмда башха католик къралла бла баргъан урушла, греклилени католиклеге къаршчы къарамларын бузгъанды, аланы кеслери бла бир динде болмагъаннга саналыб башлагъанды дерчады. Ортодоксланы (православланы) ахыр джакъчысы хорланыб, [[VI Иоанн Кантакузин|Иоанн Кантакузин]] — [[Палеологи]] униягъа къаты курс алгъанларында, византиячыланы ичинде [[ислам]]гъа джылы къарау башланнганды. Аннга чурумларыны бири [[Джалаладдин Руми|Джеллалэддин Румини]] идеялары болгъандыла, алагъа кёре ислам бла христианлыкъны арасында уллу айрым болмагъанды. Динлерин ауушдуруб, солтаннга къуллукъгъа кёчген джерли халкъ «турлюле» болуб башлагъанды, ол заманда, алайлада [[миллет]] ангылам болмагъанды. [[Орхан]]ны [[Дарданелле]]ни ётюб джангы джерлерин джайгъаны да аннга сылтау болгъанды. [[Серблиле|Серб]] эм [[Болгарлыла|болгар]] [[джашчыкъ]]ла [[Джангы чериу|янычарла]] болгъандыла, греклиледен неда итальянлыладан ренегатла флотха къуллукъгъа баргъандыла, француз неда немец [[авантюрачы]]ла уа солтан аскерде абычар [[Карьера|карьерала]] этгендиле, маджар, польшачы эм черкес тиширыула исламны хорламлы сермешиучюлерини [[харам юй]]лерине киргендиле, аланы барысына да «тюрклюле» деб айтылгъанды <ref>{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 97 |isbn = }}</ref>.}} [[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Еремеев]] Гумилёвну позициясын хыртха ургъанды, олподверг критике позицию Гумилёва, отметив, что сложение турецкой народности представляет собой сложный и длительной процесс, а не как «произвольное объединение разных людей в один коллектив»<ref name="trud">{{книга |автор = Еремеев Д. Е. |часть = Проникновение тюркских племён в Малую Азию |заглавие = Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1970 |страницы = 98 |isbn = }}{{oq|ru|В самых общих чертах этногенез турок характеризуется тем, что турецкий народ сложился из многих этнических компонентов, но определяющим компонентом были тюркские племена — огузы, туркмены, узы (западные огузы), печенеги, кыпчаки и др. Другим слагаемым явились ассимилированные тюрками группы местного населения — греков, армян, курдов, лазов, грузин и т.д. Ассимиляция местного населения была "облегчена тем, что тюрки создали в Малой Азии мощное феодальное государство — Сельджукский султанат (70-е гг. XI в. — 1307 г.), т. е. были политически господствующей общностью.}}</ref>. По мнению турецкого историка-османиста [[Крымские татары|крымскотатарского]] происхождения [[Халил Иналджик|Халила Иналджика]], сформировавшийся турецкий этнос на 30 % состоял из исламизированного [[Коренные народы|автохтонного]] [[население|населения]], а 70 % составляли тюрки; Д. Е. Еремеев полагает, что процент тюрок был намного ниже{{sfn|Еремеев|1971|с=149}}. === Османлы кёзюу === [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|200px|II Мехмедни Константинополгъа кириую. Сарутчы. [[Зонаро, Фаусто|Фаусто Зонаро]]]] Анадолуну монгол кючлеулеуюню кёзюуюнде огъуз-тюркмен къайы къауум хорезмшах [[Джелал ад-Дин Манкбурны|Джелал-ад-Дин]] бла кюнбатышха кёчюб, Румну селджук солтаны на аскер къуллукъгъа къошулгъанды. Къайы къауумну бачамасы [[Эртогърул]]гъа 1230-чу джыллада солтан Византия бла чекде Сакарья суумну джанында, резиденциясы [[Сёгют]] болгъан джерни иелик бергенди<ref>{{книга |автор = Академия наук СССР. |заглавие = Всемирная история |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = |год = 1957 |страницы = 733 |isbn = |archive-date = 2021-08-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210814105818/https://books.google.ru/books?ei=7VgJT4W9PMmXOpSakbAB&hl=ru&id=5lsZAAAAIAAJ&dq=%D1%8D%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BB+%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%8B&q=.#search_anchor }}</ref>. Аны джашы [[I Осман]]нга солтан [[1289 джыл]]да бей титул бергенди, [[1299 джыл]]да уа I Осман бийлигин айры бойсунмагъан кърал этиб баямлагъанды<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. |заглавие = Труды |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=. |издательство = Гос. изд.