Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1200 125714 125512 2026-08-17T08:21:25Z Tawlu 10637 Афгъанистанны лидерини ресми официал титулы Амирул мумининди, Эмир сёз да хайырланады амма тыш медиалада. Табсызлыкъ джокъ, эмирге да разыма амма амирул муминин термин андан да тюздю, огъесе башха "рахбар" (ор. Верховный лидер, инг. Supreme leader) сёз да бар. Манбала: [[https://moj.gov.af/en/decree-his-excellency-amir-al-mu%E2%80%99minin-%E2%80%9C-supreme-leader%E2%80%9D-may-allah-almighty-protect-him-concerning|афгъанистанны хукуматны документ, лидерлерине амирул муминин деб ат береле) 125714 wikitext text/x-wiki {{Кърал |Аты = Афгъанистанны Ислам Эмираты |Оригинал аты =[[Пушту тил|пуштуча]] د افغانستان اسلامي امارت</br>(Da Afġānistān Islāmī Imarat)</br>[[Дари тил|дарича]]‌امارت اسلامی افغانستان</br>(Imarat-e Islāmī-yi Afġānistān) |Байракъ =Flag of Afghanistan.svg |Герб =Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg |Гимн =دا د باتورانو کور<br>Dā də bātorāno kor |Гимнни кёчюрмеси = Бу батырланы юйлериди |Аудио = |Кърал оноуну формасы =[[Ислам эмират]] |Кърал дини =[[Сюннилик|Сюнни Ислам]], [[Ханафийлик|Ханафий мазхаб]] |Карта =Afghanistan (orthographic projection).svg |Девиз =لا إله إلا الله، محمد رسول الله |Девизни кёчюрмеси =[[Шахадат|Аллахтан сора башха тейри джокъту, Мухаммад Аллахны файгьамбарыды]] |Тил =[[Пушту тил|пушту тил]], [[Дари тил|дари тил]] |Эркинлик = 19 августа 1919 |Къуралгъанды = |Кимден эркинлик =[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]] |Ара шахар =[[Кабул|Кабул]] |Эм уллу шахарла =Кабул, [[Кандагар]], [[Герат]], [[Мазари-Шариф]] |Территориясыны орну =48-чи |Территория =652 230 |Суу = |Халкъыны орну =44-чю |Халкъ =28 396 000 |Джыл =2009 |Басыннганы =43,5 |БИП =22,27 млрд. |БИП джылы =2008 |БИП орну =115-чи |Адам башына БИП =783 |Валютасы = [[афгани]] (AFN, код 971) |Домен =[[.af|.af]] |Телефон коду =93 |Заман бёлюмю =[[UTC+4:30]] |Карта2=Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|Башчыны постуну аты=[[Амирул муминин]]|Башчы=[[Хайбатулла Ахундзада]]|Башчыны постуну аты2=[[Биринчи-министр]]|Башчы2=[[Хасан Ахунд]]|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}|iso3166-1=[[AF]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.496|ААИ=0.496|ААИ орну=181|ААИ категориясы=<span style="color:#e0584e">'''алаша'''</span>}} '''Афгъанистан''' ([[Пушту тил|пушту]] ‎эм [[Дари тил|дари]] افغانستان), официал аты — '''Афгъанистанны Ислам Эмираты''' ([[Пушту тил|пушту]] د افغانستان اسلامي امارت‎, [[Дари тил|дари]] امارت اسلامی افغانستان) — тенгизге чыкъмагъан Ара Азияда орналгъан [[кърал]]. Кюнбатышда [[Иран]] бла, къыбыла эм кюнчыгъышда [[Пакистан]] бла, шималда [[Ёзбекистан|Юзбекистан]] эм [[Таджикистан]] бла, шимал-кюнбатышда [[Тюркменистан]] бла, эм кюнчыгъыш кесегинде [[Къытай Халкъ Республика|Къытай]] бла чеклешеди. [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Кабул]]. [[Официал тил]] — [[Пушту тил|пушту]] эм [[Дари тил|дари]]. == Белгиле == {{Тамамланмагъан статья}} {{Азияны къраллары}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Афганистан]] n82r6si6nrwoj1s8yqdz42qdehq64m0 4 1278 125713 116028 2026-08-17T08:08:58Z Tawlu 10637 /* Джорджия */ Джууабла 125713 wikitext text/x-wiki {{Шаблон:Википедия:Сайланнган статьялагъа кандидатла/Башлыкъ}}<!-- МУНУ ТЮБЮ БЛА ДЖАЗЫГЪЫЗ --> == [[Джорджия]] == Бери да къошайыкъ статьяны --[[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Къарачайлы|сюзюу]]) 17:02, 3 апрель 2025 (UTC) {{Хоу}} :{{Хоу}} [[Къошулуучу:DarqaviPalladin|DarqaviPalladin]] ([[Къошулуучуну сюзюу:DarqaviPalladin|сюзюу]]) 13:05, 6 апрель 2025 (UTC) :{{хоу}} [[Къошулуучу:Tawlu|Tawlu]] ([[Къошулуучуну сюзюу:Tawlu|сюзюу]]) 08:08, 17 август 2026 (UTC) == [[Къарачай-Черкесия]] == * {{хоу}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 22:06, 2 январь 2011 (UTC) :{{хоу}} [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] ::{{V}} Къошдум --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:21, 9 январь 2011 (UTC) == [[Британ империя]] == Сайланнганлагъа къошаргъа — {{Хоу}} --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 16:12, 3 июнь 2010 (UTC) :{{хоу}} [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 11:27, 14 июнь 2010 (UTC) ::{{V}} Къошдум == [[АБШ-да граждан къазауат]] == [[АБШ-да граждан къазауат]] статьяны сайланнганлагъа джетишемиди? Къошайыкъмы? --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:14, 14 май 2010 (UTC) * {{Хоу}}, мен разыма. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 19:14, 14 май 2010 (UTC) :{{Хоу}} менда [[Къошулуучу:Къарачайлы|Къарачайлы]] 08:04, 17 май 2010 (UTC) :{{V}} Къошдум. --[[Къошулуучу:Iltever|Iltever]] 00:30, 18 май 2010 (UTC) == [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауат]] == {{V}} [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауат]] сайланнган статьяланы санына къошулду. --[[User:Iltever|Iltever]] 20:25, 13 February 2010 (UTC) keyfimj7hbm4jtxslgev3pd067n4hkk 0 1435 125681 12412 2026-08-16T21:13:11Z DarqaviPalladin 4737 /* Чыгъармачылыгъыны юсюнден */ 125681 wikitext text/x-wiki '''Мамчуланы Тариэльни къызы Дина''' ([[1953 джыл|1953 джыл]] [[7 ноябрь|ноябрны 7-де]] [[Къазахстан|Къазахстан]]да туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт, журналист эм кърал къуллукъчуду. == Биографиясы == [[Огъары Мара|Огъары Мара]]да орта школну бошагъандан сора [[Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институт|Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институт]]ну филология бёлюмюнде баш билим алгъанды. Урунуу джолу кеси окъугъан школда башланнганды, анда устаз болуб ишлегенди. Талай джылны ол «Къарачай» газетни хапарчысы, джаш тёлю бла социал-политика бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды, 2003-2004 джыллада [[Къарачай-Черкес республиканы Культура министерствосу|Къарачай-Черкес республиканы Культура министерствосу]]на башчылыкъ этгенди, бусагъатда анда джууаблы къуллукъда ишлейди. Мамчуланы Динаны биринчи назмулары «Ленинни байрагъы» газетде басмаланнгандыла. 2001 чыкъгъан «Поэмаланы китабына» 17 поэма бла «Мурат бла Зумрат» деген драмасы киргендиле. Поэтни чыгъармалары орус тилге кечюрюлгендиле, газетледе, журналлада басмаланнгандыла. Талай назмусу джырла болуб джырланадыла. == Чыгъармачылыгъы == === Энчи китаблары === * Тамбла айтырма. Назмула. Черкесск, 1990 * Поэмаланы китабы. Черкесск, 2001. === Джыйым китаблада === * Шоркъа. Черкесск, 1982. * Джилтин. Назмула. // Сюймекликни джети джолу. Черкесск, 1885. * Кёкле къая. Поэма. // Танг джарыкъ. Черкесск, 1995. * Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. * Антология литературы народов Северного Кавказа. Том 1. Пятигорск. === Чыгъармачылыгъыны юсюнден === * Танышыгъыз: Мамчуланы Дина. // «Ленинни байрагъы», 3.08.1974 * Хубийланы О. Джашаугъа сюймеклик. // «Ленинни байрагъы», 17.10.1985 * Гочияланы С. Мен аны бла биргеме. // «Ленинни байрагъы», 8.08.1991 * Джаубаева А. Талантам надо помагать. // «День республики», 26.10.1995 * Къагъыйланы Н. «Поэмаланы китабы». // «Къарачай», 05.2001 * Кечерукова 3. Дина и Книга поэм. // «День республики», 20.12.2001 * Тулпарова 3. Чистый родник ее души. // «Экспресс почта», №4 2001 * Джанибекова С. Рождение новой книги. // «Минги тау», №33 2001 == Белгиле == [[Category:Адамла]] [[Category:7 ноябрда туугъанла]] [[Category:1953 джылда туугъанла]] [[Категория:Къарачай-малкъар назмучулла]] 0l63n3ntmr8v5is6bp3nsgg39gkxeo2 0 6509 125671 120724 2026-08-16T20:38:46Z DarqaviPalladin 4737 125671 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|43|46|23|N|41|55|1|E|type:landmark}} {{Административ бирим | аты =Къарачай-Черкес Республика | герби =Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg | байрагъы =Flag of Karachay-Cherkessia.svg | картасы =Map of Russia - Karachay-Cherkess Republic (2008-03).svg | картагъа легенда =[[Эресей]]ни картасында Къарачай-Черкесни кёрюнюмю | къралы ={{байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Эресей]] | административ биримни статусу =[[Республика]] | баш административ биримни типи = | баш административ биримни аты = | баш административ биримни типи 2 = | баш административ биримни аты 2 = | ара шахарыны аты =[[Черкесск]] | шахарлары =[[Къарачай шахар]], [[Джёгетей Аягъы]], [[Теберди]] | башчыны башлыгъы =[[Башчы]]сы | башчысы =[[Темрезланы Рашид]] | башчыны башлыгъы2 =[[Правительство]]ну башчысы | башчысы2 =[[Озов Аслан]] | къуралгъан датасы =12 январь, [[1922 джыл]] | сайты =[http://www.kchr.info/ www.kchr.info] | майданы =14 277<ref name="GKS_AREA">{{cite web|datepublished=14 июля 2010|url=http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls|format=xls|title=Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2010-08-24}}</ref> | эм уллу мийиклиги =[[Минги тау]]ну кюнбатыш тёппеси — 5 642 | эм гитче мийиклиги = | халкъы = {{тюшюу}}468 322<ref name="Perepis2024">{{cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruFhdKL-pbGDUw3G0iHMBbzP2LflzFeYcRS2UokMKBcyoisZThf2JcoziE4UjLwEvmZNklKLRxAlm5N-DnoLUpx59vKsoUvwOt3AMeREWiI9pLYxmEPfGGIrpCnXGHWb1uw%3D%3D%3Fsign%3DoqfD5VvqQe7gLYnEhimjfcG1PwKW_CMb-rCbpW7yTbg%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года|lang=|publisher=}}</ref> | саналгъан датасы =2024 | басыннганы =32,8 | этнохороним = | тиллери =[[къарачай-малкъар тил|къарачай-малкъар]], [[черкес тил|къабарты-черкес]], [[абаза тил|абаза]], [[ногъай тил|ногъай]] эм [[орус тил|орус]] | миллет къурамы =[[Таулула|таулула]], [[Оруслула|оруслула]], [[Черкеслиле|черкеслиле]], [[Абазалыла|абазалыла]], [[Ногъайлыла|ногъайлыла]] }} '''Къарачай-Черкес Республика''' (''Къарачай-Черкес''; {{lang-ru|Карача́ево-Черке́сская Респу́блика}}, {{lang-kbd|Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ}}, {{lang-abq|Къарча-Черкес Республика}}, {{lang-nog|Карашай-Шеркеш Республикасы}}) — [[Россия Федерация|Эресей Федерацияны]] къурамына кирген [[республика]]ды ([[кърал]]ды)<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>, [[Россияны федератив джарашдырыуу|Эресей Федерацияны субъектиди]], [[Россия Федерацияны Шимал-Кавказ федерал бёлгеси|Шимал-Кавказ федерал бёлгени]] къурамына киреди. [[Ара шахар]]ы — [[Черкесск]]еди. [[Республика]], [[1922 джыл]]ны 12 январында къуралгъанды. == Географиясы эмда табигъаты == Къарачай-Черкес, шимал-кюнбатыш [[Кавказ]]ны тауларында эмда таулагъа джууукъ джерлеринде орналады. Кюнбатышында [[Краснодар край]] бла чеклешеди, шималында — [[Ставрополь край]] бла, кюнчыгъышында — [[Къабарты-Малкъар Республика]] бла, къыбыласында — Баш Кавказ аркъаны узунуна [[Абхазия]] бла эмда [[Гюрджю]] бла. Республиканы къурамына киреди: 10 муниципал район — [[Абаза район|Абаза]], [[Адыге-Хабль район|Адыге-Хабль]], [[Зеленчук район|Зеленчук]], [[Къарачай район|Къарачай]], [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]], [[Ногъай район (Къарачай-Черкесия)|Ногъай]], [[Къобан район|Къобан]], [[Уруп район|Уруп]], [[Джёгетей Аягъы район|Джёгетей Аягъы]], [[Хабез район|Хабез]] эмда республикан бойсунууда тургъан эки [[шахар]] — [[Къарачай шахар]] бла [[Черкесск]]. [[Климат]]ы орта джылыды, къышы къысхады, джайы джылыды, узакъ заманнга барады, джетерлай мылылыды. Климатына чууакъ кюнле юлгюлюдюле. Январны орта температурасы −3,2 градусду, июлнукъу +20,6 градусду, эм исси температура +39 градусду, эм сууукъ −29 градусду. [[Файл:Карачаево-Черкесия.png|thumb|right|310px|Къарачай-Черкесияны физика картасы]] Къарачай-Черкес Республика кёбюсюне тау джерледе орналады. Республиканы ичинде 3 зона айырылады: таулагъа джууукъ тюзле, тау этекле эмда Кавказ таула. Шималда [[Уллу Кавказ]]ны ал аркъалары барадыла, къыбылада — Суу айырма эмда Къабыргъа аркъа, аланы мийиклиги 4000 м дери джетеди. [[Къара тенгиз]]ни джагъасына [[Морх аууш|Морх]] бла [[Кюлхара аууш|Кюлхара (''Клухор'') аууш]] элтеди. Кюлхара аууш бла баргъан [[Аскер-Сухум джол]], Къарачай-Черкесни[[Абхазия]] бла байлайды. [[Къабарты-Малкъар]] бла чекде Кавказны эм мийик тау башы болгъан [[Минги тау]] орналады. Республикада суу байлыкъ мелхумду: 130 чакълы бир тау кёл, кёб тау [[чучхур]] барды. 172 [[суу (черек, къобан)|суу]] саркъады, аладан эм уллула — [[Къобан]], [[Уллу Инджик]], [[Гитче Инджик]], [[Уруп]], [[Лаба]]; [[Къобан суу джыйылгъан джер]] барды. Республикада ишлеген [[Уллу Ставрополь илипин]]ни системасы, [[Ставрополь край]]ны суу бла баджарылыууну къайнагъыды. Джер ичи, джерден чыкъгъан магъаданла бла байды: [[ташкёмюр]], [[сослан таш]], [[мермер]], тюрлю-тюрлю рудала эмда саз топракъла. Бакъгъан [[гара суу]]ла бла термал суула чыкъгъан джерле да кёбдюле. Къарачай-Черкес, тау къырланы эмда кенгчапракълы чегетлени зонасында орналады. Чегетледе эмда тау мийикледе бай [[флора]] бла [[фауна]] сакъланнганды. Республиканы [[территория]]сында [[Теберди заповедник]] бла [[Кавказ заповедник]]ни кесеги орналады. == Тарихи == {{main|Къарачай-Черкесияны тарихи}} [[Файл:Caucasus 1213 AD map krc.svg|thumb|right|310px|Кавказны 1213 джылгъы картасы]] Къарачай-Черкесни [[территория]]сы, бизни эраны биринчи мингджыллыгъыны ахырында [[Алан|аланланы къралына киргенди]], ол кёзюуден бир къауум архитектура эсгертмеле сакъланнгандыла: [[Зеленчук клисала|Зеленчук]], [[Сынты клиса|Сынты]], [[Чууана клиса|Чууна]] клисала, буруннгу шахар орунла. XIX ёмюрню биринчи джарымындан башлаб ([[1828 джыл]]дан орус-тюрк [[Адрианополь мамырлыкъ]]гъа кёре) бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны [[территория]]сы [[Россия Федерация|Эресейни]] къурамына [[Къобан область|Къобан областны]] Баталпашинск бёлмеси кибик киргенди. [[1918 джыл]]дан совет власть бегигенди. 1918 джылны [[1 апрель|1 апрелинден]] территория, [[Къобан Совет Республика]]ны кесеги болгъанды, 1918 джылны [[28 май]]ындан — [[Къобан-Къаратенгиз Совет Республика]]ны кесеги, 1918 джылны [[5 июль|5 июлюндан]] декабрына дери — [[Шимал-Кавказ Совет Республика]]ны кесеги, [[1921 джыл]]ны [[20 январь|20 январындан]] — [[Тау АССР|Тау Автоном Совет Социалист Республиканы]] кесеги. [[1922 джыл]]ны [[12 январь|12 январында]] Къыбыла-Кюнчыгъыш ([[1924 джыл]]дан — Шимал-Кавказ) крайны къурамында Баталпашинск станседе (бусагъатдагъы [[Черкесск]] [[шахар]]да) аралыгъы бла [[Къарачай-Черкес автоном область]] къуралгъанды [[1926 джыл]]ны [[26 апрель|26 апрелинден]] ВЦИК-ни (''Бютеу Эресей Ара Толтуруучу Комитетни'') бегими бла Къарачай-Черкес автоном область, [[Къарачай АО|Къарачай автоном областха]], [[Черкес автоном область|Черкес миллет округга]], Баталпашинск эмда Зеленчук районлагъа бёлюннгенди. [[СССР]]-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла [[1943 джыл]]ны [[12 октябрь|12 октябрында]] [[Къарачай автоном область]] къурутулгъанды, [[къарачайлыла]] уа — бютеу барысы да фашистлени болушчулары баямланнгандыла эмда [[1943 джыл]]ны [[2 ноябрь|2 ноябрында]] Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлгендиле. Къарачайны къыбыла кесеги [[Клухор район|Клухор (''Кюлхара'') район]] деген ат бла [[Гюрджю ССР|Гюрджюге]] берилгенди, кёбюсю уа Ставрополь крайгъа къошулуннганды. [[1957 джыл]]ны [[9 январь|9 январында]], къарачайлыланы реабилитациясы бла эмда джуртларына къайтыргъа эркинлик берилиу бла байламлы, Ставрополь крайны къурамында Къарачай бла Черкес областланы [[1943 джыл]]дагъы чеклеринде Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды. [[1990 джыл]]ны [[30 ноябрь|30 ноябрында]] Къарачай-Черкес автоном область, Ставрополь крайны къурамындан чыкъгъанды эмда [[РСФСР]]-ни къурамында ''Къарачай-Черкес Совет Социалист Республика (КъЧССР)'' баямланганды, бу болум, [[РСФСР-ни Баш Совети]]ни [[1991 джыл]]ны [[3 июль|3 июлюндан]] бегими бла къабыл этилгенди. [[1989]]—[[1991 джыл]]лада Къарачай-Черкесияны халкъларыны миллет къозгъалыулары чакъыргъан энчи джыйылыулары, РСФСР-ни башчыларына энчи миллет автономияланы ызына салыуну неда къурауну юсюнден тилекле бла сёлешгендиле. Бютеу дараджаланы депутатларыны джыйылыуларында баямланнган болгъандыла: * [[1990 джыл]]ны [[18 ноябрь|18 ноябрында]] — [[Къарачай|Къарачай Совет Социалист Республика]] ([[1991 джыл]]ны [[17 октябрь|17 октябрындан]] — Къарачай Республика); * [[1991 джыл]]ны [[27 октябрь|27 октябрында]] — [[Черкесия|Черкесия Республика]]; * [[1991 джыл]]ны ноябрында — [[Абазиния|Абаза Республика]]; * [[1991 джыл]]ны [[19 август]]унда — [[Баталпашинск Къазакъ Республика]] эмда [[Зеленчук-Уруп Къазакъ Совет Социалист Республика]] ([[1991 джыл]]ны [[30 ноябрь|30 ноябрында]] бирлешиб [[Огъары Къобан|Огъары-Къобан Къазакъ Республиканы]] къурагъандыла). Кёб кюн баргъан, мингле бла адам джыйылгъан митингледен сора [[1991 джыл]]ны [[3 декабрь|3 декабрында]] Къарачай-Черкесияны Баш Советини бегими бла энчи республикаланы таныуну юсюнден федерал аралыкъгъа соруу къабыл этилгенди. [[1992 джыл]]ны январында [[Россия Федерация|Эресейни]] [[президент]]и [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] Къарачай-Черкесияны бёлюнюуюн таныргъа хазыр болгъанды эмда РСФСР-ни Баш Советине къараргъа «[[Россия Федерация|Эресей Федерация]]ны къурамында [[Къарачай автоном область]] бла [[Черкес автоном область|Черкес автоном областны]] ызына салыуну юсюнден» законну проектин бергенди. Юч автоном областны (Къарачай, Черкес, Баталпашинск) къурауну юсюнден Баш Советни комиссиясы къуралгъанды 1992 джылны [[28 март]]ында ётген референдумда Къарачай-Черкесияны халкъыны кёбюсю бёлюнюуге къаршчы чёб атханды. Республиканы бёлюнюую законнга салынмагъанды эмда Къарачай-Черкесия бирлешгенлей къалгъанды. [[1992 джыл]]ны [[9 декабрь|9 декабрында]] ''Къарачай-Черкес Республика'' болгъанды. [[1995 джыл]]ны [[11 февраль|11 февралында]] черкеслиле бла абазалыланы бирлешген джыйылыулары, Ставрополь крайны къурамында Черкес автоном областны ызыны салыуну юсюнден оноуну къабыл этгенди, алай а бу оноу да бегитилмегенди. == Халкъы == Къарачай-Черкесия, кёб миллетли республикады: аны территориясында 80-ден артыкъ миллетни келечиси джашайды. Бютеу халкъыны саны 478,5 минг адамды ([[2010]]). Халкъны басыннганы — 33,5 адам/км² ([[2005]]), шахарлада джашагъанланы юлюшю — 44,1 % ([[2005]]). {| class="standard" !Миллет ||[[2002 джыл]]да саны<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruBGoAr8g27hb_xvv2IlNAjVAO6otFrbvNEBfDtKgAd5wuQmjPT5c9QcnN-S9v2d7lNn8_GuRSG3jKiUqB0LuW3r3nvyRJ8Pmx4Yoult7-LiU2SH6VkKoGNRhaVbb_2eyjA%3D%3D%3Fsign%3DcSxo1utIUKYDXw8I-S1gcGRg_0M5XtWxCHVdli3PNww%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года]</ref>, <br /> минг адам |- |[[Къарачайлыла]]|| 169,2 (38,5 %) |- |[[Оруслула]] (аланы ичинде [[къазакъла]] да)|| 147,9 (33,6 %) |- |[[Черкеслиле]]|| 49,6 (11,3 %) |- |[[Абазалыла]]|| 32,3 (7,4 %) |- |[[Ногъайлыла]]|| 14,9 (3,4 %) |- |[[Тегейлиле]]|| 3,3 |- |[[Украинлиле]]|| 3,3 |- |[[Эрменлиле]]|| 3,2 |- |[[Татарлыла]]|| 2,0 |- |[[Чеченлиле]]|| 1,8 |- |[[Греклиле]]|| 1,3 |- |[[Азербайджанлыла]]|| 1,0 |- |<small> 1000-ден кёб саны болгъан миллетле кёргюзтюлгендиле </small> |} === Джерлешимлери === {{main|Къарачай-Черкесияны джерлешимлери}} <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''5 мингден кёб адам джашагъан джерлешимле'''<br /> 2010 джылны 1 январында болумгъа кёре<ref name="gks.ru">[https://web.archive.org/web/20120201134027/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E%3A%3A%7Ctabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.]