Биринчи дуния къазауат

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="krc">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>krcwiki</dbname>
    <base>https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Къуллукъ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сюзюу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Къошулуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Къошулуучуну сюзюу</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия сюзюу</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлны сюзюу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни сюзюу</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблонну сюзюу</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болушлукъ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушлукъну сюзюу</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны сюзюу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Биринчи дуния къазауат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1230</id>
    <revision>
      <id>125843</id>
      <parentid>123634</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T19:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>#article-section-source-editor</comment>
      <origin>125843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66037" sha1="knjjsnxgra4v8qn870c1thfe42sd0be" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    = Биринчи дуния къазауат
|partof      = 
|image       =  [[Файл:WWImontage.jpg|300px]] 
|caption     = ''Сагъат бурулгъаныча: Соммада сермешиуню заманында атыуну эсеби; британ [[Mark IV (танк)|Mark IV]] танка; Дарданеллени къатында сугъушда тенгиз минаны атылгъанындан сора чёкген ингилиз [[линкор]]; [[Противогаз|противогазлы]] пулемет къауум эмда [[Albatros D.III]] [[биплан]]''
|date        = 28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918
|place       = [[Европа]], [[Африка]] эм [[Джууукъ Кюнчыгъыш]] (бир талай заманны [[Къытай]]да, эмда [[Шош океан]]ны айрымканларында)
|casus       = [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, сауутланыуда эришиу, [[милитаризм]] эм [[автократия]], [[Кючлени балансы(геополитика)|кючлени балансы]], ууакъ урушла, [[Россия империя|Россияда]] эмда[[Герман империя|Германияда]] [[Бютеулей мобилизация|бютеулей мобилизацияны]] юсюнден буйрукъ, европа къралланы джер ючюн даулары эмда союзлукъ борчлары.
|result      = Германия бла аны джанлы къралланы хорланыулары. [[Герман империя]]ны, [[Россия империя]]ны, [[Осман империя]]ны эм [[Австрия-Маджар]]ны чачылыуу. Американ капиталны Европагъа саркъыуу.
|combatant1  =
'''[[Антанта]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Россия империя|Россия республика]]
* [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px|border]] [[Совет Россия (кърал)|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Ючюнчю Республика|Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Сербия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[Бельгия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Италия]](1915-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния]] (1916-дан)&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[АБШ]] (1917-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон империя|Япония]] &lt;br /&gt;
''[[Антанта|эм башхала]]''
|combatant2 =
'''[[Орта къралла]]:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Австрия-Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Герман империя|Германия]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Осман патчахлыкъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Болгария]] (1915-ден)&lt;br /&gt;
|commander1 =
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] Уллу бий [[Николай Николаевич Кичи|Николай Николаевич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[II Николай]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексей Алексеевич Брусилов|A.A.Брусилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Духонин, Николай Николаевич|Н. Н. Духонин]] †&lt;br /&gt;
&lt;!-- [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]]&lt;br /&gt; ??? --&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Пуанкаре, Раймон|Р. Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Клемансо, Жорж|Ж. Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Жоффр, Жозеф Жак Сезер|Ж. Жоффр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Фош, Фердинанд|Ф. Фош]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Нивель, Робер|Р. Нивель]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|А. Петен]]&lt;br /&gt;
&lt;!--[[Лиотей, Луи Гюбер Гонзальв|Л. Лиотей]]&lt;br /&gt;
[[д'Эсперей, Луи Феликс Мария Франсуа Франше|Л. д’Эсперей]]&lt;br /&gt;
[[Галлиэни, Жозеф Симон|Ж. Галлиэни]]&lt;br /&gt;
[[Манжен, Шарль Мария Эмманюэль|Ш. Манжен]]&lt;br /&gt;
[[Монури, Мишель Жозеф|М. Монури]]&lt;br /&gt;
[[Дюбай, Огюст Ивон Эдмон|О. Дюбай]]&lt;br /&gt;
[[Кассельнау, Эдуар де|Э. де Кассельнау]]&lt;br /&gt;
[[Саррай, Морис|Морис Саррай]]&lt;br /&gt; --&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Георг V (король Великобритании)|V Георг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Асквит, Герберт Генри|Г. Асквит]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Ллойд Джордж, Дэвид|Д. Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Хейг, Дуглас|Д. Хейг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Джеллико, Джон|Дж. Джеллико]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Китченер, Горацио Герберт|Г. Китченер]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] принц-регент [[I Александр Карагеоргиевич|Александр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Путник, Радомир|Р. Путник]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Мишич, Живоин|Ж. Мишич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[I Альберт|I Альберт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Кадорна, Луиджи|Л. Кадорна]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Диаз, Армандо|А. Диаз]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] принц [[Луиджи Амедео|Луиджи]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Вильсон, Томас Вудро|Т. Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Першинг, Джон Джозеф|Дж. Першинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Окума Сигэнобу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тэраути Масатакэ]]
|commander2 =
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[I Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Карл I (император)|Карл I]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Гётцендорф, Конрад фон|Ф. фон Гётцендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Штрауссенбург, Артур Арц фон|А. фон Штрауссенбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[II Уилгелм|II Уилгелм]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Фалкенхайн, Эрих фон|Э. фон Фалкенхайн]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Паул фон Гинденбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Мольтке, Хельмут Йоганн Людвиг фон|Х. фон Мольтке (Младший)]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Шеер, Рейнхард|Р. Шеер]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Людендорф, Эрих|Э. Людендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] кронпринц [[Рупрехт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[V Мехмед|V Мехмед]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Мехмед VI]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ануар-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ататюрк, Мустафа Кемал|Мустафа Кемал-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[I Фердинанд ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Вазов, Владимир|В. Вазов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Жеков, Николаус|Н. Жеков]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Стоянов-Тодоров, Георг|Г. Стоянов-Тодоров]]
|casualties1 = '''Ёлген аскерчи:''' 5&amp;nbsp;953&amp;nbsp;372&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи:''' 9&amp;nbsp;723&amp;nbsp;991&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;676
|casualties2 = '''Ёлген аскерчи:''' 4&amp;nbsp;043&amp;nbsp;397&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи''': 8&amp;nbsp;465&amp;nbsp;286&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 3&amp;nbsp;470&amp;nbsp;138
}}
'''Биринчи дуния къазауат''' (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — [[Адам улу|адам улуну]] [[тарих]]инде эм уллу [[къазауат]]ланы бириди.

Тарихде бу ат [[1939 джыл]], [[Экинчи дуния къазауат]] башланнгандан сора, аталгъанды. [[Интербеллум|Къазауатла арасы кёзюуде]] «'''Уллу Къазауат'''» ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''The Great War'', [[Француз тил|фран.]] ''La Grande guerre'') дегендиле, [[Россия империя]]да аннга бир-бирде «'''Экинчи Ата Джурт''' (къазауат)»; кечирек [[СССР|СССР-де]] — «'''империалист къазауат'''» дегендиле.

Ачыкъ чурумгъа [[Сараевода мурдарлыкъ]] саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы [[эрцгерцог]] [[Франц Фердинанд]]ны 19 джылдагъы серб гимназист [[Гаврила Принцип]] бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «[[Млада Босна]]» атлы организациячы болгъанды).

Къазауатны эсебинде тёрт [[империя]]: [[Россия империя]], [[Герман империя]], [[Австрия-Маджар империя]] и [[Осман империя]] чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.

== Къошулгъанла ==

'''[[Ара къралла]]''': [[Герман империя|Германия]], [[Австрия-Маджар]], [[Осман империя]], [[Ючюнчю Болгар кърал|Болгария]].

'''[[Антанта]]''': [[Россия империя|Россия]], [[Франция]], [[Уллу Британия]].

''Антанта джанлыла'' (къазауатда Антантагъа болушханла): [[АБШ]], [[Япония]], [[Сербия]], [[Италия]] ([[Ючлю Бирлешлик]]ни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), [[Черногория]], [[Бельгия]], [[Мисир]], [[Португалия]], [[Румыния]], [[Рум]], [[Бразилия]], [[Къытай]], [[Куба]], [[Никарагуа]], [[Сиам]], [[Гаити]], [[Либерия]], [[Панама]], [[Гватемал]]а, [[Гондурас]], [[Коста-Рика]], [[Боливия]], [[Доминикан республика]], [[Перу]], [[Уругвай]], [[Эквадор]].

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
|+ Къазауатны баямлаууну хронологиясы
!Заман !! Ким баям этди !! Кимге баям этилди
|-
| 28-чи июль 1914 || Австрия-Маджар || [[Сербия]]
|-
| 1-чи август 1914 || Германия || Россия
|-
| 2-чи август 1914 || Германия || Франция
|-
| 3-чю август 1914 || Германия || [[Бельгия]]
|-
| 4-чю август 1914 || Уллу Британия || Германия
|-
| 5-чи август 1914 || [[Черногория]] || Австрия-Маджар
|-
| 6-чы август 1914 || Австрия-Маджар || Россия
|-
| 6-чы август 1914 || Сербия || Германия
|-
| 6-чы август 1914 || Черногория || Германия
|-
| 1-чи август 1914 || Уллу Британия бла Франция || Австрия-Маджар
|-
| 15-чи август 1914 || [[Япон империя|Япония]] || Германия
|-
| 2-чи ноябрь 1914 || Россия || [[Осман империя|Туркия]]
|-
| 5-чи ноябрь 1914 || Уллу Британия бла Франция || Туркия
|-
| 23-чю май 1915 || Италия || Австрия-Маджар
|-
| 14-чю октябрь 1915 || [[Болгария]] || Сербия
|-
| 9-чу март 1916 || Германия || [[Португалия]]
|-
| 27-чи август 1916 || [[Румыния]] || Австрия-Маджар
|-
| 28-чи август 1916 || Италия || Германия
|-
| 6-чы апрель 1917 || [[АБШ]] || Германия
|-
| 7-чи апрель 1917 || [[Панама]] бла [[Куба]] || Германия
|-
| 27-чи июнь 1917 || [[Рум]] || Германия
|-
| 22-чи июль 1917 || [[Сиам]] || Германия
|-
| 4-чю август 1917 || [[Либерия]] || Германия
|-
| 14-чю август 1917 || [[Къытай]] || Германия
|-
| 26-чы октябрь 1917 || [[Бразилия]] || Германия
|-
| 7-чи декабрь 1917 || АБШ || Австрия-Маджар
|-
| 11-чи ноябрь 1918 ||colspan=&quot;2&quot;| къазауатны бошалыуу
|}

== Чурумлары ==

Къазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.

1870 джылдагъы [[Француз-прусс къазауат|француз-прусс къазауатдан]] сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.

Россия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.

Австрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.

Джууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.

Антантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:

[[Антанта]]:
* Россия империя
* Уллу Британия
* Франция

Къауум [[Ючлю Бирлешлик]]:
* Германия
* Австрия-Маджар
* [[Италия]]

Алай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, [[Тёртлю блок]] (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.

Къазауатны чурумларыны ичинде эм баш [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, [[Сауутланыуда эришиу]], [[милитаризм]] эмда [[автократия]], [[Кючлени балансы (геополитика)|кючлени балансы]], аллында ууакъ къазауатла ([[Балкан къазауатла]], [[Итальян-тюрк къазауат]]), Россия бла Германияда [[Бютеулей аскерге чакъырыу|бютеулей аскерге чакъырыуну]] буйругъу.

== Сауутлу кючледе болум ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;| Ючлю Бирлешликни сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Германия || 768|| 3822 || 4840 || 1688 || 232
|-
| Австрия-Маджар ||478||  2300 || 3104 || 168 || 65
|-
| '''Эсебде''' || '''1246''' || '''6122''' || '''7944''' || '''1856''' || '''297'''
|-
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;|Антантаны сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Россия ||1423||  5338 || 6848 || 240|| 263
|-
| Уллу Британия ||411 || 1000 || 1226 || 126 || 90
|-
| Франция ||884||  3781 || 3360 || 84 || 156
|-
| '''Эсебде''' || '''2718''' || '''10 119''' || '''11 434''' || '''450''' || '''509'''
|}

Герман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.

Мобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.

== Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла ==

1914 джылны 28-чи июнунда [[Млада Босна]] атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.

23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.

Ол кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.

25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.

26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.

28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.

30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады

31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады

Ол кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.

Авсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.

== 1914 джылны компаниясы ==

[[Файл:Europe 1914 bg.png|thumb|left|280px|Европа 1914 джылда]]
Къазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.

=== Биринчи дуния къазауатны башланыуу ===

Германия, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.

Герман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.

1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.

Франция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.

Анга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.

2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.

2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.

3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.

4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.

6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.

Аны бла Биринчи дуния къазауат башланады.

=== Къазауатны барыуу ===

Бельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.

14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.

Герман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.

Алай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.

Алай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.

Кюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.

Серб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.

=== Къазауатха Осман империяны къошулууу ===
[[Файл:Russian poster.JPG|thumb|Биринчи дуния къазауатха аталгъан орус плакат. Ноябрь 1914 джыл.]]

Къазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.

Алай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына [[джихад]] баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.

=== Тенгизде къазауат ===

Къазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.

Шимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.

1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.

== 1915 джылны компаниясы ==
[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|thumb|250px|122-мм орус гаубица, герман фронтда атыш этеди 1915.]]
[[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|left|1915, джай. Орус фронту юзюу.]]
[[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|Мазур кёллени къатында экинчи сермешиу, февраль 1915]]

Къазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.

1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.

Герман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.

Август операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.

1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.

Апрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда [[Николай II]] аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.

1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.

Кюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.

[[Файл:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|thumb|австралиячы аскерле окопалада]]Тюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.

1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.

Кавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.

1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.

=== Италияны къазауатха къошулуу ===

Къазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.

Ол заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында [[Бенито Муссолини]] бла [[Д’Аннунцио, Габриэле|Габриэле д’Аннунцио]] болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.

== 1916 джылны компаниясы ==

1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.

Верден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (''огнемет'') хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (''истребитель'') самолетла хайырландырылгъандыла.

1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.

[[Файл:British infantry Morval 25 September 1916.jpg|thumb|200px|Соммда сермешиуде британ джаяу аскерлени алгъа джюрюшю]]
Июнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.

Кавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.

Орус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.

1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.

1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.

== 1917 джылны компаниясы ==

[[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|Кюнчгъыш фронт(1 январь — 1 сентябрь 1917)]]
1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.

6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.

1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.

Россияда [[Февраль революция]]дан сора [[Россияны кёзюулю правителсьвосу|Кёзюулю правительство]] къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.

Кёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.

1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.

Алай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени.
 
[[Октябрь революция]]дан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.

=== Къазауатны башха театрлары ===

1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.

Орус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.

Феврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.

=== Антантаны ахыр хорламлары ===

[[Файл:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|200px|thumb|Кюнбатыш фронтда окопла]]
Брест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.

Мартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.

Майда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.

Итальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.

Балкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.

29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.

==== Къазауатны башха театрлары ====

Месопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла [[Шам]]гъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.

=== Дипломатия къарыулаула ===

== Къазауатны эсеблери ==

=== Тыш политика ===
1919 джылда Германия [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль мамырлыкъ кесаматха]] къол салгъандыла.

Мамырлыкъ кесаматла:

* [[Герман империя|Германия]] бла (Версаль мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Австрия]] бла (Сен-Жермен мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Болгария]] бла (Нёйи мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Маджар]] бла (Трианон мамырлыкъ кесамат, 1920)
* [[Тюркия]] бла (Севр мамырлыкъ кесамат, 1920)

Биринчи дуния къазауатны эсеблерине Россияда[[Февраль революция]] бла [[Октябрь революция]]ны, Германияда [[Ноябрь революция]]ны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда [[Экинчи дуния къазауат]]ны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.

=== Территориялада тюрлениуле ===

Британ империя [[Танзания]] бла [[Къыбыла-Кюнбатыш Африка]]ны, [[Ирак]]ны эмда [[Палестина]]ны, [[Того]]ну; [[Бельгия]] — [[Бурунди]]ни, [[Руанда]]ны, [[Уганда]]ны; Греция — [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны; [[Дания]] — [[Шимал Шлезвиг]]ни; [[Италия Короллукъ(1861-1946)|Италия]] — [[Къыбыла Тироль|Къыбыла Тиролну]], [[Истрия]]ны; [[Румыния Короллукъ|Румыния]] — [[Трансильвания]]ны, [[Добруджа|Къыбыла Добруджаны]]; [[Ючюнчю республика|Франция]] — [[Эльзас-Лотарингия]]ны, [[Сирия]]ны, Тогону кесеги бла Камерунну; [[Япон империя|Япония]] — [[Шош океан]]да экватордан шималыракъ немча айрымканланы [[аннексия]] этгендиле ; Франция [[Саар]]ны оккупация этгенди.

[[Венгрия|Маджар]], [[Эркин шахар Данциг|Данциг]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Эстония]], [[Финляндия]] эм [[Югославия]] къралла къуралгъандыла.

[[Веймар республика]], [[Тюрк Республика]] эмда [[Биринчи Австрий Республика|Австрий республика]] къуралгъанды.

[[Рейн область]] бла [[къаратенгиз ачыкъбогъазла]] демилитаризация этилгендиле.

=== Аскер эсебле ===

Биринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере [[танка]] бла [[химия сауут]], [[потивогаз]], зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.

=== Экономика эсеблери ===

Къазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.

== Къазауатда адам ёлюу ==

Аскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.

{{Commons|World War I}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Биринчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>knjjsnxgra4v8qn870c1thfe42sd0be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125844</id>
      <parentid>125843</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65970" sha1="oaj1txvskoe902tjehsxjaqw0nxvbs3" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    = Биринчи дуния къазауат
|partof      = 
|image       =  [[Файл:WWImontage.jpg|300px]] 
|caption     = ''Сагъат бурулгъаныча: Соммада сермешиуню заманында атыуну эсеби; британ [[Mark IV (танк)|Mark IV]] танка; Дарданеллени къатында сугъушда тенгиз минаны атылгъанындан сора чёкген ингилиз [[линкор]]; [[Противогаз|противогазлы]] пулемет къауум эмда [[Albatros D.III]] [[биплан]]''
|date        = 28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918
|place       = [[Европа]], [[Африка]] эм [[Джууукъ Кюнчыгъыш]] (бир талай заманны [[Къытай]]да, эмда [[Шош океан]]ны айрымканларында)
|casus       = [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, сауутланыуда эришиу, [[милитаризм]] эм [[автократия]], [[Кючлени балансы(геополитика)|кючлени балансы]], ууакъ урушла, [[Россия империя|Россияда]] эмда[[Герман империя|Германияда]] [[Бютеулей мобилизация|бютеулей мобилизацияны]] юсюнден буйрукъ, европа къралланы джер ючюн даулары эмда союзлукъ борчлары.
|result      = Германия бла аны джанлы къралланы хорланыулары. [[Герман империя]]ны, [[Россия империя]]ны, [[Осман империя]]ны эм [[Австрия-Маджар]]ны чачылыуу. Американ капиталны Европагъа саркъыуу.
|combatant1  =
'''[[Антанта]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Россия империя|Россия республика]]
* [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px|border]] [[Совет Россия (кърал)|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Ючюнчю Республика|Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Сербия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[Бельгия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Италия]](1915-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния]] (1916-дан)&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[АБШ]] (1917-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон империя|Япония]] &lt;br /&gt;
''[[Антанта|эм башхала]]''
|combatant2 =
'''[[Орта къралла]]:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Австрия-Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Герман империя|Германия]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Осман патчахлыкъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Болгария]] (1915-ден)&lt;br /&gt;
|commander1 =
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] Уллу бий [[Николай Николаевич Кичи|Николай Николаевич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[II Николай]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексей Алексеевич Брусилов|A.A.Брусилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Духонин, Николай Николаевич|Н. Н. Духонин]] †&lt;br /&gt;
&lt;!-- [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]]&lt;br /&gt; ??? --&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Пуанкаре, Раймон|Р. Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Клемансо, Жорж|Ж. Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Жоффр, Жозеф Жак Сезер|Ж. Жоффр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Фош, Фердинанд|Ф. Фош]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Нивель, Робер|Р. Нивель]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|А. Петен]]&lt;br /&gt;
&lt;!--[[Лиотей, Луи Гюбер Гонзальв|Л. Лиотей]]&lt;br /&gt;
[[д'Эсперей, Луи Феликс Мария Франсуа Франше|Л. д’Эсперей]]&lt;br /&gt;
[[Галлиэни, Жозеф Симон|Ж. Галлиэни]]&lt;br /&gt;
[[Манжен, Шарль Мария Эмманюэль|Ш. Манжен]]&lt;br /&gt;
[[Монури, Мишель Жозеф|М. Монури]]&lt;br /&gt;
[[Дюбай, Огюст Ивон Эдмон|О. Дюбай]]&lt;br /&gt;
[[Кассельнау, Эдуар де|Э. де Кассельнау]]&lt;br /&gt;
[[Саррай, Морис|Морис Саррай]]&lt;br /&gt; --&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[V Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Герберт Асквит|Г. Асквит]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Ллойд Джордж, Дэвид|Д. Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Хейг, Дуглас|Д. Хейг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Джеллико, Джон|Дж. Джеллико]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Китченер, Горацио Герберт|Г. Китченер]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] принц-регент [[I Александр Карагеоргиевич|Александр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Путник, Радомир|Р. Путник]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Мишич, Живоин|Ж. Мишич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[I Альберт|I Альберт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Кадорна, Луиджи|Л. Кадорна]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Диаз, Армандо|А. Диаз]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] принц [[Луиджи Амедео|Луиджи]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Вильсон, Томас Вудро|Т. Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Першинг, Джон Джозеф|Дж. Першинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Окума Сигэнобу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тэраути Масатакэ]]
|commander2 =
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[I Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Карл I (император)|Карл I]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Гётцендорф, Конрад фон|Ф. фон Гётцендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Штрауссенбург, Артур Арц фон|А. фон Штрауссенбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[II Уилгелм|II Уилгелм]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Фалкенхайн, Эрих фон|Э. фон Фалкенхайн]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Паул фон Гинденбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Мольтке, Хельмут Йоганн Людвиг фон|Х. фон Мольтке (Младший)]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Шеер, Рейнхард|Р. Шеер]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Людендорф, Эрих|Э. Людендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] кронпринц [[Рупрехт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[V Мехмед|V Мехмед]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Мехмед VI]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ануар-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ататюрк, Мустафа Кемал|Мустафа Кемал-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[I Фердинанд ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Вазов, Владимир|В. Вазов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Жеков, Николаус|Н. Жеков]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Стоянов-Тодоров, Георг|Г. Стоянов-Тодоров]]
|casualties1 = '''Ёлген аскерчи:''' 5&amp;nbsp;953&amp;nbsp;372&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи:''' 9&amp;nbsp;723&amp;nbsp;991&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;676
|casualties2 = '''Ёлген аскерчи:''' 4&amp;nbsp;043&amp;nbsp;397&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи''': 8&amp;nbsp;465&amp;nbsp;286&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 3&amp;nbsp;470&amp;nbsp;138
}}
'''Биринчи дуния къазауат''' (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — [[Адам улу|адам улуну]] [[тарих]]инде эм уллу [[къазауат]]ланы бириди.

Тарихде бу ат [[1939 джыл]], [[Экинчи дуния къазауат]] башланнгандан сора, аталгъанды. [[Интербеллум|Къазауатла арасы кёзюуде]] «'''Уллу Къазауат'''» ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''The Great War'', [[Француз тил|фран.]] ''La Grande guerre'') дегендиле, [[Россия империя]]да аннга бир-бирде «'''Экинчи Ата Джурт''' (къазауат)»; кечирек [[СССР|СССР-де]] — «'''империалист къазауат'''» дегендиле.

Ачыкъ чурумгъа [[Сараевода мурдарлыкъ]] саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы [[эрцгерцог]] [[Франц Фердинанд]]ны 19 джылдагъы серб гимназист [[Гаврила Принцип]] бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «[[Млада Босна]]» атлы организациячы болгъанды).

Къазауатны эсебинде тёрт [[империя]]: [[Россия империя]], [[Герман империя]], [[Австрия-Маджар империя]] и [[Осман империя]] чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.

== Къошулгъанла ==

'''[[Ара къралла]]''': [[Герман империя|Германия]], [[Австрия-Маджар]], [[Осман империя]], [[Ючюнчю Болгар кърал|Болгария]].

'''[[Антанта]]''': [[Россия империя|Россия]], [[Франция]], [[Уллу Британия]].

''Антанта джанлыла'' (къазауатда Антантагъа болушханла): [[АБШ]], [[Япония]], [[Сербия]], [[Италия]] ([[Ючлю Бирлешлик]]ни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), [[Черногория]], [[Бельгия]], [[Мисир]], [[Португалия]], [[Румыния]], [[Рум]], [[Бразилия]], [[Къытай]], [[Куба]], [[Никарагуа]], [[Сиам]], [[Гаити]], [[Либерия]], [[Панама]], [[Гватемал]]а, [[Гондурас]], [[Коста-Рика]], [[Боливия]], [[Доминикан республика]], [[Перу]], [[Уругвай]], [[Эквадор]].

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
|+ Къазауатны баямлаууну хронологиясы
!Заман !! Ким баям этди !! Кимге баям этилди
|-
| 28-чи июль 1914 || Австрия-Маджар || [[Сербия]]
|-
| 1-чи август 1914 || Германия || Россия
|-
| 2-чи август 1914 || Германия || Франция
|-
| 3-чю август 1914 || Германия || [[Бельгия]]
|-
| 4-чю август 1914 || Уллу Британия || Германия
|-
| 5-чи август 1914 || [[Черногория]] || Австрия-Маджар
|-
| 6-чы август 1914 || Австрия-Маджар || Россия
|-
| 6-чы август 1914 || Сербия || Германия
|-
| 6-чы август 1914 || Черногория || Германия
|-
| 1-чи август 1914 || Уллу Британия бла Франция || Австрия-Маджар
|-
| 15-чи август 1914 || [[Япон империя|Япония]] || Германия
|-
| 2-чи ноябрь 1914 || Россия || [[Осман империя|Туркия]]
|-
| 5-чи ноябрь 1914 || Уллу Британия бла Франция || Туркия
|-
| 23-чю май 1915 || Италия || Австрия-Маджар
|-
| 14-чю октябрь 1915 || [[Болгария]] || Сербия
|-
| 9-чу март 1916 || Германия || [[Португалия]]
|-
| 27-чи август 1916 || [[Румыния]] || Австрия-Маджар
|-
| 28-чи август 1916 || Италия || Германия
|-
| 6-чы апрель 1917 || [[АБШ]] || Германия
|-
| 7-чи апрель 1917 || [[Панама]] бла [[Куба]] || Германия
|-
| 27-чи июнь 1917 || [[Рум]] || Германия
|-
| 22-чи июль 1917 || [[Сиам]] || Германия
|-
| 4-чю август 1917 || [[Либерия]] || Германия
|-
| 14-чю август 1917 || [[Къытай]] || Германия
|-
| 26-чы октябрь 1917 || [[Бразилия]] || Германия
|-
| 7-чи декабрь 1917 || АБШ || Австрия-Маджар
|-
| 11-чи ноябрь 1918 ||colspan=&quot;2&quot;| къазауатны бошалыуу
|}

== Чурумлары ==

Къазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.

1870 джылдагъы [[Француз-прусс къазауат|француз-прусс къазауатдан]] сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.

Россия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.

Австрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.

Джууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.

Антантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:

[[Антанта]]:
* Россия империя
* Уллу Британия
* Франция

Къауум [[Ючлю Бирлешлик]]:
* Германия
* Австрия-Маджар
* [[Италия]]

Алай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, [[Тёртлю блок]] (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.

Къазауатны чурумларыны ичинде эм баш [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, [[Сауутланыуда эришиу]], [[милитаризм]] эмда [[автократия]], [[Кючлени балансы (геополитика)|кючлени балансы]], аллында ууакъ къазауатла ([[Балкан къазауатла]], [[Итальян-тюрк къазауат]]), Россия бла Германияда [[Бютеулей аскерге чакъырыу|бютеулей аскерге чакъырыуну]] буйругъу.

== Сауутлу кючледе болум ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;| Ючлю Бирлешликни сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Германия || 768|| 3822 || 4840 || 1688 || 232
|-
| Австрия-Маджар ||478||  2300 || 3104 || 168 || 65
|-
| '''Эсебде''' || '''1246''' || '''6122''' || '''7944''' || '''1856''' || '''297'''
|-
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;|Антантаны сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Россия ||1423||  5338 || 6848 || 240|| 263
|-
| Уллу Британия ||411 || 1000 || 1226 || 126 || 90
|-
| Франция ||884||  3781 || 3360 || 84 || 156
|-
| '''Эсебде''' || '''2718''' || '''10 119''' || '''11 434''' || '''450''' || '''509'''
|}

Герман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.

Мобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.

== Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла ==

1914 джылны 28-чи июнунда [[Млада Босна]] атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.

23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.

Ол кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.

25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.

26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.

28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.

30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады

31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады

Ол кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.

Авсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.

== 1914 джылны компаниясы ==

[[Файл:Europe 1914 bg.png|thumb|left|280px|Европа 1914 джылда]]
Къазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.

=== Биринчи дуния къазауатны башланыуу ===

Германия, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.

Герман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.

1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.

Франция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.

Анга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.

2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.

2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.

3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.

4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.

6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.

Аны бла Биринчи дуния къазауат башланады.

=== Къазауатны барыуу ===

Бельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.

14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.

Герман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.

Алай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.

Алай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.

Кюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.

Серб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.

=== Къазауатха Осман империяны къошулууу ===
[[Файл:Russian poster.JPG|thumb|Биринчи дуния къазауатха аталгъан орус плакат. Ноябрь 1914 джыл.]]

Къазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.

Алай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына [[джихад]] баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.

=== Тенгизде къазауат ===

Къазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.

Шимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.

1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.

== 1915 джылны компаниясы ==
[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|thumb|250px|122-мм орус гаубица, герман фронтда атыш этеди 1915.]]
[[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|left|1915, джай. Орус фронту юзюу.]]
[[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|Мазур кёллени къатында экинчи сермешиу, февраль 1915]]

Къазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.

1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.

Герман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.

Август операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.

1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.

Апрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда [[Николай II]] аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.

1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.

Кюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.

[[Файл:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|thumb|австралиячы аскерле окопалада]]Тюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.

1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.

Кавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.

1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.

=== Италияны къазауатха къошулуу ===

Къазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.

Ол заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында [[Бенито Муссолини]] бла [[Д’Аннунцио, Габриэле|Габриэле д’Аннунцио]] болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.

== 1916 джылны компаниясы ==

1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.

Верден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (''огнемет'') хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (''истребитель'') самолетла хайырландырылгъандыла.

1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.

[[Файл:British infantry Morval 25 September 1916.jpg|thumb|200px|Соммда сермешиуде британ джаяу аскерлени алгъа джюрюшю]]
Июнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.

Кавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.

Орус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.

1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.

1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.

== 1917 джылны компаниясы ==

[[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|Кюнчгъыш фронт(1 январь — 1 сентябрь 1917)]]
1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.

6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.

1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.

Россияда [[Февраль революция]]дан сора [[Россияны кёзюулю правителсьвосу|Кёзюулю правительство]] къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.

Кёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.

1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.

Алай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени.
 
[[Октябрь революция]]дан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.

=== Къазауатны башха театрлары ===

1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.

Орус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.

Феврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.

=== Антантаны ахыр хорламлары ===

[[Файл:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|200px|thumb|Кюнбатыш фронтда окопла]]
Брест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.

Мартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.

Майда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.

Итальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.

Балкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.

29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.

==== Къазауатны башха театрлары ====

Месопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла [[Шам]]гъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.

=== Дипломатия къарыулаула ===

== Къазауатны эсеблери ==

=== Тыш политика ===
1919 джылда Германия [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль мамырлыкъ кесаматха]] къол салгъандыла.

Мамырлыкъ кесаматла:

* [[Герман империя|Германия]] бла (Версаль мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Австрия]] бла (Сен-Жермен мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Болгария]] бла (Нёйи мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Маджар]] бла (Трианон мамырлыкъ кесамат, 1920)
* [[Тюркия]] бла (Севр мамырлыкъ кесамат, 1920)

Биринчи дуния къазауатны эсеблерине Россияда[[Февраль революция]] бла [[Октябрь революция]]ны, Германияда [[Ноябрь революция]]ны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда [[Экинчи дуния къазауат]]ны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.

=== Территориялада тюрлениуле ===

Британ империя [[Танзания]] бла [[Къыбыла-Кюнбатыш Африка]]ны, [[Ирак]]ны эмда [[Палестина]]ны, [[Того]]ну; [[Бельгия]] — [[Бурунди]]ни, [[Руанда]]ны, [[Уганда]]ны; Греция — [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны; [[Дания]] — [[Шимал Шлезвиг]]ни; [[Италия Короллукъ(1861-1946)|Италия]] — [[Къыбыла Тироль|Къыбыла Тиролну]], [[Истрия]]ны; [[Румыния Короллукъ|Румыния]] — [[Трансильвания]]ны, [[Добруджа|Къыбыла Добруджаны]]; [[Ючюнчю республика|Франция]] — [[Эльзас-Лотарингия]]ны, [[Сирия]]ны, Тогону кесеги бла Камерунну; [[Япон империя|Япония]] — [[Шош океан]]да экватордан шималыракъ немча айрымканланы [[аннексия]] этгендиле ; Франция [[Саар]]ны оккупация этгенди.

[[Венгрия|Маджар]], [[Эркин шахар Данциг|Данциг]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Эстония]], [[Финляндия]] эм [[Югославия]] къралла къуралгъандыла.

[[Веймар республика]], [[Тюрк Республика]] эмда [[Биринчи Австрий Республика|Австрий республика]] къуралгъанды.

[[Рейн область]] бла [[къаратенгиз ачыкъбогъазла]] демилитаризация этилгендиле.

=== Аскер эсебле ===

Биринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере [[танка]] бла [[химия сауут]], [[потивогаз]], зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.

=== Экономика эсеблери ===

Къазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.

== Къазауатда адам ёлюу ==

Аскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.

{{Commons|World War I}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Биринчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>oaj1txvskoe902tjehsxjaqw0nxvbs3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125845</id>
      <parentid>125844</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Къошулгъанла */</comment>
      <origin>125845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66010" sha1="k6n55meweookvq0v8ueppr8fc4ecs6y" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    = Биринчи дуния къазауат
|partof      = 
|image       =  [[Файл:WWImontage.jpg|300px]] 
|caption     = ''Сагъат бурулгъаныча: Соммада сермешиуню заманында атыуну эсеби; британ [[Mark IV (танк)|Mark IV]] танка; Дарданеллени къатында сугъушда тенгиз минаны атылгъанындан сора чёкген ингилиз [[линкор]]; [[Противогаз|противогазлы]] пулемет къауум эмда [[Albatros D.III]] [[биплан]]''
|date        = 28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918
|place       = [[Европа]], [[Африка]] эм [[Джууукъ Кюнчыгъыш]] (бир талай заманны [[Къытай]]да, эмда [[Шош океан]]ны айрымканларында)
|casus       = [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, сауутланыуда эришиу, [[милитаризм]] эм [[автократия]], [[Кючлени балансы(геополитика)|кючлени балансы]], ууакъ урушла, [[Россия империя|Россияда]] эмда[[Герман империя|Германияда]] [[Бютеулей мобилизация|бютеулей мобилизацияны]] юсюнден буйрукъ, европа къралланы джер ючюн даулары эмда союзлукъ борчлары.
|result      = Германия бла аны джанлы къралланы хорланыулары. [[Герман империя]]ны, [[Россия империя]]ны, [[Осман империя]]ны эм [[Австрия-Маджар]]ны чачылыуу. Американ капиталны Европагъа саркъыуу.
|combatant1  =
'''[[Антанта]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Россия империя|Россия республика]]
* [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px|border]] [[Совет Россия (кърал)|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Ючюнчю Республика|Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Сербия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[Бельгия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Италия]](1915-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния]] (1916-дан)&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[АБШ]] (1917-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон империя|Япония]] &lt;br /&gt;
''[[Антанта|эм башхала]]''
|combatant2 =
'''[[Орта къралла]]:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Австрия-Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Герман империя|Германия]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Осман патчахлыкъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Болгария]] (1915-ден)&lt;br /&gt;
|commander1 =
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] Уллу бий [[Николай Николаевич Кичи|Николай Николаевич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[II Николай]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексей Алексеевич Брусилов|A.A.Брусилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Духонин, Николай Николаевич|Н. Н. Духонин]] †&lt;br /&gt;
&lt;!-- [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]]&lt;br /&gt; ??? --&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Пуанкаре, Раймон|Р. Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Клемансо, Жорж|Ж. Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Жоффр, Жозеф Жак Сезер|Ж. Жоффр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Фош, Фердинанд|Ф. Фош]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Нивель, Робер|Р. Нивель]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|А. Петен]]&lt;br /&gt;
&lt;!--[[Лиотей, Луи Гюбер Гонзальв|Л. Лиотей]]&lt;br /&gt;
[[д'Эсперей, Луи Феликс Мария Франсуа Франше|Л. д’Эсперей]]&lt;br /&gt;
[[Галлиэни, Жозеф Симон|Ж. Галлиэни]]&lt;br /&gt;
[[Манжен, Шарль Мария Эмманюэль|Ш. Манжен]]&lt;br /&gt;
[[Монури, Мишель Жозеф|М. Монури]]&lt;br /&gt;
[[Дюбай, Огюст Ивон Эдмон|О. Дюбай]]&lt;br /&gt;
[[Кассельнау, Эдуар де|Э. де Кассельнау]]&lt;br /&gt;
[[Саррай, Морис|Морис Саррай]]&lt;br /&gt; --&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[V Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Герберт Асквит|Г. Асквит]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Ллойд Джордж, Дэвид|Д. Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Хейг, Дуглас|Д. Хейг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Джеллико, Джон|Дж. Джеллико]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Китченер, Горацио Герберт|Г. Китченер]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] принц-регент [[I Александр Карагеоргиевич|Александр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Путник, Радомир|Р. Путник]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Мишич, Живоин|Ж. Мишич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[I Альберт|I Альберт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Кадорна, Луиджи|Л. Кадорна]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Диаз, Армандо|А. Диаз]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] принц [[Луиджи Амедео|Луиджи]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Вильсон, Томас Вудро|Т. Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Першинг, Джон Джозеф|Дж. Першинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Окума Сигэнобу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тэраути Масатакэ]]
|commander2 =
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[I Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Карл I (император)|Карл I]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Гётцендорф, Конрад фон|Ф. фон Гётцендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Штрауссенбург, Артур Арц фон|А. фон Штрауссенбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[II Уилгелм|II Уилгелм]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Фалкенхайн, Эрих фон|Э. фон Фалкенхайн]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Паул фон Гинденбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Мольтке, Хельмут Йоганн Людвиг фон|Х. фон Мольтке (Младший)]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Шеер, Рейнхард|Р. Шеер]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Людендорф, Эрих|Э. Людендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] кронпринц [[Рупрехт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[V Мехмед|V Мехмед]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Мехмед VI]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ануар-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ататюрк, Мустафа Кемал|Мустафа Кемал-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[I Фердинанд ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Вазов, Владимир|В. Вазов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Жеков, Николаус|Н. Жеков]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Стоянов-Тодоров, Георг|Г. Стоянов-Тодоров]]
|casualties1 = '''Ёлген аскерчи:''' 5&amp;nbsp;953&amp;nbsp;372&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи:''' 9&amp;nbsp;723&amp;nbsp;991&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;676
|casualties2 = '''Ёлген аскерчи:''' 4&amp;nbsp;043&amp;nbsp;397&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи''': 8&amp;nbsp;465&amp;nbsp;286&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 3&amp;nbsp;470&amp;nbsp;138
}}
'''Биринчи дуния къазауат''' (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — [[Адам улу|адам улуну]] [[тарих]]инде эм уллу [[къазауат]]ланы бириди.

Тарихде бу ат [[1939 джыл]], [[Экинчи дуния къазауат]] башланнгандан сора, аталгъанды. [[Интербеллум|Къазауатла арасы кёзюуде]] «'''Уллу Къазауат'''» ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''The Great War'', [[Француз тил|фран.]] ''La Grande guerre'') дегендиле, [[Россия империя]]да аннга бир-бирде «'''Экинчи Ата Джурт''' (къазауат)»; кечирек [[СССР|СССР-де]] — «'''империалист къазауат'''» дегендиле.

Ачыкъ чурумгъа [[Сараевода мурдарлыкъ]] саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы [[эрцгерцог]] [[Франц Фердинанд]]ны 19 джылдагъы серб гимназист [[Гаврила Принцип]] бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «[[Млада Босна]]» атлы организациячы болгъанды).

Къазауатны эсебинде тёрт [[империя]]: [[Россия империя]], [[Герман империя]], [[Австрия-Маджар империя]] и [[Осман империя]] чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.

== Къошулгъанла ==

'''[[Ара къралла]]''': [[Герман империя|Германия]], [[Австрия-Маджар]], [[Осман империя]], [[Ючюнчю Болгар кърал|Болгария]].

'''[[Антанта]]''': [[Россия империя|Россия]], [[Франция]], [[Уллу Британия]].

''Антанта джанлыла'' (къазауатда Антантагъа болушханла): [[АБШ]], [[Япония]], [[Сербия]], [[Италия]] ([[Ючлю Бирлешлик]]ни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), [[Черногория]], [[Бельгия]], [[Мисир]], [[Португалия]], [[Румыния]], [[Рум]], [[Бразилия]], [[Къытай]], [[Куба]], [[Никарагуа]], [[Сиам]], [[Гаити]], [[Либерия]], [[Панама]], [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Коста-Рика]], [[Боливия]], [[Доминикан Республика|Доминикан республика]], [[Перу]], [[Уругвай]], [[Эквадор]].

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
|+ Къазауатны баямлаууну хронологиясы
!Заман !! Ким баям этди !! Кимге баям этилди
|-
| 28-чи июль 1914 || Австрия-Маджар || [[Сербия]]
|-
| 1-чи август 1914 || Германия || Россия
|-
| 2-чи август 1914 || Германия || Франция
|-
| 3-чю август 1914 || Германия || [[Бельгия]]
|-
| 4-чю август 1914 || Уллу Британия || Германия
|-
| 5-чи август 1914 || [[Черногория]] || Австрия-Маджар
|-
| 6-чы август 1914 || Австрия-Маджар || Россия
|-
| 6-чы август 1914 || Сербия || Германия
|-
| 6-чы август 1914 || Черногория || Германия
|-
| 1-чи август 1914 || Уллу Британия бла Франция || Австрия-Маджар
|-
| 15-чи август 1914 || [[Япон империя|Япония]] || Германия
|-
| 2-чи ноябрь 1914 || Россия || [[Осман империя|Туркия]]
|-
| 5-чи ноябрь 1914 || Уллу Британия бла Франция || Туркия
|-
| 23-чю май 1915 || Италия || Австрия-Маджар
|-
| 14-чю октябрь 1915 || [[Болгария]] || Сербия
|-
| 9-чу март 1916 || Германия || [[Португалия]]
|-
| 27-чи август 1916 || [[Румыния]] || Австрия-Маджар
|-
| 28-чи август 1916 || Италия || Германия
|-
| 6-чы апрель 1917 || [[АБШ]] || Германия
|-
| 7-чи апрель 1917 || [[Панама]] бла [[Куба]] || Германия
|-
| 27-чи июнь 1917 || [[Рум]] || Германия
|-
| 22-чи июль 1917 || [[Сиам]] || Германия
|-
| 4-чю август 1917 || [[Либерия]] || Германия
|-
| 14-чю август 1917 || [[Къытай]] || Германия
|-
| 26-чы октябрь 1917 || [[Бразилия]] || Германия
|-
| 7-чи декабрь 1917 || АБШ || Австрия-Маджар
|-
| 11-чи ноябрь 1918 ||colspan=&quot;2&quot;| къазауатны бошалыуу
|}

== Чурумлары ==

Къазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.

1870 джылдагъы [[Француз-прусс къазауат|француз-прусс къазауатдан]] сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.

Россия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.

Австрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.

Джууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.

Антантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:

[[Антанта]]:
* Россия империя
* Уллу Британия
* Франция

Къауум [[Ючлю Бирлешлик]]:
* Германия
* Австрия-Маджар
* [[Италия]]

Алай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, [[Тёртлю блок]] (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.

Къазауатны чурумларыны ичинде эм баш [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, [[Сауутланыуда эришиу]], [[милитаризм]] эмда [[автократия]], [[Кючлени балансы (геополитика)|кючлени балансы]], аллында ууакъ къазауатла ([[Балкан къазауатла]], [[Итальян-тюрк къазауат]]), Россия бла Германияда [[Бютеулей аскерге чакъырыу|бютеулей аскерге чакъырыуну]] буйругъу.

== Сауутлу кючледе болум ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;| Ючлю Бирлешликни сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Германия || 768|| 3822 || 4840 || 1688 || 232
|-
| Австрия-Маджар ||478||  2300 || 3104 || 168 || 65
|-
| '''Эсебде''' || '''1246''' || '''6122''' || '''7944''' || '''1856''' || '''297'''
|-
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;|Антантаны сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Россия ||1423||  5338 || 6848 || 240|| 263
|-
| Уллу Британия ||411 || 1000 || 1226 || 126 || 90
|-
| Франция ||884||  3781 || 3360 || 84 || 156
|-
| '''Эсебде''' || '''2718''' || '''10 119''' || '''11 434''' || '''450''' || '''509'''
|}

Герман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.

Мобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.

== Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла ==

1914 джылны 28-чи июнунда [[Млада Босна]] атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.

23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.

Ол кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.

25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.

26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.

28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.

30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады

31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады

Ол кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.

Авсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.

== 1914 джылны компаниясы ==

[[Файл:Europe 1914 bg.png|thumb|left|280px|Европа 1914 джылда]]
Къазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.

=== Биринчи дуния къазауатны башланыуу ===

Германия, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.

Герман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.

1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.

Франция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.

Анга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.

2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.

2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.

3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.

4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.

6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.

Аны бла Биринчи дуния къазауат башланады.

=== Къазауатны барыуу ===

Бельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.

14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.

Герман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.

Алай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.

Алай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.

Кюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.

Серб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.

=== Къазауатха Осман империяны къошулууу ===
[[Файл:Russian poster.JPG|thumb|Биринчи дуния къазауатха аталгъан орус плакат. Ноябрь 1914 джыл.]]

Къазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.

Алай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына [[джихад]] баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.

=== Тенгизде къазауат ===

Къазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.

Шимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.

1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.

== 1915 джылны компаниясы ==
[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|thumb|250px|122-мм орус гаубица, герман фронтда атыш этеди 1915.]]
[[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|left|1915, джай. Орус фронту юзюу.]]
[[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|Мазур кёллени къатында экинчи сермешиу, февраль 1915]]

Къазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.

1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.

Герман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.

Август операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.

1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.

Апрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда [[Николай II]] аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.

1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.

Кюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.

[[Файл:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|thumb|австралиячы аскерле окопалада]]Тюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.

1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.

Кавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.

1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.

=== Италияны къазауатха къошулуу ===

Къазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.

Ол заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында [[Бенито Муссолини]] бла [[Д’Аннунцио, Габриэле|Габриэле д’Аннунцио]] болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.

== 1916 джылны компаниясы ==

1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.

Верден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (''огнемет'') хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (''истребитель'') самолетла хайырландырылгъандыла.

1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.

[[Файл:British infantry Morval 25 September 1916.jpg|thumb|200px|Соммда сермешиуде британ джаяу аскерлени алгъа джюрюшю]]
Июнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.

Кавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.

Орус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.

1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.

1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.

== 1917 джылны компаниясы ==

[[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|Кюнчгъыш фронт(1 январь — 1 сентябрь 1917)]]
1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.

6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.

1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.

Россияда [[Февраль революция]]дан сора [[Россияны кёзюулю правителсьвосу|Кёзюулю правительство]] къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.

Кёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.

1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.

Алай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени.
 
[[Октябрь революция]]дан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.

=== Къазауатны башха театрлары ===

1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.

Орус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.

Феврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.

=== Антантаны ахыр хорламлары ===

[[Файл:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|200px|thumb|Кюнбатыш фронтда окопла]]
Брест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.

Мартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.

Майда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.

Итальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.

Балкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.

29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.

==== Къазауатны башха театрлары ====

Месопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла [[Шам]]гъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.

=== Дипломатия къарыулаула ===

== Къазауатны эсеблери ==

=== Тыш политика ===
1919 джылда Германия [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль мамырлыкъ кесаматха]] къол салгъандыла.

Мамырлыкъ кесаматла:

* [[Герман империя|Германия]] бла (Версаль мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Австрия]] бла (Сен-Жермен мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Болгария]] бла (Нёйи мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Маджар]] бла (Трианон мамырлыкъ кесамат, 1920)
* [[Тюркия]] бла (Севр мамырлыкъ кесамат, 1920)

Биринчи дуния къазауатны эсеблерине Россияда[[Февраль революция]] бла [[Октябрь революция]]ны, Германияда [[Ноябрь революция]]ны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда [[Экинчи дуния къазауат]]ны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.

=== Территориялада тюрлениуле ===

Британ империя [[Танзания]] бла [[Къыбыла-Кюнбатыш Африка]]ны, [[Ирак]]ны эмда [[Палестина]]ны, [[Того]]ну; [[Бельгия]] — [[Бурунди]]ни, [[Руанда]]ны, [[Уганда]]ны; Греция — [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны; [[Дания]] — [[Шимал Шлезвиг]]ни; [[Италия Короллукъ(1861-1946)|Италия]] — [[Къыбыла Тироль|Къыбыла Тиролну]], [[Истрия]]ны; [[Румыния Короллукъ|Румыния]] — [[Трансильвания]]ны, [[Добруджа|Къыбыла Добруджаны]]; [[Ючюнчю республика|Франция]] — [[Эльзас-Лотарингия]]ны, [[Сирия]]ны, Тогону кесеги бла Камерунну; [[Япон империя|Япония]] — [[Шош океан]]да экватордан шималыракъ немча айрымканланы [[аннексия]] этгендиле ; Франция [[Саар]]ны оккупация этгенди.

[[Венгрия|Маджар]], [[Эркин шахар Данциг|Данциг]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Эстония]], [[Финляндия]] эм [[Югославия]] къралла къуралгъандыла.

[[Веймар республика]], [[Тюрк Республика]] эмда [[Биринчи Австрий Республика|Австрий республика]] къуралгъанды.

[[Рейн область]] бла [[къаратенгиз ачыкъбогъазла]] демилитаризация этилгендиле.

=== Аскер эсебле ===

Биринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере [[танка]] бла [[химия сауут]], [[потивогаз]], зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.

=== Экономика эсеблери ===

Къазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.

== Къазауатда адам ёлюу ==

Аскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.

{{Commons|World War I}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Биринчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>k6n55meweookvq0v8ueppr8fc4ecs6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125846</id>
      <parentid>125845</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65988" sha1="l98ydebnaiimpwfc0rceqjkz6oa1wx9" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    = Биринчи дуния къазауат
|partof      = 
|image       =  [[Файл:WWImontage.jpg|300px]] 
|caption     = ''Сагъат бурулгъаныча: Соммада сермешиуню заманында атыуну эсеби; британ [[Mark IV (танк)|Mark IV]] танка; Дарданеллени къатында сугъушда тенгиз минаны атылгъанындан сора чёкген ингилиз [[линкор]]; [[Противогаз|противогазлы]] пулемет къауум эмда [[Albatros D.III]] [[биплан]]''
|date        = 28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918
|place       = [[Европа]], [[Африка]] эм [[Кюнбатыш Азия]] (бир талай заманны [[Къытай]]да, эмда [[Шош океан]]ны айрымканларында)
|casus       = [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, сауутланыуда эришиу, [[милитаризм]] эм [[автократия]], [[Кючлени балансы(геополитика)|кючлени балансы]], ууакъ урушла, [[Россия империя|Россияда]] эмда[[Герман империя|Германияда]] [[Бютеулей мобилизация|бютеулей мобилизацияны]] юсюнден буйрукъ, европа къралланы джер ючюн даулары эмда союзлукъ борчлары.
|result      = Германия бла аны джанлы къралланы хорланыулары. [[Герман империя]]ны, [[Россия империя]]ны, [[Осман империя]]ны эм [[Австрия-Маджар]]ны чачылыуу. Американ капиталны Европагъа саркъыуу.
|combatant1  =
'''[[Антанта]] эмда аны джанлыла:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Россия империя|Россия республика]]
* [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px|border]] [[Совет Россия (кърал)|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Ючюнчю Республика|Франция]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Уллу Британия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Сербия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[Бельгия]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Италия]](1915-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Romania.svg|20px|border]] [[Румыния]] (1916-дан)&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[АБШ]] (1917-ден)&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Япон империя|Япония]] &lt;br /&gt;
''[[Антанта|эм башхала]]''
|combatant2 =
'''[[Орта къралла]]:'''&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Австрия-Маджар]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Герман империя|Германия]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Осман патчахлыкъ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Болгария]] (1915-ден)&lt;br /&gt;
|commander1 =
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] Уллу бий [[Николай Николаевич Кичи|Николай Николаевич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[II Николай]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Алексей Алексеевич Брусилов|A.A.Брусилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Духонин, Николай Николаевич|Н. Н. Духонин]] †&lt;br /&gt;
&lt;!-- [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]]&lt;br /&gt; ??? --&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Пуанкаре, Раймон|Р. Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Клемансо, Жорж|Ж. Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Жоффр, Жозеф Жак Сезер|Ж. Жоффр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Фош, Фердинанд|Ф. Фош]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Нивель, Робер|Р. Нивель]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_France.svg|20px|border]] [[Петен, Анри Филипп|А. Петен]]&lt;br /&gt;
&lt;!--[[Лиотей, Луи Гюбер Гонзальв|Л. Лиотей]]&lt;br /&gt;
[[д'Эсперей, Луи Феликс Мария Франсуа Франше|Л. д’Эсперей]]&lt;br /&gt;
[[Галлиэни, Жозеф Симон|Ж. Галлиэни]]&lt;br /&gt;
[[Манжен, Шарль Мария Эмманюэль|Ш. Манжен]]&lt;br /&gt;
[[Монури, Мишель Жозеф|М. Монури]]&lt;br /&gt;
[[Дюбай, Огюст Ивон Эдмон|О. Дюбай]]&lt;br /&gt;
[[Кассельнау, Эдуар де|Э. де Кассельнау]]&lt;br /&gt;
[[Саррай, Морис|Морис Саррай]]&lt;br /&gt; --&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[V Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Герберт Асквит|Г. Асквит]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Дэвид Ллойд Джордж|Д. Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Дуглас Хейг|Д. Хейг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Джеллико, Джон|Дж. Джеллико]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] [[Китченер, Горацио Герберт|Г. Китченер]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] принц-регент [[I Александр Карагеоргиевич|Александр]]&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Путник, Радомир|Р. Путник]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px|border]] [[Мишич, Живоин|Ж. Мишич]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]] [[I Альберт|I Альберт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Кадорна, Луиджи|Л. Кадорна]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] [[Диаз, Армандо|А. Диаз]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px|border]] принц [[Луиджи Амедео|Луиджи]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Вудро Вильсон|Т. Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[Файл:US flag 48 stars.svg|20px|border]] [[Першинг, Джон Джозеф|Дж. Першинг]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Окума Сигэнобу]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Merchant flag of Japan (1870).svg|20px|border]] [[Тэраути Масатакэ]]
|commander2 =
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[I Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Карл I (император)|Карл I]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Гётцендорф, Конрад фон|Ф. фон Гётцендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg|20px|border]] [[Штрауссенбург, Артур Арц фон|А. фон Штрауссенбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[II Уилгелм|II Уилгелм]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Фалкенхайн, Эрих фон|Э. фон Фалкенхайн]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Паул фон Гинденбург]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Мольтке, Хельмут Йоганн Людвиг фон|Х. фон Мольтке (Младший)]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Шеер, Рейнхард|Р. Шеер]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] [[Людендорф, Эрих|Э. Людендорф]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px|border]] кронпринц [[Рупрехт]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[V Мехмед|V Мехмед]] &lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Мехмед VI]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ануар-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Ottoman Flag.svg|20px|border]] [[Ататюрк, Мустафа Кемал|Мустафа Кемал-паша]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[I Фердинанд ]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Вазов, Владимир|В. Вазов]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Жеков, Николаус|Н. Жеков]]&lt;br /&gt;
[[Файл:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px|border]] [[Стоянов-Тодоров, Георг|Г. Стоянов-Тодоров]]
|casualties1 = '''Ёлген аскерчи:''' 5&amp;nbsp;953&amp;nbsp;372&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи:''' 9&amp;nbsp;723&amp;nbsp;991&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;676
|casualties2 = '''Ёлген аскерчи:''' 4&amp;nbsp;043&amp;nbsp;397&lt;br /&gt;'''Джаралы аскерчи''': 8&amp;nbsp;465&amp;nbsp;286&lt;br /&gt;'''Тас аскерчи:''' 3&amp;nbsp;470&amp;nbsp;138
}}
'''Биринчи дуния къазауат''' (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — [[Адам улу|адам улуну]] [[тарих]]инде эм уллу [[къазауат]]ланы бириди.

Тарихде бу ат [[1939 джыл]], [[Экинчи дуния къазауат]] башланнгандан сора, аталгъанды. [[Интербеллум|Къазауатла арасы кёзюуде]] «'''Уллу Къазауат'''» ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''The Great War'', [[Француз тил|фран.]] ''La Grande guerre'') дегендиле, [[Россия империя]]да аннга бир-бирде «'''Экинчи Ата Джурт''' (къазауат)»; кечирек [[СССР|СССР-де]] — «'''империалист къазауат'''» дегендиле.

Ачыкъ чурумгъа [[Сараевода мурдарлыкъ]] саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы [[эрцгерцог]] [[Франц Фердинанд]]ны 19 джылдагъы серб гимназист [[Гаврила Принцип]] бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «[[Млада Босна]]» атлы организациячы болгъанды).

Къазауатны эсебинде тёрт [[империя]]: [[Россия империя]], [[Герман империя]], [[Австрия-Маджар империя]] и [[Осман империя]] чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.

== Къошулгъанла ==

'''[[Ара къралла]]''': [[Герман империя|Германия]], [[Австрия-Маджар]], [[Осман империя]], [[Ючюнчю Болгар кърал|Болгария]].

'''[[Антанта]]''': [[Россия империя|Россия]], [[Франция]], [[Уллу Британия]].

''Антанта джанлыла'' (къазауатда Антантагъа болушханла): [[АБШ]], [[Япония]], [[Сербия]], [[Италия]] ([[Ючлю Бирлешлик]]ни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), [[Черногория]], [[Бельгия]], [[Мисир]], [[Португалия]], [[Румыния]], [[Рум]], [[Бразилия]], [[Къытай]], [[Куба]], [[Никарагуа]], [[Сиам]], [[Гаити]], [[Либерия]], [[Панама]], [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Коста-Рика]], [[Боливия]], [[Доминикан Республика|Доминикан республика]], [[Перу]], [[Уругвай]], [[Эквадор]].

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
|+ Къазауатны баямлаууну хронологиясы
!Заман !! Ким баям этди !! Кимге баям этилди
|-
| 28-чи июль 1914 || Австрия-Маджар || [[Сербия]]
|-
| 1-чи август 1914 || Германия || Россия
|-
| 2-чи август 1914 || Германия || Франция
|-
| 3-чю август 1914 || Германия || [[Бельгия]]
|-
| 4-чю август 1914 || Уллу Британия || Германия
|-
| 5-чи август 1914 || [[Черногория]] || Австрия-Маджар
|-
| 6-чы август 1914 || Австрия-Маджар || Россия
|-
| 6-чы август 1914 || Сербия || Германия
|-
| 6-чы август 1914 || Черногория || Германия
|-
| 1-чи август 1914 || Уллу Британия бла Франция || Австрия-Маджар
|-
| 15-чи август 1914 || [[Япон империя|Япония]] || Германия
|-
| 2-чи ноябрь 1914 || Россия || [[Осман империя|Туркия]]
|-
| 5-чи ноябрь 1914 || Уллу Британия бла Франция || Туркия
|-
| 23-чю май 1915 || Италия || Австрия-Маджар
|-
| 14-чю октябрь 1915 || [[Болгария]] || Сербия
|-
| 9-чу март 1916 || Германия || [[Португалия]]
|-
| 27-чи август 1916 || [[Румыния]] || Австрия-Маджар
|-
| 28-чи август 1916 || Италия || Германия
|-
| 6-чы апрель 1917 || [[АБШ]] || Германия
|-
| 7-чи апрель 1917 || [[Панама]] бла [[Куба]] || Германия
|-
| 27-чи июнь 1917 || [[Рум]] || Германия
|-
| 22-чи июль 1917 || [[Сиам]] || Германия
|-
| 4-чю август 1917 || [[Либерия]] || Германия
|-
| 14-чю август 1917 || [[Къытай]] || Германия
|-
| 26-чы октябрь 1917 || [[Бразилия]] || Германия
|-
| 7-чи декабрь 1917 || АБШ || Австрия-Маджар
|-
| 11-чи ноябрь 1918 ||colspan=&quot;2&quot;| къазауатны бошалыуу
|}

== Чурумлары ==

Къазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.

1870 джылдагъы [[Француз-прусс къазауат|француз-прусс къазауатдан]] сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.

Россия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.

Австрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.

Джууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.

Антантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:

[[Антанта]]:
* Россия империя
* Уллу Британия
* Франция

Къауум [[Ючлю Бирлешлик]]:
* Германия
* Австрия-Маджар
* [[Италия]]

Алай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, [[Тёртлю блок]] (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.

Къазауатны чурумларыны ичинде эм баш [[Империализм|экономика империализм]], сатыу-алыу тыйгъычла, [[Сауутланыуда эришиу]], [[милитаризм]] эмда [[автократия]], [[Кючлени балансы (геополитика)|кючлени балансы]], аллында ууакъ къазауатла ([[Балкан къазауатла]], [[Итальян-тюрк къазауат]]), Россия бла Германияда [[Бютеулей аскерге чакъырыу|бютеулей аскерге чакъырыуну]] буйругъу.

== Сауутлу кючледе болум ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;| Ючлю Бирлешликни сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Германия || 768|| 3822 || 4840 || 1688 || 232
|-
| Австрия-Маджар ||478||  2300 || 3104 || 168 || 65
|-
| '''Эсебде''' || '''1246''' || '''6122''' || '''7944''' || '''1856''' || '''297'''
|-
|- style=&quot;background: #ececec;&quot;
!colspan=&quot;6&quot;|Антантаны сауутлу кючлери
|-
!Кърал || Мамыр заманда аскерни саны (минг адам)|| Аскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам) || Дженгил сауут || Ауур топладан саууту || Самолётла
|-
| Россия ||1423||  5338 || 6848 || 240|| 263
|-
| Уллу Британия ||411 || 1000 || 1226 || 126 || 90
|-
| Франция ||884||  3781 || 3360 || 84 || 156
|-
| '''Эсебде''' || '''2718''' || '''10 119''' || '''11 434''' || '''450''' || '''509'''
|}

Герман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.

Мобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.

== Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла ==

1914 джылны 28-чи июнунда [[Млада Босна]] атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.

23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.

Ол кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.

25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.

26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.

28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.

30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады

31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады

Ол кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.

Авсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.

== 1914 джылны компаниясы ==

[[Файл:Europe 1914 bg.png|thumb|left|280px|Европа 1914 джылда]]
Къазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.

=== Биринчи дуния къазауатны башланыуу ===

Германия, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.

Герман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.

1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.

Франция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.

Анга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.

2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.

2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.

3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.

4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.

6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.

Аны бла Биринчи дуния къазауат башланады.

=== Къазауатны барыуу ===

Бельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.

14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.

Герман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.

Алай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.

Алай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.

Кюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.

Серб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.

=== Къазауатха Осман империяны къошулууу ===
[[Файл:Russian poster.JPG|thumb|Биринчи дуния къазауатха аталгъан орус плакат. Ноябрь 1914 джыл.]]

Къазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.

Алай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына [[джихад]] баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.

=== Тенгизде къазауат ===

Къазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.

Шимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.

1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.

== 1915 джылны компаниясы ==
[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|thumb|250px|122-мм орус гаубица, герман фронтда атыш этеди 1915.]]
[[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|left|1915, джай. Орус фронту юзюу.]]
[[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|Мазур кёллени къатында экинчи сермешиу, февраль 1915]]

Къазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.

1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.

Герман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.

Август операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.

1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.

Апрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда [[Николай II]] аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.

1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.

Кюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.

[[Файл:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|thumb|австралиячы аскерле окопалада]]Тюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.

1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.

Кавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.

1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.

=== Италияны къазауатха къошулуу ===

Къазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.

Ол заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында [[Бенито Муссолини]] бла [[Д’Аннунцио, Габриэле|Габриэле д’Аннунцио]] болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.

== 1916 джылны компаниясы ==

1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.

Верден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (''огнемет'') хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (''истребитель'') самолетла хайырландырылгъандыла.

1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.

[[Файл:British infantry Morval 25 September 1916.jpg|thumb|200px|Соммда сермешиуде британ джаяу аскерлени алгъа джюрюшю]]
Июнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.

Кавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.

Орус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.

1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.

1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.

== 1917 джылны компаниясы ==

[[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|Кюнчгъыш фронт(1 январь — 1 сентябрь 1917)]]
1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.

6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.

1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.

Россияда [[Февраль революция]]дан сора [[Россияны кёзюулю правителсьвосу|Кёзюулю правительство]] къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.

Кёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.

1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.

Алай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени.
 
[[Октябрь революция]]дан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.

=== Къазауатны башха театрлары ===

1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.

Орус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.

Феврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.

=== Антантаны ахыр хорламлары ===

[[Файл:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|200px|thumb|Кюнбатыш фронтда окопла]]
Брест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.

Мартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.

Майда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.

Итальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.

Балкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.

29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.

==== Къазауатны башха театрлары ====

Месопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла [[Шам]]гъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.

=== Дипломатия къарыулаула ===

== Къазауатны эсеблери ==

=== Тыш политика ===
1919 джылда Германия [[Версаль мамырлыкъ кесамат 1919|Версаль мамырлыкъ кесаматха]] къол салгъандыла.

Мамырлыкъ кесаматла:

* [[Герман империя|Германия]] бла (Версаль мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Австрия]] бла (Сен-Жермен мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Болгария]] бла (Нёйи мамырлыкъ кесамат, 1919)
* [[Маджар]] бла (Трианон мамырлыкъ кесамат, 1920)
* [[Тюркия]] бла (Севр мамырлыкъ кесамат, 1920)

Биринчи дуния къазауатны эсеблерине Россияда[[Февраль революция]] бла [[Октябрь революция]]ны, Германияда [[Ноябрь революция]]ны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда [[Экинчи дуния къазауат]]ны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.

=== Территориялада тюрлениуле ===

Британ империя [[Танзания]] бла [[Къыбыла-Кюнбатыш Африка]]ны, [[Ирак]]ны эмда [[Палестина]]ны, [[Того]]ну; [[Бельгия]] — [[Бурунди]]ни, [[Руанда]]ны, [[Уганда]]ны; Греция — [[Кюнчыгъыш Фракия]]ны; [[Дания]] — [[Шимал Шлезвиг]]ни; [[Италия Короллукъ(1861-1946)|Италия]] — [[Къыбыла Тироль|Къыбыла Тиролну]], [[Истрия]]ны; [[Румыния Короллукъ|Румыния]] — [[Трансильвания]]ны, [[Добруджа|Къыбыла Добруджаны]]; [[Ючюнчю республика|Франция]] — [[Эльзас-Лотарингия]]ны, [[Сирия]]ны, Тогону кесеги бла Камерунну; [[Япон империя|Япония]] — [[Шош океан]]да экватордан шималыракъ немча айрымканланы [[аннексия]] этгендиле ; Франция [[Саар]]ны оккупация этгенди.

[[Венгрия|Маджар]], [[Эркин шахар Данциг|Данциг]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Эстония]], [[Финляндия]] эм [[Югославия]] къралла къуралгъандыла.

[[Веймар республика]], [[Тюрк Республика]] эмда [[Биринчи Австрий Республика|Австрий республика]] къуралгъанды.

[[Рейн область]] бла [[къаратенгиз ачыкъбогъазла]] демилитаризация этилгендиле.

=== Аскер эсебле ===

Биринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере [[танка]] бла [[химия сауут]], [[потивогаз]], зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.

=== Экономика эсеблери ===

Къазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.

== Къазауатда адам ёлюу ==

Аскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.

{{Commons|World War I}}
{{Сайланнган статья}}

[[Категория:Биринчи дуния къазауат| ]]</text>
      <sha1>l98ydebnaiimpwfc0rceqjkz6oa1wx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1358</id>
    <revision>
      <id>125829</id>
      <parentid>125215</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21226" sha1="29sq7bo9xi0zcyosup8vq668du9tb4q" xml:space="preserve">{{Кърал
 |Аты                         =Канада
 |Оригинал аты                ={{lang-en|Canada}} &lt;br&gt; {{Lang-fr|Canada}}
 |Байракъ                     =Flag of Canada.svg
 |Герб                        =Royal Coat of arms of Canada.svg
 |Герб орнуна                 =
 |Гимн                        =O Canada!
 |Гимнни кёчюрмеси            =
 |Аудио                       =United States Navy Band - O Canada.ogg
 |Кърал оноуну формасы        =[[Конституциялы монархия|Конституциялы монархия]]
 |Кърал дини                  =
 |Карта                       =Canada (orthographic projection).svg
 |Девиз                       =A Mari Usque Ad Mare»&lt;/br&gt;[[Латин тил|лат.]] «Тенгизден тенгизге дери»
 |Девизни кёчюрмеси           =
 |Тил                         =[[Ингилиз тил|ингилиз тил]], [[Француз тил|француз тил]]
 |Эркинлик                    =1 июль 1867 ([[Британ Шимал Американы юсюнден Акт|Британ Шимал Американы юсюнден Акт]])&lt;/br&gt;11 декабрь 1931 ([[Вестминстер статут 1931|Вестминстер статут 1931]])&lt;/br&gt;17 апрель 1982 ([[Уллу Британия|Бирлешген королевстводан]])
 |Къуралгъанды                =
 |Кимден эркинлик             =
 |Ара шахар                   =[[Оттава|Оттава]]
 |Эм уллу шахарла             =[[Торонто|Торонто]], [[Монреаль|Монреаль]], [[Ванкувер|Ванкувер]], [[Калгари|Калгари]], [[Оттава|Оттава]]
 |Территориясыны орну         =2-чи
 |Территория                  =9 984 670
 |Суу                         =8,62 %
 |Халкъыны орну               =37-чи
 |Халкъ                       =34 157 950
 |Джыл                        =2009
 |Басыннганы                  =3,42
 |БИП                         =1 510 млрд &lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=79&amp;pr.y=1 Халкъла арасы ачха фонд (апрель 2008)]&lt;/ref&gt;
 |БИП джылы                   =2008
 |БИП орну                    =4-чю
 |Адам башына БИП             =47 066&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
 |Валютасы                    =Канада доллар (CAD, код 124)
 |Домен                       =[[.ca|.ca]]
 |Телефон коду                =1
 |Заман бёлюмю                =-3,5...-8
 |Белги                       = &lt;references/&gt;
|Башчы2=[[Мэри Саймон]]|Башчы3=[[Марк Карни]]|Башчы=[[III Чарльз]]|Башчыны постуну аты2=Генерал-губернатор|Башчыны постуну аты3=Биринчи-министр|Башчыны постуну аты=Король|Байракъгъа_джибериу=Канаданы байрагъы|Гербге_джибериу=Канаданы герби|Башчыны постуну аты4=Канаданы Баш судьясы|Башчы4=[[Ришар Вагнер]]}}
'''Кана́да''' ({{lang2|en|fr|Canada}}) — [[Шимал Америка]]да орналгъан [[кърал]]ды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады ([[Россия]]дан сора). [[Атлантика океан|Атлантика]], [[Шимал Бузлауукъ океан|Шимал Бузлауукъ]] эм [[Шош океан|Шош]] океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда [[АБШ]] бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — [[Гренландия]] ([[Дания]]) бла. Канаданы [[АБШ]] бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.

Бюгюнлюкде Канада, [[Ингилиз тил|ингилиз]] бла [[Француз тил|француз]] тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан [[конституция]]лы [[Монархия|монархияды]], эки [[тил]]ли эмда кёб [[культура]]лы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай [[табийгъат]] ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек [[АБШ]] бла) тамалланады.

== Географиясы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}Канада Шимал Американы континентны кёб юсюн майданны орналады. Бютеулей Канаданы территориясы -  9 984 670 км², анадан суу - 8,62%, суу джагъасы - 243 042 км. Канаданы территориясына 52 минг айрымкан кошулады, аладан эм уллусуну - [[Баффинны Джери]] майданы 507 451 км². 

Канада кюнчыгъышда, Атлантика океандан ([[Баффинни тенгизи|Баффин]] эм [[Лабрадор тенгиз|Лабрадор]] тенгизле бла) кюнбатышда Шош океаннга эмда Шимал Бузлауукъ океаннга ([[Бофортну тенгизи|Бофорт]] тенгиз бла) шималда джайылгъанды. Кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа эм уллу узунлугъу — 5514 км, кыбыладан шималгъа уа — 4634 км.

2022 джылгъа дери Канада джер бла къуру АБШ бла чеклешейиди, 2022 джылны июньда уа Дания бла Канада Ханс айрымканны бё­люнюб джер чекни къурадыла (1 км узунлугъу). Суу бла Канада [[Франция]] бла чеклешеди ([[Сен-Пьер эм Микелон]]). 

Канаданы территориясы алты физика-география зоналагъа бёлюнеди: Канаданы къалкъаны, ич тюз джерле, [[Уллу кёлле|Уллу кёллени]] эм [[Сыйлы Лаврентийни суу|Сыйлы Лаврентийни суун]] тюз джерлери, Аппалачи, Кюнбатыш Кордильералы эмда Канаданы Арактика архипелагы. 

=== Климаты ===
Канады территориясы арктика, субарктика эм орта климатла бёлюнедиле. Къыш бла джай орта температурасы регион региондан тюрленедиле. Шимал кесегинде кысха суукъ джай бла суукъ къыш, къралны орта кесегинде бек суукъ къыш бла исси джай, Онтарио эм Квебекни къыбыла кесегинде суукъ къарлы къышла бла исси мыллы джай барды. Кюнчыгъыш бла кюнбатыш джагъа районлада климатны джылы агъымла ([[Гольфстрим]] эм [[Аляска агъым]]) джумушакъ этедиле, Ньюфаундлен эм Лабрадорну къатында уа джылы Гольфстрим агъым суукъ [[Лабрадор агъым]] бла тюбешкенден климаты суукъракъты, тубанлыды.

== Тарихи ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}
Канаданы территориясында биринчи келиб къалгъан европачыла 1000 джылны чакълы, Ньюфаундленд айрымканда эллени къуралгъан викингле болдула. 

Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу [[Жак Картье]] [[1534 джыл]] ачхан Канада, [[Квебек]]де француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч [[Уллу Британия|британ]] колонияны (аннга дери [[Джангы Франция]]ны [[Территория|территориясы]] болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы [[суверенитет]]и, [[1867 джыл]]дан [[1982 джыл]]гъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.

== Халкъы ==

[[2010 джыл]]ны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. [[2006 джыл]] санау, [[2001 джыл]] бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Beauchesne, Eric |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=73b94aac-08f0-477f-a72a-b8b640f6658f&amp;k=90795 |title=We are 31,612,897|date=2007-03-13|accessdate=2007-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, [[АБШ]]-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse|editor=Alexander Moens|publisher=Fraser Institute|date=2008|page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96]|chapter=Security Threats on America's Borders|isbn=0889752354}}&lt;/ref&gt;.

[[2001 джыл]] санаугъа кёре канадалыланы саны 30 007 094 болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре [[2009 джыл]]ны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне [[иммиграция]] бла байламлыды.

Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4%). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4%), французла (25,7%), немецле (3,6%), итальянлыла (2,8%), украинлиле (1,7%), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5%), къытайлыла (1,4%), голландлыла (1,4%), полякла (0,9%), оруслула (0,1%) дегенле барадыла.

=== Шахарла ===
Канаданы адам саныдан тёртен юч 41 шахарда джашайды. Канаданы эм уллу шахарла — Торонто (2,79 млн адам 2021 джылда), Монреаль (1,76 млн), Калгари (1,31 млн адам), къралны ара шахары Оттава (1,02 млн адам) эмда Эдмонтон (1,01 млн адам). Юч эм уллу Канаданы агломерациясы — Уллу Торонто (6 млн адам 2014 джылда), Уллу Монреаль (4 млн адам) эмда Уллу Ванкувер (2,5 млн адам).
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
|+ align=&quot;center&quot; |'''Канаданы эм уллу шахарлары (2021 джылда)'''
|-
! №
! Аты
! Провинция
! Адам саны
|-
| 1 || [[Торонто]] || [[Онтарио]] || 2 794 356
|-
| 2 || [[Монреаль]] || [[Квебек]] || 1 762 949
|-
| 3 || [[Калгари]] || [[Альберта]] || 1 306 784
|-
| 4 || [[Оттава]] || [[Онтарио]] || 1 017 449
|-
| 5 || [[Эдмонтон]] || [[Альберта]] || 1 010 899
|-
| 6 || [[Виннипег]] || [[Манитоба]] || 749 607
|-
| 7 || [[Миссиссога]] || [[Онтарио]] || 717 961
|-
| 8 || [[Ванкувер]] || [[Британ Колумбия]] || 662 248
|-
| 9 || [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] || [[Онтарио]] || 656 480	
|-
| 10 || [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] || [[Онтарио]] || 569 353
|-
| 11 || [[Суррей (Британ Колумбия)|Суррей]] || [[Британ Колумбия]] || 568 322
|-
| 12 || [[Квебек (шахар)|Квебек]] || [[Квебек]] || 549 459
|-
| 13 || [[Галифакс (Джангы Шотландия)|Галифакс]] || [[Джангы Шотландия]] || 439 819
|-
| 14 || [[Лаваль (Квебек)|Лаваль]] || [[Квебек]] || 438 366
|-
| 15 || [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] || [[Онтарио]]  || 422 324 
|}

== Политикасы ==

Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция [[Квебек]]ди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз [[Нью-Брансуик]], официал халда эки тилли провинцияды. [[Юкон]] территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]] бла [[Нунавут]]да а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).

== Административ бёлюннгени ==
{{main|Канаданы административ бёлюнюую}}
[[Файл:Map Canada political ru.png|thumb|280px|Канаданы падминистратив бёлюнюую]]
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим [[Нунавут]]ду ([[1999 джыл]]да къуралгъанды).

=== Провинцияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британ Колумбия]]
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио]]
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
* [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
* [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Эдуард бийни айрымканы]]
* [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Джангы Шотландия]]
* [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд эм Лабрадор]]

=== Территорияла (кюнбатышдан кюнчыгъышха) ===

* [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон|Юкон]]
* [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Шимал-Кюнбатыш территорияла]]
* [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]

== Экономикасы ==
{{Джазылмагъан бёлюм}}

Канаданы экономикасы дуньяда эм кючлю экономикаладан бири болады. Канаданы номинал [[Бютеулюк ич продукт|БИП]] [[2024 джыл|2024 джылда]] 2,117 трлн [[АБШ-ны доллары|АБШ-ны доллар]] болгъанет (аны бла дуньяда 9-чу). Канаданы 70,2% национал продуктну джумушла, 28,2% промышленность эмда эл мюлк 1,6% бередиле. 

Канаданы эл мюлкю тамалы фермер мюлкле. [[2020 джыл|2020 джылда]] Канадада 190 минг ферма баред, аланы орта джыл обороту 458,5 минг канаданы долларгъа джеткенеди, фермаланы орта майданы уа — 327,6 га болду. Бютеулей эл мюлкню обороту 2020 джылда 87 млрд канаданы доллар болгъанды, андан 22 млрд Альберта провинция берди, 20 млрд — Онтарио, 17 млрд — Саскачеван, 13 млрд — Квебек, 8 млрд — Манитоба, 5 млрд — Британ Колумбия. 

[[Канаданы прерияла|Канаданы прерияладан]] ючтен тёрт бютеулей канаданы эл мюлкню майданы къуралады. Блайда кёб юсю [[Будай|будайны]], [[Арпа|арпаны]], [[Люцерна|люцернаны]] эмда [[Зынтхы|зынтхыны]] ёсдюрелле. Британ Колумбияны къыбыла-кюнбатышда эмда Онтарионы къыбылыда [[Нартюх|нартюхню]], сояны,  [[Къудор|къудорну]], кёгетлени эм тахта кёгетлени ёсдюрелле. 

== Маданияты ==
Канадада федерал эмда провинция дараджада кёб искусствону тутхан советле, джамагъатла эмда фондла ишлейле. 1957 джылда кърал эмда энчи адамладан келген ачха бла Канаданы искусствону Советы къуралгъанды. Канадада ма быллай культур политиканы джюрюткенле федерал ведомствовала ишлейле: Канаданы къалгъан зат министерствосу, Канаданы бериу корпорациясы (CBC) эмда Кинематографияны Национал управлениясы.

1953 джылда къуралгъан Канаданы Национал библиотекада бютеулей къралда къачан эсе да басмаланнган китабланы копияла асыралырады.

Канадада 2000 кёб музей бла тарихли паркла бардыла. Аладан эм баш айтылгъан художе­стволукъ музей — Канаданы Национал суратла тизилген юй. Канаданы эм уллу эркин профили болгъан музей Торонтода орналгъан — Онтарионы Короллукъ музей. Башха айтылгъын музейле: Канаданы аскер музей (Оттавада орналгъан), Британ Колумбияны университетны антропологияны музейи, Ньюфаундленд эм Лабрадорну, Монреальны эмда Виннипегни археология эм этнография музейлери, Атлантиканы Тенгиз музей (Галифакс). Кейп-Бретон айрымканда (Джангы Шотландия) орналгъан Луисбург къала Канаданы эм уллу тарихли памятниги болады.

== Джибериуле ==
* [https://www.canada.ca/ Канаданы правительствону официал сайты].
* [https://www.nrcan.gc.ca/maps-tools-and-publications/maps/atlas-canada/10784 Канаданы онлайн география атласлары].
{{refs}}
{{Шымал Америка}}
{{Миллетлени биригиую}}
{{Биригиуню королевстволары}}
{{Викигёзен|Canada|Канада}}
{{Тамамланмагъан статья}}

[[Категория:Къралла]]
[[Категория:Шимал Америка]]
[[Категория:Канада]]</text>
      <sha1>29sq7bo9xi0zcyosup8vq668du9tb4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марксизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2147</id>
    <revision>
      <id>125824</id>
      <parentid>106963</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5433" sha1="r6ncsee0i8qvkiwmusw0hmji2vh1ekz" xml:space="preserve">'''Марксизм''' — [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] [[XIX ёмюр]]ню арасында къурагъан [[философия]]лыкъ, [[политика]]лыкъ эмда [[экономика]]лыкъ билим эмда къымылдауду. [[Джамагъат]] джашауда эмда политика практикада тюрлю-тюрлю политика партияла бла агъымла Марксны идеяларын кеслерича ангылагъандыла эмда айгъакълагъандыла. Политикалыкъ марксизм солчу [[анархизм]] бла, [[христиан социализм]] бла эмда аны таныргъа унамагъан [[демократ социализм]]/[[социал-демократия]] бла бирге [[социализм]]ге саналады.

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Адабият ==
* {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |authorformat=scap|first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead &amp; Company|location=New York|ref=Bou86}}
* {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}}
* {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/mylifespokenauto0000cast|last1=Castro |authorformat=scap|first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}}
* {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |authorformat=scap|first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}}
* {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |authorformat=scap|first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}}
* {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |authorformat=scap|first=Vladimir|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|nopp=|ref=Len67}}
* {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |authorformat=scap|first=Karl|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|nopp=|ref=Mar49}}
* {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |authorformat=scap|first=Bruce G.|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|nopp=|ref=Tri07}}
* {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}}
* Jon Elster, ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975.
* Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin}}
* Robinson, Cedric J.: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]''
* {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}}
* Shenfield, S.D. [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm ''Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker'']
* {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan}}

== Джибериуле ==

* [http://marxists.org Marxists Internet Archive]
* [http://scepsis.ru/tags/id_30.html «Скепсис» журналны библиотекасында марксизмни юсюнден статьяла]
* [https://web.archive.org/web/20180418034147/http://www.marksizm.info/content/section/19/60 «Марксист» сайтда билгиле]


{{Идеологияла}}
{{викигёзен|Marxism}}

[[Категория:Политология]]</text>
      <sha1>r6ncsee0i8qvkiwmusw0hmji2vh1ekz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цин династия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4611</id>
    <revision>
      <id>125834</id>
      <parentid>124296</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13347" sha1="beoqnz2lo6cpor749vbubwsb0zr86a1" xml:space="preserve">{{Тарих кърал
|аты                              = Уллу Цин империя
|кеси аты                         = 大清國
|статус                           = империя
|гимн                             =
|байракъ                          = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg
|байракъны юсюнден                = [[Цинни байрагъы]]
|герб                             = 
|гербни юсюнден                   = 
|карта                            = Asien_Bd1.jpg
|ачыкълау                         = Азияны 1890 джылда политика картасы, Цин империя арасындады
|p1                               = Мин империя
|flag_p1                          = 
|p2                               = 
|flag_p2                          = 
|p3                               = 
|flag_p3                          = 
|p4                               = 
|flag_p4                          = 
|къуралгъанды                     = [[1644]]
|къурутулуннганды                 = [[1912]]
|s1                               =Къытай Республика
|flag_s1                          =Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg
|s2                               = 
|flag_s2                          = 
|s3                               = 
|flag_s3                          = 
|s4                               =
|flag_s4                          =
|девиз                            = 
|ара шахар                        = [[Шэньян]] (1636–1644)&lt;br /&gt;[[Пекин]] (1644–1912)
|шахарла                          = 
|тил                              = [[Манчжур тил]], [[къытай тил]]
|валюта                           = 
|къошакъ параметр                 =
|параметрни ачыкълау              =
|джер ёлчем                       = 
|халкъ                            = 383.100.000 адам ([[1820]])
|кърал оноу форма                 = [[Монархия]]
|династия                         =
|башчыланы чынлары1               = 
|башчы1                           = 
|башчылыкъ этген джыллары1        = 
|башчыланы чынлары2               = &lt;!--баргъан башчыны чыны (титулу) тюрленсе хайырланады--&gt;
|башчы2                           = 
|башчылыкъ этген джыллары2        = 
|башчыланы чынлары3               = 
|башчы3                           = 
|башчылыкъ этген джыллары3        = 
|башчыланы чынлары4               = 
|башчы4                           = 
|башчылыкъ этген джыллары4        = 
|башчыланы чынлары5               = 
|башчы5                           = 
|башчылыкъ этген джыллары5        = 
|башчыланы чынлары6               =  
|башчы6                           = 
|башчылыкъ этген джыллары6        = 
|дин                              =
|къошакъ_параметр1                =
|параметрни ачыкълау1             =
|Этап1                            =
|Дата1                            =
|Джыл1                            =
|Этап2                            =
|Дата2                            =
|Джыл2                            =
|Этап3                            =
|Дата3                            =
|Джыл3                            =
|Этап4                            =
|Дата4                            =
|Джыл4                            =
|Этап5                            =
|Дата5                            =
|Джыл5                            =
|Этап6                            =
|Дата6                            =
|Джыл6                            =
|къошакъ_параметр2                =
|параметни ачыкълау2              =
|дери                             =
|д1                               =
|д2                               =
|д3                               =
|д4                               =
|д5                               =
|д6                               =
|д7                               =
|сора                             =
|п1                               =
|п2                               =
|п3                               =
|п4                               =
|п5                               =
|п6                               =
|п7                               =
|белги                            =
}}
'''Цин династия''' ([[Маньчжур тил|маньчжур.]] [[Файл:daicing gurun.png|12px]] ''дайцин гурун'' {{lang-zh5|清朝|Qīng Cháo|Цин чао}}) — [[Къытай]]ны ахыр [[монархия]]лыкъ [[династия]]сыды. [[1616 джыл]] [[маньчжурлула|маньчжур]] [[Айсин Гёро]] тукъумдан, бусагъатдагъы [[Дунбэй|шимал-кюнчыгъыш Къытайда]] (ол заманлада [[Маньчжурия]]да) къуралгъанды. 30 джылны ичине бу династия бютеу [[Къытай]] бла [[Орта Азия]]ны уллу юлюшюн къолгъа алгъанды.

Аллында династия «Кеч Цзинь» (金 — «алтын») атны джюрютгенди, кечирек аты «Циннге» (清 — «кирсиз») ауушдурулгъанды. Оноу Цинни къолунда болгъан заманда Къытайгъа [[Синьцзян]] бла [[Тибет]]да къошуладыла. XVIII-чи ёмюрню башында Цинни правительствосу къралны оноууну джюрютюу системасын джарашдырады, эффектив халгъа келтиреди, ол себебли ол заманда адам санны кёб болуу Къытайда эм мийик дараджада болгъанды. Цин династия къралны джабыкъ тутаргъа кюрешгенди, ахырында бу политика XIX-чу ёмюрде Къытайны [[Апиян къазауатла]]дан сора зор бла дуниягъа ачадыла, кърал джарым колония халгъа келеди.

Алай а аны ызындан Кюнбатыш къралла бла иш бирлиги, династияны [[Тайпинлени къозгъалыулары]]ны заманында къурутулуудан къутхарады, къралда аз-аз модернизация башланады, алай бла династия 20-чы джыллагъа дери аумай тургъанды, аны бла бирге, бу династияны Кюнбатышха ачылыуун огъурамагъан къытайлыланы ичинде миллетчи — манчжурлагъа къаршчы тауушла кючлене башлайдыла.

[[Синьхай революция]]ны эсебинде [[1911 джыл]] Цин династия тюшюрюледи, аны орнуна [[Къытай Республика]] баямланады.