-во полит. литературы |том = 83 |год = 1963 |страницы = 58 |isbn = |archive-date = 2018-02-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180216172918/https://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&hl=ru&id=CbwRAAAAIAAJ&dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=.#search_anchor }}</ref>, [[Османла (династия)|джангы династия]]ны эм [[Османлы империя]] аты бла тарихге джангы къралны къураучусу болгъанды. Чабыуулланы эсеблеринде османлы солтанла Гитче Азиядагъы Византия иеликлени алгъандыла, XIV—XV ё. экинчи джарымында [[Балкан джарымайрымкан]]ны, [[1453 джыл]]да солтан [[II Мехмед Фатих]] [[Константинополь]] шахарны кючлеб, [[Византия империяны]] артын этгенди. Биринчи османлчы солтанланы джумушларыны юсюнден [[лорд Кинросс]] былай джазады: {{цитата|''Османны тарих ролу, халкъны тёгерегине джыйгъан тайпа бачама болууду. Аны уланы, [[I Орхан|Орхан]] халкъны кърал этгенди; туудугъу [[I Мураn]] къралдан империя этгенди. Алани политикачыла кибик джетишимлерине XIX ёмюрню османлы назмучусу багъа бичиб былай дегенди: „Биз, тайпадан дунияны кесине бойсундургъан кърал къурадыкъ“<ref>{{книга |автор = Кинросс Лорд. |заглавие = Расцвет и упадок Османской империи |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5232007327 |издательство = КРОН-ПРЕСС |место = М. |год = 1999 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5232007327/page/n31 37] |isbn = 5-232-00732-7 }}</ref>.''}} [[Файл:Territorial changes of the Ottoman Empire 1683.jpg|thumb|250px|Османлы империя 1683 джылгъа]] 1516 джылда османлы солтан [[I Селим Явуз]] [[Османлы-мамлюк уруш (1516—1517)|Мисирге чабыуул]] этиб, [[Мамлю солтанлыкъ]]ны джокъ этгенди. Мисирни кючлегенлеринден сорма Османлыла ислам дунияда онгчулукъ оруннга ие болады, ала ислам динни сыйын джакълауну, аны ичинде сыйлы шахарла [[Мекка|Меккя]] бла [[Медина|Мединаны]] къоруулаугъа аладыла. Джайылгъан версиягъа кёре I Селим [[халиф]]ликни [[Мухаммад аль-Мутаваккиль Алаллах|аль-Мутаваккиль]] халифден [[Айя-София]] межгитде алгъанды<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |издательство = Восточная литература |место = М. |том = 1 |год = 2006 |страницы = 25—26 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. Тунисде XIX ёмюрдеги политикалыкъ акъылманланы эм уллуларындан бири [[Хайреддин-паша|Хайраддин ат-Туниси]] османлы династияны [[Юммет (ислам)|ислам юмметде]] ролун былай ачыкълагъанды: ''«ала 699 дж. (1299 дж.) бегитилген адил бачамалыкъларыны къол аязларында муслиман къралланы асламысын бирлешдиргендиле. Иги оноу джюрютюуню, шериятны сыйын кёрюуню, аланы онуларындагъы адамланы хакъларын сакълауулары, [[хакъ халифле]]ни хорламларына ушагъан хорламлары бла эмда цивилизацияны атлауучлары бла ёрге чыгъыулары бла (тамаддун) Османла юмметге кючюн къайтаргъандыла…<ref name="Иванов"/>.»'' XVIII ёмюрге Османлы империяда кризис башланады. [[1821 джыл]]да Грецияда [[Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат|миллет-азатлау къазауат]] башланады, бу уруш [[1830 джылда]] Грецияны кърал бойсунмаугъа ие болууу бла бошалады. Урум (грек) революцияны заманында тюрклюлени да, [[чууутлула]]ны да бир джанындан греклилени да башха джанындан {{кёчюрюлмегенди2|Грецияны бойсунмаулугъу ючюн къазауатны заманында этник тазалаула|этник тазалаулары бардырылады|en|Massacres during the Greek Revolution}}<ref>{{ЭЕЭ|11302|Греция}}{{oq|ru|Восстание греков против Османской империи (1821) оказалось серьёзным бедствием для еврейства Греции, лояльного по отношению к турецкому правительству. В городах, захваченных повстанцами, много евреев было убито. Только на Пелопоннесе погибло пять тысяч евреев. Несмотря на то, что независимая Греция провозгласила равноправие евреев, после 1821 г. они жили вплоть до конца века под постоянной угрозой погромов.