</ref> |- | <table width="500" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Черкесск]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}116,5</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Теберди]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}7,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Джёгетей Аягъы]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}29,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Псыж]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,8 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Зеленчук]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">21,0 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Преградна]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Къарачай шахар]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}19,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Терезе]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,3 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ючкекен]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,1 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хабез]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,8 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сторожевой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,0 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Первомай (Къарачай-Черкесия)|Первомай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,3 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Къарданик (стансе)|Къарданик]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,8 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Али-Бердуковский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,1 (2002)</td> </tr> </table> |} </div> == Административ бёлюнюую == {{main|Къарачай-Черкесияны административ-территориал бёлюнюуюню}} [[Файл:Admin-map-Kar-Cherkessia.png|thumb|300px|right|Къарачай-Черкесияны административ-территориал бёлюнюуюню картасы|ссылка=Special:FilePath/Admin-map-Kar-Cherkessia.png]] Республиканы къурамына 2 {{ангылатыу|шахар бёлге|орусча: городской округ}} бла 10 [[муниципал район]] киреди, аланы ичинде 144 джерлешим барды, аладан — 4 шахар: [[Черкесск]], [[Къарачай шахар]], [[Джёгетей Аягъы]] эмда [[Теберди]]. [[2005]] эмда [[2006 джыл]]да ётген референдумланы эсебинде, [[абазалыла]] джашагъан 5 муниципал къуралыш Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез райондан чыгъыб [[Абаза район]]ну къурагъанды, [[ногъайлыла]] джашагъан 5 муниципал къуралыш Адыге-Хабль райондан чыгъыб [[Ногъай район]]ну къурагъанды. {| class="standard" !Муниципал къуралыш || Халкъы<ref name="Росстат">{{cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/Main.htm|title=Численность населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 г.}}</ref>, адам <br /> [[2009 джыл]]ны 1 январында |- |[[Черкесск|Черкесск шахар бёлге]] || align="right" | 116 733 |- |[[Къарачай шахар|Къарачай шахар бёлге]] || align="right" | 34 083 |- |[[Абаза район]] || align="right" | 13 275 |- |[[Адыге-Хабль район]] || align="right" | 12 169 |- |[[Зеленчук район]] || align="right" | 49 537 |- |[[Къарачай район]] || align="right" | 24 575 |- |[[Гитче Къарачай район]] || align="right" | 39 979 |- |[[Ногъай район]] || align="right" | 13 426 |- |[[Къобан район]] || align="right" | 27 971 |- |[[Уруп район]] || align="right" | 17 642 |- |[[Джёгетей Аягъы район]] || align="right" | 49 757 |- |[[Хабез район]] || align="right" | 28 047 |- |} == Экономикасы == Къарачай-Черкесия — [[промышленность|промышленностлу]] эмда аграрлы республикады. Территориясын 2 бёлгеге юлеширге боллукъду: шималда — [[Химия промышленность|химия чыгъарыу]], [[машинала ишлеу]] эмда [[дженгил промышленность]] бегирек айныбдыла, къыбылада уа — къазгъан бла агъач ишлеген промышленность эмда [[малчылыкъ]]. [[Куршав ГЭС-ле|Куршав ГЭС-де]] (780 млн кВт·с/джыл), [[Зеленчук ГЭС-ле|Зеленчук ГЭС-де]] (501 млн кВт·с/джыл) эмда [[Къарачай-Черкесияны гитче ГЭС-лери|талай гитче ГЭС-де]] гидроэнергия чыгъарылады. Дагъыда регионнга [[туризм]], [[альпинизм]] (къыбыласында) эмда курорт къуллукъ ([[Доммай (посёлок)|Доммай]], [[Архыз]], [[Теберди]] эмда башха [[курорт]]ла) уллу магъаналыды. == Окъуу == * [[Къарачай-Черкес кърал университет]] * [[Къарачай-Черкес кърал технология академия]] Къарачай-Черкесия, [[2010 джыл]]ны 1 апрелинден башлаб «[[Дин культурала бла секуляр этиканы башоюмлары]]» (ичинде: «[[Православ культураны башоюмлары]]», «Ислам культураны башоюмлары», «Буддист культураны башоюмлары», «Иудей культураны башоюмлары», «Дуния дин культураланы башоюмлары», «Секуляр этиканы башоюмлары») курсну окъутуу экспериментге къатышыбды<ref>[http://www.pravoslavnoe-obrazovanie.ru/Федеральные-документы/Соглашения/312-Определена-структура-комплексного-учебного-курса-Основы-религиозных-культур-и-светской-этики.html Информация пресс-службы Министерства образования и науки Российской Федерации о реализации плана мероприятий по апробации в 2009—2011 годах комплексного учебного курса для общеобразовательных учреждений «Основы религиозных культур и светской этики»]</ref>. == Политика къурулушу == Закон чыгъарыучу властны органы — тахсалы чёб атыуда барына да тенг сайлау эркинликни тамалында айырылгъан Халкъ Джыйылыуду ([[Парламент]]ди). Депутатланы саны 73 адамды, хар тёрт джылдан сайланадыла. Толтуруучу властны органы — [[Правительство]]ду; Правительствону башчысындан, Правительствону башчысыны орунбасарларындан, министрледен, Кърал комитетлени эмда комитетлени башчыларындан къуралады. Правительствону башчысын, Халкъ Джыйылыуну разылыгъы бла Республиканы Башчысы салады. Толтуруучу властны бир инсанлы органы — [[РФ]]-ни [[Президент]]ини джазыуу бла Къарачай-Черкесияны Халкъ Джыйылыуу ([[Парламент]]и) салгъан [[Къарачай-Черкесияны Башчысы]]ды. == Белгили адамлары == === Республикада туугъандыла === * [[Попов, Юрий Лазаревич|Юрий Попов]] (т. 1929) — опера джырлаучу, СССР-ни халкъ артисти (1978). * [[Хубийланы Исламны джашы Владимир|Хубийланы Владимир]] (т. 1932) — Къарачай-Черкес облисполкомну башчысы (1979—1990), Къарачай-Черкесияны Башчысы (1990—1999). * [[Семенланы Магомедни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] (т. 1940) — [[аскер генерал]], джерде джюрюген аскерлени [[Главнокомандующий]]и (1992—1997), Къарачай-Черкесияны [[президент]]и (1999—2003). * [[Брынцалов, Владимир Алексеевич|Владимир Брынцалов]] (т. 1946) — [[саудюгер|Эресей саудюгер]] эмда [[политикачы]]. * [[Эскиндаров, Михаил Абдурахманович|Михаил Эскиндаров]] (т. 1951) — [[Россия Федерацияны Правительствасуну финанс университети|Эресей Федерацияны Правительствасуну финанс университети]]ни ректору, экономика илмуланы доктору (2000), профессор (1998). * [[Билан, Дмитрий Николаевич|Дима Билан]] (т. 1981) — белгили Эресейни джырлаучу, [[Евровидение джыр конкурс]]да хорлагъан (2008). * Ортабайланы Тауберт (т.1990) — назмучу,кечюрючю,джазучу картчы. === Республикада джашагъандыла === * [[Павлюченко, Роман Анатольевич|Роман Павлюченко]] (т. 1981) — [[россия|Эресей]] [[футбол]]ист, [[Россияны футболдан джыйымдыкъ командасы|Россияни футболдан джыйымдыкъ командасы]]ны ойнаучусу. == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20130119112136/http://www.kchr.info/ Къарачай-Черкесни официал сайты] * [https://web.archive.org/web/20130216200621/http://nskchr.net.ru/ Къарачай-Черкесни Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) официал сайты] * [http://karachaycherkessia.news-city.info/docs/ Къарачай-Черкесни законлары] * [http://www.travel-images.com/russia5.html Къарачай-Черкесни фотографиялары] == Белгиле == {{белгиле}} [[Категория:Къарачай-Черкесия|*]] {{Къарачай-Черкесия}} {{Кавказ}} {{Шимал-Кавказ федерал бёлге}} {{Россия Федерацияны субъектлери}} {{Тюрк къралла}} {{Commonscat|Karachay-Cherkessia}} {{сайланнган статья}} rkrcr6im04ao2nl9aoo3fvapr98k4vd 125672 125671 2026-08-16T20:40:03Z DarqaviPalladin 4737 125672 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|43|46|23|N|41|55|1|E|type:landmark}} {{Административ бирим | аты =Къарачай-Черкес Республика | герби =Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg | байрагъы =Flag of Karachay-Cherkessia.svg | картасы =Map of Russia - Karachay-Cherkess Republic (2008-03).svg | картагъа легенда =[[Эресей]]ни картасында Къарачай-Черкесни кёрюнюмю | къралы ={{байракъ|Россия}} [[Россия Федерация|Эресей]] | административ биримни статусу =[[Республика]] | баш административ биримни типи = | баш административ биримни аты = | баш административ биримни типи 2 = | баш административ биримни аты 2 = | ара шахарыны аты =[[Черкесск]] | шахарлары =[[Къарачай шахар]], [[Джёгетей Аягъы]], [[Теберди]] | башчыны башлыгъы =[[Башчы]]сы | башчысы =[[Темирезланы Рашид]] | башчыны башлыгъы2 =[[Правительство]]ну башчысы | башчысы2 =[[Озов Аслан]] | къуралгъан датасы =12 январь, [[1922 джыл]] | сайты =[http://www.kchr.info/ www.kchr.info] | майданы =14 277<ref name="GKS_AREA">{{cite web|datepublished=14 июля 2010|url=http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls|format=xls|title=Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года|lang=ru|publisher=[[Росстат]]|accessdate=2010-08-24}}</ref> | эм уллу мийиклиги =[[Минги тау]]ну кюнбатыш тёппеси — 5 642 | эм гитче мийиклиги = | халкъы = {{тюшюу}}468 322<ref name="Perepis2024">{{cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruFhdKL-pbGDUw3G0iHMBbzP2LflzFeYcRS2UokMKBcyoisZThf2JcoziE4UjLwEvmZNklKLRxAlm5N-DnoLUpx59vKsoUvwOt3AMeREWiI9pLYxmEPfGGIrpCnXGHWb1uw%3D%3D%3Fsign%3DoqfD5VvqQe7gLYnEhimjfcG1PwKW_CMb-rCbpW7yTbg%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года|lang=|publisher=}}</ref> | саналгъан датасы =2024 | басыннганы =32,8 | этнохороним = | тиллери =[[къарачай-малкъар тил|къарачай-малкъар]], [[черкес тил|къабарты-черкес]], [[абаза тил|абаза]], [[ногъай тил|ногъай]] эм [[орус тил|орус]] | миллет къурамы =[[Таулула|таулула]], [[Оруслула|оруслула]], [[Черкеслиле|черкеслиле]], [[Абазалыла|абазалыла]], [[Ногъайлыла|ногъайлыла]] }} '''Къарачай-Черкес Республика''' (''Къарачай-Черкес''; {{lang-ru|Карача́ево-Черке́сская Респу́блика}}, {{lang-kbd|Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ}}, {{lang-abq|Къарча-Черкес Республика}}, {{lang-nog|Карашай-Шеркеш Республикасы}}) — [[Россия Федерация|Эресей Федерацияны]] къурамына кирген [[республика]]ды ([[кърал]]ды)<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>, [[Россияны федератив джарашдырыуу|Эресей Федерацияны субъектиди]], [[Россия Федерацияны Шимал-Кавказ федерал бёлгеси|Шимал-Кавказ федерал бёлгени]] къурамына киреди. [[Ара шахар]]ы — [[Черкесск]]еди. [[Республика]], [[1922 джыл]]ны 12 январында къуралгъанды. == Географиясы эмда табигъаты == Къарачай-Черкес, шимал-кюнбатыш [[Кавказ]]ны тауларында эмда таулагъа джууукъ джерлеринде орналады. Кюнбатышында [[Краснодар край]] бла чеклешеди, шималында — [[Ставрополь край]] бла, кюнчыгъышында — [[Къабарты-Малкъар Республика]] бла, къыбыласында — Баш Кавказ аркъаны узунуна [[Абхазия]] бла эмда [[Гюрджю]] бла. Республиканы къурамына киреди: 10 муниципал район — [[Абаза район|Абаза]], [[Адыге-Хабль район|Адыге-Хабль]], [[Зеленчук район|Зеленчук]], [[Къарачай район|Къарачай]], [[Гитче Къарачай район|Гитче Къарачай]], [[Ногъай район (Къарачай-Черкесия)|Ногъай]], [[Къобан район|Къобан]], [[Уруп район|Уруп]], [[Джёгетей Аягъы район|Джёгетей Аягъы]], [[Хабез район|Хабез]] эмда республикан бойсунууда тургъан эки [[шахар]] — [[Къарачай шахар]] бла [[Черкесск]]. [[Климат]]ы орта джылыды, къышы къысхады, джайы джылыды, узакъ заманнга барады, джетерлай мылылыды. Климатына чууакъ кюнле юлгюлюдюле. Январны орта температурасы −3,2 градусду, июлнукъу +20,6 градусду, эм исси температура +39 градусду, эм сууукъ −29 градусду. [[Файл:Карачаево-Черкесия.png|thumb|right|310px|Къарачай-Черкесияны физика картасы]] Къарачай-Черкес Республика кёбюсюне тау джерледе орналады. Республиканы ичинде 3 зона айырылады: таулагъа джууукъ тюзле, тау этекле эмда Кавказ таула. Шималда [[Уллу Кавказ]]ны ал аркъалары барадыла, къыбылада — Суу айырма эмда Къабыргъа аркъа, аланы мийиклиги 4000 м дери джетеди. [[Къара тенгиз]]ни джагъасына [[Морх аууш|Морх]] бла [[Кюлхара аууш|Кюлхара (''Клухор'') аууш]] элтеди. Кюлхара аууш бла баргъан [[Аскер-Сухум джол]], Къарачай-Черкесни[[Абхазия]] бла байлайды. [[Къабарты-Малкъар]] бла чекде Кавказны эм мийик тау башы болгъан [[Минги тау]] орналады. Республикада суу байлыкъ мелхумду: 130 чакълы бир тау кёл, кёб тау [[чучхур]] барды. 172 [[суу (черек, къобан)|суу]] саркъады, аладан эм уллула — [[Къобан]], [[Уллу Инджик]], [[Гитче Инджик]], [[Уруп]], [[Лаба]]; [[Къобан суу джыйылгъан джер]] барды. Республикада ишлеген [[Уллу Ставрополь илипин]]ни системасы, [[Ставрополь край]]ны суу бла баджарылыууну къайнагъыды. Джер ичи, джерден чыкъгъан магъаданла бла байды: [[ташкёмюр]], [[сослан таш]], [[мермер]], тюрлю-тюрлю рудала эмда саз топракъла. Бакъгъан [[гара суу]]ла бла термал суула чыкъгъан джерле да кёбдюле. Къарачай-Черкес, тау къырланы эмда кенгчапракълы чегетлени зонасында орналады. Чегетледе эмда тау мийикледе бай [[флора]] бла [[фауна]] сакъланнганды. Республиканы [[территория]]сында [[Теберди заповедник]] бла [[Кавказ заповедник]]ни кесеги орналады. == Тарихи == {{main|Къарачай-Черкесияны тарихи}} [[Файл:Caucasus 1213 AD map krc.svg|thumb|right|310px|Кавказны 1213 джылгъы картасы]] Къарачай-Черкесни [[территория]]сы, бизни эраны биринчи мингджыллыгъыны ахырында [[Алан|аланланы къралына киргенди]], ол кёзюуден бир къауум архитектура эсгертмеле сакъланнгандыла: [[Зеленчук клисала|Зеленчук]], [[Сынты клиса|Сынты]], [[Чууана клиса|Чууна]] клисала, буруннгу шахар орунла. XIX ёмюрню биринчи джарымындан башлаб ([[1828 джыл]]дан орус-тюрк [[Адрианополь мамырлыкъ]]гъа кёре) бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны [[территория]]сы [[Россия Федерация|Эресейни]] къурамына [[Къобан область|Къобан областны]] Баталпашинск бёлмеси кибик киргенди. [[1918 джыл]]дан совет власть бегигенди. 1918 джылны [[1 апрель|1 апрелинден]] территория, [[Къобан Совет Республика]]ны кесеги болгъанды, 1918 джылны [[28 май]]ындан — [[Къобан-Къаратенгиз Совет Республика]]ны кесеги, 1918 джылны [[5 июль|5 июлюндан]] декабрына дери — [[Шимал-Кавказ Совет Республика]]ны кесеги, [[1921 джыл]]ны [[20 январь|20 январындан]] — [[Тау АССР|Тау Автоном Совет Социалист Республиканы]] кесеги. [[1922 джыл]]ны [[12 январь|12 январында]] Къыбыла-Кюнчыгъыш ([[1924 джыл]]дан — Шимал-Кавказ) крайны къурамында Баталпашинск станседе (бусагъатдагъы [[Черкесск]] [[шахар]]да) аралыгъы бла [[Къарачай-Черкес автоном область]] къуралгъанды [[1926 джыл]]ны [[26 апрель|26 апрелинден]] ВЦИК-ни (''Бютеу Эресей Ара Толтуруучу Комитетни'') бегими бла Къарачай-Черкес автоном область, [[Къарачай АО|Къарачай автоном областха]], [[Черкес автоном область|Черкес миллет округга]], Баталпашинск эмда Зеленчук районлагъа бёлюннгенди. [[СССР]]-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла [[1943 джыл]]ны [[12 октябрь|12 октябрында]] [[Къарачай автоном область]] къурутулгъанды, [[къарачайлыла]] уа — бютеу барысы да фашистлени болушчулары баямланнгандыла эмда [[1943 джыл]]ны [[2 ноябрь|2 ноябрында]] Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлгендиле. Къарачайны къыбыла кесеги [[Клухор район|Клухор (''Кюлхара'') район]] деген ат бла [[Гюрджю ССР|Гюрджюге]] берилгенди, кёбюсю уа Ставрополь крайгъа къошулуннганды. [[1957 джыл]]ны [[9 январь|9 январында]], къарачайлыланы реабилитациясы бла эмда джуртларына къайтыргъа эркинлик берилиу бла байламлы, Ставрополь крайны къурамында Къарачай бла Черкес областланы [[1943 джыл]]дагъы чеклеринде Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды. [[1990 джыл]]ны [[30 ноябрь|30 ноябрында]] Къарачай-Черкес автоном область, Ставрополь крайны къурамындан чыкъгъанды эмда [[РСФСР]]-ни къурамында ''Къарачай-Черкес Совет Социалист Республика (КъЧССР)'' баямланганды, бу болум, [[РСФСР-ни Баш Совети]]ни [[1991 джыл]]ны [[3 июль|3 июлюндан]] бегими бла къабыл этилгенди. [[1989]]—[[1991 джыл]]лада Къарачай-Черкесияны халкъларыны миллет къозгъалыулары чакъыргъан энчи джыйылыулары, РСФСР-ни башчыларына энчи миллет автономияланы ызына салыуну неда къурауну юсюнден тилекле бла сёлешгендиле. Бютеу дараджаланы депутатларыны джыйылыуларында баямланнган болгъандыла: * [[1990 джыл]]ны [[18 ноябрь|18 ноябрында]] — [[Къарачай|Къарачай Совет Социалист Республика]] ([[1991 джыл]]ны [[17 октябрь|17 октябрындан]] — Къарачай Республика); * [[1991 джыл]]ны [[27 октябрь|27 октябрында]] — [[Черкесия|Черкесия Республика]]; * [[1991 джыл]]ны ноябрында — [[Абазиния|Абаза Республика]]; * [[1991 джыл]]ны [[19 август]]унда — [[Баталпашинск Къазакъ Республика]] эмда [[Зеленчук-Уруп Къазакъ Совет Социалист Республика]] ([[1991 джыл]]ны [[30 ноябрь|30 ноябрында]] бирлешиб [[Огъары Къобан|Огъары-Къобан Къазакъ Республиканы]] къурагъандыла). Кёб кюн баргъан, мингле бла адам джыйылгъан митингледен сора [[1991 джыл]]ны [[3 декабрь|3 декабрында]] Къарачай-Черкесияны Баш Советини бегими бла энчи республикаланы таныуну юсюнден федерал аралыкъгъа соруу къабыл этилгенди. [[1992 джыл]]ны январында [[Россия Федерация|Эресейни]] [[президент]]и [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] Къарачай-Черкесияны бёлюнюуюн таныргъа хазыр болгъанды эмда РСФСР-ни Баш Советине къараргъа «[[Россия Федерация|Эресей Федерация]]ны къурамында [[Къарачай автоном область]] бла [[Черкес автоном область|Черкес автоном областны]] ызына салыуну юсюнден» законну проектин бергенди. Юч автоном областны (Къарачай, Черкес, Баталпашинск) къурауну юсюнден Баш Советни комиссиясы къуралгъанды 1992 джылны [[28 март]]ында ётген референдумда Къарачай-Черкесияны халкъыны кёбюсю бёлюнюуге къаршчы чёб атханды. Республиканы бёлюнюую законнга салынмагъанды эмда Къарачай-Черкесия бирлешгенлей къалгъанды. [[1992 джыл]]ны [[9 декабрь|9 декабрында]] ''Къарачай-Черкес Республика'' болгъанды. [[1995 джыл]]ны [[11 февраль|11 февралында]] черкеслиле бла абазалыланы бирлешген джыйылыулары, Ставрополь крайны къурамында Черкес автоном областны ызыны салыуну юсюнден оноуну къабыл этгенди, алай а бу оноу да бегитилмегенди. == Халкъы == Къарачай-Черкесия, кёб миллетли республикады: аны территориясында 80-ден артыкъ миллетни келечиси джашайды. Бютеу халкъыны саны 478,5 минг адамды ([[2010]]). Халкъны басыннганы — 33,5 адам/км² ([[2005]]), шахарлада джашагъанланы юлюшю — 44,1 % ([[2005]]). {| class="standard" !