== Литература ==

* {{cite book | author=Cotterell, Arthur. | title=The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire| location=London | publisher=Pimlico | year=2007 | id=ISBN 978-1-84595-009-5 | Pages = 304 pages.}}
* Elliot, Mark C. ''The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China''. Stanford: Stanford University Press, 2001
* {{cite book | author=Paludan, Ann. | title=Chronicle of the China Emperors| url=https://archive.org/details/chronicleofchine0000palu | location=London | publisher=Thames &amp; Hudson | year=1998 | id=ISBN 0-500-05090-2 | Pages = 224 pages.}}
* Spence, Jonathan. ''The Search for Modern China''. New York: W W Norton &amp; Company, 1990
* Spence, Jonathan. ''God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan''. New York: W W Norton &amp; Company, 1997
* {{cite book | author=Struve Lynn A. | title=Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws| location=Yale | publisher=Yale University Press | year=1968 | id=ISBN 0-300-07553-7, 9780300075533| Pages = 312 pages.}}
* [[Иакинф (Бичурин)|Бичурин Н.Я.]] Статистическое описание Китайской империи. М., 2002. (1-е изд. 1842).
* [[Иакинф (Бичурин)|Бичурин Н.Я.]] Китай в гражданском и нравственном состоянии. М., 2002. (1-е изд. 1848).
* [[Непомнин, Олег Ефимович|Непомнин]] О.Е. [https://web.archive.org/web/20080303041016/http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart126.htm История Китая: Эпоха Цин. XVII – начало XX века]. М.: Восточная литература, 2005. ISBN 5-02-018400-4
* Пан Т.А. Маньчжурские письменные памятники по истории и культуре империи Цин XVII-XVIII вв.СПБ., 2006.-228 с. ISBN 5-85803-309-1

== Джибериуле ==

* [http://drben.net/ChinaReport/Sources/History/Qing/Descendancy_Summary_Qing_Dynasty_1644-1911AD.html Short History &amp; Time-Line of the Qing Dynasty]
* [http://www.cosmopolis.ch/english/art/68/qing_art.htm Art of the early Qing dynasty]
* [http://sites.google.com/site/monarchyrevival/ Qing Dynasty revival site]
* Ebrey, Patricia (1993). Chinese Civilization: A Sourcebook. Simon and Schuster.
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8903552.html the long and brutal reign of the Manchu Empress Yehonala]
* [https://web.archive.org/web/20110719173803/http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm#2b Chinese Han population decrease during Ming-Qing transition]
* [http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Manchu17c Chinese Han murdered when Manchu defeated Ming]
* [http://opinion.people.com.cn/GB/8174455.html Opinion Poll on face-slapping incidence]
* [https://web.archive.org/web/20081022071820/http://www.hanminzu.com/bbs/dispbbs.asp?boardID=171&amp;ID=234794&amp;page=1 我为什么掌掴阎贼崇年(Why did I slapped Yan '''Thief''' Chongnien)]
* [https://web.archive.org/web/20100826044957/http://granitestudio.org/2008/10/08/the-perils-of-studying-the-qing/ The perils of studying the Qing]
* [https://web.archive.org/web/20110720133702/http://danwei.org/front_page_of_the_day/proqing_dynasty_scholar_was_sl.php Scholar was slapped in the face]
* [http://chinadigitaltimes.net/2008/10/historian-slapped-ethnic-tensions-in-chinas-nationalist-narrative-persist Historian slapped, Ethnic Tensions in China's Nationalist Narrative Persist]
* McFarlane, Alan: The Savage Wars of Peace: England, Japan and the Malthusian Trap, Blackwell 2003, ISBN 0-631-18117-2, ISBN 978-0-631-18117-0
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/580815/Taiping-Rebellion Taiping Rebellion... ravaged 17 provinces, took an estimated 20,000,000 lives, and irrevocably altered the Qing dynasty (1644–1911/12).]
* [https://web.archive.org/web/20071205132017/http://www.wiki.cn/wiki/%E5%98%89%E5%AE%9A%E4%B8%89%E5%B1%A0 (Chinese text) The year 1645, Manchu ruler order all the Han Chinese male to shave front part of the hair “To keep your head you shave the hair, to keep the hair we chop off your head”]
* [https://web.archive.org/web/20071203173904/http://www.wiki.cn/wiki/%E6%89%AC%E5%B7%9E%E5%8D%81%E6%97%A5 (Chinese Text) Yangzhou Ten Days of mass murder committed by Manchu soldiers]
* Compton's Living Encyclopedia (1995-08). &quot;Chinese Cultural Studies: Concise Political History of China&quot;. As posted on Paul Halsall's web site. Retrieved on 2008-10-19
* [http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html University of Maryland web site]
* [http://www-chaos.umd.edu/history/modern2.html#taiping Taiping Rebellion Before the Manchu army succeeded in crushing the revolt,14 years had passed, over 30 million people were reported killed. ]
* [http://www-chaos.umd.edu/history/modern.html#opium |quote=Jesuits--contributed greatly to Chinese knowledge in such fields as cannon casting, calendar making, geography, mathematics, cartography, music, art, and architecture.|]
* [http://www-chaos.umd.edu/history/imperial3.html#regain |quote=Han Chinese were prohibited from migrating into the Manchu homeland, and Manchus were forbidden to engage in trade or manual labor. Intermarriage between the two groups was forbidden. In many government positions a system of dual appointments was used--the Chinese appointee was required to do the substantive work and the Manchu to ensure Han loyalty to Qing rule|]
* [http://big5.china.com.cn/city/txt/2007-03/08/content_7927803.htm (Chinese text)Manchu dynasty using literary persecution to to shock and frighten any form of Chinese Han opposition]
* [http://www.ifla.org/IV/ifla62/62-davd.htm Destruction Of Chinese Books In The Peking Siege Of 1900]

{{викигёзен|Qing Dynasty}}

[[Категория:Тарих къралла]]</text>
      <sha1>beoqnz2lo6cpor749vbubwsb0zr86a1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астероид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4807</id>
    <revision>
      <id>125831</id>
      <parentid>109224</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18114" sha1="3ka16rnaxwv2dbx1logf840bwwfl1og" xml:space="preserve">[[Файл:4 Vesta 1 Ceres Moon at 20 km per px.png|frame|[[4-чю Веста]] астериодни, [[1-чи Церера|Церера]] шылаб планета бла [[Ай]]ны ёлчемлерини тенглешдириу. Резолюциясы 20 км/пиксель.]]

'''Астероид''' — [[Кюн система]]ны уллу болмагъан [[планета|планета шекилли]] [[кёк сан]]ыды, [[орбита]] бла [[Кюн]]ню тёгерегине айланады. Астероидлени «гитче планетала» деб да таныйдыла.

== Айгъакълаулары ==

«Астероид» термин ({{lang-grc|ἀστεροειδής}} — «джулдуз шекилли», {{lang-grc2|ἀστήρ}} — «джулдуз» бла {{lang-grc2|εῖ̓δος}} — «шекилли») [[Гершель, Уильям|Уильям Гершель]] джанындан киргизилгенди, аны чуруму уа бу объектлеге [[телескоп]]дан къаралса [[джулдуз]]ланы нохталарыча кёрюннгендиле, планетала уа джулдузлача болмай, телескопда джассы кёрюннгендиле. «Астероид» терминни титиз айгъакълауу алкъын толу бегитилмегенди.

Астероидлени классификациясыны мадарларыны бири, аланы ёлчемлериди. Бусагъатдагъы классификациягъа кёре, астероид — диаметри 50&amp;nbsp;м болгъан объектди, аны бла ол [[метеороид]]леден айры болады, метероидле уллу ташлача, неда андан да гитче болургъа боладыла. Бу классификация, астероидле атмосферагъа кирген заманда сау къалыб [[Джер]]ге джетерге боллукъларына, метероидле уа атмосферада кюйюб къалгъанларына таянады.

== Кюн системада астероидле ==

[[Файл:InnerSolarSystem_ru.png|thumb|left|[[Астероидлени беллиги|Астероидлени баш беллиги]] (акъ бет) эм [[троян астероидле]] (джашил бет)]]
Бусагъатда Кюн системада он мингле бла астероид табылгъанды. [[2009 джыл]]ны 28-чи сентябрына билгилени базасында 460271 объект болгъанды, аладан 219018-ни толусу бла орбиталары белгиленнгенди, эмда официал номер берилгенди&lt;ref&gt;{{cite web|title=Minor Planet Statistics|accessdate=2007-10-17|url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/ArchiveStatistics.html}}&lt;/ref&gt;. Аладан 15361 официал атха ие болгъанды&lt;ref&gt;{{cite web|title=Minor Planet Names|accessdate=2007-10-17|url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/MPNames.html}}&lt;/ref&gt;. Алимле сагъыш этгеннге кёре, Кюн системада диаметри 1 километрден артыкъ болгъан 1.1-1.9 миллион объект болургъа боллукъду&lt;ref&gt;{{cite web|title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed|accessdate=2006-03-28|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925}}&lt;/ref&gt;. Бусагъатда белгили астероидлени асламысы [[астероидлени беллиги]]ндедиле, бу беллик [[Марс (планета)|Марс]] бла [[Юпитер (планета)|Юпитерни]] орбиталарыны арасындады.

Кюн системаны астероидлеринден эм уллугъа [[Церера (шылаб планета)|Церера]] саналгъанды, аны ёлчемлери 975×909 км чакълы бир бардыла, алай а [[2005 джыл]]ны [[24-чю август]]унда ол [[шылаб планета]] статус алгъанды. Башха эки эм уллу астероидле [[2-чи Паллада]] бла [[4-чю Веста]] ~500 км чакълы бир диаметрге иедиле. [[4-чю Веста]] [[астероидлени беллиги]]нде сауутланмагъан кёз бла кёрюннген джангыз объектди. Башха орбитада айланнган астероидле да адам кёзге Джерге джууукъ барсала кёрюнедиле.

Баш белликни бютеу астероидлерини биргелей массасы 3.0-3.6{{e|21}}&amp;nbsp;кг чакълы бирди&lt;ref&gt;{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | coauthors=[[Elena V. Pitjeva|Pitjeva, E. V.]]; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98-105| month= July| year= 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837}}&lt;/ref&gt;, ол [[Ай]]ны массасындан 4% чакълы бир болады. [[1-чи Церера|Церераны]] массасы — 0.95{{e|21}}&amp;nbsp;кг, ол бютеу астероидлени массасыны 32 % болады, эм уллу 3 астероидлени массаларын къошсакъ а уа [[4-чю Веста]] (9 %), [[2-чи Паллада]] (7 %), [[10-чу Гигея]] (3 %) — 51 % болады, ол демек астероидлерини асламысы массасы астроном ёлчемлеге кёре адаргыды.

== Астетроидлени таныу ==

Астероидлени таныу [[1781 джыл]] [[Уильям Гершель]] [[Уран (планета)|Уран]] планетаны ачханы бла башланнганды. Аны орта гелиоцентрика аралыгъы [[Тициусну-Бодени джоругъу]]на келишгенди.

[[XVIII ёмюр]]ню ахырында [[Франц Ксавер]] ([[:en:Franz Xaver von Zach|Franz Xaver von Zach]]) 24 астрономдан къуралгъан къауум къурагъанды. [[1789 джыл]]дан башлаб бу къауум, Тициусну-Бодени джоругъуна кёре [[Кюн]]ден 2,8 [[астроном бирим]] чакълы бир узакълыкъда — Юпитер бла Марсны орбиталарына арасында планетаны излегендиле. Излеу амаллары былай болгъанды: хар кече сайын, белгили бир заманда, джулдузланы координатларын белгилегендиле. Сора координатлары тюрленнген объектлени айыргъандыла. Изленнген планетаны тайыуу 30 сагъатха [[мюйюш секунд]] чакълы бир болургъа керек болгъаны себебли, аны эслеген тынч болгъанды.

Алай а биринчи астероидни, [[Церера (астероид)|1-чи Церераны]], итальянлы [[Пьяцци, Джузеппе|Пиацци]] ачханды. ол бу проектге къошулмагъанды, ол бу ачылыуну билмегенлей [[1801 джыл]]ны биринчи кечесинде этгенди. Юч башха астероидни — [[2-чи Паллада]], [[3-чю Юнона]] бла [[4-чю Веста]] талай джылдан табылгъандыла, ахыргъы, Веста, [[1807 джыл]]. Бу ачыуланы ызындан 8 джылны джукъ табалмагъанларын да, астрономланы асламысы анда джукъ болмагъанын сагъышында тинтиулерин тохтатхандыла.

Алай а, [[Карл Людвиг Хенке]] тохтамагъанды, эмда [[1830 джыл]] джангы астероид излеу ишлерин башлагъанды. Беш джылдан [[5-чи Астрея|Астреяны]] табханды, бу астероид 38 джылны ичинде биринчи джангы астероид болгъанды. Аны ызындан эки джыл озуб [[Геба (астероид)|Гебаны]] табханды. Андан сора башха астрономла да излемлеге къошулгъандыла, ол тинтиуледе хар джыл сайын эм азы бла бир астероид табылыб баргъанды ([[1945 джыл]] саналмай).

[[1891 джыл]] [[Вольф, Макс|Макс Вольф]] биринчи болуб астероидлени излеуде [[астрофотография]]ны амалын хайырландыргъанды, бу амалда экспонированиени узун кёзюулю суратларында астероидле къысха ачыкъ сызла кибик кёрюннгендиле. Бу амал ал джылладан эсе астероид табыуланы санын кёб этгенди: Вольф джынгыз кеси 248 астероид табханды. Аннга дери бютеулей да 300 астероид чакълы бир табылгъанды. Бусагъатда, талай минг астероид табылгъанды, белгиленнгенди, номерленнгенди эмда ат берилгенди. Саны андан да кёб болгъаны белгилиди алай а алимле аланы табаргъа алай ашыкъмайдыла, аланы ичлеринде астероидлеге «кёкню багушу» ат джюрюйдю ({{lang-en|«vermin of the skies»}}).

== Астероидлени атлары ==

Аллында астероидлеге [[Буруннгу-рим мифологня|рим]] бла [[Буруннгу-грек мифология|грек мифиологияны]] джигитлерини атлары берилгенди, кечирек ачханлагъа излеген ат берирге хакъ берилгенди, сёз ючюн — кеслерини атларын. 

Ат хар астероидге да берилиб бармайды, баш шарт орбитасы тамамы бла саналыргъа керекди. Бир-бирледе астероидлеге ат, ачылыуундан сора талай джылдан бериледи. Орбитасы саналгъынчы астероидге номер бериледи, ол аны ачылгъаныны датасын белгилейди, сёз ючюн, {{nobr|1950 DA}}. Тархла джылны, биринчи хариф, астероид ачылгъан ай джарымны белгилейдиле (юлгюде астероид февралны экинчи джарымында ачылгъанды). Экинчи хариф астероид, бу ай джарымда ачылгъан астероидлени ичинде номериди, бизни юлгюбюзде астероид бу ай джарымда биринчиди. Ай джарымланы 24 болгъаны, ингилиз алфавитде уа 26 хариф болгъаны себебли, эки хариф хайырланмайды: I (бирге ушагъаны ючюн) эмда Z. Ай джарымны ичинде ачылгъан астероидлени саны 24-ден аслам болса, алфавитни башына къайтадыла, экинчи харифге 2 индекс къошулады, дагъыда 24-ден озса, 3 индекс.

Ат алгъандан сора астероидни официал аты сандан (номеринден) эмда атындан къуралады — [[1-чи Церера]], [[8-чи Флора]] д. а. к.

== Астероидлени классификациясы ==

Астероидлени классификациясы аланы орбиталарыны эмда аланы юсюнден къайтхан кюн джарыкъны кёрюннген спектрине кёре этиледи.

=== Орбиталаны къауумлары бла юйюрле ===

Астероидлени къауумлагъа эмда [[астероидлени юйюрлери|юйюрлеге]] аланы орбиталарыны халларына кёре юлешедиле. Къауумгъа асламысы бла атны, бу орбитада табылгъан астероидни аты бла бериледи. Къауумла юйюрлеча болмай эркинирек къуралышладыла, юйюрле башха объектге тийиб чачылгъан астероидни кесеклеринден къуралгъанлары себебли бир бирлерине бек байламлыдыла.

=== Спектр классла ===

[[1975 джыл]] Кларк Р. Чапмен ({{lang-en|[[:en:Clark R. Chapman|Clark R. Chapman]]}}), Дэвид Моррисон ({{lang-en|[[:en:David Morrison|David Morrison]]}}) эм Бен Целлнер ({{lang-en|[[:en:Ben Zellner|Ben Zellner]]}}) [[бет]]ине, [[альбедо]]суна эмда къайтарылгъан кюн джарыкъны спектрине таяннган астероидлени классификациясыны системасын къурагъандыла&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Chapman, C. R., Morrison, D., &amp; Zellner, B.|title=Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry|journal=Icarus|volume=25|pages=104-130|year=1975}}&lt;/ref&gt;. Аллында бу классификация къуру юч тип таныгъанды&lt;ref&gt;{{cite book|last=McSween Jr., Harry Y.|title=Meteorites and Their Parent Planets|year=1987|url=https://archive.org/details/meteoritestheirp0000mcsw|id=0-521-58751-4}}&lt;/ref&gt;:

* '''С тип''' — карбонлула, билиннген астероидлени 75 % .
* '''S тип''' — силикатлыла, билиннген астероидлени 17 %.
* '''M тип''' — металлыла, къалгъанланы асламысы.

Бу список кечирек кенгергенди, джангы астероидле тинтилгени бла бусагъатда да кенгере барады:

* '''A тип'''
* '''B тип'''
* '''D тип'''
* '''E тип'''
* '''F тип'''
* '''G тип'''
* '''P тип'''
* '''Q тип'''
* '''R тип'''
* '''T тип'''
* '''V тип'''

== Астероидлени къоркъууу ==

Бусагъатда [[Джер]]ге къоркъуу келтирлик астероид джокъду. 
Астероид не къадар ауур, не къадар уллу болса, ол къадар къоркъуулуду, алай а ол къадар да табылгъаны тынчды. Эм къоркъуулугъа бусагъатда диаметри 300 метр чакълы бир болгъан Апофис астероид саналады. Ол астероид Джерге тюшсе, бир уллу шахарны джокъ этелликди, алай а адам улугъа къоркъуу боллукъ тюлдю.

Бютеу адам улугъа къоркъуулу болгъан астероидлени диаметрлери 10 км эмда андан аслам болургъа керекди, бусагъатда аллай астероидле бардыла, алай а ала айланнган орбитала Джер бла тюбешдирмейди.

== Биринчи 30 астероид ==

# [[Церера (шылаб планета)|Церера]] ( бусагъатда [[шылаб планета]] статусу барды)
# [[2-чи Паллада|Паллада]]
# [[3-чю Юнона|Юнона]]
# [[4-чю Веста|Веста]]
# [[5-чи Астрея|Астрея]]
# [[6-чы Геба|Геба]]
# [[7-чи Ирида|Ирида]]
# [[8-чи Флора|Флора]]
# [[9-чу Метида|Метида]]
# [[10-чу Гигея|Гигея]]
# [[11-чи Парфенопа|Парфенопа]]
# [[12-чи Виктория|Виктория]]
# [[13-чю Эгерия|Эгерия]]
# [[14-чю Ирена|Ирена]]
# [[15-чи Эвномия|Эвномия]]
# [[16-чы Психея|Психея]]
# [[17-чи Фетида|Фетида]]
# [[18-чи Мельпомена|Мельпомена]]
# [[19-чу Фортуна|Фортуна]]
# [[20-чы Массилия|Массалия]]
# [[21-чи Лютеция|Лютеция]]
# [[22-чи Каллиопа|Каллиопа]]
# [[23-чю Талия|Талия]]
# [[24-чю Фемида|Фемида]]
# [[25-чи Фокея|Фокея]]
# [[26-чы Прозерпина|Прозерпина]]
# [[27-чи Эвтерпа|Эвтерпа]]
# [[28-чи Беллона|Беллона]]
# [[29-чу Амфитрита|Амфитрита]]
# [[30-чу Урания|Урания]]

== Белгиле ==

{{белгиле}}

== Джибериуле ==

* http://www.zvezdi-oriona.ru/243086.htm
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=588 «Вокруг света» журналда статья]
* [http://neo.jpl.nasa.gov/ Near-Earth Object Program]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20120223161302/http://www.geokhi.ru/~meteorit/burba-lil.html Аламда шылабла]
* [http://www.scribd.com/doc/9726345/- Уильям Нейпьер. Кометала бла астероидлени къоркъууу ]

{{Кюн система}}
{{викигёзен|Asteroid}}
{{stub}}

[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>3ka16rnaxwv2dbx1logf840bwwfl1og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моцарт, Вольфганг Амадей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8334</id>
    <revision>
      <id>125825</id>
      <parentid>115651</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10578" sha1="3751cpe857kupl3rujblz1zm1qi970y" xml:space="preserve">{{Магъанала|Бетховен (магъаналары)}}
{{Инсан
|Аты                = Вольфганг Амадей Моцарт&lt;br /&gt;Wolfgang Amadeus Mozart
|Оригинал аты       =
|фото               = The Mozart Family - Wolfgang Amadeus Mozart headshot.jpg
|фотону юсюнден     = Вольфганг Амадей Моцарт 1780
|мансабы            = [[композитор]], [[пианист]], [[дирижёр]]
|баш иши            =
|башха иши          =
|туугъан аты        =
|чам аты            =
|туугъан датасы     = [[27 январь]]  [[1756]]
|туугъан джери      = [[Зальцбург]], [[Австрия эрцгерцогство]], [[Сыйлы Рим империя]]
|ёлген датасы       = [[5 декабрь]] [[1791]]
|ёлген джери        = [[Вена]], [[Австрия эрцгерцогство]], [[Сыйлы Рим империя]]
|ёлгенинде джыл саны=56
|джашагъан джери    =
|гражданлыгъы       =
|миллети            =
|дипломлары         =
|окъууу             =
|бийчеси            =
|иеси               =
|сабийлери          =
|юйдегиси           =
|саугъалары         =
|дагъыда            = [[Файл:Wolfgang Amadeus Mozart Signature.svg|center|250px|Къол салгъаны]]
}}
'''Вольфганг Амадей Моцарт''' ({{lang-de|Wolfgang Amadeus Mozart}}; [[27 январь]] [[1756]], [[Зальцбург]], [[Австрия эрцгерцогство]] — [[5 декабрь]] [[1791]], [[Вена]], [[Австрия]]) — [[Австрия]]ны [[композитор]], [[дирижёр]] эмда [[пианист]]ди, «[[веначы классикле]]ни» ючюсюнден бириди.
== Музыкасыны фрагментлери ==
== Джибериуле ==
;Cited sources
* {{Cite book
| publisher=[[Yale University Press]]
| isbn = 9780300072235
| last = Abert
| first = Hermann
| authorlink = Hermann Abert
| others = [[Cliff Eisen]] (ed.), Stewart Spencer (trans.)
| title = W. A. Mozart
| location = New Haven
| year = 2007
| url = http://books.google.com/books?id=l6I6BwTMJ3sC
| oclc = 70401564
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Pendragon Press]]
| isbn = 1576470105
| last = Barry
| first = Barbara R
| title = The Philosopher's Stone: Essays in the Transformation of Musical Structure
| location = Hillsdale, New York
| year = 2000
| url = http://books.google.com/books?id=whSIM4Snh7YC
| oclc = 466918491
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Stanford University Press]]
| isbn = 9780804702331
| last = Deutsch
| first = Otto Erich
| others = Peter Branscombe, [[Eric Blom]], Jeremy Noble (trans.)
| title = Mozart: A Documentary Biography
| location = Stanford
| year = 1965
| authorlink = Otto Erich Deutsch
| url = http://books.google.com/books?id=e8AtwaddUW4C
| oclc = 8991008
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 6th
| publisher=[[Oxford University Press]]
| last = Einstein
| first = Alfred
| authorlink = Alfred Einstein
| others = [[Arthur Mendel]], Nathan Broder (trans.)
| title = Mozart: His Character, His Work
| location = New York City
| series = Galaxy Book 162
| year = 1965
| url = http://books.google.com/books?id=U0KVSgAACAAJ
| oclc = 456644858
| ref = harv
| isbn = 0304924830
}}
* {{Cite journal
| last = Eisen
| first = Cliff
| authorlink = Cliff Eisen
| coauthors = et al
| title = Mozart
| journal=[[Grove Music Online]] {{subscription required}}
| url = http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/40258pg3
| accessdate =15 September 2010
| ref = harv
}}
* {{language icon|de}} {{Cite journal
| issue = 14
| last = Haberl
| first = Dieter
| title = Beethovens erste Reise nach Wien: die Datierung seiner Schülerreise zu W. A. Mozart
| journal=Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch
| year = 2006
| oclc = 634798176
| ref = harv
}}
* Fradkin, Robert A. (1996) ''The well-tempered announcer: a pronunciation guide to classical music.'' Bloomington: Indiana University Press. ISBN 0-253-21064-X.
* {{Cite book
| publisher=[[Clarendon Press]]
| isbn = 9780198163718
| last = Halliwell
| first = Ruth
| title = The Mozart Family: Four Lives in a Social Context
| location = New York City
| year = 1998
| url = http://books.google.com/books?id=TUMyCTKlAr0C
| oclc = 36423516
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 1st
| publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]
| isbn = 0393050807
| last = Heartz
| first = Daniel
| title = Music in European Capitals: The Galant Style, 1720–1780
| location = New York City
| year = 2003
| url = http://books.google.com/books?id=Sq7rU0BGyREC
| oclc = 50693068
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=Flamingo
| isbn = 9780006543244
| last = Landon
| first = Howard Chandler Robbins
| title = 1791: Mozart's Last Year
| location = London
| year = 1990
| authorlink = H. C. Robbins Landon
| url = http://books.google.com/books?id=oXdNwE0mQ9UC
| oclc = 20932333
| ref = harv
}}
* {{cite web
| last = Lorenz
| first = Michael
| title = Mozart's Apartment on the Alsergrund
| accessdate =27 September 2010
| date = 9 August 2010
| url = http://homepage.univie.ac.at/michael.lorenz/alsergrund/
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 30th
| publisher=[[Penguin Books|Penguin]]
| isbn = 0141022620
| last1 = March
| first1 = Ivan
| last2 = Greenfield
| first2 = Edward
| authorlink2 = Edward Greenfield
| last3 = Layton
| first3 = Robert
| editor-last = Czajkowski
| editor-first = Paul
| title = Penguin Guide to Compact Discs And DVDs, 2005–2006
| location = London
| year = 2005
| url = http://books.google.com/books?id=_H6KQgAACAAJ
| oclc = 416204627
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 2nd
| publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]
| last1 = Mozart
| first1 = Wolfgang
| last2 = Mozart
| first2 = Leopold
| authorlink2 = Leopold Mozart
| editor-last = Anderson
| editor-first = Emily
| editor-link = Emily Anderson
| title = The Letters of Mozart and his Family
| location = London
| year = 1966
| url = http://books.google.com/books?id=VMkuAAAAIAAJ
| oclc = 594813
| ref = harv
| isbn = 039302248X
}}
* {{cite web
| title = Mozart, Mozart's Magic Flute and Beethoven
| work=Raptus Association for Music Appreciation
| accessdate =27 September 2010
| url = http://www.raptusassociation.org/beethmoze.html
| ref = CITEREFRaptus
}}
* {{Cite book
| edition = 2nd
| publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]
| isbn = 0393317129
| last = Rosen
| first = Charles
| authorlink = Charles Rosen
| title = The Classical Style: Haydn, Mozart, Beethoven
| location = New York City
| year = 1998
| url = http://books.google.com/books?id=aAFUOreO-nMC
| oclc = 246977555
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove's Dictionaries of Music Inc.]]
| isbn = 9780333734322
| editor-last = Sadie
| editor-first = Stanley
| editor-link = Stanley Sadie
| title = [[The New Grove Dictionary of Opera]]
| location = New York
| year = 1998
| oclc = 39160203
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 6th
| publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]
| isbn = 0333231112
| editor-last = Sadie
| editor-first = Stanley
| editor-link = Stanley Sadie
| title = The New Grove Dictionary of Music and Musicians
| url = https://archive.org/details/newgrovedictiona0014unse_p0z4
| location = London
| year = 1980
| oclc = 5676891
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| edition = 1st
| publisher=[[HarperCollins]]
| isbn = 9780060190460
| last = Solomon
| first = Maynard
| authorlink = Maynard Solomon
| title = Mozart: A Life
| location = New York City
| year = 1995
| url = http://books.google.com/books?id=UuEHAQAAMAAJ
| oclc = 31435799
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Clarendon Press]]
| isbn = 0198162219
| last = Steptoe
| first = Andrew
| title = The Mozart-Da Ponte Operas: The Cultural and Musical Background to Le nozze di Figaro, Don Giovanni, and Così fan tutte
| location = Oxford
| year = 1990
| url = http://books.google.com/books?id=s7394NpN0YQC
| oclc = 22895166
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]
| isbn = 0393313956
| last = Till
| first = Nicholas
| title = Mozart and the Enlightenment: Truth, Virtue and Beauty in Mozart's Operas
| location = New York City
| year = 1995
| url = http://books.google.com/books?id=xCyegHQr2TwC
| oclc = 469628809
| ref = harv
}}
* {{cite web
| title = Award of the Papal Equestrian Order of the “Golden Spur” to Wolfgang Amadeus Mozart
| work=Vatican Secret Archives
| accessdate =27 September 2010
| date = 4 July 1770
| url = http://asv.vatican.va/en/doc/1770.htm
| ref = CITEREFVatican1770
}}
* {{Cite news
| issn = 0362-4331
| last = Wakin
| first = Daniel J.
| title = After Mozart’s Death, an Endless Coda
|work=The New York Times
| date = 24 August 2010
| url = http://www.nytimes.com/2010/08/25/arts/music/25death.html
| ref = harv
}}

;Other sources
* {{Cite book
| publisher=[[University of California Press]]
| isbn = 0520228987
| last = Cairns
| first = David
| authorlink = David Cairns (writer)
| title = Mozart and His Operas
| location = Berkeley, California
| year = 2006
| url = http://books.google.com/books?id=4rNjwC5HShkC
| oclc = 62290645
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Cambridge University Press]]
| isbn = 0521856590
| editor1-last = Eisen
| editor1-first = Cliff
| editor1-link = Cliff Eisen
| editor2-last = Keefe
| editor2-first = Simon P
| title = The Cambridge Mozart Encyclopedia
| location = Cambridge
| year = 2006
| url = http://books.google.com/books?id=8o6mVjlSzM4C
| oclc = 60245611
| ref = harv
}}
* {{Cite book
| publisher=[[Harcourt Brace]]
| isbn = 9780156011716
| last = Gutman
| first = Robert
| title = Mozart: A Cultural Biography
| location = London
| year = 2000
| url = http://books.google.com/books?id=wKm3sCZeyr8C
| oclc = 45485135
| ref = harv
}}
* {{cite web
| title = New Mozart Pieces Unveiled (VIDEO)
| work=[[The Huffington Post]]
| accessdate =29 September 2010
| date = 8 February 2009
| url = http://www.huffingtonpost.com/2009/08/02/new-mozart-pieces-unveile_n_249532.html
}}

{{викигёзен|Wolfgang Amadeus Mozart}}
{{stub|адам}}

[[Категория:Композиторла]]
[[Категория:Адамла]]
[[Категория:27 январья туугъанла]]
[[Категория:5 декабрья ёлгенле]]
[[Категория:1756 джылда туугъанла]]
[[Категория:1791 джылда ёлгенле]]</text>
      <sha1>3751cpe857kupl3rujblz1zm1qi970y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плессиде сермешиу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9688</id>
    <revision>
      <id>125832</id>
      <parentid>112693</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5987" sha1="bjvf1meeizknsvw4thg2sgr09o6229w" xml:space="preserve">{{Къазауат
|conflict    ='''Плессиде сермешиу'''
|partof      = [[Джетиджыллыкъ къазауат]]
|сурат       = [[Файл:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|300px]]
|башлыкъ     = Роберт Клайв сермешиуден сора Мир Джафар бла тюбешеди.
|датасы      = [[23-чю июнь]] [[1757]]
|джери       = [[Палаши]], [[Кюнбатыш Бенгалия]], [[Индия]].
|чуруму      = 
|эсеби       = Ингилизлилени хорламы
|къаршчы1    = [[Британ Ост-Инд компания]]
|къаршчы2    = [[Сирадж уд-Даула]]&lt;br /&gt;[[Француз Ост-Инд компания]]
|командир1   = [[Клайв, Роберт (барон)|Роберт Клайв]]
|командир2   = Мир Джафар&lt;br /&gt;Монсиен Синфрау
|къурманла1  = 23 ёлген (7 европачы бла 16 индийли)&lt;br /&gt;53 джаралы 
|къурманла2  = 500 ёлген бла джаралы
}}

'''Плессиде сермешиу''' (тюзюрек — ''Палашиде сермешиу''; {{lang-en|The Battle of Plassey}}, {{lang-bn|পলাশীর যুদ্ধ}}, ''Pôlashir Juddho'') — [[Кюнбатыш Бенгалия]]да [[Бхагиратхи]] сууну къатында сермешиудю, анда [[23 июнь]] [[1757 джыл]] [[Британ Ост-Инд компания]]ны келечиси [[Бенгалияны навабы|бенгал наваб]] [[Сирадж уд-Даула]]ны эмда аны джанлы [[Француз Ост-Инд компания]]ны аскерин къаушатханды.