}}</ref>. Пелопоннесде болуула джарымайрымканда уллу тюрк джамагъатны джокъ болуууна чурум болгъандыла деб чертеди Уильям Клейр: {{Цитатаны башламы}} Грецияны тюрлклюлери аз ыз къойгъандыла. Ала 1821 джылны джазында терк эмда тамамы бла джокъ болгъандыла, джылаулары этилмей эм къалгъан дуния эслемегенлей. Джылла озгъандан сора, джолоучула таш оюлууланы къайдан чыкъгъанларын сорсала, къартла бу маталлы айтхандыла: «Былайда Али Агъаны къаласы болгъанды. Анда иесин, харам юйюн эмда къулларын ёлтюргендиле». Ол заманда Грецияны халкъыны уллу кесегин тюрк тамырлы адамла болгъанына ийнаннган къыйын болгъанды, ала къралны ичинде джайылгъан гитче джамагъатчыкълада джашагъандыла, джетишимли фермерле, саудюгерле эм къуллукъчула, башха джуртну билмеген юйдегилери. Греклиле айтханча, ай аланы джутханды."''<ref>{{книга |автор = William St Clair. |заглавие = That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence |ссылка = https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |издательство = Open Book Publishers |том = |год = 2008 |страницы = 1 |isbn = 1906924007, 9781906924003 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310165312/https://books.google.ru/books?id=NphFnF2RRKUC&dq=The+Turks+of+Greece+left+few+traces.+They+disappeared+suddenly+and+finally+in+the+spring+of+1821&hl=ru&source=gbs_navlinks_s }}{{oq|en|The Turks of Greece left few traces. They disappeared suddenly and finally in the spring of 1821 unmourned and unnoticed by the rest of the world. Years later, when travellers asked about the heaps of stones, the old men would explain, 'There stood the tower of Ali Aga, and there we slew him, his harem, and his slaves'. It was hard to believe then that Greece had once contained a large population of Turkish descent, living in small communities all over the country, prosperous farmers, merchants, and officials, whose families had known no other home for years. As the Greeks said, the moon devoured them.}}</ref>. {{Конец цитаты}} 1844 джылны тергеуюне кёре Османлы империяда 11 800 000 османлы (тюрклю) джашагъанды, аланы асламысы (10 700 000 адам) Азияда эм 1 100 000 адам да Европада джашагъанды<ref>{{книга |автор = Бахаеддин Йедийылдыз |часть = Османское общество |заглавие = История Османского государства, общества и цивилизации |ответственный = Под ред. [[Ихсаноглу, Экмеледдин|Э. Ихсаноглу]]; Исслед. центр исламской истории, искусства и культуры (IRCICA) |издательство = «Восточная литература» РАН |место = М. |том = 1: История Османского государства и общества |год = 2006 |страницы = 393 |isbn = 5-02-018511-6, 5-02-018509-4 }}</ref>. [[Орус-тюрк уруш 1877—1878|1877—1878 джылладагъы орус-тюрк урушда]] османлы-тюрклюлени бир кесеги [[Эресей империя]]ны къурамында къалгъанды (Османлы империяны Карс эм Чалдыр санджакларындан къуралгъан [[Карс область|Карс областда]]). Бу территорияланы Эресейге кёчюрюлгенинден сора Карс областдан Османлы империягъа кёб тюрклю кёчгенди. 1878-1881 оджыллада Османлы империягъа 82 минг муслиманлы кёчгенди, къуру [[Карс]]дан 11 минге дери адам кёчгенди<ref name="Карс"/>. [[1892 джыл]]ны «Эресей империяда джашагъан халкъларыны алфавитлик тизмесинде» берилген билгилеге кёре, [[Карс область]] эм [[Кутаиси губерния]]ны Артвин уездинде 70 216 санда тюрклю джашагъанды<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|url-status=live|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php}}</ref>, ол сан бла ала Карс областни бютеу халкъыны 24 % болгъандыла<ref name="Карс">{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref>. Эресейдеги 1897 джылгъы халкъ тергеу халкъны ана тилине кёре эсеблегенди, алай бла Карс областда ана тили тюрк тил болгъан 63 547 джашагъан хыйсабха алыннганды<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям/Карсская обл.