Миллет ||[[2002 джыл]]да саны<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruBGoAr8g27hb_xvv2IlNAjVAO6otFrbvNEBfDtKgAd5wuQmjPT5c9QcnN-S9v2d7lNn8_GuRSG3jKiUqB0LuW3r3nvyRJ8Pmx4Yoult7-LiU2SH6VkKoGNRhaVbb_2eyjA%3D%3D%3Fsign%3DcSxo1utIUKYDXw8I-S1gcGRg_0M5XtWxCHVdli3PNww%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года]</ref>, <br /> минг адам |- |[[Къарачайлыла]]|| 169,2 (38,5 %) |- |[[Оруслула]] (аланы ичинде [[къазакъла]] да)|| 147,9 (33,6 %) |- |[[Черкеслиле]]|| 49,6 (11,3 %) |- |[[Абазалыла]]|| 32,3 (7,4 %) |- |[[Ногъайлыла]]|| 14,9 (3,4 %) |- |[[Тегейлиле]]|| 3,3 |- |[[Украинлиле]]|| 3,3 |- |[[Эрменлиле]]|| 3,2 |- |[[Татарлыла]]|| 2,0 |- |[[Чеченлиле]]|| 1,8 |- |[[Греклиле]]|| 1,3 |- |[[Азербайджанлыла]]|| 1,0 |- |<small> 1000-ден кёб саны болгъан миллетле кёргюзтюлгендиле </small> |} === Джерлешимлери === {{main|Къарачай-Черкесияны джерлешимлери}} <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''5 мингден кёб адам джашагъан джерлешимле'''<br /> 2010 джылны 1 январында болумгъа кёре<ref name="gks.ru">[https://web.archive.org/web/20120201134027/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E%3A%3A%7Ctabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.]</ref> |- | <table width="500" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Черкесск]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}116,5</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Теберди]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}7,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Джёгетей Аягъы]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}29,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Псыж]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,8 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Зеленчук]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">21,0 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Преградна]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Къарачай шахар]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">{{тюшюу}}19,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Терезе]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,3 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ючкекен]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,1 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хабез]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,8 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сторожевой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8,0 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Первомай (Къарачай-Черкесия)|Первомай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,3 (2002)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Къарданик (стансе)|Къарданик]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,8 (2002)</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Али-Бердуковский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,1 (2002)</td> </tr> </table> |} </div> == Административ бёлюнюую == {{main|Къарачай-Черкесияны административ-территориал бёлюнюуюню}} [[Файл:Admin-map-Kar-Cherkessia.png|thumb|300px|right|Къарачай-Черкесияны административ-территориал бёлюнюуюню картасы|ссылка=Special:FilePath/Admin-map-Kar-Cherkessia.png]] Республиканы къурамына 2 {{ангылатыу|шахар бёлге|орусча: городской округ}} бла 10 [[муниципал район]] киреди, аланы ичинде 144 джерлешим барды, аладан — 4 шахар: [[Черкесск]], [[Къарачай шахар]], [[Джёгетей Аягъы]] эмда [[Теберди]]. [[2005]] эмда [[2006 джыл]]да ётген референдумланы эсебинде, [[абазалыла]] джашагъан 5 муниципал къуралыш Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез райондан чыгъыб [[Абаза район]]ну къурагъанды, [[ногъайлыла]] джашагъан 5 муниципал къуралыш Адыге-Хабль райондан чыгъыб [[Ногъай район]]ну къурагъанды. {| class="standard" !Муниципал къуралыш || Халкъы<ref name="Росстат">{{cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/Main.htm|title=Численность населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 г.}}</ref>, адам <br /> [[2009 джыл]]ны 1 январында |- |[[Черкесск|Черкесск шахар бёлге]] || align="right" | 116 733 |- |[[Къарачай шахар|Къарачай шахар бёлге]] || align="right" | 34 083 |- |[[Абаза район]] || align="right" | 13 275 |- |[[Адыге-Хабль район]] || align="right" | 12 169 |- |[[Зеленчук район]] || align="right" | 49 537 |- |[[Къарачай район]] || align="right" | 24 575 |- |[[Гитче Къарачай район]] || align="right" | 39 979 |- |[[Ногъай район]] || align="right" | 13 426 |- |[[Къобан район]] || align="right" | 27 971 |- |[[Уруп район]] || align="right" | 17 642 |- |[[Джёгетей Аягъы район]] || align="right" | 49 757 |- |[[Хабез район]] || align="right" | 28 047 |- |} == Экономикасы == Къарачай-Черкесия — [[промышленность|промышленностлу]] эмда аграрлы республикады. Территориясын 2 бёлгеге юлеширге боллукъду: шималда — [[Химия промышленность|химия чыгъарыу]], [[машинала ишлеу]] эмда [[дженгил промышленность]] бегирек айныбдыла, къыбылада уа — къазгъан бла агъач ишлеген промышленность эмда [[малчылыкъ]]. [[Куршав ГЭС-ле|Куршав ГЭС-де]] (780 млн кВт·с/джыл), [[Зеленчук ГЭС-ле|Зеленчук ГЭС-де]] (501 млн кВт·с/джыл) эмда [[Къарачай-Черкесияны гитче ГЭС-лери|талай гитче ГЭС-де]] гидроэнергия чыгъарылады. Дагъыда регионнга [[туризм]], [[альпинизм]] (къыбыласында) эмда курорт къуллукъ ([[Доммай (посёлок)|Доммай]], [[Архыз]], [[Теберди]] эмда башха [[курорт]]ла) уллу магъаналыды. == Окъуу == * [[Къарачай-Черкес кърал университет]] * [[Къарачай-Черкес кърал технология академия]] Къарачай-Черкесия, [[2010 джыл]]ны 1 апрелинден башлаб «[[Дин культурала бла секуляр этиканы башоюмлары]]» (ичинде: «[[Православ культураны башоюмлары]]», «Ислам культураны башоюмлары», «Буддист культураны башоюмлары», «Иудей культураны башоюмлары», «Дуния дин культураланы башоюмлары», «Секуляр этиканы башоюмлары») курсну окъутуу экспериментге къатышыбды<ref>[http://www.pravoslavnoe-obrazovanie.ru/Федеральные-документы/Соглашения/312-Определена-структура-комплексного-учебного-курса-Основы-религиозных-культур-и-светской-этики.html Информация пресс-службы Министерства образования и науки Российской Федерации о реализации плана мероприятий по апробации в 2009—2011 годах комплексного учебного курса для общеобразовательных учреждений «Основы религиозных культур и светской этики»]</ref>. == Политика къурулушу == Закон чыгъарыучу властны органы — тахсалы чёб атыуда барына да тенг сайлау эркинликни тамалында айырылгъан Халкъ Джыйылыуду ([[Парламент]]ди). Депутатланы саны 73 адамды, хар тёрт джылдан сайланадыла. Толтуруучу властны органы — [[Правительство]]ду; Правительствону башчысындан, Правительствону башчысыны орунбасарларындан, министрледен, Кърал комитетлени эмда комитетлени башчыларындан къуралады. Правительствону башчысын, Халкъ Джыйылыуну разылыгъы бла Республиканы Башчысы салады. Толтуруучу властны бир инсанлы органы — [[РФ]]-ни [[Президент]]ини джазыуу бла Къарачай-Черкесияны Халкъ Джыйылыуу ([[Парламент]]и) салгъан [[Къарачай-Черкесияны Башчысы]]ды. == Белгили адамлары == === Республикада туугъандыла === * [[Попов, Юрий Лазаревич|Юрий Попов]] (т. 1929) — опера джырлаучу, СССР-ни халкъ артисти (1978). * [[Хубийланы Исламны джашы Владимир|Хубийланы Владимир]] (т. 1932) — Къарачай-Черкес облисполкомну башчысы (1979—1990), Къарачай-Черкесияны Башчысы (1990—1999). * [[Семенланы Магомедни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] (т. 1940) — [[аскер генерал]], джерде джюрюген аскерлени [[Главнокомандующий]]и (1992—1997), Къарачай-Черкесияны [[президент]]и (1999—2003). * [[Брынцалов, Владимир Алексеевич|Владимир Брынцалов]] (т. 1946) — [[саудюгер|Эресей саудюгер]] эмда [[политикачы]]. * [[Эскиндаров, Михаил Абдурахманович|Михаил Эскиндаров]] (т. 1951) — [[Россия Федерацияны Правительствасуну финанс университети|Эресей Федерацияны Правительствасуну финанс университети]]ни ректору, экономика илмуланы доктору (2000), профессор (1998). * [[Билан, Дмитрий Николаевич|Дима Билан]] (т. 1981) — белгили Эресейни джырлаучу, [[Евровидение джыр конкурс]]да хорлагъан (2008). * Ортабайланы Тауберт (т.1990) — назмучу,кечюрючю,джазучу картчы. === Республикада джашагъандыла === * [[Павлюченко, Роман Анатольевич|Роман Павлюченко]] (т. 1981) — [[россия|Эресей]] [[футбол]]ист, [[Россияны футболдан джыйымдыкъ командасы|Россияни футболдан джыйымдыкъ командасы]]ны ойнаучусу. == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20130119112136/http://www.kchr.info/ Къарачай-Черкесни официал сайты] * [https://web.archive.org/web/20130216200621/http://nskchr.net.ru/ Къарачай-Черкесни Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) официал сайты] * [http://karachaycherkessia.news-city.info/docs/ Къарачай-Черкесни законлары] * [http://www.travel-images.com/russia5.html Къарачай-Черкесни фотографиялары] == Белгиле == {{белгиле}} [[Категория:Къарачай-Черкесия|*]] {{Къарачай-Черкесия}} {{Кавказ}} {{Шимал-Кавказ федерал бёлге}} {{Россия Федерацияны субъектлери}} {{Тюрк къралла}} {{Commonscat|Karachay-Cherkessia}} {{сайланнган статья}} bpvwgvirq9q6y8b5pue1xhw4qmvn1rr 0 8025 125633 121082 2026-08-16T14:36:28Z DarqaviPalladin 4737 125633 wikitext text/x-wiki {{Инсан|фото=Vladimir Magomedovich Semyonov.jpg|Аты=Семенланы Магометни джашы Владимир|туугъан датасы=1940 джылны 8 июньда}} '''Семенланы Магометни джашы Владимир''' ({{lang-ru|Влади́мир Магоме́дович Семёнов}}) — аскер генерал, [[Россия]]ны джерде джюрюген аскерлерини Главнокомандующийи ([[1992]]—[[1997]]), [[Къарачай-Черкесия]]ны [[президент]]и ([[1999]]—[[2003]]). == Биографиясы == Семенланы Владимир [[8 июнь]] [[1940 джыл]] [[Къарачай автоном область|Къарачай автоном областны]] Учкулан районуну [[Хузрук]] элинде туугъанды (бусагъатда [[Къарачай-Черкес Республика]]ны [[Къарачай район]]унда эл). Атасы — [[къарачайлыла|къарачайлы]], анасы — оруслуду. == Белгиле == {{stub|адам}}{{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] mv6b7rydoiidkjj8xs3x4g3rhzdxuw0 125649 125633 2026-08-16T19:47:04Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125649 wikitext text/x-wiki {{Инсан|фото=Vladimir Magomedovich Semyonov.jpg|Аты=Семенланы Магометни джашы Владимир|туугъан датасы=1940 джылны 8 июньда}} '''Семенланы Магометни джашы Владимир''' ({{lang-ru|Влади́мир Магоме́дович Семёнов}}) — аскер генерал, [[Россия]]ны джерде джюрюген аскерлерини Главнокомандующийи ([[1992]]—[[1997]]), [[Къарачай-Черкесия]]ны [[президент]]и ([[1999]]—[[2003]]). == Биографиясы == Семенланы Владимир [[8 июнь]] [[1940 джыл]] [[Къарачай автоном область|Къарачай автоном областны]] Учкулан районуну [[Хузрук]] элинде туугъанды (бусагъатда [[Къарачай-Черкес Республика]]ны [[Къарачай район]]унда эл). Атасы — [[къарачайлыла|къарачайлы]], анасы — оруслуду. == Белгиле == {{stub|адам}}{{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Семенланы Владимир]] 8228mu889r05l9aquxtm279838e9d9m 0 9850 125683 103216 2026-08-16T21:20:02Z DarqaviPalladin 4737 /* Джибериуле */ 125683 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт''' ({{lang-ru|Жанакаит Жунусович Залиханов}}, [[8 ноябрь]] [[1917]] — [[26 июнь]] [[1995]]) — малкъар джазыучу эм поэт болгъанды. Залийханланы Джанакъайыт 1917 джылда [[Россия империя]]ны Терк областыны [[Кёнделен]] элинде туугъанды (бусагъатда — [[Къабарты-Малкъар]]ны [[Эльбрус район]]у). [[1941 джыл]]да [[КПСС]]-ни [[Нальчик]] горкомуну башчысы болгъанды. [[Уллу Ата Джурт къазауат]]ха къатышханды, партизан бёлекге командирлик этгенди. [[1944 джыл]]да, бютеу малкъар миллет бле бирге, [[СССР-де халкъланы депортациясы|кёчгюнчюлюкню сынагъанды]]. [[1957 джыл]]гъа дери [[Къыргъыз Совет Социалист Республика|Къыргъыз ССР]]-де джашагъанды, [[Бишкек|Фрунзеде]] Къыргъыз педагогика институтну филология факультетин бошагъанды. [[1957 джыл]]да, малкъарлылагъа джуртларына къайтыргъа эркинлик берилгенден сора, Нальчикге кёчгенди. Залийхан улуну биринчи чыгъармалары [[1936 джыл]]да басмаланнгандыла. Аны къаламыны тюбюнден «Сулемен» деген [[поэма]], «Мени ауазым» деген эм «Сюйген джуртум» деген [[назму]] джыйымла чыкъгъандыла. [[Проза]] чыгъармаларын «Шуёх юйюр» деген бла «Таулада» деген повестле; «Джаннган джюрекле» (элде джашауну юсюнден) деген бла «Тау къушла» (къазауатны юсюнден) деген [[роман]]ла кёргюзедиле. == Джибериуле == * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-3092.htm Къысха литература энциклопедия]{{ref-ru}} * {{статья|заглавие=Залийханланы Жанакъайыт туугъанлы — 90 жыл|ссылка=http://www.smikbr.ru/2007/zaman/09/22.pdf|язык={{ref-krc}}|издание=[[Заман (газет, Россия)|Заман]]|тип=[[газет]]|год=27 сентябрь 2007|страницы=3}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:1917 джылда туугъанла]] [[Категория:1995 джылда ёлгенле]] [[Категория:8 ноябрда туугъанла]] [[Категория:Къарачай-малкъар назмучулла]] [[Категория:Къарачай-малкъар джазыучулла]] 3bbqlvvu68vwr0j998raurw7hmrxike 0 10535 125715 125604 2026-08-17T08:50:39Z Tawlu 10637 125715 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Осман патчахлыкъ]] <br> '''Экинчиси:''' [[Болгария]]|къаршчы2=а|командир1=а|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|башлыкъ=f}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Черногория Королевство|Черногория]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] qbsfi0jjix31sv0yc4wuvj67v2llk2y 125716 125715 2026-08-17T08:55:25Z Tawlu 10637 125716 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2=а|командир1=а|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Черногория Королевство|Черногория]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] pc36nbffe1pkje0qubydfhi82wt2wbq 125717 125716 2026-08-17T09:04:08Z Tawlu 10637 125717 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br><br><br> '''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] <br> '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]]|командир1=а|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Черногория Королевство|Черногория]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] jrkkvargbdv1nsecdbnro0o6djqit7k 125718 125717 2026-08-17T09:04:49Z Tawlu 10637 125718 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br><br><br> '''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]]|командир1=а|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Черногория Королевство|Черногория]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] mcf6rjhx7zygys4aldsn8s29rrt0hl3 125719 125718 2026-08-17T09:11:32Z Tawlu 10637 125719 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br><br><br> '''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]]|командир1=[[Файл:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|25px|border]] [[5 Мехмет]]|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Черногория Королевство|Черногория]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] 8do8mc1uc9opbmotz2hmzks9m3941d8 125720 125719 2026-08-17T09:12:15Z Tawlu 10637 125720 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br><br><br> '''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]]|командир1=[[Файл:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|25px|border]] [[5 Мехмет]]|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Къаратау]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] gke83xlxmkpf10h62utb68dqxvdaror 125721 125720 2026-08-17T09:13:07Z Tawlu 10637 125721 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br><br><br> '''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] <br> [[Файл:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Румыния]]|командир1=[[Файл:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|25px|border]] [[5 Мехмет]]|командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}}[[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Къаратау]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] jkekycttbiv1pf4trecowy7ta4fyevp 125722 125721 2026-08-17T09:29:56Z Tawlu 10637 #article-section-source-editor 125722 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Балкан къазуатла|кесеги=Осман патчахлыкъны юлешиуу|датасы=8 Октябир 1912 – 10 Аугъуст 1913|джери=Балкан джерайрыкам|чуруму=Балкан къралланы миллетчиликлери|эсеби='''Биринчиси:''' <br> Балкан лиганы хорламы <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгариягъа къаршчыларын бирлигини хорламы|тюрлениуле='''Биринчиси:''' <br> [[Рум Эл]] тас болду. <br> Муслиманланы Балканладан сюрдюле <br> Греция Селаникни, Эпирни была Макидонияны алды, Болгария Шимал Македонияны бла Тракияны, Албания къурулду, Сербия бла Къаратау уллуракъ болдула. <br> '''Экинчиси:''' <br> Болгария гитчерек болгъанды <br> Осман патчахлыкъ Тракияны ызына алды.|къаршчы1='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> <br> <br> <br><br>'''Экинчиси:''' <br>[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]][[Болгария]]|къаршчы2='''Биринчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Болгария]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|25px|border]] [[Греция|Урум]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Осман патчахлыкъ]] <br> [[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px|border]] [[Сербия]] <br> [[Файл:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|25px|border]] [[Къаратау]] <br> [[Файл:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Румыния]]|командир1= '''Биринчиси:''' <br> [[Файл:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|25px|border]] [[V Мехмет]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Махмут Шевкат Паша]] (ёлдю) <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Ануар Паша]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Назым Паша]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Абдулкерим Паша]] <br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px|border]] [[Рауф Паша]] <br> '''Экинчиси:''' <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[I Фердинанд]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Михаил Савов]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Васил Кутинчев]] <br> [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Радко Дмитриев]] |командир2=а|кючле1=а|кючле2=а|къурманла1=а|къурманла2=а|сурат=[[Файл:Turkish volunteers join the army in the Balkan Wars, 1912.jpg|300px]]|башлыкъ=Кеслери къазауатха чыкъгъан тюрк муслиман аскерчиле, 1912}} [[Файл:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|мини|"ИНТИКЪАМ" ("ДЕРТ") башында джазылыб тургъан Осман патчахлыкъда басмаланнган харита муслиманла тас этген джерлени кёгюстюрген.]] [[Файл:Bulgarian soldiers with dead Turkish civilians (Edirne).jpg|мини|250x250пкс|Болгар аскерчиле ала ёлтюрген Тюрк Муслиман адамла бла махтауланыб сурат алыб сюелеле, 1913 джыл, Эдирне.]] '''Балкан къазауатла'''&nbsp;— [[Биринчи дуния къазауат]]ны аллы бла [[1912]]—[[1913]] эм [[1913 джыл]]лада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла. Биринчи къазауат, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. [[Балкан бирлик]] ([[Сербия]], [[Къаратау]], [[Греция]] эм [[Болгария]]) [[Осман патчахлыкъ]]<nowiki/>ны [[Европа]]да джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру [[Стампыл]] эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды), чабыуул этген Балкан християнла 623-630,000 муслиманланы ёлтюргенле, муслиманланы 27% ёлтюргенле, джерлерин алыб межгитлени килисалагъа ауушдуруб эмда чачыб, Европаны [[Рум Эл]]<nowiki/>ни муслиман тарихни къоратыргъа ючюн. Европаны муслиманлыкъ ючюн катастрофа эди, муслиман тюрклени радикалышды. <ref>[[iarchive:reportofinternat00inteuoft|'''''Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars''''' '''(1914)''']] "Зорлукъну мураты къралны толу демографик ауушдуруу эди." ''оригинал (ингил.): "The object of the violent acts... was the complete transformation of the demographic character of the country."''