== Ал тарихи ==
Сауутлу сермешиуню чуруму, ингилизлилени Бенгалияда плацдармлары — [[форт Уильямс]]ны (бусагъатдагъы [[Калькутта]]) навабны аскери кючлеу болгъанды. Директорланы кенгеши, бенгалчылагъа къаршчы турургъа [[Мадрас]]дан полковник [[Клайв, Роберт (барон)|Роберт Клайвны]] эмда адмирал [[Уотсон, Чарльз|Чарльз Уотсонну]] джибереди. Ингилизлилени хорламларына уллу болушлукъ — навабны аскерлерини башчысыны сатылыуу болады.

== Сермешиуню барыуу ==
Сермешиу [[23 июнь]] [[1757 джыл]] эртденбла сагъат 7:00, индий аскерлени алгъа уруулары бла башланады. 

Сагъат 11:00 бола индийлилени командирлерини бири, алгъа уруугъа башчылыкъ этеди, алай а ингилиз тобдан ёледи, ол аны аскерчилерини ичинде паника джаратады.

Кюнортагъа кючлю джангур башланады. Британлыла эрлай шкок отларын, тобларын, мушкетлерин джангурдан джашырадыла, юрениую болмагъан индий аскерле уа алай этелмейдиле. Джангур тохтагъанында, ингилизлилени шкоклары атхандыла, индийлиленики уа кеберге керек болгъанды. Кюнортадан ингирге сагъат 2:00 бола британлыла алгъа урадыла. Мир Джафар артха ыхтырыу буйрукъ береди. Сагъат 5:00 артха ыхтырылыу къачыу болады.

== Эсеблери ==
Плессиде хорлам, ингилизлилеге Бенгалияны кючлерге джол ачады. Мындан башланады [[Индий субконтинент]]де британ бийликни тарихи. 

== Литература ==
* {{Cite book|title=The Prelude to Empire: Plassey Revolution of 1757 |last=Chaudhary |first=Sushil |authorlink= |coauthors= |year=2000 |publisher=Manohar |location=New Delhi |isbn=8173043019 |page= |pages= |url=https://archive.org/details/preludetoempirep0000chau|accessdate=}}
* {{Cite book|title=Siraj-ud-daulah |last=Datta |first=K.K. |authorlink= |coauthors= |year=1971 |publisher=Sangam Books |location=Calcutta |isbn=0861252586 |page= |pages= |url= |accessdate=}}
* {{Cite book|title=Sirajuddaulah and the East India Company |last=Gupta |first=B.K. |authorlink= |coauthors= |year=1962 |publisher= |location= |oclc=1240808 |isbn= |page= |pages= |url= |accessdate=}}
* {{Cite book|title=The Three Frenchmen In Bengal: The Commercial Ruin of the French Settlements in 1757 |last=Hill |first=S.C. |authorlink= |coauthors= |year=1903 |publisher= |location=London |isbn=1426444753 |page= |pages= |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.173086|accessdate=}}
* {{Cite book|title=Bengal - the British Bridgehead |last=Marshall |first=P.J. |authorlink= |coauthors= |year=1987 |publisher= |location=Cambridge |isbn=0521028221 |page= |pages= |url=https://archive.org/details/bengalthebritish0000mars|accessdate=}}
* {{Cite book|title=Master of Bengal - Clive and His India |last=Spear |first=Thomas G.P. |authorlink= |coauthors= |year=1975 |publisher= |location=London |isbn=0500250413 |page= |pages= |url=https://archive.org/details/masterofbengalcl0000spea|accessdate=}}
* {{Cite book|title=In Clive's Command - A Story of the Fight for India |last=Strang |first=Herbert |authorlink= |coauthors= |year=1904 |publisher= |location= |isbn=1406917567 |page= |pages= |url= |accessdate=}}

[[Категория:Уллу Британияны тарихи]]
[[Категория:Индияны тарихи]]
[[Категория:Алфавитге кёре сермешиуле]]</text>
      <sha1>bjvf1meeizknsvw4thg2sgr09o6229w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарвард университет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9738</id>
    <revision>
      <id>125830</id>
      <parentid>106201</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8449" sha1="m0xjmjp2emmbo295uwjnmegfzolj02y" xml:space="preserve">{{coord|display=title|42|22|34|N|71|6|59|W}}
[[Файл:Blason Harvard.svg|thumb|250px|Гарвард университетни герби]]
[[Файл:Hbs-charles.jpg|250px|thumb|Гарвард бизнес школну кёрюнюмю]]
'''Гарвард университет''' ({{lang-en|Harvard University}}) — [[АБШ]]-да эмда дунияда эм белгили [[университет]]леден бириди, [[Массачусетс]] штатны [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]] шахарында орналады. Гарвард — АБШ-ны университетлеринден эм эскиди, [[8 сентябрь]] [[1636 джыл]]да къуралгъанды&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Frederick |last1=Rudolph |title=The American College and University |url=https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo |year=1961 |page=[https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo/page/n32 3] |isbn=0820312851 |publisher=University of Georgia Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University |url=https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell |last1=Keller |first1=Morton |last2=Keller |first2=Phyllis |publisher=Oxford University Press |ISBN=0195144570 |quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. (...) Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes. |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell/page/463 463]–481}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire |url=https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum |quote=...[Harvard's] tremendous institutional power and prestige (...) Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning... |chapter=Sexual Shakedown |pages=[https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum/page/326 326]–336 |year=1989 |publisher=South End Press |ISBN=0896082849 |editor-first1=John |last=Spaulding |first=Christina |editor-last=Trumpbour}}&lt;/ref&gt;. Ингилиз миссионер эм игилик этиучю [[Гарвард, Джон (бабас)|Джон Гарвардны]] сыйы ючюн аталгъанды. Бир заманда да официал халда клиса бла байламы болмагъанлыкъгъа, колледжде эм алгъа [[Унитариан клиса|унитар]] эм [[Конгрегационалистле|конгрегационалист]] дин къуллукъчулагъа юретгендиле. XVIII ёмюрню барыуунда Гарвардны программалары лаикли (''дин бла байламлы болмагъан'') бола баргъандыла эм XIX ёмюрню аягъында [[Бостон]]ну акъсюек къаууму колледжни культураны ара окъуу организациясы деб таныгъанды&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800–1865 |last=Story |first=Ronald |journal=Journal of Social History |volume=8 |issue=3 |year=1975 |pages=94–121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farrell |first=Betty G. |title=Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston |url=https://archive.org/details/elitefamiliescla0000farr |year=1993 |isbn=0791415937 |publisher=State University of New York Press}}&lt;/ref&gt;. [[АБШ-да граждан къазауат]]дан сора, университетни къыркъ джыл (1869—1909) оноуда тургъан президенти Чарльз Эллиот, колледж бла аннга бойсуннган профессионал окъуу школланы бир къолгъа джыйылгъан тинтиу университет этгенди эмда Гарвард 1900 джылда [[Американ университетлени ассоциациясы]]н къурагъанладан бири болгъанды&lt;ref name=&quot;AAU&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476 |title=Member Institutions and years of Admission |publisher=Association of American Universities |accessdate=August 28, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visasam.ru/emigration/obrazovanie/kak-mozhno-postupit-v-garvard-iz-rossii.html Раҫҫейри Гарварди университета мӗнле кӗме пулать?]&lt;/ref&gt;.

[[Фауст, Дрю Джилпин|Дрю Джилпин Фауст]], Гарвардны 28-чы президенти болуб [[2007 джыл]]да сайланнганды эмда университетге тамадалыкъ этген биринчи [[тиширыу]] болгъанды. Гарвардны дунияда эм уллу [[эндаумент]]ни (баш мураты болгъан капиталы) барды, аны ёлчеси — 27,4&amp;nbsp;млрд долларды (2010 джылны сентябрында болумгъа кёре)&lt;ref name=&quot;NACUBO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nacubo.org/Documents/research/2009_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year 2009 Endowment Market Value |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;.

Университетни къурамына 11 энчи академиялы бёлюм киреди — 10 факультет эм ''Рэдклиффни Ышан Тинтиуле Институту''. Кампуслары [[Бостон]]ну джер-джеринде да бардыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;, университетни 85&amp;nbsp;гектарлы баш корпусу [[Бостон]]дан 5,5&amp;nbsp;км узакълыкъда болгъан Кембридж шахарны ''Harvard Yard'' паркында орналады.
Бизнес-школла эм спорт объектле, аланы ичинде — Гарвард стадион да, Оллстондагъы [[Чарльз (суу)|Чарльз]] сууда орналадыла, медицина эм стоматология факультетлени объектлери уа Лонгвудда орналадыла&lt;ref name=&quot;Campus&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_4_Plant.pdf |title=Physical Plant |year=2009 |publisher=Office of the Provost, Harvard University |title=Faculties and Allied Institutions |accessdate=August 27, 2010}}&lt;/ref&gt;.

2010 джылда болумгъа кёре Гарвардда 2100-ге джууукъ устаз барды эм 6700-ге джууукъ студент бла 14500-ге джууукъ аспирант окъуйду&lt;ref name=Headcount2010&gt;{{Cite web|url=http://www.harvard.edu/about/glance.php|title=Harvard at a Glance|publisher=Harvard University |accessdate=November 28, 2010}}&lt;/ref&gt;. Гарвард университетни АБШ-ны 8 президенти тауусханды, [[Нобель премия]]ны 75 лауреаты, студент, устаз неда къуллукъчу болуб, университет бла байламлы болгъандыла. Бошаб чыкъгъан адамларыны ичинде миллиардерлени саны бла Гарвард университет къралда биринчи орунну алады&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/08/11/harvard-stanford-columbia-business-billionaires-universities.html?boxes=businesschannelsections | title=Billionaire Universities|author=Janhavi Kumar Sapra|date=August 11, 2010|accessdate=August 31, 2010|work=[[Forbes (журнал)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;.

== Белгиле ==
{{белгиле}}

== Джибериуле ==
* [http://www.harvard.edu Гарвард университетни официал сайты]

{{commons|Harvard University}}

[[Категория:Гарвард университет| ]]
[[Категория:Американ университетлени ассоциациясы]]
[[Категория:Алфавитге кёре университетле]]</text>
      <sha1>m0xjmjp2emmbo295uwjnmegfzolj02y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рим соруу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10477</id>
    <revision>
      <id>125826</id>
      <parentid>106383</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6467" sha1="tbkikdng2rf7ojhin9725g4pon7xwfy" xml:space="preserve">'''Рим соруу ''' ({{lang-it|La Questione romana}}) — [[Папалыкъ]] бла итальян правительствону арасында [[1861 джыл]]дан [[1929 джыл]]гъа дери баргъан тиклик болгъанды. 

«Рим сорууну» тамалы 27-чи март [[1961 джыл]] салыннганды, ол заманда [[Рисорджименто]] кёзюуде бирлешген [[Италия королевство (1861—1946)|Италия]] къуралады. Аны правительствосу [[Рим]]ни кесини [[ара шахар]]ы баямлайды. Де-факто итальян правительство биринчи тогъуз джылны [[Сардин королевство]]ну ара шахары [[Турин]]де тургъанды, алай а папа [[IX Пий]]ни къолунда [[Папа область|Папа област]]ны бир кесеги къалады, къралны бир этерге излеген итальян правительство аннга разы болмайды. [[Римни алыу|Римни Италиягъа къошхандан сора]] (1870) папа кесин «ватикан джесири» баямлайды эмда итальян къралны легитим таныргъа унамайды. Ахыр 59 джылны [[Сыйлы тахт]] де-факто халкъла арасы хакъны субъекти болуб тургъады, алай а аны [[Италия]]ны ичинде статусу эмда папаланы дин тышында властларыны сорууу джарашдырылмагъанды.

Рим сорууну тюзетген папа [[IX Пий]] бла [[Бенито Муссолини]]ни правительствосуну арасында къабыл этилген [[Латеран келишиуле]] болгъандыла. Алагъа кёре джангы папа кърал — [[Ватикан]] — къуралгъанды.

Латеран келишиулени кючге киргенинден сора папа Ватиканны тышына чыгъа башлагъанды.

== Тарихи ==

[[18-чи февраль]] [[1861 джыл]]да биринчи итальян [[парламент]]ни депутатлары [[Турин]]де джыйыладыла. Ол джылны [[17-чи март]]ында [[II Виктор Эммануил]] Италияны королу баямланады, [[27-чи март]]да Италияны ара шахары Рим баямланады. Алай а Италияны правительствосу Римде джыйылалмагъанды, ол заманда анда [[Жюшо де Ламорисьер, Кристоф Луи Леон|Кристоф Луи Леон Жюшо де Ламорисьер]]ни башчылыгъында француз гарнизон папаны джакълагъанды. Келишиулени къабыл этгенден сора итальян правительство [[Флоренция]]да джыйылады.

[[1870 джыл]]ны июлунда [[француз-прус къазауат]] башланады. Августну аллында [[III Наполеон]] француз гарнизонну Римден чакъырады, алай бла Папа область джакъсыз къалады. Италияда халкъ Римни кючлеуню излегенди. Виктор-Эммануил, граф Густаво Понца ди Сан Мартинону IX Пийге Римни урушсуз къояргъа теджеу бла джибереди. Алай а папа ачыуланыб унамагъанды, Сан Мартино ызына къайтханды.

Сентябрда [[Римни алыу|итальян аскер Римге киреди]]. Папа, [[Папаны зуавлары|зуавлары]] бла [[швейцар гвардия]]гъа къаршчыланыу буйрукъ бериб, Ватикан дуппурдагъы [[Квиринал къала]]гъа кетеди, анда кесин «ватикан джесири» баямлаб, Италия бла компромиссге барыргъа унамайды. Алай бла [[1870 джыл]]да Папа область джокъ болады, Рим, Ватикандан тышында Италияны къолуна тюшюб, де-факто да ара шахары болады. Квиринал къала, II Виктор Эммануилни резиденциясы болады. [[Лацио]] бёлге да итальян правительствону контролуна кёчеди.

== Латеран келишиуле ==

Папа соруу [[1929 джыл]]да [[Латеран келишиуле]]ни болушлугъу бла тюзетиледи. Аннга кёре Ватикан, Папа областны джерлерине Италия ие болгъанын таныйыд, Италия эсе уа папаны Ватиканнга ие болгъанын таныйды, эмда аннга уллу финанс компенсация тёлейди.

== Джибериуле ==

* [http://books.google.com/books?id=0XcpAAAAYAAJ&amp;pg=PA449&amp;dq=%22the+last+days+of+papal+rome%22 ''The Last Days of Papal Rome''] {{cite book|last=De Cesare|first=Raffaele|year=1909|location=London|publisher=Archibald Constable &amp; Co.}}
*{{cite book|first=Hebblethwaite|last=Peter|year=1987|title=Pope John XXIII: Shepherd of the Modern World|url=https://archive.org/details/popejohnxxiiishe00hebb|publisher=Doubleday|location=Garden City, NY|isbn=0-385-17298-2}}
*{{cite book|last=Kertzer|first=David|authorlink=David Kertzer|title=Prisoner of the Vatican|url=https://archive.org/details/prisonerofvatica0000kert|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2004|isbn=0-618-22442-4}}
*{{cite book|first=Pollard|last=John F.|year=2005|title=Money and the Rise of the Modern Papacy: Financing the Vatican, 1850–1950|url=https://archive.org/details/moneyriseofmoder00unse|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-81204-6}}


{{stub|Тарих}}

[[Категория:Рисорджименто]]
[[Категория:Папалыкъны тарихи]]
[[Категория:Римни тарихи]]</text>
      <sha1>tbkikdng2rf7ojhin9725g4pon7xwfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рафаэль Ороско Маэстре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15658</id>
    <revision>
      <id>125847</id>
      <parentid>108844</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T09:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2752</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Rafael_Orozco_1992.jpg|Rafael_Orozco_1992.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Rafael Orozco 1992.jpg|]].</comment>
      <origin>125847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2289" sha1="1gwaox80wgztezu8mhul0lwvskdeiqf" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Рафаэль Ороско Маэстре &lt;br /&gt;Rafael Orozco Maestre|Оригинал аты=|фото=|фотону юсюнден=Маэстре 1992 джылда|мансабы=[[композитор]]|баш иши=|башха иши=|туугъан аты=|чам аты=|туугъан датасы=[[24 март]] [[1954]]|туугъан джери=[[Бесерриль]], [[Сесар]]|ёлген датасы=[[11 июнь]] [[1992]]|ёлген джери=[[Барранкилья]], [[Колумбия]]|ёлгенинде джыл саны=38|джашагъан джери=|гражданлыгъы=|миллети=|дипломлары=|окъууу=|бийчеси=|иеси=|сабийлери=|юйдегиси=|саугъалары=|дагъыда=}}

'''Рафаэль Хосе Ороско Маэстре''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Rafael José Orozco Maestre''; [[24 март]] [[1954 джыл|1954]], Бесерриль, [[Сесар]] — [[11 июнь]] [[1992 джыл|1992]], [[Барранкилья]], [[Колумбия]]) — немец [[композитор]].

== Дискографиясы ==
* 1975 - ''Adelante''
* 1975 - ''Con emoción''
* 1977 - ''Binomio de oro''
* 1977 - ''Por lo alto''
* 1978 - ''Enamorado como siempre''
* 1978 - ''Los Elegidos''
* 1979 - ''Súper vallenato''
* 1980 - ''Clase aparte''
* 1980 - ''De caché''
* 1981 - ''5 años de oro''
* 1982 - ''Festival vallenato''
* 1982 - ''Fuera de serie''
* 1983 - ''Mucha calidad''
* 1984 - ''Somos vallenato''
* 1985 - ''Superior''
* 1986 - ''Binomio de oro''
* 1987 - ''En concierto''
* 1988 - ''Internacional''
* 1989 - ''De Exportación''
* 1990 - ''De fiesta con binomio de oro''
* 1991 - ''De américa''
* 1991 - ''Por siempre''

== Джибериуле ==
* [https://www.discogs.com/artist/5121026 Discogs]
* [https://musicbrainz.org/artist/51821023-677b-4705-9611-beb722065057 MusicBrainz]
* [https://www.allmusic.com/artist/mn0001394527 Allmusic]
{{Commonscat|Rafael Orozco Maestre}}

[[Категория:Адамла]]
[[Категория:24 март туугъанла]]
[[Категория:11 июнь ёлгенле]]
[[Категория:1954 джылда туугъанла]]
[[Категория:1992 джылда ёлгенле]]</text>
      <sha1>1gwaox80wgztezu8mhul0lwvskdeiqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125849</id>
      <parentid>125847</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T11:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="qibtw1v8gaprilm803wzybs7padw641" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Рафаэль Ороско Маэстре &lt;br /&gt;Rafael Orozco Maestre|Оригинал аты=|фото=|фотону юсюнден=Маэстре 1992 джылда|мансабы=[[композитор]]|баш иши=|башха иши=|туугъан аты=|чам аты=|туугъан датасы=[[24 март]] [[1954]]|туугъан джери=[[Бесерриль]], [[Сесар]]|ёлген датасы=[[11 июнь]] [[1992]]|ёлген джери=[[Барранкилья]], [[Колумбия]]|ёлгенинде джыл саны=38|джашагъан джери=|гражданлыгъы=|миллети=|дипломлары=|окъууу=|бийчеси=|иеси=|сабийлери=|юйдегиси=|саугъалары=|дагъыда=}}

'''Рафаэль Хосе Ороско Маэстре''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Rafael José Orozco Maestre''; [[24 март]] [[1954 джыл|1954]], Бесерриль, [[Сесар]] — [[11 июнь]] [[1992 джыл|1992]], [[Барранкилья]], [[Колумбия]]) — колумбия джырчы. Белгили колумбия халкъ музыканы баш келечилеринден бириси.

== Дискографиясы ==
* 1975 - ''Adelante''
* 1975 - ''Con emoción''
* 1977 - ''Binomio de oro''
* 1977 - ''Por lo alto''
* 1978 - ''Enamorado como siempre''
* 1978 - ''Los Elegidos''
* 1979 - ''Súper vallenato''
* 1980 - ''Clase aparte''
* 1980 - ''De caché''
* 1981 - ''5 años de oro''
* 1982 - ''Festival vallenato''
* 1982 - ''Fuera de serie''
* 1983 - ''Mucha calidad''
* 1984 - ''Somos vallenato''
* 1985 - ''Superior''
* 1986 - ''Binomio de oro''
* 1987 - ''En concierto''
* 1988 - ''Internacional''
* 1989 - ''De Exportación''
* 1990 - ''De fiesta con binomio de oro''
* 1991 - ''De américa''
* 1991 - ''Por siempre''

== Джибериуле ==
* [https://www.discogs.com/artist/5121026 Discogs]
* [https://musicbrainz.org/artist/51821023-677b-4705-9611-beb722065057 MusicBrainz]
* [https://www.allmusic.com/artist/mn0001394527 Allmusic]
{{Commonscat|Rafael Orozco Maestre}}

[[Категория:Адамла]]
[[Категория:24 март туугъанла]]
[[Категория:11 июнь ёлгенле]]
[[Категория:1954 джылда туугъанла]]
[[Категория:1992 джылда ёлгенле]]</text>
      <sha1>qibtw1v8gaprilm803wzybs7padw641</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125850</id>
      <parentid>125849</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T11:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DarqaviPalladin, [[Ороско Маэстре, Рафаэль]] бетни атын [[Рафаэль Ороско Маэстре]] деб тюрлендирди</comment>
      <origin>125849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="qibtw1v8gaprilm803wzybs7padw641" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Рафаэль Ороско Маэстре &lt;br /&gt;Rafael Orozco Maestre|Оригинал аты=|фото=|фотону юсюнден=Маэстре 1992 джылда|мансабы=[[композитор]]|баш иши=|башха иши=|туугъан аты=|чам аты=|туугъан датасы=[[24 март]] [[1954]]|туугъан джери=[[Бесерриль]], [[Сесар]]|ёлген датасы=[[11 июнь]] [[1992]]|ёлген джери=[[Барранкилья]], [[Колумбия]]|ёлгенинде джыл саны=38|джашагъан джери=|гражданлыгъы=|миллети=|дипломлары=|окъууу=|бийчеси=|иеси=|сабийлери=|юйдегиси=|саугъалары=|дагъыда=}}

'''Рафаэль Хосе Ороско Маэстре''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Rafael José Orozco Maestre''; [[24 март]] [[1954 джыл|1954]], Бесерриль, [[Сесар]] — [[11 июнь]] [[1992 джыл|1992]], [[Барранкилья]], [[Колумбия]]) — колумбия джырчы. Белгили колумбия халкъ музыканы баш келечилеринден бириси.

== Дискографиясы ==
* 1975 - ''Adelante''
* 1975 - ''Con emoción''
* 1977 - ''Binomio de oro''
* 1977 - ''Por lo alto''
* 1978 - ''Enamorado como siempre''
* 1978 - ''Los Elegidos''
* 1979 - ''Súper vallenato''
* 1980 - ''Clase aparte''
* 1980 - ''De caché''
* 1981 - ''5 años de oro''
* 1982 - ''Festival vallenato''
* 1982 - ''Fuera de serie''
* 1983 - ''Mucha calidad''
* 1984 - ''Somos vallenato''
* 1985 - ''Superior''
* 1986 - ''Binomio de oro''
* 1987 - ''En concierto''
* 1988 - ''Internacional''
* 1989 - ''De Exportación''
* 1990 - ''De fiesta con binomio de oro''
* 1991 - ''De américa''
* 1991 - ''Por siempre''

== Джибериуле ==
* [https://www.discogs.com/artist/5121026 Discogs]
* [https://musicbrainz.org/artist/51821023-677b-4705-9611-beb722065057 MusicBrainz]
* [https://www.allmusic.com/artist/mn0001394527 Allmusic]
{{Commonscat|Rafael Orozco Maestre}}

[[Категория:Адамла]]
[[Категория:24 март туугъанла]]
[[Категория:11 июнь ёлгенле]]
[[Категория:1954 джылда туугъанла]]
[[Категория:1992 джылда ёлгенле]]</text>
      <sha1>qibtw1v8gaprilm803wzybs7padw641</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125852</id>
      <parentid>125850</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T11:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2415" sha1="ktoanx62fnel9tcth2rc6hdylc27r1r" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Рафаэль Ороско Маэстре &lt;br /&gt;Rafael Orozco Maestre|Оригинал аты=|фото=|фотону юсюнден=Маэстре 1992 джылда|мансабы=[[композитор]]|баш иши=|башха иши=|туугъан аты=|чам аты=|туугъан датасы=[[24 март]] [[1954]]|туугъан джери=[[Бесерриль]], [[Сесар]]|ёлген датасы=[[11 июнь]] [[1992]]|ёлген джери=[[Барранкилья]], [[Колумбия]]|ёлгенинде джыл саны=38|джашагъан джери=|гражданлыгъы=|миллети=|дипломлары=|окъууу=|бийчеси=|иеси=|сабийлери=|юйдегиси=|саугъалары=|дагъыда=}}

'''Рафаэль Хосе Ороско Маэстре''' ([[Ингилиз тил|ингил.]] ''Rafael José Orozco Maestre''; [[24 март]] [[1954 джыл|1954]], Бесерриль, [[Сесар]], [[Колумбия]] — [[11 июнь]] [[1992 джыл|1992]], [[Барранкилья]], [[Колумбия]]) — колумбия джырчы. Белгили колумбия халкъ музыканы баш келечилеринден бириси.

== Дискографиясы ==
* 1975 - ''Adelante''
* 1975 - ''Con emoción''
* 1977 - ''Binomio de oro''
* 1977 - ''Por lo alto''
* 1978 - ''Enamorado como siempre''
* 1978 - ''Los Elegidos''
* 1979 - ''Súper vallenato''
* 1980 - ''Clase aparte''
* 1980 - ''De caché''
* 1981 - ''5 años de oro''
* 1982 - ''Festival vallenato''
* 1982 - ''Fuera de serie''
* 1983 - ''Mucha calidad''
* 1984 - ''Somos vallenato''
* 1985 - ''Superior''
* 1986 - ''Binomio de oro''
* 1987 - ''En concierto''
* 1988 - ''Internacional''
* 1989 - ''De Exportación''
* 1990 - ''De fiesta con binomio de oro''
* 1991 - ''De américa''
* 1991 - ''Por siempre''

== Джибериуле ==
* [https://www.discogs.com/artist/5121026 Discogs]
* [https://musicbrainz.org/artist/51821023-677b-4705-9611-beb722065057 MusicBrainz]
* [https://www.allmusic.com/artist/mn0001394527 Allmusic]
{{Commonscat|Rafael Orozco Maestre}}

[[Категория:Адамла]]
[[Категория:24 март туугъанла]]
[[Категория:11 июнь ёлгенле]]
[[Категория:1954 джылда туугъанла]]
[[Категория:1992 джылда ёлгенле]]</text>
      <sha1>ktoanx62fnel9tcth2rc6hdylc27r1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бавар Совет республика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15882</id>
    <revision>
      <id>125835</id>
      <parentid>114881</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25128" sha1="sik5fsxg7kbwzza4hsa734byd3dscdn" xml:space="preserve">{{Тарих кърал|аты=Бавар Совет Республика|кеси аты={{lang-de|Bayerische Räterepublik}}|статусу=[[Танылмагъан кърал]]|p1=[[Веймар Республика]]|flag_p1=Flag of Germany (3-2).svg|p2=Баварияны Халкъ Къралы|flag_p2=Socialist red flag.svg|къуралгъанды=[[6-чы апрель]]|къурутулуннганды=[[3-чю май]] [[1919 джыл]]|s1=[[Веймар Республика]]|flag_s1=Flag of Germany (3-2).svg|s2=Бавария|flag_s2=Flag of Bavaria (striped).svg|байракъ=Socialist red flag.svg|байракъны юсюнден=[[Къызыл байракъ|Байракъ]]|карта=Bavaria.png|ачыкълау=Республиканы территориясы|ара шахар=Мюних|тил=немец тил|кърал оноу форма=[[социалист республика]]|башчыланы чынлары1=Президент|башчы1=[[Эрнст Толлер]]|башчылыкъ этген джыллары1=[[6-чы апрель]] — [[12-чи апрель]] [[1919]]|башчы2=[[Евгений Левине]]|башчылыкъ этген джыллары2=[[12-чи апрель]] — [[3-ч. май]] [[1919]]}}

'''Бавар Совет Республика''' (БСР) ({{Lang-de|Räterepublik Baiern}}) — къысха заман джашагъан [[Ноябрь революция|1918-1919-чу джылладагъы Немец революцияны]] заманында [[Социалист кърал|социалист къралды]]. 
{{sfn|Gaab|2006|p=58}}
&lt;ref&gt;&quot;Bavarian Council Republic&quot; in ''[[Encyclopædia Britannica]]'' (1969)&lt;/ref&gt; 
{{кёчюрюлмегенди|ишчи советлени коммунизми|Ишчи советлени республикасы||Council communism}} болгъанды. Республика [[1919 джыл|1919-чу]] джылны апрелинде, {{кёчюрюлмегенди|Баварияны Халкъ Къралы|Баварияны Халкъ Къралыны||People's State of Bavaria}} [[Курт Айснер|Курт Айснерни]] ёлтюрюлюую бла къурутлгъаныны ызындан, Баварияда социалист республика къурар нюзюр бла баямланнганды. 
БСР айдан аз заманны ичинде [[Рейхсвер]]ни эмда [[Фрайкор|фрайкорну]] бёлеклери бла къурутулгъанды. Республиканы аудурууна къошулгъан бир къауум,[[Адольф Гитлер]] кёб джерде Бавар Совет Республика джанлы болгъанын айтханына къарамай, кечирек властха келген [[Германияны национал-социалист ишчи партиясы|Германияны национал-социалист ишчи партиясына]] киредиле. 

Бавар Совет Республиканы власты, башында коммунист Е. Левине болуб, Баварияда [[Банк|банкланы]] [[Национализация|национализациясын]] башлайды, индустрия къуралышдалада, ишчилени сауутландырыб [[Ишчи контроль|ишчи контроль]] къуралады, сауутланнган ишчиледен [[Контрреволюция|контрреволюция]] бла кюрешир ючюн кёзюусюз коммисияла къурайды.