|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2012-01-14|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707103726/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=99|url-status=live}}</ref>. === Боусунмаулукъ ючюн къазауат === {{main|Тюркияны къутхарылыу къазауаты}} [[Файл:Turkish infantryman during the War of Independence.jpg|thumb|left|250px|Тюрк джаяу аскерчикле Къутхарылыу къазауатны заманында, 1922 дж.]] Османлы империя [[Биринчи дуния къазауат]] дженгилиую эмда Мудрос мамырлыкъгъа къол салыуундан сора хорлагъан къралла аны территориясыны юлешиуюн башлагъандыла. Мамырлыкъ келишиуню шартларына кёре Антата Стампылны оккупация этгенди; къралны къыбыла-кюнчыгъыш бёлгесин [[Француз-тюрк уруш|французлула кючлегендиле]], Кюнбатыш Анадолугъа [[Экинчи урум-тюрк уруш|грек аскерле киргендиле]], Антальяны уа — [[итальянлыла]] алгъандыла; хорлагъан къралланы нюзюрлеринде Анадолуну кюнчыгъышында Эрменни эмда [[Кюрдистан]]ны айры къралла этиу болгъанды. Тюрклюлеге уа Къара тенгизден [[Анкара]]гъа созулгъан кесек джер къалгъанды, Стампылны ара шахар статусу формал халда къалгъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=206—207}}. Халкъны ичинде къралны оккупациясына къаршчы [[Тюрк миллет къозгъалыу|халкъ къозгъалыу]] башланнганды, ол кёб турмай [[Тюркияны къутхарылыу къазауаты|миллет-къутхарылыу кюрешге]] бурулгъанды. Бу кюрешни тамал кючю элчи халкъ болгъанды, башчылыкъны уа аскерчи-интеллигент къауум болгъанды, аланы ичинден бу къозгъалыуну алчысы [[Ататюрк|Мустафа Кемал-паша]] да чыкъгъанды. [[Файл:KiMOiG.jpg|250px|thumb|«Тюрк аскерни Измирге кириую». Суратчи Зия Ахмет Акъбулут.<br>Ал тизгинде: солдан оннга: [[Кязым Къарабекир]], [[Исмет Инёню]], [[Ататюрк|Мустафа Кемал]] эм [[Февзи Чакмак]]. Аланы ызларындан — мийик Фахреттин Алтай]] Кюрешни программасына «Миллет антны» проекти саналады, ол Анкарада къуралгъан Келечилик комитетни депутатлары къабыл этгендиле. Анда боллукъ тюрк къралны чеклери эмда къуралыш принциплери белгиленнгендил<ref>{{книга |автор = Киреев Н. Г. |заглавие = История Турции XX век |издательство = ИВ РАН: Крафт+ |том = |год = 2007 |страницы = 126—127 |isbn = 978-5-89282-292-3 }}</ref>. Къутхарылыу къазауат кемалистлени хорламлары эмда Анадолуну бютеу территориясыны азатланыуу бла бошалгъанды. Грецияны дженгилиуюнден сора Тюркия бла Грецияны арасында [[Греция эм Тюркню арасында халкъ алмашдырыу кесамат|халкъны аламашдырыу кесамат]] бегитилгенди, ол 2 миллион адамны орунларындан кёчюргенди. 1918-1923 джылланы миллет-къутхарылыу къозгъалыуу тюрклюлени [[миллет]] болуб биригиуюню тамамлагъанды{{sfn|Еремеев|1971|с=219<!-- |quote=Турецкая национально-освободительная борьба против империалистов и иноземных захватчиков (1918— 1923) способствовала окончательной консолидации турок в нацию. После образования буржуазной Турецкой Республики турки — господствующая нация — получили некоторый простор для своего национального развития, так как были ликвидированы многие феодальные и теократические ограничения, мешавшие такому развитию.-->}}. Тюрк миллет къозгъалыу солтанантны къуртуууна себеб болгъанды, аны ызындан халифатны джыгъыб, 1923 джылда [[Тюрк Республика]] къуралгъанды. === Кипрде === {{main|Кипр конфликт}} Тюркияны тышында тюрк джамагъат компакт халда [[Кипр (айрымкан)|Кипрде]] барды. [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора урум халкъны ичинде грек джерлени бирлешдириу идея джайылады ([[энозис]]), ала Кипрни да Грециягъа къошаргъа излейдиле. Энозисге джууабха тюрк халкъ да «[[Таксим (политика)|таксим]]» неда айрылыу доктринаны теджейди. Кипрде джамагъатла арасы тикликни ёсюую сауутлу къуралышланы къурулуууна келтиреди — урум [[ЭОКА]] тюрк [[Тюрк къоруулау къуралыш|ТМТ]]. Грецияда [[къара полковникле]] этген путчдан сора айрымканда властха ЭОКА-дан урум миллетчиле келедиле, ала башлагъан тюрклюлеге басым эмда зулумгъа джуууабха Кипрге тюрк аскерле киргизиледиле, айрымканны ала кючлеген шималын эмда шимал-кюнчыгъышын бёлгесинде 1983 джылда [[Шимал Кипр Тюрк Республика]] == Белгиле == {{Белгиле}} jre92wsg4ffnsxtmu3ia2zhojcjdsxk 