</ref> <ref>[[openlibrary:works/OL3265904W/Death_and_exile|''Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922'' by Justin McCarthy (1995)]]. "Балкан къралланы политикалары Осман аскерни хорларгъа ючюн тюл еди, '''ама муслиманланы Европадан толу бла ёмюр къоратыу эди'''. Кърал къуллукчулары уллу муслиман джамагъатланы бирмиллет миллет-къралланы джараштырыу ючюн тыйгъычча кёрдюле." ''оригинал (ингил.): "The policy of the Balkan states was not simply the defeat of the Ottoman army; '''it was the permanent removal of the Muslim population from Europe.''' The state authorities viewed the presence of large Muslim populations as an obstacle to the creation of homogeneous nation-states."''</ref> Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе [[Эдирне]] бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды. [[Категория:Тарих]] skol1nx2s0g515ccfvn9bwe02qqx2jc 0 10544 125684 102802 2026-08-16T21:24:40Z DarqaviPalladin 4737 /* Чыгъармачылыгъыны юсюнден */ 125684 wikitext text/x-wiki '''Джаныбекланы Къала-Герийни джашы Зекерия''' (чам аты: ''Къалай улу Аппа'', туугъ. [[1864 джыл]], [[Учкулан]], [[Къобан область]], [[Россия империя]] — ёлг. [[1934 джыл]], [[Къызыл-Покун]], [[Къарачай АО]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — чам, селеке джырла этген поэт-сатирик эм импровизатор болгъанды. == Джашау джолу == [[1864 джыл]] [[Учкулан]]да туугъанды. Ол джарашыб бир джерде джашамай, юйдегили да болмай, башха эллеге, къошлагъа айланыб тургъанды, кеси кёрген затланы юслеринден джыр къурагъанды эмда джырны къайсы элде, къайсы джайлыкъда этсе, анда джырлаб кетгенди. Артыкълыкъгъа, залимликге бой сала билмеген, сёзге — чемер, оюмгъа — чёрчек, селеке назмулагъа — уста, Къалай улуну, бир къауумла чыртда огъурамасала да, аны халкъ бек сюйгенди. Аны халал джюреги харам хакъ ашаучулагъа, адеб-намыс джорукъланы мийик дараджаларын аякъ тюбге атыучулагъа, сансыз къалыб кетмей, джити, самаркъау сёзлери бла эс табдырыучу болгъанды. «Биреулени чибинлете айланама, тюзюн айта», — дегенди ол. Аны амалтын, элинде-джеринде орунсуз болуб, Аппа абрек чыгъыб да тургъанды, аны бла да къалмай, Сибирге ашырылыб, тёрт джылны тутмакълыкъны не къыйынлыгъын да сынаб къайтханды. Алай болса да, халкъ джырчы джырын, чамын, самаркъауун къоймагъанды. Джанибекланы Аппа 1934 джыл Къызыл-Покун элде ауушханды. == Литература == === Энчи китаблары === * Къалай улу Аппаны ызын ызлай. (Аппаны джырлары, назмулары, самаркъаулары, чамлары, адамла бла сёлешгенлери). Чыгъармаланы джыйыб, басмагъа хазырлагъанла — Ортабайланы Р., Биджиланы А. Черкесск, 1995. === Джыйым китаблада === * Къарачай поэзияны антологиясы. Ставрополь, 1965. * Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. * Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005. === Чыгъармачылыгъыны юсюнден === * Ислам Къарачайлы. Сатирические песни Карачая. // Советский Северный Кавказ. Ростов-на-Дону, 1930. * Къалай улу Аппа. // Лайпанланы С. Заманла ушагъы. Черкесск, 1967. * Къалай улу Аппа. // Ортабайланы Р. Къара сууну къатында. Черкесск, 1981. * Аппа. // Ёзденланы А. Джашауну оюулары. Черкесск, 1988. * Известные люди Карачаево-Черкесии. Краткий биографический словарь. т.1 Черкесск, 1997. * Сен къалай эсенг, мен алай. // Биттирланы Т. «Итиль суу агъа турур…». Нальчик, 1998. * Народные певцы Карачая К. Кочкаров, А. Джанибеков, И. Семенов. // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004. == Белгиле == [[Категория:Адамла]] [[Категория:1864 джылда туугъанла]] [[Категория:1934 джылда ёлгенле]] [[Категория:Къарачай-малкъар назмучулла]] 0wwm1d79m8cdqeq55vo8uj0sqn7ar52 0 13792 125679 108832 2026-08-16T21:09:34Z DarqaviPalladin 4737 125679 wikitext text/x-wiki {{Template:Персона |Аты = Элиша Катберт |фото = Elisha Cuthbert in 2009.jpg |фотону юсюнден = Катберт 2009 джылда |мансабы = актриса, модель |туугъан датасы = 1982 30 ноябрдан |туугъан джери = [[Калгари]],[[Альберта]] , [[Канада]] |ёлген датасы = |ёлген джери = }} '''Элиша Энн Катберт''' ({{lang-en|Elisha Ann Cuthbert}}''Elisha Ann Cuthbert''; туугъаны [[1982 джыл|1982 джылны]] 30 ноябрда, [[Калгари]], [[Альберта]], [[Канада]]) — канадачи актриса эм модель. == Белгиле == {{викигёзен|Elisha Cuthbert}} [[Категория:Адамла]] nlklrsx4yeepl47r3pcz33sshk2ixdd 125680 125679 2026-08-16T21:09:50Z DarqaviPalladin 4737 125680 wikitext text/x-wiki {{Template:Персона |Аты = Элиша Катберт |фото = Elisha Cuthbert in 2009.jpg |фотону юсюнден = Катберт 2009 джылда |мансабы = актриса, модель |туугъан датасы = 1982 30 ноябрдан |туугъан джери = [[Калгари]],[[Альберта]] , [[Канада]] |ёлген датасы = |ёлген джери = }} '''Элиша Энн Катберт''' ({{lang-en|Elisha Ann Cuthbert}}; туугъаны [[1982 джыл|1982 джылны]] 30 ноябрда, [[Калгари]], [[Альберта]], [[Канада]]) — канадачи актриса эм модель. == Белгиле == {{викигёзен|Elisha Cuthbert}} [[Категория:Адамла]] 5ldnh2brjh0fz94pl52y7ordicjszj7 0 13960 125682 120291 2026-08-16T21:18:04Z DarqaviPalladin 4737 125682 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anna Netrebko - Romy 2013 a.jpg|thumb|right|Нетребко 2013 джылда]] '''Анна Нетребко''' ({{lang-ru|Анна Юрьевна Нетребко}}; туугъаны: [[18 сентябрь]] [[1971 джыл]], [[Краснодар]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — росей эм австрия опера джырлаучу. Цюрих операны, Вена операны, Бавар операны, Лондон Короллуг операны эм Метрополитен-операны сахнасында ойнагъанды. == Джибериуле == * [http://annanetrebko.com/ Официал сайты] [[Категория:Адамла]] [[Категория:1977 джылда туугъанла]] tuzifc5u8h1jzlwxyp723h83zeq9j93 2 15863 125699 119810 2026-08-17T04:47:58Z Tawlu 10637 125699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|мини|Эй муминле! Аны (Мухаммадны) юсюне салауат была иги таслим салыгъыз. Ал-Ахзаб:56 <ref>https://quran.com/al-ahzab/56</ref>]] «Тилсиз миллет тас болур» — нарт сёз.{{userboxtop|toptext=Тилле}} {{#babel:plain=1|krc}} {{#babel:plain=1|en-2}}<br /> {{Userboxbreak|toptext=Башха}} {{Къарачай-Черкесиядан къошулуучу}} {{Userboxbottom}} luigjs9aks3wnmr1rauzmsp2bf9kt4d 0 17541 125710 117187 2026-08-17T06:38:57Z Tawlu 10637 Иги статья! Бираз тюрлениу эттим, аббревиатурасында американчыла RP деб демейле, GOP деб дейле, эмда ресми байракълары да джокъ. 125710 wikitext text/x-wiki {{Партия | Партияны аты = Республикан партия | Оригинал аты = {{lang-en|Republican Party}} | Логотип = Republican Disc.svg | Аббревиатурасы = GOP ('''G'''rand '''O'''ld '''P'''arty) | Партияны башчы = [[Майкл Уотли]] | Къуралгъанны датасы = [[1854 джыл]]ны [[20 март]]да | Штаб-фатар = 310 First Street<br>SE [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]] 20003 | Кърал = [[АБШ]] | Идеологиясы = [[коммунизмге къаршчылыкъ]],<br>[[экономика либерализм]]<br>'''Кёбюсю:'''<br>[[Консерватизм АБШ-да|американ консерватизм]],<br>[[американ национализм]],<br>[[ол популизм]] | Интернационал = [[Халкъла ара­сы демократ бирлешиу]]<br>[[Азия-Шош океанлы демократ бирлешиу]] | Бир иннетлиле = [[Европа консерваторланы эмда тюрлендирлени партиясы]] | Адам саны = 35 739 952 (2023<ref>{{Cite web |last=Winger |first=Richard |title=December 2023 Ballot Access News Print Edition |url= https://ballot-access.org/2023/12/29/december-2023-ballot-access-news-print-edition/ |access-date=2024-01-09|website=Ballot Access News |date=2023-12-29 |archive-date=2022-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228002304/https://ballot-access.org/2022/12/27/December-2022-ballot-access-news-print-edition/ |url-status=live }}</ref>) | Официал сайты = [http://www.gop.com/ www.gop.com] }} '''Республикан партия''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Republican Party''), АБШ-да '''Уллу эски партия''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. Grand Old Party) — американ онгчу консерватив башчылыкъ этген партия. [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-да [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]] бла бирге эм баш партияладан бириси. Башха аты — Уллу къарт ''партия'' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Grand Old Party'', ''GOP''). Партияны официал болмагъан символу — пил, официал болмагъан бояуу — къызыл. Республикан партияны ишлеген АБШ-ны президенты — [[Дональд Трамп]] ([[2025 джыл|2025]] [[2025 джыл|джылны]] 20 январдан) == Белгиле == [[Категория: АБШ-ны республикан партиясы]] [[Категория:Консерватив партияла]] <references />{{Тамамланмагъан статья|АБШ}} ahdydcvq1z5jng5bim9j5a0lt5e7yoc 125711 125710 2026-08-17T06:40:14Z Tawlu 10637 125711 wikitext text/x-wiki {{Партия | Партияны аты = Республикан партия | Оригинал аты = {{lang-en|Republican Party}} | Логотип = GOP logo positive.png | Аббревиатурасы = GOP ('''G'''rand '''O'''ld '''P'''arty) | Партияны башчы = [[Майкл Уотли]] | Къуралгъанны датасы = [[1854 джыл]]ны [[20 март]]да | Штаб-фатар = 310 First Street<br>SE [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]] 20003 | Кърал = [[АБШ]] | Идеологиясы = [[коммунизмге къаршчылыкъ]],<br>[[экономика либерализм]]<br>'''Кёбюсю:'''<br>[[Консерватизм АБШ-да|американ консерватизм]],<br>[[американ национализм]],<br>[[ол популизм]] | Интернационал = [[Халкъла ара­сы демократ бирлешиу]]<br>[[Азия-Шош океанлы демократ бирлешиу]] | Бир иннетлиле = [[Европа консерваторланы эмда тюрлендирлени партиясы]] | Адам саны = 35 739 952 (2023<ref>{{Cite web |last=Winger |first=Richard |title=December 2023 Ballot Access News Print Edition |url= https://ballot-access.org/2023/12/29/december-2023-ballot-access-news-print-edition/ |access-date=2024-01-09|website=Ballot Access News |date=2023-12-29 |archive-date=2022-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228002304/https://ballot-access.org/2022/12/27/December-2022-ballot-access-news-print-edition/ |url-status=live }}</ref>) | Официал сайты = [http://www.gop.com/ www.gop.com] }} '''Республикан партия''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Republican Party''), АБШ-да '''Уллу эски партия''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. Grand Old Party) — американ онгчу консерватив башчылыкъ этген партия. [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-да [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]] бла бирге эм баш партияладан бириси. Башха аты — Уллу къарт ''партия'' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Grand Old Party'', ''GOP''). Партияны официал болмагъан символу — пил, официал болмагъан бояуу — къызыл. Республикан партияны ишлеген АБШ-ны президенты — [[Дональд Трамп]] ([[2025 джыл|2025]] [[2025 джыл|джылны]] 20 январдан) == Белгиле == [[Категория: АБШ-ны республикан партиясы]] [[Категория:Консерватив партияла]] <references />{{Тамамланмагъан статья|АБШ}} mcis9n2quq4wg69gigglhmq2fbdgq1d 0 18316 125616 124926 2026-08-16T13:12:15Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125616 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Сурат=Joe Biden presidential portrait.jpg|Туугъан кюню=[[1942 джыл]]ны 20 ноябрда|Аты=Джо Байден|Суратны суратлауу=Официал сураты (2021)|Номери=46|Оригинал аты=Joe Biden, Jr|Вице-президент=[[Камала Харрис]]|Алдагъы=[[Дональд Трамп]]|Эндиги=[[Дональд Трамп]]|Башланнганы=[[2021 джыл]]ны 20 январдан|Аягъы=[[2025 джыл]]ны 20 январгъа|Туугъан джери=[[Скрантон]], {{Байракъландырыу|Пенсильвания}}|Юйдеги=[[Нейлия Хантер]] (1966—1972; ёлдю)<br>[[Джилл Байден]] (1977 джылдан)|Сабийлери=Бо, [[Хантер Байден|Хантер]], Наоми, Эшли|Дини=[[Рим католик клиса|Католик]]|Къол салыу=Joe Biden signature.svg|Окъуу=[[Делавэр университет]]<br> [[Сиракуз университет]]|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}}|викигёзен=Joe Biden}} '''Джозеф Робине́тт''' ('''Джо''') '''Байден-кичи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Joseph Robinette "Joe" Biden, Jr.'' <small>американ</small> <small>айтыу:</small> [ˈbaɪdən]; туугъаны [[1942 джыл|1942]] [[1942 джыл|джылны]] 20 ноябрда, [[Скрантон]], [[Пенсильвания]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/biography/Joe-Biden|Joe Biden}}</ref>) — американ кърал эм политика къуллукъчу, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 46-чи [[АБШ-ны президенти]] (2021—2025), 2009 джылдан 2017 джылгъа дери [[Барак Обама]] президент болгъан заманында АБШ-ны 47-чи вице-президент къуллукъдаеды. 1972 - 2009 джыллада [[Делавэр|Делавер]] штатны атындан АБШ-ны Сенатында олтургъанды. Праваны доктору (1968). Байден Пенсильванияда [[Рим католик клиса|католик]] юйдегинде туугъанды. [[1953 джыл|1953 джылда]] юйдегиси бла Делавер штатгъа кёчгенди. Байден Делавэр университетни бошаб (1965 джылда политологияны бакалаврны алды) Сиракуз университетде юристни дараджасын алды (праваны доктору (PhD) 1968 джылда). [[1970 джыл|1970 джылда]] [[Нью-Касл (округ)|Нью-Касл]] округну советине сайлангъанды, [[1972 джыл|1972]] [[1972 джыл|джылны]] сайлауладан сора уа — Делавер штатдан АБШ-ны Сенатына сайлангъанды. [[1979 джыл|1979 джылгъа]] дери Байден АБШ-ны тарихинде эм джаш сенатор болгъанды. 2008 джылда президентге кандидаты Обама аны вице-президент постгъа кандидатгъа сайлянгъанды. Бирге ала 2008 джылны сайлауланыда хорлаб 2012 джылда джангыдан сайларгъандыла. == Белгиле == [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Джо Байден]] [[Категория:Демократ партияны членлери]] <references /> {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} n6zhynkjywzvud2fb4qyj27evaqiu3k 0 18343 125620 124743 2026-08-16T13:25:04Z DarqaviPalladin 4737 125620 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Джеральд Форд|Сурат=Gerald Ford presidential portrait (cropped).jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (1974)|Оригинал аты=Gerald Rudolph Ford Jr|Номери=38|Туугъан кюню=[[1913 джыл]]ны 14 июлда|Ёлген кюню=[[2006 джыл]]ны 26 декабрда|Вице-президент=[[Нельсон Рокфеллер]] (1974 джылны 19 декабрдан)|Алдагъы=[[Ричард Никсон]]|Эндиги=[[Джимми Картер]]|Башланнганы=[[1974 джыл]]ны 9 августдан|Аягъы=[[1977 джыл]]ны 20 январгъа|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Къол салыу=Gerald R. Ford signature.png|Дини=[[Англикан клиса]]|Юйдеги=[[Бетти Форд]]|Сабийлери=<b>уланлары</b>: Майкл, Джек эм Стивен<br> <b>къызы</b>: Сьюзен|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}}|Туугъан джери=[[Омаха]], {{Байракъландырыу|Небраска}}|Окъуу=[[Мичиган университет]] [[Йель университет]]|викигёзен=Gerald Ford}} '''Джеральд Рудольф Форд —''' '''кичи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Gerald Rudolph Ford Jr.''; туугъан аты — '''Лесли Линч Кинг —''' '''кичи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Leslie Lynch King Jr.''); туугъаны [[1913 джыл|1913 джылны]] 14 июлда, [[Омаха]], [[Небраска]] штат, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[2006 джыл|2006 джылны]] 26 декабрда, Ранчо-Мираж, [[Калифорния]] штат, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 38-чи (1974—1977) [[АБШ-ны президенти]] эмда [[Ричард Никсон]] президент болгъан заманда 40-чы [[АБШ-ны вице-президенти]] (1973—1974). АБШ-ны джангыз президент эмда вице-президент постгъа сайланмагъан президенти. Джеральд Форд Омаха шахарда, Небраска штатда туугъанды, [[Мичиган]] штатда ёсгенди. 1942-1946 джыллада АБШ-ны аскер-тенгиз кючлени резевде къуллукъ этгенди. Андан сора [[1949 джыл|1949 джылда]] Мичиганны 5-чи саулау округну аты бла Келечилени Палатасында олтуруб кесини политика къуллукъда кёлтюрюлюуню ачды. Келечилени Палатасында 25 джыл олтургъанды, аладан тогъуз джыл палатада республикан партияны башчылыкъ эткенди. 1973 джылны декабрда Никсон президент Фордну вице-президент постгъа салгъанды. 1974 джылны августунда уа Никсон [[Уотергейт къаугъа]] ючюн отставкагъа чыкъты эмда Форд президент къуллукъну тутду. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Джеральд Форд]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] rex1ybvf0l3k0ihpfn23mo9114lnsdv 0 18468 125622 124738 2026-08-16T13:26:21Z DarqaviPalladin 4737 125622 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Сурат=Richard Nixon presidential portrait.jpg|Аты=Ричард Никсон|Оригинал аты=Richard Milhous Nixon|Номери=37|Туугъан кюню=[[1913 джыл]]ны 9 январда|Ёлген кюню=[[1994 джыл]]ны 22 апрелде|Туугъан джери=[[Йорба-Линда]], {{Байракъландырыу|Калифорния}}|Вице-президент=[[Спиро Агню]] (1973 джылны 10 октябргъа дери) [[Джеральд Форд]] (1973 джылны 6 декабрдан)|Алдагъы=[[Линдон Джонсон]]|Эндиги=[[Джеральд Форд]]|Окъуу=[[Уиттиер колледж]] [[Дьюкну университети]]|Дини=[[квакер]]|Юйдеги=[[Тельма Кэтрин Райан «Пэт»]]|Къол салыу=Richard M. Nixon signature.png|Сабийлери=<b>къызлары</b>: Трисия Никсон-Кокс эм Джулия Никсон-Эйзенхауер|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Суратны суратлауу=Официал сураты (1972)|Башланнганы=[[1969 джыл]]ны 20 январдан|Аягъы=[[1974 джыл]]ны 9 августгъа|викигёзен=Richard Nixon}} '''Ричард Милхауз Никсон''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Richard Milhous Nixon''; туугъаны [[1913 джыл|1913 джылны]] 9 январда, [[Йорба-Линда]], [[Калифорния]] штат, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1994 джыл|1994 джылны]] 22 апрелде, [[Нью-Йорк]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 37-чи (1969—1974) [[АБШ-ны президенти]] эмда 36-чи (1953—1961) [[АБШ-ны вице-президенти]]<ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/nikson-richard Никсон, Ричард]/ tass.ru</ref>. Болджалы бошалмагъанлай отставкагъа чыкгъан АБШ-ны джангыз бир президенти. [[1946 джыл|1946 джылда]] Калифорниядан АБШ-ны Келечилени Палатасына сайлангъанды.1950 джылда уа сентагъа сайлангъанды. 1953 джылда [[Дуайт Эйзенхауэр]] президент аны кесине вице-президентге алыб ала сайлауда хорладыла. 