Аны бла бирге бавар коммунистле иги танг халат этедиле, аланы ичинде [[Элчиле|элчи]] къауумну кеси джанын тартмагъаныды.

Германияны башха бёлгелеринде [[Пролетариат|пролетариат]] джакъламайды, Бавар СОвет Республика 1919-чу джылны 3-чю майына онгчу [[Социал-демократия|социал-демократланы]], башында Густав Носке бла Отто Вельс болгъан кючлери джанындан къурутулады.

== Ал тарих ==
Республиканы къуралыууну баш чуруму [[Герман империя|Герман империяны]] [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатда]] хорланыуу болгъанды, аны ызы бла къралда социал къаугъа, азыкъ дыккылыкъ кесини ишин этгенди.
Бу хаосну заманды 1918-чи джылдагъы Немец революция къабынады.
1918-чи джылны октябрында аякънда немец тенгизчиле [[Киль (шахар)|Килде]] эмда башха портлада аякъланадыла. Ноябрны башына, бу къозгъалыула, бютеу къралгъа джайыладыла.
1918-чи джылны 7-чи ноябрында, [[Октябрь социалист революция|Орус революцияны]] биринчи джыллыгъына Баварияны королу [[III Людвиг (Баварияны королу)|III Людвиг]] юйдегиси бла бирге Мюнихдеги патчах къаладан къачады, [[Германияны бойсунмагъан социал-демократ партиясы]]ны келечиси Курт Айснер эсе уа (USPD), ол заманда баямланнган Баварияны Халкъ Къралыны башчысы болады
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atlantic-times.com/archive_detail.php?recordID=1586 |author=Schuler, Thomas |title=The Unsung Hero: Bavaria's amnesia about the man who abolished the monarchy |publisher=The Atlantic Times |date=December 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219082340/http://www.atlantic-times.com/archive_detail.php?recordID=1586 |archive-date=2013-12-19 }}&lt;/ref&gt;
.

Айснер [[Социалист кърал|социалист кърал]] джанлы болса да, [[Большевикле|орус большевиклени]] бардыргъан политикаларына къаршчы болгъанды, власт халкъны [[Мюлк иелик хакъ|мюлк иелик хакъын]] къорууларыгъын баямлайды.
Джангы власт халкъны тамал кереклилерин баджаралмагъаны себебли, 1919-чу джылны январында баргъан сайлаулада, алтынчы орун алыб хорланады.  
1919-чу джылны 21-чи февралында, кесини къуллукъдан айрылыууну баямлар мурат бла парламентге джол алгъан заманда, аны онгчу миллетчи {{кёчюрюлмегенди 5|Антон фон Арко ауф Валлей||Anton Graf von Arco auf Valley}} ёлтюреди.

Айснерни ёлюмюнден сора [[Баварияны ландтагы|ландтаг]] джыйылады, анда социал-демократланы алчысы, Айснерни хукуматында ич ишлени министри {{iw|Эрхард Ауер|||Erhard Auer}} Айснерге уллу махтау бериб башлайды, алай а ол заманнга мурдарны аркъасында Ауер болгъан хапар джайылады.
Бу тамалсыз хапарлагъа ийнаныб, официант болуб ишлеген, социал-деморкат Алоиз Линдер, Ауерге герохдан эки кере атыб, ауур джаралы этеди.
Бу Айснерни башха джанлыларына таукеллик береди, алада саутдан атадыла, тюйюшедиле, бир депутат ёледи, эм азы бла эки министр нервалары бузулуб госпиталлыкъ боладыла.
Андан сора Баварияда власт джокъну орнунда болады.
.&lt;ref name=&quot;mitcham32&quot;&gt;Mitcham (1996), б. 32&lt;/ref&gt;

Анда сора къозгъалыула башланадыла.
Айснерни ёлюмю, демонстрациялагъа чурум болады, [[Людвиг-Максимилиан атлы Мюних Университет|Мюних Университет]] джабылады, аристократланы тонау, кеслерин къачырыу башланады. Сайлаулада алалмагъан дагъанны, солчула энди орамда къолгъа аладыла.
&lt;ref name=mitcham32 /&gt;

1919-чу джылны 7-чи мартында, социалистлени джангы алчысы [[Йоханнес Гофман (СДП)|Йоханнес Гоффман]] - антимиллитарист, алгъыннгы школ устаз, парламент коалиция властны къурады, алай болса да бир айдан, 6-чы апрелден 7-чи апрелге коммунитсле бла [[Анархизм|анархистле]], [[Маджар Совет Республика|Маджар Совет Республиканы]] къуралгъанындан кёл алыб, [[Эрнст Толлер]] башчылыкъда совет республика баямлайдыла.
Толлер, алкъын къуралмагъан &quot;Бавар Къызыл аскерден&quot; джангы республиканы джакъларларын эмда контрреволюцияны къайсы тюрлюсю бла кюреширин излейди.
&lt;ref&gt;[[Erich Mühsam|Mühsam, Erich]] (1929) ''Von Eisner bis Leviné'', Berlin-Britz: Fanal Verlag б. 47&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Mitcham (1996), бб. 32–33&lt;/ref&gt;

Гофманны правительствосу [[Бамберг|Бамбергге]] къачады, алайын хукуматны джангы резиденциясын этиб баямлайды.

== Эрнст Толлерни правительствосу ==
[[File:Ernst Toller 1923.jpg|left|thumb|150px|Эрнст Толлер, 1923-чю джыл]]
Аллында Бавар Совет Республиканы башында Эрнст Толлер кибик [[Германияны бойсунмагъан социал-демократ партиясы|бойсунмагъан социал-демократла]] эмда джазыучу [[Густав Ландауер]], саудюгер Сильвио Гезель, драматург Эрих Мюзам кибик анархистле боладыла. Кеси да драматург болгъан Толлер революцияны &quot;бавариячы сюймеклик революция&quot; деб суратлайды.
{{sfn|Gaab|2006|p=59}}

Толлерни хукуматыны иги сайланнганды дерча тюлдю.
Сёз ючюн, тыш кърал ишлени министрини орунбасары [[Франц Липп]], талай кере [[Психиатрия медицина къуралышла|психиатрия госпиталда]] джатыб чыкъгъанды, ол [[Вюртемберг]] бла [[Швейцария|Швейцариягъа]] 60 локомотив бермегенлери ючюн къазауат баямлайды. &lt;ref&gt;{{cite book |page=365 |last=Taylor |first=Edumund |title=The Fall of the Dynasties: The Collapse of Old Order |year=1963 |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |location=London}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;evans&quot;&gt;Evans, Richard J. (2003). The Coming of the Third Reich. New York: Penguin Books. pp. 158–161. ISBN 0-14-303469-3.&lt;/ref&gt; 
Рум папа [[XV Бенедикт]] джууукъ таныш болгъанын да айтханлай тургъанды
&lt;ref&gt;[[Gustav Noske|Noske, Gustav]] (2015) ''Von Kiel bis Kapp'', Vero Verlag.б. 136&lt;/ref&gt;, 
аны бла къалмай [[Владимир Ленин]] бла папагъа телеграмма джибереди, телеграммада алгъыннгы министр-президент Хофман Бамберге министр туалетнден ачхычланы урлаб кетгенинден тарыгъады. 
&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=Paul Frölich |last=Frölich |first=Paul |date=2001 |title=Die Bayerische Räte-Republik. Tatsachen und Kritik |language=de |trans-title=The Bavarian Soviet Republic. Facts and Criticism |location=Cologne |publisher=Neuer Isp Verlag |page=144 |isbn=978-3929008685}}&lt;/ref&gt;

Толлерни башха кадр оноулары: аскер ишледен комиссар -алгъыннгы официант; хаулелиги бла тутулгъан, гудучу - Мюнихни полициясыны президенти; ташыу министрликге башчылыкъгъа темир джолда темир рельсаланы ариулаучуну салады; католик дин кючлю болгъан Баварияда, бютеу школлада монах тишириула ишлегенди, окъуу министр этиб чууутлу атеистни салады. 
Кърал джашар мекямланы министри уа быллай буйрукъ береди: бир юй да юч бёлюмден аслам болмазгъа керекди эмда къонакъ бёлюм аш бёлюм бла джукълау бёлюмню башында болургъа керекди.
&lt;ref name=mitcham33&gt;Mitcham (1996), б. 33&lt;/ref&gt;
Башха министр эсе уа капитализмни къурутур ючюн ахчала эркин ачха болурларын даулагъаны&lt;ref name=&quot;evans&quot; /&gt;.


== Евген Левинени правительствосу ==
[[File:Eugene Levine1.jpg|thumb|left|150px|Евген Левине]]
1919-чу джылны 12-чи апрелинде, шабат кюн, Толлерни режимини оноугъа кириунден къуру алты кюн ётгенден сора, башында юч орус большевик болгъан [[Германияны Коммунист партиясы|Коммунист партия]] властны кючлейди, джангы правительствону башына [[Евген Левине]] бла ГКП-ни Бавар секциясыны башчысы [[Макс Левин]] келедиле.
{{sfn|Gaab|2006|p=58}}
&lt;ref name=bullock70&gt;{{cite book |author-link=Alan Bullock |last=Bullock |first=Alan |date=1991 |title=Hitler and Stalin: Parallel Lives |url=https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_k7n5 |location=New York |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |page=[https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_k7n5/page/70 70] |isbn=0-394-58601-8}}&lt;/ref&gt; 
Коммунистле властны, [[Суу тал путч|Суу тал путчну]] заманында да тутадыла, ол заманда Бавар Къызыл Аскерни командири Рудольф Егельгофер контрреволюция кючлени къаушатады.
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Palmsonntagsputsch, 13. April 1919 – Historisches Lexikon Bayerns |url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Palmsonntagsputsch,_13._April_1919 |access-date=2021-12-10 |website=www.historisches-lexikon-bayerns.de}}&lt;/ref&gt; 

[[Къызыл майдан|Къызыл майданда]] Ленин биринчи май байрамлашыуда: &quot;Азатланнган ишчи класс юбилейин къуру Совет Эресейде тюл, ... Совет Баварияда да байрамлайды&quot; деген сёзю бла бавар коммунистлеге кёл береди
&lt;ref name=&quot;bullock70&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;burleigh40&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;evans&quot; /&gt;
– Левине къаты коммунист реформаланы башлайды, аланы ичинде фабрика ишчиледен &quot;Къызыл аскерни&quot; къурау, мюлкню, азыкъны энчи сауутну конфискация, багъалы юйлени сыйырыб юйсюзлеге бериу, заводла бла башха мюлкню сыйырыб ишчилени контролуне бериу. 
Мюнихни эм уллу клисалырыны бири сыйырылыб, революция клиса этиледи.
Бавария, Ара Европаны большевизациясыны авангардында барыргъа керек болгъанды, бютеу ишчиле уа аскер мизамгъа кирирге керек болгъандыла.
&lt;ref name=&quot;evans&quot; /&gt;

Левинени акъылында къагъыт ачханы къоратыу, окъуу системаны тюрлендириу болгъады, алай а аланы барысында этерге джетишмегенди.
Аны бла бирге, Макс Левин, Ленинни буйругъун тындыра аристократла бла орта классны келечилерин аманат этиб тузакълагъа атады.
&lt;ref name=&quot;evans&quot; /&gt;

Левинени властны кючлеген къысха заманны ичинде бай Баварияда азыкъ джетемеу уллу проблема болады, артыкъсыз да сют джокъ болады. Сютню джетмегенини хыртха уруу, политика проблема болады, аннга джууабха коммунист правительство: «Буну магъанасы неди? ... Сютню кёбюсю буржуазияны сабийлерине кетеди. Ала джашарларын биз уллу излемейбиз. Ёлмеселе пролетариатны джаулары болуб ёсерикдиле».
&lt;ref name=burleigh40&gt;Burleigh (2000), p. 40&lt;/ref&gt;

Гофманнгна бойсуннган аскерле бла сауутлу ''Kampfbund'' (сермешиучу лига) эмда башха къозгъалыуланы
&lt;ref&gt;Bracher (1970), p. 110&lt;/ref&gt;
13-чю апрелде БСР-ны аудуруу кюрешлери
ишчиледен къуралгъан Къызыл аскер басдырады, ол урушлада 20 адам джан береди
&lt;ref name=evans /&gt;

== Интервенция эмда джокъ этилиу ==
Конкурент правительствола - Бабергде штаб-фатары болгъан Гофманны Баварияны Халкъ Къралы бла Мюнихдеги штаб-фатарлары болгъан Бавар Совет Республиканы аскерлери Дахауда бир-бирлерине къаршчы келедиле, Гофманны 8000 аскерчиси бла Совет республиканы 30 000 аскерчиси сермешедиле. Эрнст Толлерни башчылыгъында БСР-ни аскерлери Дахаудагъы биринчи сермешиуде хорлайдыла, алай а Гофманнга болушлукъгъа генерал-лейтенант Бургард фон Овенни башчылыгъында 20 000 аскерчиси бла Фрайкорпус бёлек джибереди.
Андан сора Овенни аскерлери бла Гофманнга бойсуннган , коммунистле &quot;Капитализмни акъ гвардиясы&quot; деб атагъан немец аскер бёлекле Дахауну кючлейдиле, аны бла къалмай Мюнихни къуршоулайдыла.
БСР джанлыла 26-чы апрелде «Vier Jahreszeiten» отелде Туле Джолдашлыкъны отоуларын кючлейдиле, анда Джолдашдыкъны секретары болгъан графиня Геллу фон Вестарпны эмда башха алтауланны аманатха джесир аладыла.
&lt;ref&gt;Bracher (1970), бб. 109–110&lt;/ref&gt; 
Эгельгофер 30-чу апрелде бу алты аманатны эмда дагъыда ышаннга салыу буйрукъ береди.
&lt;ref name=burleigh40 /&gt;
Аланы ичинде граф Густав Турн-и-Таксис да болады.
&lt;ref&gt;''Timebase Multimedia Chronography''. [http://www.humanitas-international.org/showcase/chronography/timebase/1919tbse.htm Timebase 1919]. Accessed September 23, 2006.&lt;/ref&gt; 
Толлер къаршчы чыкъса да аманатла ёлтюрюледиле.
&lt;ref name=mitcham3435 /&gt;

Фрайкорпс Мюнихни къорууларуун 1-чи майда бузады
&lt;ref name=mitcham3435 /&gt;, 
орам сермешиуле ауур сауут, авиация да хайырландырылады».
&lt;ref name=kershaw /&gt;
Эм азы бла ичлеринде 335 тюз адамла болуб, 606 адам ёледи.
&lt;ref name=burleigh40 /&gt;
&lt;ref name=&quot;kershaw&quot;&gt;Kershaw (1999), бб. 112–116&lt;/ref&gt;
Кечирек, Левине кърал сатхынлыкъ чурум бла къазагъа джолугъады, эмда Штадельгайм тюрмеде ышаннга алынады. Густав Ландауер эсе уа Фрайкорпс бла сермешиуде ёледи
&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bright/landauer/landauerbioHorrox.html| author=Horrox, James| title=Gustav Landauer (1870–1919)| publisher=Anarchy Archives| access-date=October 20, 2015}}&lt;/ref&gt;, 
бавар Къызыл аскерни командири Рудольф Эгельхофер эсе уа джесир алыннганындан сора, сюдге джолукъдурулмай ёлтюрюледи. Кёб башха тюрме болджаллагъа джолукъдуруладыла, аланы ичинде Толлер (5 джыл), анархист, джазыучу Эрих Мюхсам (15 джыл); бир къаууму андан да аслам джылгъа тутуладыла, бютеулей да 6000 джылгъа, бир къаууму уа каторга ишлеге.
&lt;ref name=kershaw /&gt;

Сюд процесследен сора, эмда 1000-1200 чакълы бир коммунист бла анархистны ышаннга алыныб ёлтюрюуюнден сора, Овен шахарны азатланнганын баямлайды, Бавар Совет Республика да джокъ болады.
&lt;ref name=mitcham3435&gt;Mitcham (1996), бб. 34–35&lt;/ref&gt;
Къагъытда Гофманны правительствосу орнуна келсе да, Мюнихде керти власт онгчу кючлеге кёчеди.
&lt;ref&gt;[[William L. Shirer|Shirer, William L.]] (1960) ''[[The Rise and Fall of the Third Reich]]''. New York: Simon and Schuster. б. 33&lt;/ref&gt;

14-чю августда Бамберг конституция къабыл этиледи, аннга кёре Эркин кърал Бавария джангы [[Веймар республика|Веймар республиканы]] къурамында бегитиледи.

== Белгиле ==
{{белгиле}}

'''Библиография'''
* [[Karl Dietrich Bracher|Bracher, Karl Dietrich]] (1970) ''The German Dictatorship''. Steinberg, Jean (translator). New York: [[Penguin Books]]. {{isbn|0-14-013724-6}}
* [[Michael Burleigh|Burleigh, Michael]] (2000) ''The Third Reich: A New History'', New York: Hill and Wang, p.&amp;nbsp;40 {{isbn|0-8090-9325-1}}
* {{cite book |last1=Gaab |first1=Jeffrey S. |title=Munich: Hofbräuhaus &amp; History: Beer, Culture, and Politics |url=https://archive.org/details/munichhofbrauhau0000gaab |publisher=Peter Lang / International Academic Publishers |year=2006 |isbn=978-0820486062}}
* [[Ian Kershaw|Kershaw, Ian]] (1999) ''Hitler: 1889–1936 Hubris'', New York: [[W. W. Norton &amp; Company]]. {{isbn|0-393-04671-0}}

== Литература ==

* {{УРЕ}}
* Ленін В.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Привітання Баварській Радянській республіці. Твори. Вид. 4, т. 29;
* Застенкер Н. Баварская Советская республика. М., 1934;
* Левине Р. Советская республика в Мюнхене. М.—Л., 1926;
* Полтавский М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Баварская Советская республика. М., 1959.


[[Категория:Германияны тарихи]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Тарих къралла]]
[[Категория:Тарих герман къралла]]</text>
      <sha1>sik5fsxg7kbwzza4hsa734byd3dscdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къурч пакт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15929</id>
    <revision>
      <id>125828</id>
      <parentid>109905</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20619" sha1="d8mx9sl6cbnggukjs9j1cp2vc8q8bie" xml:space="preserve">{{Кесамат|аты= Къурч Пакт
|толу аты=|сураты=Patto-acciaio.jpg|кенглиги=300px|башлыгъы=[[Галеаццо Чиано]], [[Адольф Гитлер]] эмда [[Иоахим фон Риббентроп]] Къурчну Пактына Берлинде  ''[[Рейхсканцелярия]]да'' къол салыуда|типи=Аскер-политика биригиу|хазырланыу_датасы=|къол_салыу_датасы=29-чу май 1939 джыл|къол_салыннган_джери=[[Берлин]], [[Нацист Германия|Германия]]|кючге_киргени=|къол_салыннганы={{flagicon image| Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[Иоахим фон Риббентроп]]&lt;br /&gt;{{flagicon image| Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg}} [[Галеаццо Чиано]]|джанла=
 {{flagicon image| Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[Нацист Германия|Германия]]
{{flagicon image| Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg}} [[Фашист Италия|Италия]]
|тиллери=[[Немец тил]], [[Итальян тил]]}}

'''Къурч Пакт''' ({{lang-de|Stahlpakt}}, {{lang-it|Patto d'Acciaio}}), официал аты '''Германияны бла Италияны арасында Шохлукъну эмда Бирликни Пакты''' ({{Lang-de|Freundschafts- und Bündnispakt zwischen Deutschland und Italien}}, {{Lang-it|Patto di amicizia e di alleanza fra l'Italia e la Germania}}) [[Фашист Италия (1922–1943)|Италия]] бла [[Нацист Германия|Германияны]] арасында [[Аскер бирлик|аскер]] эмда [[Политикалыкъ бирлик|политика]] бирликди.

Аллында пакт [[Япон Империя|Япония]], Италия эмда Германияны арасында ючлю биригиу болуб нюзюрленнгенди. Япония пактны фокусу [[Совет Социалист Республикаланы Союзу|Совет Союзгъа]] къаршчы болурун излегенди, Италия бла Германия эсе уа фокусну  [[Британ Империя]] бла [[Ючюнчю Француз Республика|Франциягъа]] къаршчы болурун излегендиле. Бу ангылашмазлыкъ себебли, пакт Япониясыз, Фашист Италия бла Нацист Германияны арасында къабыл этилгенди, [[1939 джыл|1939-чу джылны]] 22-чи майында, Италияны тыш кърал ишлерини министри [[Галеациио Чиано]] бла Германияны тыш кърал ишлерини министри [[Иоахим фон Риббентроп]] къол саладыла.
[[Коминтернге Къаршчы Пакт|Коминтернге Къаршчы Пакт]] эмда [[Ючлю Пакт]] бла бирге , &quot;Ось&quot; бирликни тамалы болгъанды.&lt;ref name=&quot;Cooke1&quot;&gt;{{cite book|last1=Cooke|first1=Tim|url=https://books.google.com/books?id=SKDhPHvv_c0C&amp;q=%22Tripartite+pact%22+%22The+axis%22+%22anti-comintern+pact%22&amp;pg=PA154|title=History of World War II: Volume 1 – Origins and Outbreak|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=0761474838|page=154|}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; Пакт эки бёлюмден къуралгъанды. Биринчи бёлюмюнде Германия бла Италияны арасында ышаныулукъну, шохлукъну андан ары бардырыууну юсюнден белгиленнгенди. Экинчи бёлюмю таша протоколдан къуралгъанды эмда аскер биригиуню юсюнден баргъанды.&lt;ref&gt;Gibler, Douglas M. 2008. ''International Military Alliances, 1648–2008''. Washington, D.C.: CQ Press. pp. 326–327.{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;

==Ал тарихи==
[[Герман Империя|Германия]] бла  [[Италия короллукъ|Италия]] бири бирине къарчшы [[Биринчи дуния къазауат|Биринчи дуния къазауатда]] урушхандыла. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлерни]] [[Нацисзм|Нацист]] эмда [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинини]] [[Фашизм|Фашист]] партияларыча радикал политикалыкъ кючлени халкъ ичинде джанлы болуу, [[Уллу депрессия|Уллу Депрессия]] эки къралны да экономикасына уллу заран бергенинден сора, кючлю ёседи. {{sfn|The Road To War}}

1922 джылда Муссолини Муссолини [[Фашист Италия (1922–1943)|Италия Короллукъну]] премьер-министр орунун кесине бегитеди.{{sfn|Knight|2013|p=22}} Муссолинини биринчи атламлары, аны халкъны ичинде айтхылы этедиле - джамагъат джумушланы кючлю программасы, ишсиз халкъны урундурады эмда Италияны экономикасын эмда инфраструктурсын джангыртады.{{sfn|Knight|2013|pp=68–69}} Джерле Арасы тенгизде Муссолини фраунцуз эмда британ флотланы биргелей джыйсанг да болмазча кючлю флот biktqlb.{{sfn|The Road To War}}

[[Адольф Гитлер]] 1933-чю джылда Канцлер болгъанында, къралда кючлю джамагъат джумушла бла таша сауутланыу программаланы башлайды.{{sfn|Shirer|1960|pp=258–262}} Фашизм бла Нацизм бирча принциплени тутхандыла, эмда Гитлер бла Муссолини 
1930-чу джыллада талай кере кърал эмда энчи тюбешиуледе кёрюшедиле.{{sfn|Corvaja|2013|p=13}} 1936-чы джылны 23-чю октябрында Италия бла Германия таша протоколгъа къол саладыла, аннга кёре [[Испан граждан къазауат]], [[Миллетлени Лигасы]] [[Абиссиния кризис]] кибик соруулада ортакъ политика бардыргъа оноу этиледи.{{sfn|Stumpf|2001|p=146}}

==Япония==
1931-чи джылда, [[Японияны Манчжурияны кючлеую|Япон аскерле]] 
мюрзеу сабанла бла минерал къайнакълары бай болгъан [[Манчжурия]] регионну кючлейдиле.{{sfn|The Road To War}} Бу Манчжурияны хоншчусу [[Совет Социалист Республикаланы Союзу|Совет Союз]] бла арасында джарашыусузлукълагъа келтиреди.{{sfn|The Road To War}} Совет Союзну джанындан къоркъууну азайтыр ючюн 1936-чы джылда, [[Коминтернге Къаршчы Пакт|Япония Германия къурагъан пактха къошулады]].{{sfn|The Road To War}} Пактха къол салыуну баш нюзюрю, Совет Союз чабса, Къытайны чегинден ары баралмазча кесини джакълау болгъанды.{{sfn|The Road To War}}

Япония фокусну [[антикоммунизм|Советлеге къаршчы]] альянслагъа бургъанды, Германия бла Италия эсе уа Кюнбатышха къаршчы фокусну сайлагъандыла.{{sfn|Maltarich|2005|p=75}} Германия, СССР-ге къаршчы альянс, [[Кюнбатыш Европа]] бла къазауат этген заманда экинчи фронт ачаргъа джол бергенине къоркъгъанды.{{sfn|Maltarich|2005|p=75}} Ол себебден, Италия Японияны Къурч Пактха къол салыргъа чакъыргъандында, Японияны къошулурун излемегенди.{{sfn|Maltarich|2005|p=75}}

==Пунктлары==
Официал кесегинде, Къурч Пакт, Германия бла Италияны бир бирленире къазауат ачылса аскер, эконмикалыкъ эмда башха болушлукъ этерге эмда аскер борчландыргъанды.{{sfn|Hiden|2014|pp=187–188}} Пактны нюзюрюнде, къошулгъан къралланы бири да, башхасыны разылыгъы болмай мамырлыкъ кесамат эталмазлыгъына гарантия бериу болгъанды.{{sfn|The Italo-German Alliance}} Келишиу, къазауат 3 джылны ичинде болмазлыгъы план бла алыннганды.{{sfn|The Italo-German Alliance}} 1939-чу джылны 1-чи сентябрында, Германия Польшагъа чабханында, эмда 3-чю сентябрда уллу къазауат башланнганында, Италия аллай къазауатха хазыр болмагъанды, эмда келишиуде болгъан борчун тындырыу бек къыйын тийгенди.{{sfn|Belco|2010|p=37}} Алай бла, Италияны, 1940-чы джылны июнунда Франциягъа чабыугъа дери [[Экинчи дуния къазауат|Экинчи дуния къазауатха]], кирмегеннге санаргъа боллукъду.{{sfn|Knox|2002|p=181}}


;Статья I
:Кесамат этген джанла, бир-бирлери бла дайым контактда болургъа эмда ортакъ интереслени неда европа ситуацияны бютеулей ангылауда ортакълыкъ боллукъдула.{{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья II
:Кесамат этген джанланы ортакъ интереслери, къаллай болса да халкъла арасы болуула себебли къоркъуугъа тюшселе, ала мычымай, бу интереслени къоруулар ючюн, консультациялагъа киредиле. Кесамат этгенлени бир джаныны къоркъуусузлугъуна неда башха бек магъаналы интереслерине тышындан къоркъуу болса, башха кесамат джаны, бу къоркъууну къоратыу амаллы, къоркъуу алгъан джанына толу политикалыкъ эмда дипломатиялыкъ дагъан береди.{{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья III
:Кесамат этген джанланы излемлерине эмда умутларына къаршчы, бириси башха кърал бла аскер табсызлыкълагъа кирсе, башха кесамат этген джаны, мычымай аны джанына сюелликди, эмда бютеу кючю бла къарада, тенгизде эмда хауада дагъан боллукъду.{{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья IV
:III статья кёргюзген джёнгерлик борчну хар кескин болууда толтурууун баджарыр ючюн, эки кесамат этген джанны правительстволары араларында иш бирликни аскер санагъанда эмда аскер экономикада мындан ары  да къызыуландырлыкъдыла. Аллай амал бла, эки правительство да, баргъан Пактны джашатыр мадарларыны юсюнден бир-бирлерине информация бергенлей турлукъдула. Эки правительство, I эмда II статьялада белгиленнген нюзюрлени тындырыу амаллы, тыш кърал ишлени министрлерини башчылыгъында дайым комиссияла къурарыкъдыла. {{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья V
:Кесамат этген джанла, бу этапда огъунакъ бирликде бардыргъан къазауат болса, урушну тохтатыу неда мамырлыкъгъа келиуню келишиуюн бир-бирлери бла толу разылыкъ болса къабыл этерге борчланадыла.{{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья VI
:Эки кесамат этген джаны да, алагъа шох къралла бла ортакъ илишкилерини магъаналыгъын ангылайдыла. Ол къралла бла ортакъ интереслерини адекват айныуларына болушурукъ эмда бу илишкилеге боллукъ заманда дагъан бериуде толу таукелдиле{{sfn|The Italo-German Alliance}}

;Статья VII
:Бу Пакт, къол салыннганлай, мычымай, къарыу алады. Эки кесамат этген джаны да, бу келишиуню биринчи ишлеу кёзюую 10 джыл болуб белгиленеди. Бу болджалны чыгъарына талай заман къала, эки джаны да Пактны андан ары ишлеуюню бардырыугъа келиширикдиле.{{sfn|The Italo-German Alliance}}}}Настоящий 

===Таша къошакъ протоколла===
Эки бёлюмге айрылгъан таша къошакъ протокол, Пактха къол салыннган заманда ачыкъланмагъандыла.{{sfn|The Pact of Steel}}

Биринчи бёлюмю эки къралны ортакъ аскер эмда экономика иш бирликлерин кючлендирирге чакъыргъанды, экинчи бёлюмю уа, эки къралны Рим-Берлин сызны кючюн эмда абырайын кючлендирир ючюн &quot;басым, джангылыкъланы къуллугъу эмда пропаганда соруулада&quot; иш бирлик этерге борчландыргъанды.{{sfn|The Pact of Steel}} Мыннга болушур ючюн, башха къралны тыш кърал ишлерини министри бла джууукъ байлам джюрютюр ючюн, хар кърал кесинден башха къралны ара шахарына &quot;бир неда талай специалистни&quot; джибереди.{{sfn|The Pact of Steel}}

==Атыны тюрлениую==
&quot;Къанны Пакты&quot; деб аталгъаны, Италияда халкъ джанында ушатылмазлыгъын айтылгъанындан сора, Муссолини джангы ат теджегинди, &quot;Къурчну Пакты&quot; (немецча Къурч Пакт) джангы ат болуб сайланнганды.{{sfn|Nicholls|2000|p=195}}

==Чачылыуу==
VII статьягъа кёре, пакт 10 джылны барыргъа керек болганды, алай бу болмагъанды.{{sfn|The Italo-German Alliance}} 1942-чи джылны ноябрында, Осну кючлери [[Шимал Африка|Шимал Африкада]] [[Аль Аламейнде экинчи сермешиу|Аль-Аламейнде экинчи сермешиуде]] Британияны эмда Британ Бирликни аскерлерлерине хорланнгандыла.{{sfn|The Mediterranean And North Africa}} 1943-чю джылны июлунда Кюнбатыш Альянс Сицилияны кючлеб, джангы фронт ачады.{{sfn|The Mediterranean And North Africa}} Андан сора, Муссолини Уллу Кенгешни 19 келечиси чёб атыб, къуллугъу сыйырылады, аны орнуна келген фельдмаршалл Пьетро Бадольо, Альянс бла урушну тохтатыу келишиуге къол салады, эмда Италия къазауатда чыгъады, алай бла пактны ишлегени тохтайды.{{sfn|The Mediterranean And North Africa}}