14 19027 123937 2026-05-01T22:39:31Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Къралла]] [[Категория:Азияны къраллары]]' 123937 wikitext text/x-wiki [[Категория:Къралла]] [[Категория:Азияны къраллары]] njobxjk3pvwc8tzsl7znxrlszamzs3h 14 19028 123942 2026-05-01T22:59:03Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} {{Commonscat|Vaticano}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Къыбыла Европа]] [[Категория:Европаны къраллары]]' 123942 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat|Vaticano}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Къыбыла Европа]] [[Категория:Европаны къраллары]] ocshavyw8qvaozbhlmya0j3szdybx25 0 19029 123944 2026-05-01T23:14:05Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}''Leo PP. XIV'', {{lang-it|Leone XIV}}''Leone XIV''; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост'''<ref name=":0" />, {{lang-en|Robert Francis Prevost}}''Robert Francis Prevost'' {{МФА2|ˈ|ɹ|ɑ|.|b|ɚ|t|пробел|ˈ|f|ɹ|æ|n|s|ɪ|s|пробел|ˈ|p|ɹ|i|ː|v|o|ʊ|s|t}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик...' 123944 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}''Leo PP. XIV'', {{lang-it|Leone XIV}}''Leone XIV''; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост'''<ref name=":0" />, {{lang-en|Robert Francis Prevost}}''Robert Francis Prevost'' {{МФА2|ˈ|ɹ|ɑ|.|b|ɚ|t|пробел|ˈ|f|ɹ|æ|n|s|ɪ|s|пробел|ˈ|p|ɹ|i|ː|v|o|ʊ|s|t}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик клисаны епископы, 2025 джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда Шимал Америкадан болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == t29y5z368b9u7bz2hre7e0exf6z5tfh 123945 123944 2026-05-01T23:14:49Z DarqaviPalladin 4737 123945 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}''Leo PP. XIV'', {{lang-it|Leone XIV}}''Leone XIV''; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}}''Robert Francis Prevost'' {{МФА2|ˈ|ɹ|ɑ|.|b|ɚ|t|пробел|ˈ|f|ɹ|æ|n|s|ɪ|s|пробел|ˈ|p|ɹ|i|ː|v|o|ʊ|s|t}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик клисаны епископы, 2025 джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда Шимал Америкадан болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == 613dlv7esohjgl8m435s03f178o8gut 123946 123945 2026-05-01T23:16:19Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 123946 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}''Leo PP. XIV'', {{lang-it|Leone XIV}}''Leone XIV''; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}}''Robert Francis Prevost'' {{МФА2|ˈ|ɹ|ɑ|.|b|ɚ|t|пробел|ˈ|f|ɹ|æ|n|s|ɪ|s|пробел|ˈ|p|ɹ|i|ː|v|o|ʊ|s|t}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик клисаны епископы, 2025 джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда Шимал Америкадан болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == [[Категория:Римни Папалары]] [[Категория:XIV Лев]] djec1fog8lzje6yfzm8nvb8ox4l992x 123947 123946 2026-05-01T23:17:44Z DarqaviPalladin 4737 123947 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}, {{lang-it|Leone XIV}}; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}} {{МФА2|ˈ|ɹ|ɑ|.|b|ɚ|t|пробел|ˈ|f|ɹ|æ|n|s|ɪ|s|пробел|ˈ|p|ɹ|i|ː|v|o|ʊ|s|t}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик клисаны епископы, 2025 джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда Шимал Америкадан болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == [[Категория:Римни Папалары]] [[Категория:XIV Лев]] axpjh6qo2fd26woahvuricjem3n3gvx 123948 123947 2026-05-01T23:18:00Z DarqaviPalladin 4737 123948 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}, {{lang-it|Leone XIV}}; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}}; туугъаны 1955 джылны 14 сентябрда, Чикаго, Иллинойс, АБШ) — Рим-католик клисаны епископы, 2025 джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда Шимал Америкадан болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == [[Категория:Римни