1960 джылда президент сайлаугъанда аз озду [[Джон Фицджералд Кеннеди|Джон Кеннедиге]] эмда 1962 джылда Калифорнияны губернаторну сайлауда озду. 1968 джылда болгъан АБШ-ны президентни сайлаугъа къатышыб ол заманда ишлеген [[Хьюберт Хамфри]] вице-президентни хорлады. [[1973 джыл|1973 джылда]] президент болуб [[Вьетнам|Вьетнамдан]] американы аскерни чыгъарыуну бошады. == Белгиле == <references /> {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Ричард Никсон]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] ibssraa4hi97l764c9563nqdz1p2uaz 0 18720 125621 124713 2026-08-16T13:26:03Z DarqaviPalladin 4737 125621 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Сурат=37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (1964)|Аты=Линдон Джонсон|Номери=36|Оригинал аты=Lyndon Baines Johnson|Башланнганы=[[1963 джыл]]ны 22 ноябрдан|Аягъы=[[1969 джыл]]ны 20 январгъа|Вице-президент=(1963—1965) бош къуллукъ <br> [[Хьюберт Хамфри]] (1965—1969)|Алдагъы=[[Джон Фицджералд Кеннеди|Джон Кеннеди]]|Эндиги=[[Ричард Никсон]]|Туугъан кюню=[[1908 джыл]]ны 27 августда|Ёлген кюню=[[1973 джыл]]ны 22 январда|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Туугъан джери=[[Стонуолл (Техас)|Стонуолл]], [[Гиллеспи (округ)|Гиллеспи]], <br>{{Байракъландырыу|Техас}}|Юйдеги=[[Леди Бёрд Джонсон]]|Сабийлери=Линда Берд Джонсон Роб эм Люси Бэйнс Джонсон|Окъуу=[[Техасны университети]]<br>[[Джорджтаун университет]]|Дини=[[Реставрационизмлик]]|Къол салыу=Lyndon B. Johnson signature 2.svg|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}} {{Кюмюш джулдуз (АБШ)}}|викигёзен=Lyndon B. Johnson}} '''Линдон Бэйнс Джонсон''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Lyndon Baines Johnson''; туугъаны [[1908 джыл|1908 джылны]] 27 августда, [[Стоунволл (Техас)|Стоунволл]], [[Гиллеспи (Техас, округу)|Гиллеспи]] округ, [[Техас]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1973 джыл|1973 джылны]] 22 январда, Стоунволл, Гиллеспи округ, Техас, АБШ), аны бла бирге '''LBJ''' аты бла белгили — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 36-чи [[АБШ-ны президенти]] (1963—1969) эмда 37-чи [[АБШ-ны вице-президенти]] (1961—1963; [[Джон Фицджералд Кеннеди|Джон Кеннеди]] президент болгъан заманында). Президент постгъа сайлангъандан дери 1937—1949 джыллада Техасны 10-чу сайлангъан округдан [[АБШ-ны Келечилени палатасы|АБШ-ны Келечилени палатасында]] олтургъанды эмда 1949—1961 джыллада Техас штатдан сенатор болгъанды<ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/1600/presidents/lyndonbjohnson Lyndon B. Johnson]</ref>. Адамны праваланы сакълаугъа улл тюрлендириуню къозгъагъан адамды. Бютюн да [[1964 джыл|1964 джылда]] раса дискриминацияны тыйгъан Граждан праваланы юсюнден законнгъа къол салды. == Белгиле == <references /> {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Линдон Джонсон]] [[Категория:Демократ партияны членлери]] eok49bw3k5nnr47wx5cjzyz6le4f6kj 0 19155 125619 124650 2026-08-16T13:24:53Z DarqaviPalladin 4737 125619 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Гарри Трумэн|Сурат=TRUMAN 58-766-06 (cropped).jpg|Оригинал аты=Harry Truman|Номери=33|Суратны суратлауу=Официал сураты (1947)|Вице-президент=[[Олбен Баркли]]|Алдагъы=[[Франклин Рузвельт]]|Эндиги=[[Дуайт Эйзенхауэр]]|Башланнганы=[[1945 джыл]]ны 12 апрелден|Аягъы=[[1953 джыл]]ны 20 январгъа|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Дини=[[Баптистлик]]|Юйдеги=[[Бесс Уолесс Трумэн]] (1885—1982)|Сабийлери=Маргарет Трумэн (1924—2008)|Къол салыу=Harry S. Truman signature.png|Окъуу=Миссури-Канзас-Сити Университетни юристлик школу|Туугъан кюню=1884 джылны 8 майда|Ёлген кюню=1972 джылны 26 декабрда|Туугъан джери=[[Ламар (Миссури)|Ламар]], {{Байракъландырыу|Миссури (штат)}}|викигёзен=Harry S. Truman}} '''Гарри С. Трумэн''' ({{Lang-en|Harry S. Truman}}; туугъаны [[1884 джыл|1884 джылны]] 8 майда; [[Ламар (Миссури)|Ламар]], [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1972 джыл|1972 джылны]] 26 декабрда, [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 33-чю (1945—1953) [[АБШ-ны президенти]] эмда 34-чю ([[1945 джыл|1945]]) [[АБШ-ны вице-президенти]]. 1935—1945 джыллада Демократ партиядан, Миссури штатдан [[АБШ-ны Сенаты|АБШ-ны Сенатны]] члены. [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтны]] «Джангы курс» социал-экономика тюрлендириулени андан ары бардырыргъанды. АБШ-ны сауутлу кючлени полковники ([[1932 джыл|1932]]). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Гарри Трумэн]] [[Категория:Демократ партияны членлери]] err8olbmo7dial2b7c6ahai4lnq67ik 0 19174 125623 124652 2026-08-16T13:27:31Z DarqaviPalladin 4737 125623 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Калвин Кулидж|Сурат=Calvin Coolidge cph.3g10777.jpg|Суратны суратлауу=Массачусетсни губернатор болгъан заманда (1919)|Номери=30|Оригинал аты=Calvin Coolidge|Алдагъы=[[Уоррен Гардинг]]|Эндиги=[[Герберт Гувер]]|Башланнганы=[[1923 джыл]]ны 2 августдан|Аягъы=[[1929 джыл]]ны 4 мартгъа|Дини=[[конгрегационалистик]]|Юйдеги=[[Грейс Кулидж]]|Сабийлери=Джон Кулидж, Калвин Кулидж (кичи)|Къол салыу=C Coolidge signature.svg|Туугъан кюню=[[1872 джыл]]ны 4 июлда|Ёлген кюню=[[1933 джыл]]ны 5 январда|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Туугъан джери=Плимут-Нотч, Уинсор округ, {{Байракъландырыу|Вермонт}}|Вице-президент=(1923 — 1925) бош къуллукъ<br>(1925 — 1929) [[Чарльз Дауэс]]|Окъуу=[[Амхерст колледж]]|викигёзен=Calvin Coolidge}} '''Калвин Кулидж''' ({{lang-en|Calvin Coolidge}}; туугъан аты — '''Джон Калвин Кулидж—кичи''' ({{lang-en|John Calvin Coolidge Jr.}}; туугъаны [[1872 джыл|1872 джылны]] 4 июлда, [[Плимут-Нотч]], [[Вермонт]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — [[1933 джыл|1933 джылны]] 5 январда, [[Нортгемптон (Массачусетс)|Нортгемптон]], [[Массачусетс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 29-чю (1923—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]] эмда 30-чю (1923—1929) [[АБШ-ны президенти]], 1907-1909 джыллада Хампшир округдан [[Массачусетсни Келечилени Палатасы|Массачусетсни Келечилени Палатасыны]] члени, Нортгемптон шахарны мэры (1910—1912), [[Массачусетсны Сенаты|Массачусетсны Сенатыны]] члени (1912—1915), Массачусет штатны Сенатыны председатели (1914—1915), Массачусет штатны 46-чи вице-губернаторы (1916—1919) эмда 48-чи губернаторы (1919—1921). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Калвин Кулидж]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] 4uz1dvcvagwpedaxqbwehx9sxdxgshl 0 19183 125624 124911 2026-08-16T13:27:43Z DarqaviPalladin 4737 125624 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Теодор Рузвельт|Оригинал аты=Theodore Roosevelt Jr|Сурат=Theodore Roosevelt by the Pach Bros (4x5 cropped) (2).jpg|Суратны суратлауу=1904 джылда этилген сураты|Номери=26|Башланнганы=[[1901 джыл]]ны 14 сентябрдан|Аягъы=[[1909 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=(1901—1905) бош къуллукъ<br> [[Чарлз Фэрбенкс]]|Алдагъы=[[Уильям Мак-Кинли]]|Эндиги=[[Уильям Тафт]]|Туугъан кюню=[[1858 джыл]]ны 27 октябрда|Туугъан джери=[[Манхэттен]], [[Нью-Йорк]],<br> {{Байракъландырыу|Нью-Йорк (штат)}}|Ёлген кюню=[[1919 джыл]]ны 6 январда|Юйдеги=1) Элис Хатауэй Ли Рузвельт <br>2) [[Эдит Рузвельт]]|Къол салыу=Theodore Roosevelt Signature-2.svg|викигёзен=Theodore Roosevelt|Сабийлери=<b>уланлары</b>: III Теодор, Кермит, Арчи эм Квентин<br> <b>къызлары</b>: Элис эм Этель|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]] (1880—1912; 1916—1919)<br> [[Прогрессив партия (АБШ, 1912)|Прогрессив партия]] (1912—1916)|Окъуу=[[Гарвард университет]]<br> [[Колумбия университет]]|Дини=англиканлыкъ (Епископал клиса)}} '''Теодор Рузвельт-кичи''' ({{lang-en|Theodore Roosevelt Jr.}}; туугъаны [[1858 джыл|1858 джылны]] 27 октябрда, [[Нью-Йорк]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1919 джыл|1919 джылны]] 6 январда, [[Сагамор-Хилл]], [[Ойстер-Бей (Нью-Йорк штат)|Ойстер-Бей]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк (штат)|штат]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 26-чи [[АБШ-ны президенти]] (1901—1909), эмда 25-чи [[АБШ-ны вице-президенти]] (1901 джылны 4 мартдан — 14 сентябргъа), 1906 джылны мамырлыкъ [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Теодор Рузвельт]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] d0tcezmkef4nzl4gqyaef1v01vbrwxm 0 19196 125618 124935 2026-08-16T13:23:48Z DarqaviPalladin 4737 125618 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Джордж Буш (тамада)|Оригинал аты=George Bush Sr.|Сурат=George H. W. Bush presidential portrait (cropped) (2).jpg|Номери=41|Башланнганы=[[1989 джыл]]ны 20 январдан|Аягъы=[[1993 джыл]]ны 20 январгъа|Вице-президент=[[Дэн Куэйл]]|Алдагъы=[[Рональд Рейган]]|Эндиги=[[Билл Клинтон]]|Туугъан кюню=[[1924 джыл]]ны 12 июнда|Юйдеги=[[Барбара Буш]] (1925—2018)|Сабийлери=<b>уланлары</b>: [[Джордж Буш (кичи)|Джордж]] (1946), Джеб (1953), Нил (1955) эм Марвин Пирс (1956)<br><b>къызлары</b>: Полина Робинсон (1949—1953) эм Дороти Уокер (1959)|Дини=англиканлыкъ (Епископал клиса)|Окъуу=[[Йель университет]]|Къол салыу=George HW Bush Signature.svg|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Ёлген кюню=[[2018 джыл]]ны 30 ноябрда|Туугъан джери=[[Милтон (Массачусетс)|Милтон]], {{Байракъландырыу|Массачусетс}}|Суратны суратлауу=Официал сураты (1989)|викигёзен=George H. W. Bush|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}}}} '''Джордж Герберт Уокер Буш''', эмда '''Джордж Буш —''' '''тамада''' деб айтылган ({{lang-en|George Herbert Walker Bush}}; туугъаны [[1924 джыл|1924 джылны]] 12 июньда, [[Милтон (Массачусетс)|Милтон]], [[Массачусетс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[2018 джыл|2018 джылны]] 30 ноябрда, [[Хьюстон]], [[Техас]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, сатуу алуу ишчи, дипломат, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 41-чи [[АБШ-ны президенти]] (1989—1993) эмда 43-чю [[АБШ-ны вице-президенти]] (1981—1989; [[Рональд Рейган]] президент болгъан заманында). 1967—1971 джыллада Техасны 7-чи округдан олтургъан АБШ-ны Келечилени Палатасыны члени, андан сора [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО]]-да АБШ-ны посолу (1971—1973), [[Къытай Халкъ Республика|Къытайда]] посолу (1974—1975) эмда [[Ара тахса би­лиу управление|АТБУ]]-ну директору (1976—1977). АБШ АХК-ны запасны лейтенанты (1945). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Джордж Буш (тамада)]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] e5wzb9tfm5daa8kyy8l022nhikfdmux 0 19394 125708 125600 2026-08-17T06:21:58Z Tawlu 10637 125708 wikitext text/x-wiki {{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]] Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]] атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}} '''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]<nowiki/>ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. <ref> https://www.britannica.com/biography/Muhammad</ref> Атын айтсала "саллаллаху алейхи уасаллам" дейле, бир заманлада "уаалихи" бла "уасахбихи" къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре <ref> [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] </ref>. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.<ref> [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) </ref><ref> [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)</ref> [[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю. ==Сийрасыны манбалары== Файгъамбарны сийрасыны (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: ===Къуран=== Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: <blockquote> إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩ Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге "Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма" деб джууаб берди. - Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят <ref> https://quran.com/ru/трофеи/9</ref> </blockquote> Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]]. ===Сюннет=== [[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]] '''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла, [[Шиилик|шиилеге]] кёре уа Аль-Кафи бла башха китабла. ===Шимаил китабла=== ===Башха манбала=== ==Насабы бла аты== Толу аты: Абулкъасым (Къасымны атасы) Мухаммад бин Абдиллях бин Абдилмуталиб (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин Исмайыл бин Ибрахим. Аллахны Келичисини кёб аты барды: <br>- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) <ref>Къуран Фатх:29</ref><br>- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) <ref>Къуран Сафф:6</ref><br>- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) <ref>Къуран ал-Ахзаб:46</ref> <br>- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) <ref>Къуран ал-Анбия:107</ref> <br>- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) <ref>Къуран ат-Тауба:128</ref> <br>- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) <ref>Къуран ал-Гъашия:21</ref> <br>- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) <br>- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ал-Музаммил''' <ref>Къуран ал-Музаммил:1</ref> ==Уахыйгъа дери джашауу== [[Категория:Исламда файгъамбарла]] [[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]] [[Категория:Ислам]] 8agsam0z9de3j4spouln3sr4vk4tous 125712 125708 2026-08-17T07:10:37Z Tawlu 10637 #article-section-source-editor 125712 wikitext text/x-wiki {{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]] Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]] атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}} '''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]<nowiki/>ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. <ref> https://www.britannica.com/biography/Muhammad</ref> Атын айтсала "саллаллаху алейхи уасаллам" дейле, бир заманлада "уаалихи" бла "уасахбихи" къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре <ref> [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] </ref>. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.<ref> [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) </ref><ref> [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)</ref> [[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю. ==Сийрасыны манбалары== Файгъамбарны сийрасыны (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: ===Къуран=== Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: <blockquote> إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩ Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге "Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма" деб джууаб берди. - Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят <ref> https://quran.com/ru/трофеи/9</ref> </blockquote> Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]]. ===Сюннет=== [[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]] '''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла. Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. <ref> https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 </ref> Хадислени кертиликлери "джарх была та'дил" метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. <ref> https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 </ref> ===Шимаил китабла=== ===Башха манбала=== ==Насабы бла аты== Толу аты: Абулкъасым (Къасымны атасы) Мухаммад бин Абдиллях бин Абдилмуталиб (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин Исмайыл бин Ибрахим. Аллахны Келичисини кёб аты барды: <br>- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) <ref>Къуран Фатх:29</ref><br>- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) <ref>Къуран Сафф:6</ref><br>- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) <ref>Къуран ал-Ахзаб:46</ref> <br>- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) <ref>Къуран ал-Анбия:107</ref> <br>- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) <ref>Къуран ат-Тауба:128</ref> <br>- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) <ref>Къуран ал-Гъашия:21</ref> <br>- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) <br>- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ал-Музаммил''' <ref>Къуран ал-Музаммил:1</ref> ==Уахыйгъа дери джашауу== [[Категория:Исламда файгъамбарла]] [[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]] [[Категория:Ислам]] 686lrg12lilhx0lpsz17fcc440zj6e2 125723 125712 2026-08-17T10:43:14Z Tawlu 10637 #article-section-source-editor 125723 wikitext text/x-wiki {{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]] Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]] атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}} '''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]<nowiki/>ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. <ref> https://www.britannica.com/biography/Muhammad</ref> Атын айтсала "саллаллаху алейхи уасаллам" дейле, бир заманлада "уаалихи" бла "уасахбихи" къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре <ref> [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] </ref>. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.<ref> [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) </ref><ref> [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)</ref> [[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю. ==Сийрасыны манбалары== Файгъамбарны сийрасыны (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: ===Къуран=== Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: <blockquote> إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩ Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге "Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма" деб джууаб берди. - Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят <ref> https://quran.com/ru/трофеи/9</ref> </blockquote> Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]]. ===Сюннет=== [[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]] '''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла. Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. <ref> https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 </ref> Хадислени кертиликлери "джарх была та'дил" метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. <ref> https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 </ref> ===Шимаил китабла=== ===Башха манбала=== ==Насабы бла аты== Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]]. Аллахны Келичисини кёб аты барды: <br>- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) <ref>Къуран Фатх:29</ref><br>- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) <ref>Къуран Сафф:6</ref><br>- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) <ref>Къуран ал-Ахзаб:46</ref> <br>- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) <ref>Къуран ал-Анбия:107</ref> <br>- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) <ref>Къуран ат-Тауба:128</ref> <br>- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) <ref>Къуран ал-Гъашия:21</ref> <br>- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) <br>- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ал-Музаммил''' <ref>Къуран ал-Музаммил:1</ref> ==Уахыйгъа дери джашауу== [[Категория:Исламда файгъамбарла]] [[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]] [[Категория:Ислам]] 66tjewftqcly3d12uj5316i5lj5dvvf 0 19398 125625 125540 2026-08-16T13:27:57Z DarqaviPalladin 4737 125625 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Честер Артур|Оригинал аты=Chester A. Arthur|Сурат=Chester Alan Arthur.jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (1882)|Номери=21|Алдагъы=[[Джеймс Гарфилд]]|Эндиги=[[Гровер Кливленд]]|Башланнганы=[[1881 джыл]]ны 19 сентябрдан|Аягъы=[[1885 джыл]]ны 4 мартгъа|Къол салыу=Chester Alan Arthur Signature.svg|Юйдеги=[[Эллен Льюис Хёрндон Артур]]|Дини=Англиканлыкъ (Епископал клиса)|Сабийлери=Уильям Льюис Артур,<br> II Честер Алан Артур,<br> Эллен Херндон Артур|викигёзен=Chester A. Arthur|Туугъан кюню=[[1829 джыл]]ны 5 октябрда|Ёлген кюню=[[1886 джыл]]ны 18 ноябрда|Туугъан джери=[[Фэрфилд (Вермонт)|Фэрфилд]], {{Байракъландырыу|Вермонт}}|Окъуу=[[Юнион-колледж]] (1848) <br>Штатны эм миллетни юрист школасы (1853)|Партиясы=[[Виг партия (АБШ)|Виг партия]] <br>[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Вице-президент=бош къуллукъ}} '''Честер Алан Артур''' ({{lang-en|Chester Alan Arthur}}; туугъаны [[1829 джыл|1829 джылны]] 5 октябрда, [[Фэрфилд (Вермонт)|Фэрфилд]], [[Вермонт]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1886 джыл|1886 джылны]] 18 ноябрда, [[Нью-Йорк]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 21-чи [[АБШ-ны президенти]] (1881—1885) эмда 20-чи [[АБШ-ны вице-президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны вице-президенти|вице-президенти]] (1881 джылны 4 мартдан 19 сентябргъа дери). Президент [[Джеймс Гарфилд]] ёлтюрюлгенден сора аны президент къуллугъунда алышындыргъанды == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Честер Артур]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] 8mndbiopwdcqhl40h0ym96lz5el8d9p 0 19412 125626 125606 2026-08-16T13:28:12Z DarqaviPalladin 4737 125626 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Эндрю Джонсон|Оригинал аты=Andrew Johnson|Сурат=Andrew Johnson photo portrait head and shoulders, c1870-1880-Edit1.jpg|Номери=17|Суратны суратлауу=1870 джылны чакълы этилген сураты|Башланнганы=[[1865 джыл]]ны 15 апрелден|Аягъы=[[1869 джыл]]ны 4 мартгъа|Алдагъы=[[Авраам Линкольн]]|Эндиги=[[Улисс Грант]]|Вице-президент=бош къуллукъ|Юйдеги=[[Элиза МакКардл Джонсон]]|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]] (1839—1864, 1868—1875),<br>[[Миллет бирликни партия (АБШ)|Миллет бирликни партия]] (1864—1868)|Туугъан кюню=[[1808 джыл]]ны 29 декабрда|Ёлген кюню=[[1875 джыл]]ны 31 июлда|Къол салыу=Andrew Johnson Signature.svg|викигёзен=Andrew Johnson|Сабийлери=Марта, Чарльз, Мэри, Роберт, Эндрю|Туугъан джери=[[Роли (Шимал Каролина)|Роли]], {{Байракъландырыу|Шимал Каролина}}|Дини=конфесиядан тышында христианлыкъ}} '''Эндрю Джонсон''' ({{lang-en|Andrew Johnson}}; туугъаны [[1808 джыл|1808 джылны]] 29 декабрда, [[Роли (Шимал Каролина)|Роли]], [[Шимал Каролина]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], — ёлгени [[1875 джыл|1875 джылны]] 31 июлда, [[Элизабеттон]], [[Теннесси]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, Миллет бирликни партиядан 17-чи [[АБШ-ны президенти]] (1865—1869) эмда 16-чи [[АБШ-ны вице-президенти]] (1865 джылны 15 апрелден — 4 мартгъа дери). Биринчи [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партияны]] келечиси болуп 1864 джылда [[Республикан партия (АБШ)|республикачы]] [[Авраам Линкольн|А. Линкольн]] бла бирге вице-президент къуллукъа сайланнганды. Эндрю Джонсон президент заманда АБШ [[Росей империя|Росей империядан]] [[Аляска|Алясканы]] сатыб алгъанды (1867). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Эндрю Джонсон]] [[Категория:Демократ партияны членлери]] ombepb2l0czyh1xs0empvlyv92rsyp6 10 19414 125615 125614 2026-08-16T13:10:16Z DarqaviPalladin 4737 125615 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = АБШ-ны вице-президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of the United States.svg|24px|link=]] [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны вице-президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Seal of the Vice President of the United States.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = [[XVIII ёмюр|XVIII ёмюрде]] |список1 = [[Джон Адамс]] • [[Томас Джефферсон]] |заголовок2 = [[XIX ёмюр|XIX ёмюрде]] |список2 = [[Аарон Берр]] • [[Джордж Клинтон]] • [[Элбридж Герри]] • [[Дэниел Томпкинс]] • [[Джон Кэлхун]] • [[Мартин Ван Бюрен]] • [[Ричард Джонсон]] • [[Джон Тайлер]] • [[Джордж Даллас]] • [[Миллард Филлмор]] • [[Уильям Кинг]] • [[Джон Брекинридж]] • [[Ганнибал Гэмлин]] • [[Эндрю Джонсон]] • [[Шайлер Колфакс]] • [[Генри Уилсон]] • [[Уильям Уилер]] • [[Честер Артур]] • [[Томас Хендрикс]] • [[Леви Мортон]] • [[Эдлай Стивенсон]] • [[Гаррет Хобарт]] |заголовок3 = [[XX ёмюр|XX ёмюрде]] |список3 = [[Теодор Рузвельт]] • [[Чарлз Фэрбенкс]] • [[Джеймс Шерман]] • [[Томас Маршалл]] • [[Калвин Кулидж]] • [[Чарлз Дауэс]] • [[Чарлз Кёртис]] • [[Джон Гарнер]] • [[Генри Уоллес]] • [[Гарри Трумэн]] • [[Олбен Баркли]] • [[Ричард Никсон]] • [[Линдон Джонсон]] • [[Хьюберт Хамфри]] • [[Спиро Агню]] • [[Джеральд Форд]] • [[Нельсон Рокфеллер]] • [[Уолтер Мондейл]] • [[Джордж Буш (тамада)]] • [[Дэн Куэйл]] • [[Альберт Гор]] |заголовок4 = [[XXI ёмюр|XXI ёмюрде]] |список4 = [[Дик Чейни]] • [[Джо Байден]] • [[Майк Пенс]] • [[Камала Харрис]] • [[Джей Ди Вэнс]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] [[Категория:АБШ-ны шаблонлары]] </noinclude> 6pzcwksn5uz8snfjbpsy3ylj5gu50sv 125617 125615 2026-08-16T13:22:26Z DarqaviPalladin 4737 125617 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = АБШ-ны вице-президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of the Vice President of the United States.svg|24px|link=]] [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны вице-президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Seal of the Vice President of the United States.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = [[XVIII ёмюр|XVIII ёмюрде]] |список1 = [[Джон Адамс]] • [[Томас Джефферсон]] |заголовок2 = [[XIX ёмюр|XIX ёмюрде]] |список2 = [[Аарон Берр]] • [[Джордж Клинтон]] • [[Элбридж Герри]] • [[Дэниел Томпкинс]] • [[Джон Кэлхун]] • [[Мартин Ван Бюрен]] • [[Ричард Джонсон]] • [[Джон Тайлер]] • [[Джордж Даллас]] • [[Миллард Филлмор]] • [[Уильям Кинг]] • [[Джон Брекинридж]] • [[Ганнибал Гэмлин]] • [[Эндрю Джонсон]] • [[Шайлер Колфакс]] • [[Генри Уилсон]] • [[Уильям Уилер]] • [[Честер Артур]] • [[Томас Хендрикс]] • [[Леви Мортон]] • [[Эдлай Стивенсон]] • [[Гаррет Хобарт]] |заголовок3 = [[XX ёмюр|XX ёмюрде]] |список3 = [[Теодор Рузвельт]] • [[Чарлз Фэрбенкс]] • [[Джеймс Шерман]] • [[Томас Маршалл]] • [[Калвин Кулидж]] • [[Чарлз Дауэс]] • [[Чарлз Кёртис]] • [[Джон Гарнер]] • [[Генри Уоллес]] • [[Гарри Трумэн]] • [[Олбен Баркли]] • [[Ричард Никсон]] • [[Линдон Джонсон]] • [[Хьюберт Хамфри]] • [[Спиро Агню]] • [[Джеральд Форд]] • [[Нельсон Рокфеллер]] • [[Уолтер Мондейл]] • [[Джордж Буш (тамада)]] • [[Дэн Куэйл]] • [[Альберт Гор]] |заголовок4 = [[XXI ёмюр|XXI ёмюрде]] |список4 = [[Дик Чейни]] • [[Джо Байден]] • [[Майк Пенс]] • [[Камала Харрис]] • [[Джей Ди Вэнс]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] [[Категория:АБШ-ны шаблонлары]] </noinclude> 3l3g9llm95hyu41yi9gayv1ftbvqsj1 0 19415 125627 2026-08-16T14:20:33Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-krc|Хубийланы Исламны джашы Владимир}}''Владимир Исламович Хубиев''; туугъаны 1932 джылны 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Карачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [...' 125627 wikitext text/x-wiki '''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-krc|Хубийланы Исламны джашы Владимир}}''Владимир Исламович Хубиев''; туугъаны 1932 джылны 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Карачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]] — ёлгени 2004 джылны 17 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес|Карачай-Черкес республика]], [[Росей]]) — совет эм росейни кърал эмда политика къуллукъчу, Карачай-Черкес облисполкомну председатели (1979—1992), Министр советни председатели, Карачай-Черкесияны башчисы (1992—1999). == Белгиле == c1i2zynsh41nnmbkbwcr7hx839sf0u1 125628 125627 2026-08-16T14:21:12Z DarqaviPalladin 4737 125628 wikitext text/x-wiki '''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-ru|Владимир Исламович Хубиев}}; туугъаны 1932 джылны 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Карачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]] — ёлгени 2004 джылны 17 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес|Карачай-Черкес республика]], [[Росей]]) — совет эм росейни кърал эмда политика къуллукъчу, Карачай-Черкес облисполкомну председатели (1979—1992), Министр советни председатели, Карачай-Черкесияны башчисы (1992—1999). == Белгиле == ba2l5dyajzcm7iz2codxrpcgntex207 125629 125628 2026-08-16T14:23:33Z DarqaviPalladin 4737 125629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vladimir Khubiev.jpg|мини]] '''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-ru|Владимир Исламович Хубиев}}; туугъаны [[1932 джыл|1932 джылны]] 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Къарачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]] — ёлгени [[2004 джыл|2004 джылны]] 17 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республика]], [[Росей]]) — совет эм росейни кърал эмда политика къуллукъчу, Къарачай-Черкес облисполкомну председатели (1979—1992), Министр советни председатели, Къарачай-Черкесияны башчисы (1992—1999). == Белгиле == 8c3qnjuyjn0viescnwo1w6cluaafe3i 125632 125629 2026-08-16T14:35:56Z DarqaviPalladin 4737 125632 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vladimir Khubiev.jpg|мини]] '''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-ru|Владимир Исламович Хубиев}}; туугъаны [[1932 джыл|1932 джылны]] 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Къарачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]] — ёлгени [[2004 джыл|2004 джылны]] 17 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республика]], [[Росей]]) — совет эм росейни кърал эмда политика къуллукъчу, Къарачай-Черкес облисполкомну председатели (1979—1992), Министр советни председатели, Къарачай-Черкесияны башчисы (1992—1999). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} 7saoiglyjxv2kxnibua77n9ye189apt 125650 125632 2026-08-16T19:48:18Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125650 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vladimir Khubiev.jpg|мини]] '''Хубийланы Исламны джашы Владимир''' ({{lang-ru|Владимир Исламович Хубиев}}; туугъаны [[1932 джыл|1932 джылны]] 26 мартда, [[Архыз]], [[Зеленчук район]], [[Къарачай автоном область|Къарачай АО]], [[Росей Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]] — ёлгени [[2004 джыл|2004 джылны]] 17 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес|Къарачай-Черкес республика]], [[Росей]]) — совет эм росейни кърал эмда политика къуллукъчу, Къарачай-Черкес облисполкомну председатели (1979—1992), Министр советни председатели, Къарачай-Черкесияны башчисы (1992—1999). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Хубийланы Владимир]] g52enhcb4v3o5gh0kb8b3cd6jqmo2u0 10 19416 125630 2026-08-16T14:33:36Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{Навигационная таблица |аты = КъЧР-ны президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|24px|link=]] [[КъЧР-ны президентлери|КъЧР-ны президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = Файл...' 125630 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = КъЧР-ны президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|24px|link=]] [[КъЧР-ны президентлери|КъЧР-ны президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Standard of the President of the Republic of Karachay-Cherkessia.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |список1 = [[Хубийланы Владимир]] • [[Семенланы Магометни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] • [[Батдыланы Мустафа]] • [[Эбзеланы Борис]] • [[Темрезланы Рашид]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] [[Категория:АБШ-ны шаблонлары]] </noinclude> hd1r1c6zgn7skw4kbr2d0aff76gf9uw 125631 125630 2026-08-16T14:33:49Z DarqaviPalladin 4737 125631 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = КъЧР-ны президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|24px|link=]] [[КъЧР-ны президентлери|КъЧР-ны президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Standard of the President of the Republic of Karachay-Cherkessia.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |список1 = [[Хубийланы Владимир]] • [[Семенланы Магометни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] • [[Батдыланы Мустафа]] • [[Эбзеланы Борис]] • [[Темрезланы Рашид]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 47jv7od0oe7kqq8e70ukggytvk7395a 125634 125631 2026-08-16T14:40:18Z DarqaviPalladin 4737 125634 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = КъЧР-ны президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|24px|link=]] [[КъЧР-ны башчилары эм президентлери|КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Standard of the President of the Republic of Karachay-Cherkessia.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |список1 = [[Хубийланы Владимир]] • [[Семенланы Магометни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] • [[Батдыланы Мустафа]] • [[Эбзеланы Борис]] • [[Темрезланы Рашид]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] </noinclude> klt4f884yodlce7yqcwle7zqjjx2r5m 125678 125634 2026-08-16T20:41:48Z DarqaviPalladin 4737 125678 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = КъЧР-ны президентлери |башлыкъ = [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|24px|link=]] [[КъЧР-ны башчилары эм президентлери|КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Standard of the President of the Republic of Karachay-Cherkessia.svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |список1 = [[Хубийланы Владимир]] • [[Семенланы Магометни джашы Владимир|Семенланы Владимир]] • [[Батдыланы Мустафа]] • [[Эбзеланы Борис]] • [[Темирезланы Рашид]] }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 35njywjgx1itri1lj6jc1niztqk8nqo 0 19417 125635 2026-08-16T17:35:24Z Къарачайлы 96 [[Экинчи силез уруш]] бетге джиберилди 125635 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Экинчи силез уруш]] dquq2a8yljdls9yj14bqvjadz0r9wdc 125636 125635 2026-08-16T17:38:12Z Къарачайлы 96 Джангдына джибериу нюзюрю [[Экинчи силез уруш]] орнуна [[Экинчи Силез уруш]] болуб тюрленди 125636 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Экинчи Силез уруш]] 277ahsfgu8tnu8hp1mmln578cs7xkoz 0 19418 125637 2026-08-16T18:02:07Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат= [[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg |мини]] датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], Силезия (провинция...' 125637 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат= [[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg |мини]] датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]|къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])* {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония кюрфюрстлукъ]]|командир1=* {{Флаг Пруссии (1701-1750)|22px}} [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридрих II]] * {{Флаг Пруссии (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (князь Ангальт-Дессау)|Леопольд Ангальт-Дессауский]]|командир2=* {{флаг Священной Римской империи|22px}} [[Мария Терезия]] * {{флаг Священной Римской империи|22px}} [[Карл Александр, принц Лотарингский|Карл Лотарингский]] * {{Флаг|Саксония (курфюршество)}} [[Август III|Фридрих Август II]] * {{Флаг|Саксония (курфюршество)}} [[Иоганн Адольф II (герцог Саксен-Вейсенфельский)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфельский]] * {{Флаг|Саксония (курфюршество)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}} 0lsh8gjkn9udtoqdxdfnyqo8wruo5f5 125638 125637 2026-08-16T18:10:41Z Къарачайлы 96 125638 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат= [[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]] |датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]|къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])* {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония кюрфюрстлукъ]]|командир1=* {{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] * {{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2=* {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]] * {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] * {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] * {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] * {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}} tts5k6vc2s48if4kbk2980dazk5nhy2 125644 125638 2026-08-16T18:17:36Z Къарачайлы 96 125644 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат= [[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]] |датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]] |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])<br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония кюрфюрстлукъ]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] <br> {{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]] <br> {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}} 2p0orn715kjdj47m8msccvyvmu5abk1 125648 125644 2026-08-16T18:41:03Z Къарачайлы 96 125648 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат= [[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]] |датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]] |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])<br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] <br> {{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]] <br> {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] <br> {{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}} '''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}</ref>. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла. [[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла. Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонией]] и [[Голландская республика|Голландской Республикой]], направленный на противодействие Франкфуртской Лиге и восстановление традиционных границ [[Габсбургская монархия|Габсбургской монархии]]. По условиям договора курфюрст Саксонии [[Август III|Фридрих Август II]] выставлял 30 000 солдат в обмен на денежные субсидии от «морских держав» — британцев и голландцев<ref>Carlyle, Thomas. "Chapter XII." In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.</ref>. На стороне Австрии выступила также [[Сардинское королевство|Сардиния]]. Война вновь завершилась победой Пруссии. Австрия вынуждена была окончательно проститься с надеждами вернуть [[Силезия|Силезию]]. == Начало войны == [[Фридрих II Великий|Фридрих II]] вторгся в австрийскую [[Богемия|Богемию]] под предлогом поддержки власти [[Карл VII (император Священной Римской империи)|императора Карла VII]], воспользовавшись при этом удалённостью австрийской армии, которая в этот момент переправлялась через [[Рейн]] по пути во [[Фландрия (историческая область)|Фландрию]]. [[11 сентября]] [[1744 год]]а [[Прага]] была осаждена, а [[16 сентября]] взята штурмом. Далее последовали следующие события<ref name="Second Silesian War">Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1864a. — Vol. IV.