[[Ючюнчю рейх|Нацист Германия]] Италияны шималында, Муссолини башчылыкъ этген [[Итальян Социал Республика]] атлы гинджи кърал къураса да, Италия пактда къуру номинал халда къалады.{{sfn|The Mediterranean And North Africa}}

== Дагъыда къарагъыз ==

*[[Коминтернге Къаршчы Пакт]]
*[[Экинчи дуния къазазуатны чурумлары]]
*[[Ючлю Пакт]]

==Белгиле==

{{белгиле}}

== Литература ==
* {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy, 1943–1948 |url=https://archive.org/details/warmassacrerecov0000belc |publisher=University of Toronto |year=2010 |isbn=978-0-8020-9314-1}}
* {{Cite book |last=Corvaja |first=Santi |title=Hitler &amp; Mussolini: The Secret Meetings |publisher=Enigma Books |year=2013 |isbn=978-0982491164}}
* {{Cite book |last=Hiden |first=John |title=Germany and Europe 1919–1939 |publisher=Routledge Publishing |year=2014 |isbn=978-1-317-89627-2}}
* {{Cite book |last=Knight |first=Patricia |title=Mussolini and Fascism |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1136477508}}
* {{Cite book |last=Knox |first=MacGregor |title=Hitler's Italian Allies: Royal Armed Forces, Fascist Regime, and the War of 1940–1943 |publisher=Cambridge University |year=2002 |isbn=978-1-139-43203-0}}
* {{Cite book |last=Maltarich |first=William |title=Samurai and Supermen: National Socialist Views of Japan |publisher=Peter Lang Publishing |year=2005 |isbn=978-3-03-910303-4}}
* {{Cite book |last=Nicholls |first=David |title=Adolf Hitler: A Biographical Companion |publisher=ABC-CLIO |year=2000 |isbn=978-0-87436-965-6}}
* {{Cite book |last=Shirer |first=William |title=The Rise and Fall of the Third Reich |url=https://archive.org/details/risefallofthirdr00shir |url-access=registration |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1960 |isbn=978-0-671-62420-0}}
*{{cite book |first=Reinhard |last=Stumpf |chapter=From the Berlin–Rome Axis to the Military Agreement of the Tripartite Pact: The Sequence of Treaties from 1936 to 1942 |title=[[Germany and the Second World War]] |volume=VI: ''The Global War – Widening of the Conflict into a World War and the Shift of the Initiative 1941–1943'' |publisher=Clarendon Press |year=2001 |pages=144–160}}

::'''Online'''
* {{cite web
 | title = The Italo-German Alliance, May 22, 1939
 | publisher = United States Office of Counsel for Prosecution of Axis Criminality
 | url = http://astro.temple.edu/~rimmerma/Italo_German_alliance_1939.htm
 | access-date = 12 March 2015
 | ref = {{sfnRef|The Italo-German Alliance}}
 | archive-date = 20 July 2011
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720055919/http://astro.temple.edu/~rimmerma/Italo_German_alliance_1939.htm
 | url-status = dead
 }}
* {{cite web
 | title = The Pact of Steel: The Pact of Friendship and Alliance Between Germany and Italy, May 24, 1941
 | date=10 September 2008
 | publisher=Historical Resources
 | url=https://historicalresources.wordpress.com/2008/09/10/the-pact-of-steel-the-pact-of-friendship-and-alliance-between-germany-and-italy-may-22-1939/
 | access-date =12 March 2015
 | ref = {{sfnRef|The Pact of Steel}}
 }}


[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Европаны тарихи]]
[[Категория:Германия]]
[[Категория:Италия]]
[[Категория:Экинчи дуния къазауат]]
[[Категория:Германияны тарихи]]
[[Категория:Италияны тарихи]]</text>
      <sha1>d8mx9sl6cbnggukjs9j1cp2vc8q8bie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вайоминг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16942</id>
    <revision>
      <id>125827</id>
      <parentid>122751</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25261" sha1="sgupgwfqtlyk1ylppdl6hy1jdkf8a9d" xml:space="preserve">{{АБШ-ны штаты
| Аты = Вайоминг
| Оригинал аты = State of Wyoming
| Официал аты = Вайоминг Штат
| Байракъ = Flag of Wyoming.svg
| ИеликБолушАт = Вайомингни
| Мухур = Seal of Wyoming.svg
| Карта = Wyoming in United States.svg
| Девиз = Тенг эркинлик
| Джыр = [[Вайоминг (джыр)|Вайоминг]]&lt;br&gt;[[File:WyomingStateSong_arranged_by_Jack_Ryan_Morris.ogg|center]]
| Чам ат = &quot;Тенг эркинликни штат&quot;
| Ара шахар = [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]]
| УллуШахар = Шайенн
| Халкъ = 576 851
| Тергеу джыл = 2020
| ХалкъОрун = 50
| Басыннганы = 2,31
| БасыннганыНомер = 49
| МайданНомер = 10
| Майдан = 253 348
| СуунуМайданы = 1 774,878
| СуунуПроценти = 0,7
| Кенглик1 = 41°0'
| Кенглик2 = 45°
| Кенгине = 451
| Узунуна = 599
| Эм уллу мийиклик = 4 209,1
| Орта мийиклик = 2040
| Эм гитче мийиклик = 945
| ШтатныДатасы = [[1890]] [[10 июль]]
| ШтатныОруну = 44
| ШтатхаДери = Вайоминг Территория
| Губернатор = [[Марк Гордон]]
| ВицеГубернатор = [[Чак Грей]] (штатны кърал секретарыча)
| ЗакончыгъарыучуОрган = Вайомингны Легислатурасы
| ОгъарыПалата = [[Вайомингны Сенаты|Сенат]]
| ТёбенПалата = [[Келечилени Палатасы (Вайоминг)|Келечилени Палатасы]]
| Сенаторла = [[Синтия Ламмис]] ([[Республикан партия (АБШ)|Р]])&lt;br&gt;[[Джон Баррассо]] ([[Республикан партия (АБШ)|Р]])
| КелечилениПалатасы = [[Харриет Хейгеман]] ([[Республикан партия (АБШ)|Р]])
| СагъатБёлге = тау заман: [[UTC−7:00|UTC−7]], [[Джай заман|джайда]] [[UTC−6:00|UTC−6]]
| Къысхартыу = WY, Wyo.
| Сайт = [http://www.wyo.gov/ www.wyo.gov]
| УллуШахарла = Шайенн, [[Каспер (Вайоминг)|Каспер]], [[Ларами (Вайоминг)|Ларами]], [[Джиллетт (Вайоминг)|Джиллетт]], [[Рок-Спрингс (Вайоминг)|Рок-Спрингс]], [[Шеридан (Вайоминг)|Шеридан]], [[Грин-Ривер (Вайоминг)|Грин-Ривер]]
| Commons категория = Wyoming
}}

'''Вайоминг'''&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|67|Вайо́минг}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}&lt;/ref&gt; ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Wyoming'', &lt;small&gt;американ айтыу:&lt;/small&gt; [waɪˈoʊmɪŋ]) — [[Тау штатла|Тау штатланы]] къауумуна кирген, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны кюнбатыш кесегинде орналгъан штат. Бютеулей Вайомингны территориясы - 253 348 км² (10-чу  АБШ-ны штатланы ичинде). Адам саны бла къралда эм ахыр орунда турады. 

Штатны официал [[АБШ-ны штатларыны чам атларыны тизмеси|чам аты]] - Тенг эркинлик штат ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Equality State'').

Штатны эм уллу эмда [[Ара шахар|ара шахары]] — [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]].

== Географиясы ==
Вайомингни (эки хоншу штатлача [[Юта]] эм [[Колорадо]]) чеклери проекцияда тюз тёртмюйюшню къурайды. Вайоминг бла шималда [[Монтана|Монатана]], кюнчыгъышда [[Къыбыла Дакота]] эм [[Небраска]], къыбылада Колорадо эм Юта, кюнбатышда [[Айдахо]] чеклешедиле.

Вайомингни кюнбатыш кесегинде Къаялы тауланы сыртлары эмда джайлыкъла орналадыла. Аланы тенгизден орта мийиклиги - 2042 м. Вайомингни шимал-кюнбатышында Абсарока, Оул-Крик, Грос-Вентр, Уинд-Ривер эм Тетон сыртла, шимал-орта кесегинде Биг-Хорн таула, шимал-кюнчыгъышда  — Блэк-Хиллз таула, къыбыла кесегинде — Ларами, Сноуи эмда Сьерра-Мадре сыртла орналадыла. Штатны эм мийик джери  — Ганнетт-Пик тау (4207 м). 

Штатны кюнчыгыъш джанында Уллу тюз джерлерин эм кюнбатыш кесеги Мийик тюз джерле джайыладыла. Мийик тюз джерле - штатны кюнчыгъышындан кюнбатышха мийиклиги ёсген, прерияла бла джайылгъан, къургъакъ кенг сыртлыкъладыла. 

=== Климаты ===
Вайомингни кёбюсюню джартыкъургъакъ континет климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппени климат классификациясы]] бла ''BSk'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrds.uwyo.edu/sco/wyoclimate.html|title=The Climate of Wyoming|publisher=Wyoming State Climate Office and Water Resources Data System|accessdate=April 14, 2023}}&lt;/ref&gt;.

Джай Вайомингде джылыды, штатны территориясыны кёбюсюню орта температурасы  27 °C - 32 °C арасында тюрленеди. Мийикликге кёре орта температурасы да дженгил тюшеди, 2700 м атлаб мийикликде орта температурасы 21 °C тюшеди. Бютеу штатны ичинде, джай кечеде болгъан температурасы кюндегиге кёре дженгил тюшеди, эм исси джерледе кече орта температурасы 10–16 °C болады. 

Вайомингде суукъ, алай а тюрленген къышла бардыла. Бек суукъ кюнле джумушакъ кюнле бла алмашынадыла. [[Чинук]] джел бир къауум джерледе температураны иги кесекге кёлтюреди. 

Джылгъа джауум (250 мм) кёбюсю джазны ахырында - джайны алында тюшеди. Таулу районлада - 510 мм алгъа, кёбюсю къар бла тюшеди.

=== Суулары ===
Вайомингни орта кесегинден шимал-кюнбатышдан орта кесегини къыбылагъа [[Американ суу айырма]] барады. Андан кюнчыгъышгъа баргъан суула [[Миссури (суу)|Миссури]] суугъа къошулуб, [[Мексикан богъаз|Мексикан богъазны]] бассейнине киредиле, кюнбатышха баргъан суула уа [[Колумбия (суу)|Колумбия]] эмда [[Колорадо (суу)|Колорадо]] суулагъа къошулуб ахырында [[Шош океан|Шош океаннга]] тюшедиле.

Вайомингде саркъгъан эм уллу суу (АБШ-ны ичинде 9-чу) — Снейк сууду (узунлугъу 1 735 км). Башха штатны уллу суулары — Грин-Ривер суу (1 170 км), Норт-Платт суу (1 152 км), Йеллоустоун суу (1 114 км).

Вайомингни эм уллу кёлю — [[Йеллоустон (кёл)|Йеллоустон-Лейк]]. Аны майданы — 350 км², узунлугъу — 32 км, кенглиги — 24 км, орта теренлиги — 42 м, максимал теренлиги — 120 метрди&lt;ref&gt;[https://prousa.info/wyoming_nature Вайомингни табигъатыны юсюнден]&lt;/ref&gt;.

== Тарихи ==
Кловис маданиятыны палеоиндейлиле Powars II джерде къызыл [[Охра|охраны]] 12 840 джыл алгъадан 1000 джыл чыгъыргъандыла.

[[1743 джыл|1743 джылда]] бусагъатда Вайоминг штат орнлагъан территориягъа биринчи европачыла болуб, французла Франсе Франсуа эмда Луи Верендри джетгендиле. Бусагъатдагъы Вайомингни территориясы Француз [[Луизиана колония|Луизиана колониягъа]] киргенди.  

[[1803 джыл|1803 джылда]] Вайомингни территориясыны кёбюсю Луизиананы сатыб алыу бла АБШ-ге киреди. 1807 джылда Вайомингни кюнбатыш джаныны Льюиса эм Кларкны экспедициаларында (1804-1806) болгъан Джон Колтер тинтгенди. 1827 джылда Джим Бриджер Къаялы тауладан Къыбыла ётер джерни неда Къыбыла ауушну ачады. 

[[1869 джыл|1869 джылда]] Вайоминг Территория къуралгъанды эмда Вайомингде АБШ-де биринчи тиширыулагъа сайлау эркинлик бередиле.

[[1890 джыл|1890 джылны]] 10 июлунда Вайоминг АБШ-ны 44-чю штаты болады.

XX ёмюрню аллындагъы эки онджыллыкъда Вайомингни адам саны эки кёреге ёсгенди. Келген адамланы кёбюсю [[Каспер (Вайоминг)|Каспер]] шахарны къатында нефть чыгъарыу башланнганы ючюн келгендиле.

[[1934 джыл|1934 джылда]] болгъан сайлаулада [[Демократ партия (АБШ)|демократла]] закончыгъарыучу джыйылыуда болгъан орунланы аладыла. 1938 джылда уа [[Республикан партия (АБШ)|республиканла]] закончыгъарыучу джыйылыуну джюзджыллыкъны ахырына дери аладыла.

[[1940 джыл|1940 джылда]] болгъан АБШ-ны тергеу бла Вайомингни адам саны 250 742 адамгъа джетгенди.

[[1957 джыл|1957 джылда]] Вайомингде Буффало-Билны штат парк ачылды. [[1978 джыл|1978 джылда]] ЮНЕСКО (Бирлешген Миллетлени окъуудан, илмудан эмда культурадан организациясы) [[Йеллоустоун миллет парк|Йеллоустоун миллет паркны]] Бютеу дунияны хазнасыны тизмесине кошады.

Вайомингде [[2016 джыл|2016 джылда]] болгъан АБШ-ны президентнини сайлауларында [[Дональд Трамп]] 174 419 чёб алыб [[Хилари Клинтон|Хилари Клинтонну]] (55,973 чёб) озуб ётгенди. 2020 джылда да 193 559 чёб алыб Трамп [[Джо Байден|Джо Байденны]] (73 491 чёб) хорлайды.

[[2024 джыл|2024 джылда]] болгъан президент сайлаулада Вайомингде Дональд Трамп 71.60% алыб [[Камала Харрис|Камала Харрисны]] (25.84%) озду.

== Халкъы ==
АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Вайомингде 576 851 адам джашагъанды. Штатны адам джашагъан арасы Нортон округда орналады. [[Халкъны басыннганы]] бла АБШ-де Вайоминг Аляскадан сора эм аз басыннган штатыды. АБШ-ны Юй къурау министерствосуну юйюрсюзню багъа бериу бла Вайомингде 2022 джылда къуру 648 юйюрсюз джашагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf|title=The 2022 Annual Homelessness Assessment Report (AHAR) to Congress}}&lt;/ref&gt;. 

2020 джылда болгъан санаугъа кёре Вайомингде халкъы къуралгъаны:
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right; font-size:80%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:90%&quot; |
|-
! Раса эмда Халкъы&lt;ref name=&quot;2020DP1&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2020 Demographic Profile Data (DP-1): Wyoming |url=https://data.census.gov/table/DECENNIALDP2020.DP1?g=040XX00US56 |access-date=April 19, 2024 |publisher=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt;

! data-sort-type=number |Бютеулей
|-
| [[Испан болмагъан акъла|Акъла]]
|align=right| 81,4%
|-
| [[Испанлыла неда Латинле]]
|align=right| 3.3%
|-
| [[АБШ-ны тамырлы халкълары|Тамырлы халкъла]]
|align=right| 2,4%
|-
| [[Африкан америкачыла|Къарала]]
|align=right| 0,9
|-
| [[Американ Азиатла]]
|align=right| 0,9%
|-
| [[Шош океанчыла]]
|align=right| 0,1%
|-
| Башхала
|align=right| 3,5%
|-
| Эки эмда андан артыкъ раса болгъанла
|align=right| 7,5%
|}
=== Дин ===
Вайомингни халкъыны дин къурамы:
* [[Христианлыкъ]] — 55%
** [[Протестантла]] — 33%
** [[Католикле]] — 15%
** [[Мормонла]] — 7%
* [[Ислам|Муслиманла]] — 0,05%
* Иудейле — 1%
* Башха динле — 3,95%
* [[Атеистле]] — 40%

== Экономикасы ==
2022 джылда Вайомингни БИП-и 49,8 млрд долларгъа джетгенди&lt;ref&gt;{{cite web |title = GDP by State |url = https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state |publisher = Bureau of Economic Analysis |access-date = November 15, 2024}}&lt;/ref&gt; . Къазгъан промышленность эмда джолоучулукъ бла туризм секторла Вайомингни экономикасыны бардырыучу кючлеридиле. 2024 джылда Вайомингни паркларына эмда тарих джерлерине 4 843 471 адам келгенди.&lt;ref&gt;[https://wyoparks.wyo.gov/index.php/news-updates-general/2131-wyoming-state-parks-welcomes-nearly-5-million-visitors-in-2024#:~:text=Wyoming%20State%20Parks%20Welcomes%20Nearly%205%20Million%20Visitors%20in%202024,-Print&amp;text=CHEYENNE%2C%20Wyo.,%2C%20and%20year%2Dround%20exploration. Вайомингни паркларына 2024 джылда 5 млн адам келири сакъланады.]&lt;/ref&gt; Вайомингде ташкёмюрню, нефтни, табигъат газны, уранны эмда налмазланы (Келси-Лейк налмаз рудник) чыгъарадыла.

Эл мюлк Вайомингны экономикасыны тарихи бла келген баш компоненти. Вайоминг штатны эл мюлкюню чыгъаргъан баш продукциясы: мал (тууар эт), бичен, шекер чюгюндюр, мюрзеу (будай бла арпа) эмда джюндю. Вайомингни джерлеринден 91% артыгъы эл джерлеге саналадыла.

Вайомингде, башха штатланы кёбюсюча болмай хайыргъа кёре салыннган налог алынмайды.

== Политикасы ==
Вайомингни закончыгъарыучу джыйылыуу — эки палаталадан къуралгъан Вайомингни Легислатурасы ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Wyoming State Legislature''). Огъары палатасы - 31 членден къуралгъан Сенатды, тёбен палатасы - 62 членден къуралгъан Келечелени палатасыды. Закончыгъарыучула Сенатда олтургъан тёрт джылгъа эмда Келечелени палатасында эки джылгъа сайланадыла. 

=== '''Штатны толтуруучу власты''' ===
Вайомингда толтуруучу власты губернатордан, штатны секретарындан, аудитордан, хазначындан эмда кърал илмуну суперинтендантындан къуралады. Вайомингда толтуруучу властха башчылыкъ тёрт джылгъа сайланнган губеранатор этеди. 2022 джылдан сора Вайомингны 33-чю губернатору - [[Марк Гордон]] ([[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]). Вайомингде вице-губернатор къуллукъ болмай, аны орнун штатны секретары алады.   

=== '''Сюдлюк система''' ===
Вайомингны баш сюд органы - 5 сюдю бла къуралгъан Вайомингны Баш сюдю (ингил. ''Wyoming Supreme Court''). Вайомингде Аппеляция сюд болмай округ сюдледен аппеляцияла тюзю бла Вайомингны Баш сюдге барадыла. 1972 джылдан сора бары да кърал сюдлени къуллукъгъа биринчи комиссия кёлтюрюлюргенлени губернатор салгъан этеди. Бир джылдан сора аланы эркинликни буз­мазгъа ючюн халкъ чёб атады&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hubble |first1=Larry |title=The Equality State: Government and Politics in Wyoming |url=https://archive.org/details/equalitystategov0000unse |date=2008 |publisher=Eddie Bowers Publishing Co. |location=Peosta, Iowa |isbn=978-1-57879-076-0 |pages=[https://archive.org/details/equalitystategov0000unse/page/91 91]–92 |edition=6th|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бёлюннгени ==
Вайоминг 23 округга (''county'') бёлюнеди. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Вайомингны округланы тизмеси&lt;ref name=PopEstWY&gt;{{cite web|url=https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/counties-total.html|title=County Population Totals and Components of Change: 2010-2017|website=2017 Population Estimates|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=March 14, 2019|access-date=March 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044116/https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/counties-total.html|archive-date=March 6, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! 
! Округ
! Адам саны
! 
! Округ
! Адам саны
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1
| [[Ларами (Вайоминг, округу)|Ларами]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 98,327
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 13
| [[Конверс (Вайоминг, округу)|Конверс]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 13,809
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2
| [[Натрона (Вайоминг, округу)|Натрона]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 79,547
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14
| [[Гошен (Вайоминг, округу)|Гошен]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 13,378
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3
| [[Кэмпбелл (Вайоминг, округу)|Кэмпбелл]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 46,242
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 15
| [[Биг-Хорн (Вайоминг, округу)|Биг-Хорн]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 11,906
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4
| [[Суитуотер (округ)|Суитуотер]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 43,534
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 16
| [[Сублетт (Вайоминг, округу)|Сублетт]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 9,799
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 5
| [[Фримонт (Вайоминг, округу)|Фримонт]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 39,803
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 17
| [[Платт (Вайоминг, округу) |Платт]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 8,562
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 6
| [[Олбани (Вайоминг, округу)|Олбани]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 38,332
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 18
| [[Джонсон (Вайоминг, округу)|Джонсон]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 8,476
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 7
| [[Шеридан (Вайоминг, округу) |Шеридан]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 30,210
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 19
| [[Уошаки (округ)|Уошаки]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 8,064
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8
| [[Парк (Вайоминг, округу)|Парк]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 29,568
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 20
| [[Крук (Вайоминг, округу)|Крук]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 7,410
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9
| [[Титон (Вайоминг, округу)|Титон]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 23,265
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 21
| [[Уэстон (округ)|Уэстон]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 6,927
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 10
| [[Юинта (Вайоминг, округу)|Юинта]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 20,495
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 22
| [[Хот-Спрингс (Вайоминг, округу)|Хот-Спрингс]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 4,696
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11
| [[Линкольн (Вайоминг, округу)|Линкольн]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 19,265
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 23
| [[Найобрэра (округ)|Найобрэра]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2,397
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12
| [[Карбон (Вайоминг, округу)|Карбон]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 15,303
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;| '''Бютеулей Вайомингде'''
| style=&quot;text-align: right;&quot; | '''579,315'''
|}

== Спорту ==
Вайомингни аз халкъы болгъан ючюн профессинал командала штатда джокъдула. Алай а Вайоминг Университетни командалары - Wyoming Cowboys эмда Cowgirls (энчи футбол эмда баскетбол командала) белгилидиле. Вайомингни орта школланы ишлерини Ассоциациясы ачха бла онеки спорт джаш командагъа болушады. 

2001 джылдан сора [[Каспер (Вайоминг)|Каспер]] шахарда College National Finals родео бардырылады.  

== Сурат галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Wyoming State Capitol.jpg|[[Вайомингны Капитолии]]
File:Hayden Valley, Yellowstone Nationalpark, Wyoming, USA.jpg|[[Хайден ёзен]], [[Йеллоустоун]] миллет парк.
File:Yellowstone, Wyoming (39567818314).jpg|Йеллоустоун миллет парк къыш заманда.
File:Wyoming Supreme Court Building, Cheyenne, Southwest view 20110823 1.jpg|Вайомингны Баш сюдню мекямы (Шайен шахар).
File:Grand canyon of Yellowstone and Yellowstone fall nn edit1.jpg|Йеллоустоун миллет паркда орналгъан Уллу тар ёзен.
File:Bison Teton.JPG|[[Доммай]]ла Гранд-Титон миллет паркда.
File:Devils Tower in Wyoming.jpg|Девилс-Тауэр тау (Шайтанны къаласы)
File:Route 191 in Wyoming kz01.jpg|191 Уллу джол бла Вайомингде
File:Thunder Basin National Grassland Douglas.jpg|Миллет заповедник Тандер-Бейсин, Дуглас шахарны къатында.
&lt;/gallery&gt;

== Джибериуле ==
* https://www.wyo.gov/&lt;nowiki/&gt; - Вайомингны официал сайты.

== Белгиле ==
[[Категория:Вайоминг]]
[[Категория:АБШ]]
&lt;references /&gt;{{Вайоминг}}{{АБШ-ны административ биримлери}}</text>
      <sha1>sgupgwfqtlyk1ylppdl6hy1jdkf8a9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Телевидение</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17100</id>
    <revision>
      <id>125833</id>
      <parentid>123733</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8825</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>125833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56672" sha1="l9odtj5kfvnypimwhvs2rh7dj81dgi2" xml:space="preserve">[[Файл:LG전자-LG디스플레이, 세계최초 ‘105형 곡면 울트라HD TV’ 공개 (2).jpg|thumb|250px|Бек мийик кескинлиги болгъан модерн LED-телевизор]]

'''Телеви́дение''' ({{lang-en|TV — television}}, «ти ви» деб окъулады, {{lang-grc|τῆλε}} «узакъ» + {{lang-la|visio}} «кёрюу») — [[электробайлам]]ны технологиясыды,узакъ аралыкълагъа къымылдагъан суратланы джиберирге джораланнганды. [[Телерадиобериу]] бла [[видеогёзетлеу]]ге бёлюнеди. Халкъ ичинде телевизион программаланы чыгъаргъан эмда джайгъан къуралышланы орталама аты кибик да джюрюйдю. XX ёмюрню экинчи джарымындан башлаб уллу магъанасы болгъан [[Кёбчюлюк информацияны амаллары|кёбчлюк информацияны амалыды]], [[кёз ачыу]]да, [[узакъдан билим]] алыуда, [[джангылыкъла]] бла [[Реклама|рекламаны]] бериуде хайырландырылады.

Берилген телепрограммаланы сакъландырыу технологияла, сёз ючюн, [[видеомагнитофон]] эмда оптика [[видеодиск]]ле кибик, [[кинематограф]]ны чыгъармаларын джетишиулю этгенди, [[фильм]]ле къуру [[кинотеатр]]лада тюл, юй [[телевизор]]лада да къарарча болгъандыла. 2013-чю джылгъа бютеу дунияда [[юй мюлк]]лени 79 % эм азы бла бир телевизион алыучугъа ие болгъандыла &lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.tvtechnology.com/opinions/0087/the-state-of-television-worldwide/222681
 |title       = The State of Television, Worldwide
 |author      = Tom Butts
 |date        = 2013-12-06
 |work        = Opinions
 |publisher   = TV technology
 |accessdate  = 2016-12-16
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20150428042640/http://www.tvtechnology.com/opinions/0087/the-state-of-television-worldwide/222681
 |archivedate = 2015-04-28
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;. 1950-чи джылладан башлаб телевидение [[джамагъат оюм]]ну къурауда уллу магъана тутады, интернетге кесини орунун 2010-чу джылланы арасында къабдыра башлагъаса да. Бу технологияны бизнесде эмда политикада ролу бек уллуду, аны [[БМО]] да джыл сайын 21-чи ноябрда [[Телевидениени бютеудуния кюню]]н белгилеб чертгенди.

== Этимологиясы ==
{{lang-la2|Télévision}} сёз экиден къуралгъанды: {{lang-el|τῆλε}} «узакъ» эмда {{lang-la|vīsio}} «кёрюу». Алай а къарачай тилге орусча варианты '''теле-видение''' кёчгенди. Биринчи бу терминни [[Француз тил|француз тилде]], 1900-чю  джылда орус алим [[Перский, Константин Дмитриевич|Константин Перский]] [[Париж]]де баргъан [[Бютеудуния кёрмюч (1900)|Бютеудуния кёрмючню]] къурамында баргъан VI Халкъла арасы электротехника конгрессде хайырландыргъанды&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.computer-museum.ru/connect/perskii.htm
 |title        = Константин Перский - русский военный инженер, ученый, который ввел термин «телевидение» 110 лет назад
 |author       = Махровский О.В.
 |date         = 2010-11-14
 |work         = История развития электросвязи
 |publisher    = Виртуальный компьютерный музей
 |accessdate   = 2016-12-15
 |lang         = ru
 |archive-date = 2019-07-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20190717110801/http://www.computer-museum.ru/connect/perskii.htm
 |deadlink     = no
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pers&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.optver.ru/biografika/614-perskiy-kd
 |title        = Слово «телевидение» придумал тверитянин
 |author       = Вячеслав Воробьёв
 |publisher    = Общественная палата Тверской области
 |accessdate   = 2016-12-15
 |lang         = ru
 |archive-date = 2016-08-06
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160806193335/http://www.optver.ru/biografika/614-perskiy-kd
 |deadlink     = no
}}&lt;/ref&gt;. [[Ингилиз тил]]де бу сёз биринчи кере 1907-чи джылда «телеграф неда телефон чыбыкъла бла къымылдагъан суратланы бериуюню гиптетикалыкъ системасыны» суратлауунда хайырландырылгъанды&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.etymonline.com/index.php?term=television
 |title        = Television
 |publisher    = Online Ethimology Dictionary
 |accessdate   = 2016-12-15
 |lang         = en
 |archive-date = 2016-12-21
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20161221143312/http://www.etymonline.com/index.php?term=television
 |deadlink     = no
}}&lt;/ref&gt;. «Телевидение» («телевизион», «телевизия») сёз кёбчюлюк ичинде 1930-чу джыллада джайылгъанды, ол «электрокёрюу», «узакъкёрюу», «радиотелескопия»&lt;ref name=&quot;pers&quot; /&gt;, «электрикалыкъ телескопия», «телевизирование», неда «кинорадио», «радиокино» (телевидениени юсю бла кинофильмлени бериу) терминлени орнуна джюрюб башлагъанды&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Лейтес Л. С.
|часть = 
|заглавие = Очерки истории отечественного телевидения
|оригинал = 
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = ФГУП «ТТЦ «Останкино»
|год = 2017
|страницы = 9—224
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Телевидениени тарихи ==
[[Файл:John Logie Baird and Stooky Bill.png|мини|[[Бэрд, Джон Лоуги|Джон Бэрд]] кесини телевизион адырлары эмда бетни узакъгъа джибеирилиуюн кёргюзюрча хайырланнган гинджилери (1925 дж.)]]
[[Файл:Zworykin kinescope 1929.jpg|thumb|[[Зворыкин, Владимир Козьмич|Владимир Зворыкин]] кеси лагъым этген электрон [[телевизор]]у бла (АБШ, 1934 дж.)]]
[[Файл:Marconi 709, Baird T-23, and Baird T-18C at the Early Television Museum June 2022.jpg|мини|193-чу джылланы экинчи джарымындагъы британ телевизорла ([[EMI|Marconi-EMI]] бла [[Бэрд, Джон Лоуги|Джон Бэрдни]] компаниясы чыгъаргъанла). Экинчи дуния къазауатны башланырына Уллу Британияда 20 минг чакълы бир телевизор сатылгъанды&lt;ref&gt;[https://www.euronews.com/culture/2023/07/03/culture-re-view-john-logie-baird-reaches-a-technological-milestone-with-television Culture Re-View: John Logie Baird reaches a technological milestone with television] {{Wayback|url=https://www.euronews.com/culture/2023/07/03/culture-re-view-john-logie-baird-reaches-a-technological-milestone-with-television |date=20240509212015 }}, [[Euronews]], 3 июль 2023 джыл.&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:RCA CT-100 screenshot.jpg|мини|Кёб халда сатылгъан биринчи бояулу телевизорланы бири, — [[RCA]] CT-100 (1954 дж.)]]
{{main|Телевидениени тарихи}}
Телевидениени технологиясы аллында эки джол бла айныгъанды — [[механикалыкъ телевидение|механикалыкъ]] эмда электрон тамалда. 1930-чу джыллада, [[электрон-таякълау быргъычыкъ]]ны (ЭТБ) хайырланнган электрон система механикалыкъны ыхтырыб, бютеу барысы да хайырланнган стандарт болады, 1950-чи джыллада уа телевидение керти кёбчюлюк лагъым болады. XX ёмюрню аягъында [[цифралы телевидение]] джайылыб башлайды.