Папалары]] [[Категория:XIV Лев]] plbj3lrnyqg5olcb890n98b68ejrmxg 123949 123948 2026-05-01T23:19:03Z DarqaviPalladin 4737 123949 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}, {{lang-it|Leone XIV}}; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}}; туугъаны [[1955 джыл|1955]] джылны 14 сентябрда, [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — Рим-католик клисаны епископы, [[2025]] джылны 8 майдан {{nobr|267-й}} римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда [[Шимал Америка|Шимал Америкадан]] болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == [[Категория:Римни Папалары]] [[Категория:XIV Лев]] ayacl0grsenlfvhxpz81e4bf6cq0n2f 123950 123949 2026-05-01T23:19:49Z DarqaviPalladin 4737 123950 wikitext text/x-wiki '''Лев XIV''' ({{lang-lat|Leo PP. XIV}}, {{lang-it|Leone XIV}}; джашауда — '''Роберт Фрэнсис Превост''', {{lang-en|Robert Francis Prevost}}; туугъаны [[1955 джыл|1955]] джылны 14 сентябрда, [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — Рим-католик клисаны епископы, [[2025]] джылны 8 майдан 267-чи римны папасы. Тарихде биринчи АБШ-ден эмда [[Шимал Америка|Шимал Америкадан]] болгъан, экинчи Францискдан (2013—2025) сора эки Америкадан болгъан, экинчи IV Евгениядан (1431—1447) августин орденден болгъан римни папасы. == Белгиле == [[Категория:Римни Папалары]] [[Категория:XIV Лев]] isvcoagzucqb02fwl6wjzgoqnaropqm 0 19030 123951 2026-05-01T23:21:33Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Латыш тил' 123951 wikitext text/x-wiki Латыш тил 5m1gsz9tr7v73am9mxzi1pg630rxrlo 123953 123951 2026-05-01T23:34:28Z DarqaviPalladin 4737 123953 wikitext text/x-wiki {{Тил|аты=Латыш тил|юйюрю=Индоевропа тилле|кеси аты=latviešu valoda|Картасы=Idioma letón.PNG|къралла=[[Латвия]]|официал статус=* {{LVA}} * {{EU}} [[Европейский союз|ЕС]] * [[Файл:Flag of the Baltic Assembly.png|22px|border]] [[Балтийская ассамблея]]}} '''Латыш тил''' (кеси айтыу — ''latviešu valoda'') — кюнчыгъыш балт тил, [[Латвия|Латвияны]] кърал тили эмда [[Европа бирлик|Европа бирликни]] официал тилледен бириси. Латыш тилде эки миллион чакълы адам сёлешкен этедиле, кёб юсю Латвияда. Латыш тил юч диалектлеге бёлюнеди — огъары латыш, орта латыш эм ливон. == Белгиле == {{Европа Бирликни тиллери}} 3l3x69q0l2ddotn2ni1xvs2kzjnsokp 123955 123953 2026-05-01T23:38:37Z DarqaviPalladin 4737 123955 wikitext text/x-wiki {{Тил|аты=Латыш тил|юйюрю=Индоевропа тилле|кеси аты=latviešu valoda|Картасы=Idioma letón.PNG|къралла=[[Латвия]]|официал статус=* {{LVA}} * {{EU}} * [[Файл:Flag of the Baltic Assembly.png|22px|border]] [[Балтий ассамблея]]|сёлешгенле=2 068 060|джазыу система=[[латиница]] ([[латыш алфавит]])|рейтинг=-|iso1=[[lv]]|iso2=[[lav]]|википедия=https://lv.wikipedia.org/}} '''Латыш тил''' (кеси айтыу — ''latviešu valoda'') — кюнчыгъыш балт тил, [[Латвия|Латвияны]] кърал тили эмда [[Европа бирлик|Европа бирликни]] официал тилледен бириси. Латыш тилде эки миллион чакълы адам сёлешкен этедиле, кёб юсю Латвияда. Латыш тил юч диалектлеге бёлюнеди — огъары латыш, орта латыш эм ливон. == Белгиле == {{Европа Бирликни тиллери}} k7plsl4kazpjw9tz8o4r9f034dhjdin 123956 123955 2026-05-01T23:39:29Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 123956 wikitext text/x-wiki {{Тил|аты=Латыш тил|юйюрю=Индоевропа тилле|кеси аты=latviešu valoda|Картасы=Idioma letón.PNG|къралла=[[Латвия]]|официал статус=* {{LVA}} * {{EU}} * [[Файл:Flag of the Baltic Assembly.png|22px|border]] [[Балтий ассамблея]]|сёлешгенле=2 068 060|джазыу система=[[латиница]] ([[латыш алфавит]])|рейтинг=-|iso1=[[lv]]|iso2=[[lav]]|википедия=https://lv.wikipedia.org/}} '''Латыш тил''' (кеси айтыу — ''latviešu valoda'') — кюнчыгъыш балт тил, [[Латвия|Латвияны]] кърал тили эмда [[Европа бирлик|Европа бирликни]] официал тилледен бириси. Латыш тилде эки миллион чакълы адам сёлешкен этедиле, кёб юсю Латвияда. Латыш тил юч диалектлеге бёлюнеди — огъары латыш, орта латыш эм