</ref>. Когда австрийские войска были выведены из Баварии, чтобы отреагировать на прусское вторжение в Богемию, император [[Карл VII (император Священной Римской империи)|Карл VII]] восстановил контроль над своей столицей в Мюнхене, но умер вскоре после переезда (20 января). Эти события привели к серьёзному сдвигу в направлении войны в Германии<ref name="Second Silesian War" />. Когда войска Пруссии были изгнаны из Богемии, Австрия возобновила наступление в Баварии в марте 1745 года, быстро преодолев оборону, восстановленную там зимой. 15 апреля австрийцы под командованием Кароя Йожефа Баттяни разгромили франко-баварскую армию в [[Сражение при Пфаффенхофене|битве при Пфаффенхофен]]е и полностью вытеснили союзные войска из Баварии.<ref name="Second Silesian War" /> После этого поражения [[Максимилиан III (курфюрст Баварии)|Максимилиан III Иосиф]], курфюрст Баварии (сын покойного императора Карла VII) заключил мир с Марией Терезией по [[Фюссенский мир|Фюссенскому договору]] 22 апреля. В договоре Максимилиан отказался от притязаний своего отца на австрийские земли и предоставил поддержку Стефана Лотарингского на предстоящих императорских выборах; в свою очередь, Мария Терезия задним числом признала легитимность Карла VII как императора Священной Римской империи<ref name="Second Silesian War" />. Это закрыло баварский театр войны за австрийское наследство, но война продолжалась в Силезии, Италии и Нидерландах. == Середина 1745 года == Заключив мир с Баварией, Австрия в конце апреля подготовилась к широкомасштабному вторжению в Силезию, бросив в Моравию армию Карла Лотарингского, а под Лейпцигом организовала саксонскую армию. Фридрих оставил гористую южную оконечность Верхней Силезии австрийскому авангарду пандуров, сосредоточил свою оборону вокруг города Франкенштейн в долине восточной Нейсе. Тем временем [[Леопольд I (князь Ангальт-Дессау)|Леопольд I, князь Ангальт-Дессау]], был поставлен командовать силами в Бранденбурге, чтобы предотвратить саксонское вторжение. В конце мая австрийско-саксонские войска переправились через [[Крконоше]] и разбили лагерь вокруг силезской деревни Гогенфридберг, где Фридрих утром 4 июня устроил внезапное наступление. Последовавшая [[битва при Гогенфридберге]] закончилась решающей победой Пруссии, в результате чего армия Карла Лотарингского в беспорядке отступила обратно в горы<ref name="Second Silesian War" />. Поражение Австрии при Гогенфридберге устранило любую непосредственную перспективу возвращения Силезии. Пруссаки последовали за отступающей австрийско-саксонской армией в Богемию, преследуя ее тыл до Кениггреца, где две армии расположились лагерем на противоположных сторонах [[Эльба (река)|Эльбы]]. Армии мало сражались в течение следующих двух месяцев, в то время как Фридрих добивался мирного соглашения, которое снова гарантировало бы ему контроль над Силезией<ref name="Second Silesian War" />. Готовность Великобритании субсидировать войну Австрии против Пруссии была значительно уменьшена из-за вспышки нового [[Восстание якобитов 1745 года|восстания якобитов]], и 26 августа Великобритания и Пруссия согласились на Ганноверскую конвенцию, по котором обе стороны признали немецкие владения друг друга (включая Прусскую Силезию), а Пруссия обязалась не добиваться территориальных выгод в Богемии или Саксонии в любом возможном мирном соглашении. С австрийской стороны Мария Терезия в середине года вела переговоры с немецкими курфюрстами о том, чтобы сделать её мужа императором Священной Римской империи теперь, когда баварский император умер. Императорские выборы 1745 года состоялись 13 сентября во Франкфурте, где [[Франц I Стефан|Франц Стефан Лотарингский]] действительно был выбран императором Францем I (несмотря на несогласие Пруссии и Пфальца), достигнув одной из главных целей Марии Терезии в войне. Тем временем запасы в прусском лагере в Богемии иссякли, и прусские войска постепенно были оттеснены австрийцами. 29 сентября армия Карла совершила внезапное нападение на лагерь Фридриха возле деревни Зоор, несмотря на это пруссаки победили в [[Сражение при Зооре|сражении при Зооре]]. Однако припасы пруссаков были исчерпаны, и они снова отошли на зиму в Верхнюю Силезию, вытеснив австрийские легкие войска<ref name="Second Silesian War" />. == Окончание кампании 1745 года == Пруссия и Великобритания надеялись, что поражения Австрии при Гогенфридберге и Зооре убедят Австрию прийти к соглашению и сконцентрировать свои усилия против Франции, но Мария Терезия была полна решимости продолжать борьбу. 29 августа Австрия и Саксония договорились о ещё одном наступательном союзе, направленном на захват территории Пруссии, и в начале ноября они начали новое наступление с нескольких направлений на Бранденбург. Австрийская армия принца Карла двинулась на север из Богемии в сторону [[Лужица|Лужицы]], в то время как основная саксонская армия под командованием [[Рутовский, Фридрих Август|Фридриха Августа Рутовского]] готовилась к атаке из западной Саксонии, надеясь вместе захватить Берлин и сразу положить конец войне. 8 ноября Фридрих был проинформирован об этих перемещениях и приказал Леопольду подготовил свои войска в западном Бранденбурге, а сам отправился в Нижнюю Силезию, чтобы собрать силы для отражения наступления Карла<ref name="Second Silesian War" />. Когда австрийцы подошли почти к границе Бранденбурга, 23 ноября Фридрих предпринял успешную внезапную атаку на лагерь Карла в Католиш-Хеннерсдорфе. Эта [[битва при Хеннерсдорфе]] закончилась уничтожением саксонских частей союзной армии, а более крупные австрийские силы были отбиты и рассеяны. Карл с остатками своей армии был вынужден отступить обратно в центральную Саксонию и Богемию, оставив Лужицу под контролем Пруссии. Тем временем Леопольд 29 ноября двинулся в западную Саксонию, встретив минимальное сопротивление, и на следующий день занял Лейпциг. Оттуда его армия и армия Фридриха в начале декабря подошли к Дрездену<ref name="Second Silesian War" />. Войска Фридриха попытались встать между столицей Саксонии и австрийцами принца Карла, в то время как армия Леопольда наступала прямо на саксонцев Рутовского, которые окопались возле деревни Кессельсдорф. 15 декабря войска Леопольда атаковали и уничтожили армию Рутовского в [[Битва под Кессельсдорфом|битве при Кессельсдорфе]], открыв путь на Дрезден, в то время как Карл и оставшиеся саксонские солдаты отступили через Крушные горы в Богемию. Пруссаки заняли Дрезден 18 декабря, после чего Фридрих еще раз отправил послов к Марии Терезии и Фридриху Августу II, чтобы предложить мир<ref name="Second Silesian War" />. == Дрезденский договор == Австрийские и саксонские делегаты и британские посредники присоединились к пруссакам в Дрездене, где они быстро заключили мирный договор. В результате соглашения Мария Терезия признала контроль Пруссии над Силезией и Глатцем, а Фридрих задним числом признал Франца I императором Священной Римской империи и согласился на [[Прагматическая санкция (1713)|Прагматическую санкцию]], а также взял на себя обязательство соблюдать нейтралитет до конца войны за австрийское наследство. Со своей стороны Саксония была вынуждена выплатить Пруссии один миллион талеров в качестве репараций. Таким образом, границы региона были подтверждены на уровне статус-кво до войны, что было главной целью Пруссии. 25 декабря 1745 года был подписан [[Дрезденский мирный договор]], положивший конец Второй Силезской войне между Австрией, Саксонией и Пруссией. == Важнейшие события и сражения == * 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига. * 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги. * 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]]. * [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев. * [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией. * [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии. * [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии. * [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским. == Примечания == {{примечания}} == Источники == {{refbegin|2}} * {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}} * {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}} * {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }} * {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman & Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}} * {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman & Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}} * {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman & Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}} * {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman & Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}} * {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}} * {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}} * {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }} * {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }} * {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }} * {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}} {{refend}} * {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Войны XVIII века]] [[Категория:Конфликты 1744 года]] [[Категория:Конфликты 1745 года]] [[Категория:Войны Австрии]] [[Категория:Войны Пруссии]] [[Категория:Войны Саксонии]] [[Категория:Война за австрийское наследство]] [[Категория:История Силезии]] [[Категория:События 16 августа]] [[Категория:События 25 декабря]] [[Категория:Август 1744 года]] [[Категория:Декабрь 1745 года]] tsfgp2yw5d57o31zy7aiewaqcusz2ww 10 19419 125639 2026-08-16T18:12:17Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Саксония (курфюрстлукъ) | shortname alias = Саксония кюрфюрстлукъ | flag alias = Flag of Electoral Saxony.svg | variant = {{{variant|}}} | ёлчем = {{{ёлчем|}}} }}' 125639 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Саксония (курфюрстлукъ) | shortname alias = Саксония кюрфюрстлукъ | flag alias = Flag of Electoral Saxony.svg | variant = {{{variant|}}} | ёлчем = {{{ёлчем|}}} }} 6k4hw5h3uwcxspzrg95way3hs1s8yb8 125645 125639 2026-08-16T18:40:28Z Къарачайлы 96 125645 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Саксония (курфюрстлюк) | shortname alias = Саксония курфюрстлюк | flag alias = Flag of Electoral Saxony.svg | variant = {{{variant|}}} | ёлчем = {{{ёлчем|}}} }} s50lauoeqydl2r1yzs9v3oo4w9bw03w 125646 125645 2026-08-16T18:40:51Z Къарачайлы 96 Къарачайлы, [[Шаблон:Байракъландырыу/Саксония (курфюрстлукъ)]] бетни атын [[Шаблон:Байракъландырыу/Саксония (курфюрстлюк)]] деб тюрлендирди: Халатлы аты 125645 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Саксония (курфюрстлюк) | shortname alias = Саксония курфюрстлюк | flag alias = Flag of Electoral Saxony.svg | variant = {{{variant|}}} | ёлчем = {{{ёлчем|}}} }} s50lauoeqydl2r1yzs9v3oo4w9bw03w 10 19420 125640 2026-08-16T18:13:18Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '[[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1701-1750).svg|{{{1|22px}}}|border|Пруссияны байрагъы (1701—1750)]]<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Германияны тарих къралларыны байракълары|Пруссия]] </noinclude>' 125640 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1701-1750).svg|{{{1|22px}}}|border|Пруссияны байрагъы (1701—1750)]]<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Германияны тарих къралларыны байракълары|Пруссия]] </noinclude> 6j8lwk60wr4qhe27gf99ukqxr0ygrip 14 19421 125641 2026-08-16T18:13:28Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 125641 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 19422 125642 2026-08-16T18:14:27Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|border|{{{1|22px}}}|Сыйлы Рим империяны байрагъы]]<noinclude> [[Категория:Шаблоны:Джокъ болгъан къралланы байракълары|Сыйлы Рим Империя]]' 125642 wikitext text/x-wiki [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|border|{{{1|22px}}}|Сыйлы Рим империяны байрагъы]]<noinclude> [[Категория:Шаблоны:Джокъ болгъан къралланы байракълары|Сыйлы Рим Империя]] 85ngpsnl6vp1d0r3vswm23keqq37x6a 14 19423 125643 2026-08-16T18:14:36Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 125643 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 19424 125647 2026-08-16T18:40:51Z Къарачайлы 96 Къарачайлы, [[Шаблон:Байракъландырыу/Саксония (курфюрстлукъ)]] бетни атын [[Шаблон:Байракъландырыу/Саксония (курфюрстлюк)]] деб тюрлендирди: Халатлы аты 125647 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Шаблон:Байракъландырыу/Саксония (курфюрстлюк)]] id9bbw13xi0mxsomh4vohv3o6bl2gid 0 19425 125651 2026-08-16T19:49:37Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Темрезланы Рашид' 125651 wikitext text/x-wiki Темрезланы Рашид 8ouzyp88spkrr00il9c72j5uilqyjo3 125652 125651 2026-08-16T19:57:08Z DarqaviPalladin 4737 125652 wikitext text/x-wiki '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-krc|Темирезланы Борисбийни джашы Рашит}}''Рашид Бориспиевич Темре́зов''; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — росей кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == hsz469obtnn78jyn7qcedjaosbj88r7 125653 125652 2026-08-16T20:00:25Z DarqaviPalladin 4737 125653 wikitext text/x-wiki '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-krc|Темирезланы Борисбийни джашы Рашит}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == 9h5fz6zu2ntkwf5iqeq1d7ewhcmhogd 125654 125653 2026-08-16T20:01:09Z DarqaviPalladin 4737 125654 wikitext text/x-wiki '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == ftv6l7ots7sz8w8zpt0id4sloaw2ug7 125655 125654 2026-08-16T20:01:56Z DarqaviPalladin 4737 125655 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == 124fm5kqw3e7mchcfk1vpsn8j2g5j8n 125656 125655 2026-08-16T20:02:15Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125656 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Темрезланы Рашид]] 3d77d9tuu9u9nws4fzop2w2pdzft9q5 125664 125656 2026-08-16T20:17:03Z DarqaviPalladin 4737 125664 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Темрезланы Рашид]] eexew8hjupooh7o5vuz7i84zk73seaw 125665 125664 2026-08-16T20:18:22Z DarqaviPalladin 4737 125665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 5-чи президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Темрезланы Рашид]] atrldbcv2wgfgpydwz0f7ajvv9tlyjp 125673 125665 2026-08-16T20:40:32Z DarqaviPalladin 4737 DarqaviPalladin, [[Темрезланы Рашид]] бетни атын [[Темирезланы Рашид]] деб тюрлендирди 125665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 5-чи президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Темрезланы Рашид]] atrldbcv2wgfgpydwz0f7ajvv9tlyjp 125675 125673 2026-08-16T20:40:53Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125675 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Matovnikov in Karachay-Cherkessia (2018-07-20) 6 (cropped).jpg|мини]] '''Темирезланы Борисбийни джашы Рашит''' ({{lang-ru|Рашид Бориспиевич Темре́зов}}; туугъаны [[1976 джыл|1976 джылны]] 14 мартда, [[Черкесск]], [[Къарачай-Черкес Автоном Область|КъЧАО]]) — [[росей]] кърал эмда политика къуллукъчу, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 5-чи президенти (2011 джылны 1 мартдан 7 апрелге дери) эм Къарачай-Черкес Республиканы башчысы (2011 джылны 7 апрелден сора). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Темирезланы Рашид]] koioaxyy2e06y0h9j397zeusehsr97c 14 19426 125657 2026-08-16T20:05:15Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]]' 125657 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]] i65f7nftu7xm1xjkk7xzdc33m9bh5mc 14 19427 125658 2026-08-16T20:05:41Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]]' 125658 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]] i65f7nftu7xm1xjkk7xzdc33m9bh5mc 14 19428 125659 2026-08-16T20:05:50Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]]' 125659 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]] i65f7nftu7xm1xjkk7xzdc33m9bh5mc 125676 125659 2026-08-16T20:41:07Z DarqaviPalladin 4737 Бет бошалтылды 125676 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 19429 125660 2026-08-16T20:07:13Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]]' 125660 wikitext text/x-wiki [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] 370x2aeom6jejkr2lu714flcekiwl81 14 19430 125661 2026-08-16T20:09:17Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:КъЧР-ны политиклери]]' 125661 wikitext text/x-wiki {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:КъЧР-ны политиклери]] mwm8yt6xku8s9sges5buil4vzi2unv1 14 19431 125662 2026-08-16T20:09:56Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:КъЧР-ны политикасы]]' 125662 wikitext text/x-wiki [[Категория:КъЧР-ны политикасы]] bu26kvl06v81mbc5yq376rr5pmpg5ja 14 19432 125663 2026-08-16T20:11:17Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Къарачай-Черкесия]]' 125663 wikitext text/x-wiki [[Категория:Къарачай-Черкесия]] lsffkaybkxw4np6km37pfhptt1z3dhz 0 19433 125666 2026-08-16T20:28:56Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Эбзеланы Сафарны джашы Борис''' ({{lang-krc|Эбзеланы Сафарны джашы Борис}}Бори́с Сафа́рович Эбзе́ев; туугъаны [[1950 джыл|1950 джылны]] 25 февралда, Джаны-Джер э., Кызыл-Аскер район, Фрунзе область, Киргиз ССР, [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — совет э...' 125666 wikitext text/x-wiki '''Эбзеланы Сафарны джашы Борис''' ({{lang-krc|Эбзеланы Сафарны джашы Борис}}Бори́с Сафа́рович Эбзе́ев; туугъаны [[1950 джыл|1950 джылны]] 25 февралда, Джаны-Джер э., Кызыл-Аскер район, Фрунзе область, Киргиз ССР, [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — совет эм росей юрист эмда кърал къуллукъчу, Росей Федерацияны Конституция сюдню сюдю, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 4-чю президенти (2008—2011) . 2011-2026 джыллада Росей Федерацияны Ара сайлау комиссияны члени. Юрист илмуланы доктору (1989), профессор (1990). == Белгиле == jny4kwdpua67bobr04p1wegltgfa706 125667 125666 2026-08-16T20:29:17Z DarqaviPalladin 4737 125667 wikitext text/x-wiki '''Эбзеланы Сафарны джашы Борис''' ({{lang-ru|Бори́с Сафа́рович Эбзе́ев}}; туугъаны [[1950 джыл|1950 джылны]] 25 февралда, Джаны-Джер э., Кызыл-Аскер район, Фрунзе область, Киргиз ССР, [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — совет эм росей юрист эмда кърал къуллукъчу, Росей Федерацияны Конституция сюдню сюдю, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 4-чю президенти (2008—2011) . 