ливон. == Белгиле == {{Европа Бирликни тиллери}} [[Категория:Тилле]] [[Категория:Латыш тил]] du95j1vzsvmtm7kdys1uiuabddomgs0 10 19031 123954 2026-05-01T23:36:05Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{nobr|{{Флагификация|Европа бирлик}}}}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Байракъландырыу|{{PAGENAME}}]] </noinclude>' 123954 wikitext text/x-wiki {{nobr|{{Флагификация|Европа бирлик}}}}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Байракъландырыу|{{PAGENAME}}]] </noinclude> q1hvg92126hrp6wr1qjsnawzcn0rpx3 14 19032 123958 2026-05-01T23:40:32Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmore}} {{Commonscat|Latvian language}} [[Категория:Балтика тилле]]' 123958 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Commonscat|Latvian language}} [[Категория:Балтика тилле]] sti5mnmdi3q3su61nmnrbuwttigqywv 14 19033 123960 2026-05-01T23:46:54Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmore}} {{Commonscat|Estonian language}} [[Категория:Балтика-фин тилле]]' 123960 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Commonscat|Estonian language}} [[Категория:Балтика-фин тилле]] 8kfn113p1m901wke9xq1px3z39sxq6s 14 19034 123961 2026-05-01T23:48:18Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmore}} {{Commonscat|Finnish language}} [[Категория:Балтика-фин тилле]]' 123961 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Commonscat|Finnish language}} [[Категория:Балтика-фин тилле]] 2xqxswl5rj2tjd0h3ggtc1fmdn7znmy 14 19035 123962 2026-05-01T23:51:02Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Фин-угор тилле]]' 123962 wikitext text/x-wiki [[Категория:Фин-угор тилле]] l2gpqgtq6oh51b32oufxoumg2a2giar 14 19036 123963 2026-05-01T23:51:25Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Урал тилле]]' 123963 wikitext text/x-wiki [[Категория:Урал тилле]] kf1zzrbkiu6voec642dev3c23rakiyr 14 19037 123967 2026-05-01T23:54:19Z DarqaviPalladin 4737 DarqaviPalladin, [[Категория:Угр тилле]] бетни атын [[Категория:Угор тилле]] деб тюрлендирди 123967 wikitext text/x-wiki #джибериу [[:Категория:Угор тилле]] rfg07h9n8yr6nmr72jk76uolnmk1gaf 10 19038 123969 2026-05-02T00:02:29Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Африкан бирлик | flag alias = Flag of the African Union.svg }}<noinclude> </noinclude>' 123969 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Африкан бирлик | flag alias = Flag of the African Union.svg }}<noinclude> </noinclude> oyrwaan8x0zum762gyibepj64ch10zq 10 19039 123970 2026-05-02T00:02:38Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{nobr|{{Флагификация|Африкан бирлик}}}}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Байракъландырыу|{{PAGENAME}}]] </noinclude>' 123970 wikitext text/x-wiki {{nobr|{{Флагификация|Африкан бирлик}}}}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Байракъландырыу|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sw6uoy4hkcoyk2g14yygxgxawuxlggu 0 19040 123974 2026-05-02T00:09:54Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Маврикий' 123974 wikitext text/x-wiki Маврикий 9d44myqj00hz21hnvib2yto3vl0zst1 123975 123974 2026-05-02T00:16:04Z DarqaviPalladin 4737 123975 wikitext text/x-wiki '''Маврикий''' ({{lang-en|Mauritius}}''Mauritius'', {{audio-IPA|En-us-Mauritius.ogg|[məˈrɪʃ(i)əs]}}; {{lang-fr|Maurice}}''Maurice'', {{audio-IPA|LL-Q150 (fra)-Jules78120-Maurice.wav|[mɔˈʁis]}}; {{lang-mfe|Moris}}''Moris'' {{IPA|[moˈʁis]}}), официал аты — '''Маврикий''' '''Республика''' ({{lang-en|Republic of Mauritius}}''Republic of Mauritius'' {{IPA|[rɪˈpʌblɪk ɒv məˈrɪʃ(i)əs]}}, {{lang-fr|République de Maurice}}''République de Maurice'' {{IPA|[ʁe.py.bˈlik də mɔˈʁis]}}, {{lang-mfe|Repiblik Moris}}''Repiblik Moris'' {{IPA|[ʁepib'lik moˈʁis]}}) — Кюнчыгъыш Африкада, Индий океанны къыбыла-кюнбатыш кесегениде, Мадагаскардан 900 км кюнчыгъышгъа орналагъан айрымкан кърал. Бютеулей Маврикийны территориясы - 2040 км². Ара шахары