2011-2026 джыллада Росей Федерацияны Ара сайлау комиссияны члени. Юрист илмуланы доктору (1989), профессор (1990). == Белгиле == a0o86nhxbb1jhdoxnj9wpf5k4ipi8fv 125668 125667 2026-08-16T20:36:19Z DarqaviPalladin 4737 125668 wikitext text/x-wiki [[Файл:Boris Ebzeyev.png|мини]] '''Эбзеланы Сафарны джашы Борис''' ({{lang-ru|Бори́с Сафа́рович Эбзе́ев}}; туугъаны [[1950 джыл|1950 джылны]] 25 февралда, Джаны-Джер э., Кызыл-Аскер район, Фрунзе область, Киргиз ССР, [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — совет эм росей юрист эмда кърал къуллукъчу, Росей Федерацияны Конституция сюдню сюдю, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 4-чю президенти (2008—2011) . 2011-2026 джыллада Росей Федерацияны Ара сайлау комиссияны члени. Юрист илмуланы доктору (1989), профессор (1990). == Белгиле == swrd9wfhtx8vcjlk7dwl7n636r8xjk2 125669 125668 2026-08-16T20:36:44Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125669 wikitext text/x-wiki [[Файл:Boris Ebzeyev.png|мини]] '''Эбзеланы Сафарны джашы Борис''' ({{lang-ru|Бори́с Сафа́рович Эбзе́ев}}; туугъаны [[1950 джыл|1950 джылны]] 25 февралда, Джаны-Джер э., Кызыл-Аскер район, Фрунзе область, Киргиз ССР, [[Совет Социалист Республикаланы Бирлешиу|ССРБ]]) — совет эм росей юрист эмда кърал къуллукъчу, Росей Федерацияны Конституция сюдню сюдю, [[Къарачай-Черкес Республика|Къарачай-Черкес Республиканы]] 4-чю президенти (2008—2011) . 2011-2026 джыллада Росей Федерацияны Ара сайлау комиссияны члени. Юрист илмуланы доктору (1989), профессор (1990). == Белгиле == {{КъЧР-ны президентлери}} [[Категория:Адамла]] [[Категория:КъЧР-ны башчилары эм президентлери]] [[Категория:Эбзеланы Борис]] kzmpctyn155yqjw14dvnjpvvko2ujxe 14 19434 125670 2026-08-16T20:37:09Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]]' 125670 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]] i65f7nftu7xm1xjkk7xzdc33m9bh5mc 0 19435 125674 2026-08-16T20:40:32Z DarqaviPalladin 4737 DarqaviPalladin, [[Темрезланы Рашид]] бетни атын [[Темирезланы Рашид]] деб тюрлендирди 125674 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Темирезланы Рашид]] rjxs54oxlaoi6x9hyx4r8ioq9m3yu8t 14 19436 125677 2026-08-16T20:41:17Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]]' 125677 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:КъЧР-ны башчиланы эм президентлени кёре категорияла]] i65f7nftu7xm1xjkk7xzdc33m9bh5mc 0 19437 125685 2026-08-16T21:27:17Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Ратефорд хейс' 125685 wikitext text/x-wiki Ратефорд хейс 4x5621prkw5xb8oifhc1rbv6bd332a6 125686 125685 2026-08-16T21:30:58Z DarqaviPalladin 4737 125686 wikitext text/x-wiki '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}''Rutherford Birchard Hayes''; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, Делавэр, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, Фримонт, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881). == Белгиле == gfz4al236p53hcbvri58d4u31d6w9tt 125687 125686 2026-08-16T21:34:50Z DarqaviPalladin 4737 125687 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=1877 джылны 4 мартдан|Аягъы=1881 джылны 4 мартгъа|Вице-президент=Уильям Уилер|Алдагъы=Улисс Грант|Эндиги=Джеймс Гарфилд|Туугъан кюню=1822 джылны 4 октябрда|Ёлген кюню=1893 джылны 17 январда|Туугъан джери=Делавэр, Огайо|Юйдеги=Люси Уэбб Хейс|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, Делавэр, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, Фримонт, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} nax52ckkezc90u3m8swo3gqf6pqbsas 125688 125687 2026-08-16T21:36:25Z DarqaviPalladin 4737 125688 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=1877 джылны 4 мартдан|Аягъы=1881 джылны 4 мартгъа|Вице-президент=Уильям Уилер|Алдагъы=Улисс Грант|Эндиги=Джеймс Гарфилд|Туугъан кюню=1822 джылны 4 октябрда|Ёлген кюню=1893 джылны 17 январда|Туугъан джери=Делавэр, Огайо|Юйдеги=Люси Уэбб Хейс|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes|Окъуу=Гарвардны праваны школасы Кеньон-колледж}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, Делавэр, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, Фримонт, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} rlovjm0yi5fqhrh5k3mmh259c5k0xi4 125689 125688 2026-08-16T21:39:55Z DarqaviPalladin 4737 125689 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=[[1877 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1881 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Уильям Уилер]]|Алдагъы=[[Улисс Грант]]|Эндиги=[[Джеймс Гарфилд]]|Туугъан кюню=[[1822 джыл]]ны 4 октябрда|Ёлген кюню=[[1893 джыл]]ны 17 январда|Туугъан джери=Делавэр, Огайо|Юйдеги=[[Люси Уэбб Хейс]]|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes|Окъуу=[[Гарвардны праваны школасы]] [[Кеньон-колледж]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Дини=[[пресвитерианизмлик]]|Суратны суратлауу=1870-1880 джылланы арасында этилген сураты}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, [[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, [[Фримонт (Огайо)|Фримонт]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} szbop9tvyy1uhfdx93xx84mhyu6x2ei 125690 125689 2026-08-16T21:40:45Z DarqaviPalladin 4737 125690 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=[[1877 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1881 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Уильям Уилер]]|Алдагъы=[[Улисс Грант]]|Эндиги=[[Джеймс Гарфилд]]|Туугъан кюню=[[1822 джыл]]ны 4 октябрда|Ёлген кюню=[[1893 джыл]]ны 17 январда|Туугъан джери=[[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], {{Байракъландырыу|Огайо}}|Юйдеги=[[Люси Уэбб Хейс]]|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes|Окъуу=[[Гарвардны праваны школасы]] [[Кеньон-колледж]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Дини=[[пресвитерианизмлик]]|Суратны суратлауу=1870-1880 джылланы арасында этилген сураты}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, [[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, [[Фримонт (Огайо)|Фримонт]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881). == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} k9tqr4pj73bpyjdincs5htdhkutvhi2 125691 125690 2026-08-16T21:51:36Z DarqaviPalladin 4737 125691 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=[[1877 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1881 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Уильям Уилер]]|Алдагъы=[[Улисс Грант]]|Эндиги=[[Джеймс Гарфилд]]|Туугъан кюню=[[1822 джыл]]ны 4 октябрда|Ёлген кюню=[[1893 джыл]]ны 17 январда|Туугъан джери=[[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], {{Байракъландырыу|Огайо}}|Юйдеги=[[Люси Уэбб Хейс]]|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes|Окъуу=[[Гарвардны праваны школасы]]<br> [[Кеньон-колледж]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Дини=[[пресвитерианизмлик]]|Суратны суратлауу=1870-1880 джылланы арасында этилген сураты}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, [[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, [[Фримонт (Огайо)|Фримонт]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881) эмда 1868 джылдан 1872 джылгъа дери эки болджалны эмда 1876 джылдан 1877 джылгъа дери ючюнчю эки джыллыкъ болджалны джартысын олтургъан Огайо штатны губернатору. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} lnijx72yu3ps2wdjphgbf88ef9b5f4d 125692 125691 2026-08-16T21:52:00Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125692 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Ратерфорд Бёрчард Хейс|Оригинал аты=Rutherford Birchard Hayes|Сурат=President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|Номери=19|Башланнганы=[[1877 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1881 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент=[[Уильям Уилер]]|Алдагъы=[[Улисс Грант]]|Эндиги=[[Джеймс Гарфилд]]|Туугъан кюню=[[1822 джыл]]ны 4 октябрда|Ёлген кюню=[[1893 джыл]]ны 17 январда|Туугъан джери=[[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], {{Байракъландырыу|Огайо}}|Юйдеги=[[Люси Уэбб Хейс]]|Сабийлери=Бёрчард, Уэбб, Ратерфорд, Джозеф, Джордж, Фанни, Скотт, Мэннинг|Къол салыу=Rutherford Birchard Hayes Signature.svg|викигёзен=Rutherford B. Hayes|Окъуу=[[Гарвардны праваны школасы]]<br> [[Кеньон-колледж]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Дини=[[пресвитерианизмлик]]|Суратны суратлауу=1870-1880 джылланы арасында этилген сураты}} '''Ратерфорд Бёрчард Хейс''' ({{lang-en|Rutherford Birchard Hayes}}; туугъаны [[1822 джыл|1822 джылны]] 4 октябрда, [[Делавэр (Огайо)|Делавэр]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1893 джыл|1893 джылны]] 17 январда, [[Фримонт (Огайо)|Фримонт]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 19-чу [[АБШ-ны президенти]] (1877—1881) эмда 1868 джылдан 1872 джылгъа дери эки болджалны эмда 1876 джылдан 1877 джылгъа дери ючюнчю эки джыллыкъ болджалны джартысын олтургъан Огайо штатны губернатору. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Ратерфорд Хейс]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] ms1l5pnzob04uv8mh0px751r6rxwka3 14 19438 125693 2026-08-16T21:52:17Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]]' 125693 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]] 82phafnbc105gxmbk0dfe23w6dii166 0 19439 125694 2026-08-16T21:57:39Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Авраам Линкольн' 125694 wikitext text/x-wiki Авраам Линкольн r77yjlhruf0hvtledrovtj4b4d54ucb 125695 125694 2026-08-16T22:09:17Z DarqaviPalladin 4737 125695 wikitext text/x-wiki '''Авраам Линкольн''' ({{lang-en|Abraham Lincoln}}''Abraham Lincoln'' {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, чам аты '''Тюз Эйб''' ''(Honest Abe)''; туугъаны [[1809 джыл|1809 джылны]] 12 февралда, Ходженвилл, [[Кентукки]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1865 джыл|1865 джылны]] 15 апрелде, [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] биринчи болгъан, 16-чы [[АБШ-ны президенти]] (1861—1865), американ кулланы азатлаучу, американ халкъны миллет джигити. АБШ-ны эм белгили президентледен бириси. Бусагъатда АБШ-ны беш [[АБШ-ны доллары|долларны]] къагъытында суратланнганды. == Белгиле == 3ipenfr1otbad1vmd5w5577lpz90nos 125696 125695 2026-08-16T22:12:15Z DarqaviPalladin 4737 125696 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Авраам Линкольн|Оригинал аты=Abraham Lincoln|Сурат=Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg|Суратны суратлауу=1863 джылда этилген сураты|Номери=16|Вице-президент=(1861-1865) Ганнибал Гэмлин <br>(1865) Эндрю Джонсон|Алдагъы=Джеймс Бьюкенен|Эндиги=Эндрю Джонсон}} '''Авраам Линкольн''' ({{lang-en|Abraham Lincoln}} {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, чам аты '''Тюз Эйб''' ''(Honest Abe)''; туугъаны [[1809 джыл|1809 джылны]] 12 февралда, Ходженвилл, [[Кентукки]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1865 джыл|1865 джылны]] 15 апрелде, [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] биринчи болгъан, 16-чы [[АБШ-ны президенти]] (1861—1865), американ кулланы азатлаучу, американ халкъны миллет джигити. АБШ-ны эм белгили президентледен бириси. Бусагъатда АБШ-ны беш [[АБШ-ны доллары|долларны]] къагъытында суратланнганды. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} 4h5xp60eehgygz8cohlz0h6vqacyyr3 125697 125696 2026-08-16T22:12:58Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 125697 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны президенти|Аты=Авраам Линкольн|Оригинал аты=Abraham Lincoln|Сурат=Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg|Суратны суратлауу=1863 джылда этилген сураты|Номери=16|Вице-президент=(1861-1865) Ганнибал Гэмлин <br>(1865) Эндрю Джонсон|Алдагъы=Джеймс Бьюкенен|Эндиги=Эндрю Джонсон}} '''Авраам Линкольн''' ({{lang-en|Abraham Lincoln}} {{IPA|[ˈeɪbrəhæm ˈlɪŋkən]}}, чам аты '''Тюз Эйб''' ''(Honest Abe)''; туугъаны [[1809 джыл|1809 джылны]] 12 февралда, Ходженвилл, [[Кентукки]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1865 джыл|1865 джылны]] 15 апрелде, [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] биринчи болгъан, 16-чы [[АБШ-ны президенти]] (1861—1865), американ кулланы азатлаучу, американ халкъны миллет джигити. АБШ-ны эм белгили президентледен бириси. Бусагъатда АБШ-ны беш [[АБШ-ны доллары|долларны]] къагъытында суратланнганды. == Белгиле == {{АБШ-ны президентлери}} [[Категория:АБШ-ны президентлери]] [[Категория:Авраам Линкольн]] [[Категория:Республикан партияны членлери]] 3w9t12lcuk2pemaphvgvvc056kpoja8 14 19440 125698 2026-08-16T22:13:15Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]]' 125698 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]] 82phafnbc105gxmbk0dfe23w6dii166 0 19441 125700 2026-08-17T05:13:56Z Tawlu 10637 Бет къуралды: '[[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. Категория: Ислам Категория: Дин' 125700 wikitext text/x-wiki [[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. Категория: Ислам Категория: Дин ldhf1ah6d5xe3bbjwu159zg8dbsiswz 125701 125700 2026-08-17T05:14:30Z Tawlu 10637 125701 wikitext text/x-wiki [[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. 9v8462mhhym07yy70h3w8kk46jbnyaq 125702 125701 2026-08-17T05:14:51Z Tawlu 10637 125702 wikitext text/x-wiki [[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. Категория: Ислам Категория: Дин 9gja4c8uet7bfk30l3wnspkqqbf7tlq 125703 125702 2026-08-17T05:16:02Z Tawlu 10637 125703 wikitext text/x-wiki [[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. [[Категория: Ислам]] [[Категория: Дин]] qj0mo3aub7vwqk20jdj52euzepn0l12 125709 125703 2026-08-17T06:27:40Z Tawlu 10637 125709 wikitext text/x-wiki {{Редирект|Суннизм}} [[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]] {{Ислам}} '''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды. [[Категория: Ислам]] [[Категория: Дин]] q91fsgv6yu2b4q8o1h5h21r224nwyr4 0 19442 125704 2026-08-17T05:41:41Z Tawlu 10637 Бет къуралды: '{{Джерлешим|аты=Меккя Мукаррама|ориг. аты=مكة المكرمة|ориг. атлары=مكة المكرمة • بكة • أم القرى • البلد الأمين • البلد • البلدة • المسجد الحرام • البيت العتيق • القرية|фото=File:Great Mosque of Mecca1.jpg|фотону ачыкълау=Масджидул Харам|кърал=Сауд Арабия|сагъат бёлге=UT...' 125704 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Меккя Мукаррама|ориг. аты=مكة المكرمة|ориг. атлары=مكة المكرمة • بكة • أم القرى • البلد الأمين • البلد • البلدة • المسجد الحرام • البيت العتيق • القرية|фото=File:Great Mosque of Mecca1.jpg|фотону ачыкълау=Масджидул Харам|кърал=Сауд Арабия|сагъат бёлге=UTC+03:00 (Къарачай-Малкъардан башха тюл)|регион=Меккя Региону|Шахар болгъанды=2000 джыл ёмюрюбюзге дери|миллет къурам=хар муслиман миллет|дин къурам=100% муслиман|халкъ=2,385,509|башчы=Салых ат-Турки|телефон=+966-12|район=Сыйлы Арашахар}} [[Файл:Masjid al-Haram 2025.jpg|мини|Масджидул-Харамда муслиманла [[Аллах|Аллах Таала]]<nowiki/>ны разылыгъы ючюн [[намаз]] къылала.]] '''Меккя Мукаррама''' (Керимли Меккя, {{Lang-ar|مكة المكرمة}}) - [[Арабистан]]<nowiki/>да шахар, [[Ибрахим]] была [[Исмайыл]] къургъан [[Ислам|муслиманланы]] эм сыйлы шахарды, [[Кяба]] да анда болуб. Хар муслиманнга ачхасы эмда мадары болса ол шахарда [[хадж]] къылыргъа фарызды. [[Категория:Шахарла]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Дин]] [[Категория:Сыйлы джерле]] [[Категория:Сыйлы шахарла]] nmlzwwsj75eqb19teg11q4j164ehp0v 125705 125704 2026-08-17T05:46:24Z Tawlu 10637 125705 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Меккя Мукаррама|ориг. аты=مكة المكرمة|ориг. атлары=مكة المكرمة • بكة • أم القرى • البلد الأمين • البلد • البلدة • المسجد الحرام • البيت العتيق • القرية|фото=Great Mosque of Mecca1.jpg|фотону ачыкълау=Масджидул Харам|кърал=Сауд Арабия|сагъат бёлге=UTC+03:00 (Къарачай-Малкъардан башха тюл)|регион=Меккя Региону|Шахар болгъанды=2000 джыл ёмюрюбюзге дери|миллет къурам=хар муслиман миллет|дин къурам=100% муслиман|халкъ=2,385,509|башчы=Салых ат-Турки|телефон=+966-12|район=Сыйлы Арашахар}} [[Файл:Masjid al-Haram 2025.jpg|мини|Масджидул-Харамда муслиманла [[Аллах|Аллах Таала]]<nowiki/>ны разылыгъы ючюн [[намаз]] къылала.]] '''Меккя Мукаррама''' (Керимли Меккя, {{Lang-ar|مكة المكرمة}}) - [[Арабистан]]<nowiki/>да шахар, [[Ибрахим]] была [[Исмайыл]] къургъан [[Ислам|муслиманланы]] эм сыйлы шахарды, [[Кяба]] да анда болуб. Хар муслиманнга ачхасы эмда мадары болса ол шахарда [[хадж]] къылыргъа фарызды.[[Категория:Шахарла]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Дин]] [[Категория:Сыйлы джерле]] [[Категория:Сыйлы шахарла]] fcmvkobjrs8a2fwhff3e02ohwbhz9aj 0 19443 125706 2026-08-17T06:13:54Z Tawlu 10637 Бет къуралды: '{{Инсан|Аты=Ибрахим|фото=Ibrahim (Abraham)1 (cropped).png|фотону юсюнден="Ибрахим алайхиссалам" деген араб каллиграфия|туугъан датасы=билмейбиз|туугъан джери=Экисуу|ёлген датасы=билмейбиз|ёлген джери=Кангъан|ёлгенинде джыл саны=175|джашагъан джери=Ур|баш иши=Аллахны кел...' 125706 wikitext text/x-wiki {{Инсан|Аты=Ибрахим|фото=Ibrahim (Abraham)1 (cropped).png|фотону юсюнден="Ибрахим алайхиссалам" деген араб каллиграфия|туугъан датасы=билмейбиз|туугъан джери=Экисуу|ёлген датасы=билмейбиз|ёлген джери=Кангъан|ёлгенинде джыл саны=175|джашагъан джери=Ур|баш иши=Аллахны келичиси|бийчеси=[[Сара]] [[Хаджар]]|сабийлери=[[Исмайыл]] [[Исхакъ]]|Оригинал аты=إِبْرَاهِيمُ}} '''Ибрахим''' ({{Lang-ar|إِبْرَاهِيمُ}}) - [[Ислам]]<nowiki/>да [[файгъамбар]]<nowiki/>ладан эм уллу ([[Улюл азм]]) файгъамбарладан бири, [[Бану Исрайыл]]<nowiki/>ны эмда [[Арабла|Бану Исмайыл]]<nowiki/>ны аталары, [[Сухуф Ибрахим]]<nowiki/>ни келтирген. Аны мураты хар башха файгъамбар мураты была бир эди - миллетини была джерини Исламны [[Таухид]]<nowiki/>ны нюрюна келтирирге ючюн. Бу файгъамбар, [[Тауратда Ибрахим|христианлагъа, чууутлагъа кёре да сыйлы бир адам, файгъамбарды.]] <nowiki>[[Категория:Ислам]]</nowiki> <nowiki>[[Категория:Файгъамбарла]]</nowiki> <nowiki>[[Категория:Дин]]</nowiki> m7uxpsso8ns71wxnq1pt88mz4v45ue0 125707 125706 2026-08-17T06:14:35Z Tawlu 10637 125707 wikitext text/x-wiki {{Инсан|Аты=Ибрахим|фото=Ibrahim (Abraham)1 (cropped).png|фотону юсюнден="Ибрахим алайхиссалам" деген араб каллиграфия|туугъан датасы=билмейбиз|туугъан джери=Экисуу|ёлген датасы=билмейбиз|ёлген джери=Кангъан|ёлгенинде джыл саны=175|джашагъан джери=Ур|баш иши=Аллахны келичиси|бийчеси=[[Сара]] [[Хаджар]]|сабийлери=[[Исмайыл]] [[Исхакъ]]|Оригинал аты=إِبْرَاهِيمُ}} '''Ибрахим''' ({{Lang-ar|إِبْرَاهِيمُ}}) - [[Ислам]]<nowiki/>да [[файгъамбар]]<nowiki/>ладан эм уллу ([[Улюл азм]]) файгъамбарладан бири, [[Бану Исрайыл]]<nowiki/>ны эмда [[Арабла|Бану Исмайыл]]<nowiki/>ны аталары, [[Сухуф Ибрахим]]<nowiki/>ни келтирген. Аны мураты хар башха файгъамбар мураты была бир эди - миллетини была джерини Исламны [[Таухид]]<nowiki/>ны нюрюна келтирирге ючюн. Бу файгъамбар, [[Тауратда Ибрахим|христианлагъа, чууутлагъа кёре да сыйлы бир адам, файгъамбарды.]] [[Категория:Ислам]][[Категория:Файгъамбарла]][[Категория:Дин]] f0l0phdkh0jw4l8nq4pm8tqf07h1eby