эмда эм уллу шахары — Порт-Луи. == Белгиле == 3c0zj0bol3r4978way0jedurekecio9 123976 123975 2026-05-02T00:16:49Z DarqaviPalladin 4737 123976 wikitext text/x-wiki '''Маврикий''' ({{lang-en|Mauritius}}, {{audio-IPA|En-us-Mauritius.ogg|[məˈrɪʃ(i)əs]}}; {{lang-fr|Maurice}}, {{audio-IPA|LL-Q150 (fra)-Jules78120-Maurice.wav|[mɔˈʁis]}}; {{lang-mfe|Moris}} {{IPA|[moˈʁis]}}), официал аты — '''Маврикий''' '''Республика''' ({{lang-en|Republic of Mauritius}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk ɒv məˈrɪʃ(i)əs]}}, {{lang-fr|République de Maurice}} {{IPA|[ʁe.py.bˈlik də mɔˈʁis]}}, {{lang-mfe|Repiblik Moris}} {{IPA|[ʁepib'lik moˈʁis]}}) — Кюнчыгъыш Африкада, Индий океанны къыбыла-кюнбатыш кесегениде, Мадагаскардан 900 км кюнчыгъышгъа орналагъан айрымкан кърал. Бютеулей Маврикийны территориясы - 2040 км². Ара шахары эмда эм уллу шахары — Порт-Луи. == Белгиле == kci0l90kwcqqr829yt069xkpu9oryds 123977 123976 2026-05-02T00:20:19Z DarqaviPalladin 4737 123977 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Маврикий|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Mauritius}}<br>{{lang-fr|République de Maurice}}<br>{{lang-mfe|Repiblik Moris}}|Байракъ=Flag of Mauritius.svg|Герб=Coat of arms of Mauritius.svg|Карта=Mauritius (orthographic projection with inset).svg}} '''Маврикий''' ({{lang-en|Mauritius}}; {{lang-fr|Maurice}}; {{lang-mfe|Moris}} {{IPA|[moˈʁis]}}), официал аты — '''Маврикий''' '''Республика''' ({{lang-en|Republic of Mauritius}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk ɒv məˈrɪʃ(i)əs]}}, {{lang-fr|République de Maurice}} {{IPA|[ʁe.py.bˈlik də mɔˈʁis]}}, {{lang-mfe|Repiblik Moris}} {{IPA|[ʁepib'lik moˈʁis]}}) — Кюнчыгъыш [[Африка|Африкада]], [[Индий океан|Индий океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегениде, [[Мадагаскар|Мадагаскардан]] 900 км кюнчыгъышгъа орналагъан айрымкан кърал. Бютеулей Маврикийны территориясы - 2040 км². [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Порт-Луи]]. == Белгиле == a843tceikink5rlblg77zp44qj0vz6x 123978 123977 2026-05-02T00:21:18Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 123978 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Маврикий|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Mauritius}}<br>{{lang-fr|République de Maurice}}<br>{{lang-mfe|Repiblik Moris}}|Байракъ=Flag of Mauritius.svg|Герб=Coat of arms of Mauritius.svg|Карта=Mauritius (orthographic projection with inset).svg}} '''Маврикий''' ({{lang-en|Mauritius}}; {{lang-fr|Maurice}}; {{lang-mfe|Moris}} {{IPA|[moˈʁis]}}), официал аты — '''Маврикий''' '''Республика''' ({{lang-en|Republic of Mauritius}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk ɒv məˈrɪʃ(i)əs]}}, {{lang-fr|République de Maurice}} {{IPA|[ʁe.py.bˈlik də mɔˈʁis]}}, {{lang-mfe|Repiblik Moris}} {{IPA|[ʁepib'lik moˈʁis]}}) — Кюнчыгъыш [[Африка|Африкада]], [[Индий океан|Индий океанны]] къыбыла-кюнбатыш кесегениде, [[Мадагаскар|Мадагаскардан]] 900 км кюнчыгъышгъа орналагъан айрымкан кърал. Бютеулей Маврикийны территориясы - 2040 км². [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Порт-Луи]]. == Белгиле == {{Африканы къраллары}} [[Категория:Маврикий]] [[Категория:Африка]] h5kcihpgbmhzqsgsqsuys2vpwwra4zp 14 19041 123979 2026-05-02T00:21:48Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Маврикий]] [[Категория:Африканы къраллары]]' 123979 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Маврикий]] [[Категория:Африканы къраллары]] 152k1k1yz3tahdgqhmbfdna6wz90b0b 10 19042 123980 2026-05-02T00:25:59Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Маврикий креол тил|мавр. креол]] ''<span lang="en">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|en]] </noinclude>' 123980 wikitext text/x-wiki [[Маврикий креол тил|мавр. креол]] ''<span lang="en">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Category:Шаблонла:Тил шаблонла|en]] </noinclude> a8rsy52mbxixsge26yzhady79ecq74m