ЭТБ-ни эм алгъы версиясын немец физикачы [[Карл Фердинанд Браун]] 1897 джылда лагъым этеди. Ол биринчи болуб ЭТБ-ни кёргюзюу адыр болуб хайырландырыргъа теджегенди&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lehrer |first1=Norman H. |title=Flat-Panel Displays and CRTS |url=https://archive.org/details/flatpaneldisplay0000unse_n4e8 |chapter=The Challenge of the Cathode-Ray Tube|editor-first=Lawrence E. Jr. |editor-last=Tannas|doi=10.1007/978-94-011-7062-8_6|isbn=978-94-011-7062-8 |pages=[https://archive.org/details/flatpaneldisplay0000unse_n4e8/page/138 138]–76 |publisher=[[Van Nostrand Reinhold|Van Nostrand Reinhold Company Inc.]]|location=New York|date=1985}}&lt;/ref&gt;.

[[1907 джыл]]да немец лагъымчы {{iw|Дикманн, Макс|Макс Дикманн|de|Max Dieckmann}} алкъын керти объектлени кёргюзталмагъан электрон-таякълау быргъычыкъда биринчи болуб [[растр графика]]ны къуралгъанды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120103184949/http://www.zeit.de/1957/31/Der-erste-Fernseher {{Wayback|url=http://www.zeit.de/1957/31/Der-erste-Fernseher |date=20120103184949 }} Gerhart Goebel. Der erste Fernseher. DIE ZEIT, 01.08.1957 Nr. 31&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;webb&quot;&gt;R. C. Webb. [https://books.google.ru/books?id=BfoAYBwDUJsC&amp;pg=PA13&amp;dq=Max+Dieckmann+ray+tube&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj-qOau5oqGAxWWFBAIHWsbDmYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&amp;q=Max%20Dieckmann%20ray%20tube&amp;f=false Tele-Visionaries: the People Behind the Invention of Television] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=BfoAYBwDUJsC&amp;pg=PA13&amp;dq=Max+Dieckmann+ray+tube&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj-qOau5oqGAxWWFBAIHWsbDmYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&amp;q=Max%20Dieckmann%20ray%20tube&amp;f=false |date=20240513141749 }}, 2005, p.13. ISBN 0471743704, 9780471743705.&lt;/ref&gt;.

Эрлай кёрюнюу джибериуню биринчи демонстрациясын немец физикачы {{iw|Румер, Эрнст|Эрнст Румер|en|Ernst Ruhmer}} 1909 джылда эталгъанды. [[Пиксель]] форматда 5х5 сурат телефон чыбыкъ бла селен кёзчюкледен къуралгъан экраннга джиберилгенди&lt;ref&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112064281592;view=1up;seq=223 «Seeing by Wire»] {{Wayback|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112064281592;view=1up;seq=223 |date=20200508123711 }}, ''Industrial World'', January 31, 1910, pp. viii-x (reprinted from the ''London Mail'').&lt;/ref&gt;.

Къымылдамагъан суратланы (геометриялыкъ фигурала болсунла, керти объектлени къаранчхалары болсун) ЭТБ-ге видеосигналны болушлугъу бла биринчи джибералгъан 1911 джылда эресейчи алим [[Розинг, Борис Львович|Борис Розинг]] болгъанды&lt;ref name=&quot;webb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gorokhov&quot;&gt;{{книга
|автор = Горохов П. К.
|часть = 
|заглавие = Борис Львович Розинг — основоположник электронного телевидения
|оригинал = 
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1964
|страницы = 120
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.

Къымылдагъан суратны биринчи джибериуюн 1923 джылда американлы {{iw|Дженкинс, Чарльз (физикачы)|Чарльзом Дженкинсом|en|Charles Francis Jenkins}} этгенди, ол аны механикалыкъ айырыуну хайырланыб баджаргъанды, алай а берилген сурат ауаннгалы болгъанды, ол демеклик, джарым тонлары болмагъанды.

Биринчи джарым тонлу суратланы къымылдагъанларын джибераллыкъ механикалыкъ системаны 1925 джылда шотланд лагъымчы [[Бэрд, Джон Лоуги|Джон Бэрд]] къургъанды&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/baird_logie.shtml {{Wayback|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/baird_logie.shtml |date=20180924072708 }} John Logie Baird (1888—1946)&lt;/ref&gt;.

Механикалыкъ айырылыуну тамалында къуралгъан биринчи телевизион станция ''WCFL'' эфирге [[Чикаго]]да [[12 июнь]] [[1928 джыл]]да чыкъгъанды&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.radiotimeline.com/am1000wcfl.htm
 |title       = The WCFL Chicago Radio Timeline Page
 |work        = Chicago's Voice of labour
 |publisher   = WCFL
 |accessdate  = 2012-11-21
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6BV5cWjnY?url=http://www.radiotimeline.com/am1000wcfl.htm
 |archivedate = 2012-10-18
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt; (её создателем был {{iw|Санабриа, Улисс Арманд|Улисс Санабриа|en|Ulises Armand Sanabria}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.earlytelevision.org/u_a_sanabria.html
 |title       = Ulises Armand Sanabria
 |author      = Peter Yanczer
 |work        = Mechanical Television
 |publisher   = Early Television Museum
 |accessdate  = 2012-11-21
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6CPlbIqmX?url=http://www.earlytelevision.org/u_a_sanabria.html
 |archivedate = 2012-11-24
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;). 1931 джылда нью-йорк студия [[CBS]] таймаздан, ыйыкъда джети кюн ушаш технология бла бериулени бардыргъанды&lt;ref&gt;[https://www.earlytelevision.org/pdf/columbia_is_telecasting.pdf Columbia Is Telecasting!] {{Wayback|url=https://www.earlytelevision.org/pdf/columbia_is_telecasting.pdf |date=20240510113623 }}, Television News, Sept.-Oct. 1931. (W2XAB принадлежала CBS)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.earlytelevision.org/pdf/science_mechanics_11-31.pdf Latest Television Broadcast Station], Everyday Science and Mechanics, November 1931.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.earlytelevision.org/w2xab.html Эртдеги телевидениени музейини сайтында тарих материалла] {{Wayback|url=https://www.earlytelevision.org/w2xab.html |date=20240510113621 }}.&lt;/ref&gt;. Бериулени механикалыкъ телевизорлада (ЭТБ-сиз) къараргъа болгъанды, ала чекленнген санда чыгъарылгъандыла, аны бла бирге экран резолюциясы аз болгъанды, экранланы ёлчемлери уа почта маркагъа тенгиширек болгъанды. [[СССР]]-ни территориясында 1931-чи джылны октябрында [[Горький атлы телевиедиение]] экспериментли бериулени бериб башлагъанды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.culture.ru/s/vopros/pervaya-teleperedacha/ |title=Какой была первая телепередача в России? |access-date=2020-04-25 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122084314/https://www.culture.ru/s/vopros/pervaya-teleperedacha/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;; кюнлюк бериуле 30 минут баргъандыла, кеслери да кече онекиден сора, радио бериуле бошалсала, кечирек айда 12 кере 60-шар минутха кёчгендиле.

[[Механикалыкъ телевидение]] айнымазлыкъ джол болгъаны себебли, 1931-чи джылда американ алим эмда саудюгер {{iw|Дюмонт, Аллен|Аллен Дюмонт|en|Allen B. DuMont}} электрон-таякълау быргъычыкъны чыгъарады, ол джыл огъунакъ орус тамырлы американ лагъымчы [[Зворыкин, Владимир Козьмич|Владимир Зворыкин]]  [[бериучю телевизион быргъычыкъ|бериучю быргъычыкъны]] джарашдырады ([[иконоскоп]]), ол телекамераны тамалына салынады.

Дюмонт бла Зворыкин чыгъаргъан лагъымла, коммерциялыкъ телевидениени чыгъыууна амал бергенди.

1932 джылда [[Нью-Йорк]]дагъы [[Эмпайр-стейт-билдинг]]деги бериучюден электрон телевидениени биринчи экспериментли бериулери башланнганды. Сигнал 100 км узакълыкъгъа дери берилгенди, сигналны уа [[RCA]] чыгъаргъан ЭТБ-ли телевизорла туталгъандыла&lt;ref name=&quot;zvor&quot;&gt;{{статья
 |автор       = Валерий Самохин
 |заглавие = Борис Розинг, Владимир Зворыкин и телевидение
 |ссылка     = http://625.625-net.ru/files/587/511/h_b29274c1f097368e1cffbbe19ae1df93
 |издание   = «625»
 |тип           = журнал
 |год           = 2009
 |номер       = 10
 |issn             = 0869-7914
 |archiveurl       = https://web.archive.org/web/20121016132407/http://625.625-net.ru/files/587/511/h_b29274c1f097368e1cffbbe19ae1df93
 |archivedate      = 2012-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chk&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.chaskor.ru/article/zvorykin_-_muromskij_otets_televideniya_18819
 |title        = Зворыкин — муромский отец телевидения
 |author       = Юлия Горячева
 |date         = 2014-07-29
 |work         = 
 |publisher    = [[Частный корреспондент]]
 |accessdate   = 2015-03-25
 |archive-date = 2015-04-02
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20150402123203/http://www.chaskor.ru/article/zvorykin_-_muromskij_otets_televideniya_18819
 |deadlink     = no
}}&lt;/ref&gt;. Регулар телебериулени къураугъа [[Уллу депрессия]] чырмау болгъанды&lt;ref name=&quot;zvor&quot; /&gt;.

Электрон технология бла бериу берген биринчи телеканал — [[Deutscher Fernsehfunk|DFR]] («Deutscher Fernseh-Rundfunk» — «Немец телевизион радиобериу»), 1934-чю джылда [[Ючюнчю рейх|немец]] телерадиокомпаня [[Rundfunk der DDR|RRG]] къургъанды&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.echo.msk.ru/programs/victory/53109/
 |title       = Телевидение Третьего Рейха
 |author      = В. Дымарский, Е. Съянова
 |publisher   = «[[Эхо Москвы]]»
 |accessdate  = 2012-11-21
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6CPlcLhlO?url=http://www.echo.msk.ru/programs/victory/53109/
 |archivedate = 2012-11-24
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- ??? //, которые велись без звука с [[1929 год]]а // --&gt; после того, как RCA передала лицензию компании [[Telefunken]]&lt;ref name=&quot;Inglis&quot;&gt;{{cite book
 | title = Behind the tube: a history of broadcasting technology and business
 | author = Inglis, Andrew F.
 | publisher = Focal Press
 | year = 1990
 | isbn = 978-0-240-80043-1
 | page = 172
 | url = https://books.google.com/books?id=xiu4AAAAIAAJ&amp;q=image-iconoscope+telefunken
 | access-date = 15 January 2010
}}&lt;/ref&gt;. DFR 1944 джылгъа дери, Берлин телеаралыкъ бомбалаудан оюлгъунчу, бериулени бардыргъанды. Германияда сериаля чыгъарыугъа телевизор хазырланнганды, алай кёблюк чыгъарыугъа къазауат чырмау болгъанды&lt;ref name=&quot;bairdtelevision_telefunken&quot;&gt;[https://www.bairdtelevision.com/telefunken.html Telefunken], John Logie Baird Television Centenary Trust. Телевидениени тарихини юсюнден статья.&lt;/ref&gt;.

Хар кюнлюк бериуле Уллу Британияда 1936 джылда (ыйых кюн тышында), Францияда уа 1937 джылда башланнганды. 1937 джылда Уллу Британия, телевизорла мингле бла сатылгъан биринчи кърал болгъанды.

1939 джылда [[RCA]] [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]]деги бериучюден, [[NBC]] студияларындан [[Нью-Йорк]] агломерациягъа регуляр бериулени башлагъанды. Аны бла бирге RCA, адамла хайырланырча телевизорланы чыгъарыб башлагъанды (аллында Нью-Йоркну тюкенлеринде сатханды)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tvhistory.tv/1939-RCA-Brochure-1.JPG|title=Brochure for 1939 RCA television receivers|publisher=tvhistory.tv|access-date=2014-04-17|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311013559/http://www.tvhistory.tv/1939-RCA-Brochure-1.JPG|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Регуляр (алай а хар кюн болмагъан) электрон телебериу [[Ленинград]]да 1938 джылны сентябрында башланнганды&lt;ref&gt;{{статья
|автор = Лев Лейтес
|заглавие = К 80-летию отечественного телевизионного вещания
|ссылка = http://mediavision-mag.ru/uploads/07%202011/66-68%2007_2011.pdf
|язык = ru
|издание = «MediaVision»
|тип = журнал
|год = 2011
|номер = 7
|страницы = 68
|doi = 
|issn = 
|archivedate = 2014-02-20
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140220010543/http://mediavision-mag.ru/uploads/07%202011/66-68%2007_2011.pdf
}}&lt;/ref&gt; 
[[Москва|Москвада]] уа - 1939 джылны мартында&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=eZAe8C_BdU4&amp;feature=related |title=Фонд «Шуховская башня»-2 |access-date=2020-04-25 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407120400/https://www.youtube.com/watch?v=eZAe8C_BdU4&amp;feature=related |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, алай а [[Уллу Ата Джурт Къазауат]]ны башланыуу бла ол экспериментле тохтатылгаъндыла.

1951 джылда [[RCA]] къара-акъ телевизорла бла келишген толусу бла [[Бояулу телевидение|бояулу суратны]] электрон системасын чыгъаргъанды&lt;ref name=&quot;tvobscurities_color&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.tvobscurities.com/articles/color60s/ |title=The color revolution: television in the sixties |access-date=2024-04-24 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624174840/https://www.tvobscurities.com/articles/color60s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, ол заманнга АБШ-да 25 миллиондан аслам телевизор болгъанды&lt;ref&gt;[https://www.earlytelevision.org/tv_guide_ntsc_color.html Color TV’s final test], TV Guide, 13-19 ноябрь 1953 дж.&lt;/ref&gt;.

1954 джылда кёбчюлюк сатыугъа [[RCA]] чыгъаргъан бояулу телевизор {{iw|CT-100|CT-100|en|CT-100}} чыгъарылады&lt;ref name=&quot;lancasteronline&quot;&gt;{{cite web|url=https://lancasteronline.com/news/rca-pioneers-remember-making-the-first-color-tv-tube/article_2d5e6fb1-6c7d-55ce-82b8-255fe3c15497.html|website=lancasteronline.com|title=news/rca-pioneers-remember-making-the-first-color-tv-tube/article_2d5e6fb1-6c7d-55ce-82b8-255fe3c15497|date=2004-06-07|access-date=2021-01-09|archive-date=2021-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804052600/https://lancasteronline.com/news/rca-pioneers-remember-making-the-first-color-tv-tube/article_2d5e6fb1-6c7d-55ce-82b8-255fe3c15497.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, талай джылдан а уа, американ саудада онла бла бояулу телевизор модель теджелгенди&lt;ref&gt;[https://www.earlytelevision.org/Reitan/rca_colr3.html Ed Reitan’s Color Television History] {{Wayback|url=https://www.earlytelevision.org/Reitan/rca_colr3.html |date=20240423202934 }}, эртдеги телевидениени музейини сайты.&lt;/ref&gt;. Биринчи {{iw|Юйдегилениу (телесериал)|биринчи бояулу сериал|en|The Marriage (American TV series)}} 1954 джылны июлундан берилиб башласа да, бояулу бериулени саны бек дженгил ёсмегенди, къуру 1965-1968 джыллада АБШ-ны эм уллу телевизион компаниялары тамамы бла бояулу бериулеге кёчгендиле&lt;ref name=&quot;tvobscurities_color&quot; /&gt; (башха къраллада бу процесс кечирек болгъанды).

[[Цифралы телевидениени]] пионерлерини бири япон телекомпания [[NHK]] болгъанды, ол сынамлы юлгюлерин 1970-чи джыллада чыгъаргъанды.

1980-чы джылланы арасында [[Toshiba]], [[Sony]] эмда [[NEC]] компанияла видеону цифралы джарашдырыуу болгъан телевизорла чыгъарыб башлагъандыла(бу «стоп-кадр» функцияны, «сурат ичинде сурат» кибик функциялагъа амал бергенди), алай а алыннган сигнал алкъын аналоглу болгъанды&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Meigs |first1=James B. |title=Home Video: Get set for digital |magazine=[[Popular Mechanics]] |date=June 1986 |volume=163 |issue=6 |page=52 |url=https://books.google.com/books?id=H-MDAAAAMBAJ |publisher=[[Hearst Magazines]] |issn=0032-4558}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Bateman |first1=Selby |title=New Technologies: The Converging Digital Universe |magazine=[[Compute!]] |date=April 1986 |issue=71 |pages=21—29 (26-8) |url=https://archive.org/details/1986-04-compute-magazine/page/n27}}&lt;/ref&gt;.

1990-чы джылланы башында, комьютер кереклени учузлашыуу бла, цифралы телевидениени къуруу амал чыгъады. Цифралы технология [[720p]] эмда [[1080i]] стандартлада 1998 башлаб АБШ-да, 2003 джылда Японияда, эмда 2004 джылда Европада бериуле башларгъа амал береди.

== Баш принциплери ==
[[Файл:TV users.svg|thumb|300px|&lt;center&gt;Хар 1000 адамгъа телевизорланы саны
{| width=&quot;100%&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{legend|#10547C|1000+}}
{{legend|#1674AB|500-1000}}
{{legend|#1B8BCF|300-500}}
|
{{legend|#3CA6E6|200-300}}
{{legend|#70BEED|100-200}}
{{legend|#9DD2F2|50-100}}
|
{{legend|#CCE8F9|0-50}}
{{legend|Grey|Билгиле джокъдула}}
|}]]
Телевидение бир-бири ызындан суратны [[радио]]сигналны неда [[Кабель телевидение|чыбыкъланы]] болушлугъу бла бериуде тамал алады&lt;ref&gt;''С. Г. Лапин''. {{БСЭ3|заглавие=Телевидение}}&lt;/ref&gt;. Суратны элементлеге юлешиниую [[Нипковну диски]]ни, [[Бериучю телевизион быргъычыкъ|электрон-таякълау быргъычыкъны]] неда джарымётдюрюучю [[Матрица (фото)|матрицаны]] болушлугъу бла тындырылады. Суратны элементлерини саны радиоканалны [[Ётдюрюу кенглик|ётдюрюу кенглигине]] эмда физиологиялыкъ шартларына кёре [[Юлешиуню стандарты (телевидение)|сайланады]]. Берилген фрекансланы кенглигин тар этер ючюн эмда телевизорну экраныны титреуюню кёрюнюуюн азайтыр ючюн {{iw|Тизгин атлатхан тарау|тизгин атлатхан тарауну|ru|Чересстрочная развёртка}} хайырландырылады. Аны ючюне ол къымылдауну бериуню джумушакълыгъын игилешдиреди.

Аналоглу телевизион тракт ортакъ кёрюнюуде бу адырланы къурамында тутады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://broadcasting.ru/wiki/index.php?title=Структурная_схема_телевизионной_системы|title=Структурная схема телевизионной системы|work=Энциклопедия@Broadcasting.ru|accessdate=2010-01-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BaBuntp?url=http://broadcasting.ru/wiki/index.php?title=%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%25|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
# [[Телевизион камера|Телевизион бериучю камера]]. [[Бериучю телевизион быргъычыкъ|Бериучю быргъычыкъны]] ышанында линзаны болушлугъу бла чыкъгъан кёрюнюуню телевизион [[видеосигнал]]гъа бурур ючюн хайырландырылады.
# [[Телекинопроектор]].[[Киноплёнка]]да кёрюнюу бла тауушну телевизион сигналгъа бурады эмда [[Фильм|кинофильмлени]] телевидение бла кёргюзюрге мадар береди.
# [[Видеомагнитофон]]. Бериучю камера неда телекинопроектор бла къурулгъан видеосигналны джазады эмда керекли моментде кёргюзеди.
# [[Видеомикшер]]. Кёрюнюуню талай къайнагъыны арасында алмашыргъа мадар береди: камераланы, видеомагнитафонланы эмда башхаланы.
# [[Бериучю]]. Уллу фреканслы [[ташыучу сигнал]] [[Телевизион сигнал|телевизион сигнал]] бла [[модуляция|модуляция этиледи]] эмда [[радио]] неда [[Кабель телевидение|чыбыкъла]] бла бериледи.
# Алыучу — [[телевизор]]. Видеосигналда болгъан синхроимпульсланы болушлугъу бла, телевизион кёрюнюу алыучуну экранында кёргюзюледи ([[кинескоп]], [[LCD-дисплей]], [[плазма панель]]).
Аны тышында телевизион бериуню къурар ючюн радиобериуледегича таууш тракт хайырландырылады. Таууш айры фрекансда [[фреканс модуляция]]ны тюз амалы бла бериледи. Цифралы телевидениеде таууш джёнгерлик (кёб каналлы да болуучанды) кёрюнюу бла бирикген [[билги агъым]] бла бериледи.

== Бериуню технологиясы ==
Сигналны бериуюню типине кёре телевидение эфирли, кабель, сателлит неда интернет-телевидение болургъа болады. Биринчи юч тюрлюсю аналоглу, цифралы бериуге да джарайдыла. Бусагъатдагъы телебериуде контентни табдырыуну технологиялары, тюрлю-тюрлю этаплада эм джараулу амалланы хайырланыб къатыш типли болуучандыла.

==== Эфир телевидение ====
[[Файл:UHF TV Antenna 001.JPG|thumb|250px|[[Дециметрли толкъунла]]ны диапазонунда эфир телевидениени алыргъа джораланнган антенна]]
Джер юсю (неда эфир) телевидение [[Телевизион сигнал|телевизион сигналны]] алыучугъа телевизион минараланы эмда радиореле инфраструктураны болушлугъу бла [[радиоканал]]ла бла табдырылады, ала 48,5 бла [http://docs.cntd.ru/document/1200016362 790] [[МГц]] диапазон фрекансда келедиле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/3634/|title=Об утверждении Таблицы распределения полос радиочастот между радиослужбами Российской Федерации и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Российской Федерации :|publisher=Министерство цифрового развития, связи и массовых коммуникаций Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2019-03-04|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044850/https://digital.gov.ru/ru/documents/3634/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Белгиленнген магъанала [[аналоглу телевидение]] ючюн джараулудула, [[цифралы телевидение]]ни сигналлары 470 до [http://docs.cntd.ru/document/1200016362 790] МГц фрекансланы диапазонунда бериледиле ([[дециметли толкъунла]]).

Сигналны тутар ючюн юй ичи эмда тыш [[антенна]] хайырландырылады. [[Кёб фатарлы юй]]леде [http://docs.cntd.ru/document/1200157918 коллектив антенна] салыныучанды.

==== Кабель телевидение ====
{{main|Кабель телевидение}}
Эфир телевидениеча болмай, кабель телевидение [[Коаксиаль кабель|коаксиаль]] неда оптика аулаула бла ахыр алыучулагъа дери джайылады. Эфир аралыгъы болмагъаны себебли, сигналны иги агъачы болады. Аны тышында кабель технология тёлеулю каналланы къурургъа иги амал береди. Кабель телевидениени табсызлыгъы уа кабеллени тартыууну бла байламлы уллу багъасыды. Ол себебден, уллу аудиторияны тутхан къыйын болады.

==== Сателлит телевидение ====
{{main|Сателлит телевидение}}
[[Файл:Goomalling PS satellite dishes.jpg|thumb|250px|Сателлит телевиденине алыучу антенналары]]
Сателлит телевидение — бериучю аралыкъдан алыучугъа телевизион сигналны космосда тургъан Джерни джасалма нёгериин ретранслятор кибик хайырландырыб бериу системасыды. Агъачлы телевизион сигнал бла тюз амал бла ретрансляция этерге къыйын болгъан территориялагъа эмда кенг джерлени да джабыуну баджарады.

Аналоглу телевидение сателлитни юсю бла джайылады, кёбюсюне [[NTSC]]-, [[PAL]]- или [[SECAM]]- стандартлада кодланады неда шифрленеди. Цифралы телевизион сигнал неда мультиплексленнген сигнал кёбюсюне QPSK неда 8SPK стандартла бла бериледи. Асламында сателлит бла берилген цифралы телевидение [[MPEG-2|MPEG]], DVB-S эмда [[DVB-S2]] стандартла бла бериледи.

==== Интернет-телевидение ====
{{main|Интернет-телевидение|Мобил телевидение|Smart TV|MSN TV}}
Къызыу интернетни джайылыуу цифралы телевидениени алыучулагъа туурадан интернетни юсю бла табдырыргъа амал бергенди. 2010-чу джылланы аллындан башлаб интернет-провайдерле баджаргъан терклик кёрюнюуню стандарт эмда мийик агъачда бдерирге амал береди. Эфир, кабель эмда сателлит телевидениеден маджал башхалыгъы программаланы белгили заман чеклери болмагъаны, алыучу излеген программасын, бериуюн излеген заманында къараргъа мадары барды. Аны тышында интернетни джайылгъаны дунияны бир къыйырында этилген бериулеге, интернети болгъан къайда да болсун къараргъа амал береди.

== Телепрограммаланы джаздырыу ==
{{main|Кинорегистрация видео|Видеомагнитофон}}
[[Файл:Vs-f261.jpg|thumb|250px|Юй видеомагнитофон]]
Регуляр коммерциялыкъ телебериуню башланыуу бла, телевизион программаланы артдан кёргюзюр эмда джаяр ючюн сакълау соруу чыкъгъанды. [[Ультракъысха толкъунла|УКъТ-диапазонда]] бериу бардыргъан биринчи телестанцияла радиотолкъунланы тюз сыз бла джайылгъанлары себебли чекленнген радиуслары болгъанды. Ол себебден, аудиторияны кенгертир ючюн, джаздырыуну башха телестанциялагъа табдырыу неда телевизион сигналны берир ючюн радиореле байламланы къурургъа керек болгъанды, ала 1950-чи джылланы экинчи джарымында джайыла башлагъандыла. Телевидениени айныууну аллында джаздырыр ючюн кёрюнюуню [[Видеону кинорегистрациясы видео|кинорегистрациясы]] технология хайырландырылгъанды, ол кёрюнюуню агъачын къарыусуз халда сакълаялгъанды. 1956-чы джылда [[Ampex]] фирма коммерциялыкъ хайырланыугъа джараулу биринчи [[видеомагнитофон]]ну чыгъаргъанындан сора, телепрограммаланы сакълау техника проблема болгъандан чыкъгъанды.

Видеоджаздырыуну айныуу эмда турмуш видеомагнитофонланы чыгъыуу, телебериулени джаздырыб сюйген заманда къараргъа амал бергенди. Бу технология кинофильмлени видеокассеталагъа джаздырыб, видеопрокатланы айныуларына джол ачханды. Андан ары айныуу оптикалыкъ [[видеодиск]]лени чыгъыуу бла байламлыды, бу технология юй кинотеатрны агъачыны, керти кинопрокатха дери маджаллашдырыргъа мадар бергенди. Бусагъатдагъы телебериуледе [[видео]]джаздырыуну эмда видеомонтажны цифралы технологиясы хайырландырылады.

==Телевидение бла джамагъат==
[[File:Iran vs Mexico, Football Match, Live on TV, public, Tehran - 12 June 2006 (17 8503210655 L600).jpg|мини|300px|[[Тегеран]]чыла футбол матчны электроника тюкенде къарай турадыла, 2006 джыл]]
[[File:Children watching TV.jpg|мини|300px|Сабийле мультфильмге къарайдыла.]]
1960-чы джыллагъа телевидение дунияны бир тюрлю этгенин ангылашынады. Кинотеатрлагъа, спорт стадионлагъа джюрюу азаяды. Телевиденине спортнну баш спонсору халына келеди, сёзге, футболда 2,5 сагъатлыкъ трансляциягъа сыйыныр ючюн солуу аралыкъ 20 минутдан 15-ге дери азалтылады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sonar2050.org/publications/ekonomika-golubogo-ekrana/ |title=Экономика голубого экрана |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909170528/https://www.sonar2050.org/publications/ekonomika-golubogo-ekrana/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Дунияны бир къралында да АБШ-да кибик телевизион аудитория ёсмегенди. АБШ-ны телекомпанияларыны хайырлары рекламадан ёсгендиле&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://old.relga.ru/n17/tv17_2.htm |title=Американское телевидение как вид индустрии |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909170529/https://old.relga.ru/n17/tv17_2.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. [[Телевизион реклама]] экономика бла къалмай политикада да хайырландырылыб башлагъанды. Сёзге, [[АБШ-да президент сайлаула (1964)|АБШ-да 1964 джылда баргъан президент сайлаулада]], «[[Дейзи (видео)|Маргариткасы бла къызчыкъ]]» ролик Ядролу къазауатны аллында къоркъууну кючлендиргенди, аны бла [[Джонсон, Линдон|Линдон Джонсонну]] командасы хайырланыб, къараучуланы къайгъырыу эмда къоркъуу сезимлерин кючлендиргендиле, алай бла Джонсонну сайлаулада хорлаууна болушхандыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/televizionnaya-reklama-ot-istorii-k-sovremennosti |title=Телевизионная реклама: от истории к современности |access-date=2024-09-09 |archive-date=2020-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325194714/https://cyberleninka.ru/article/n/televizionnaya-reklama-ot-istorii-k-sovremennosti |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1960—1970-чы джыллада АБШ-да теледжангылыкъла асламысы бла ёлтюрюрулени эмда къозгъалыуланы кёргюзюрге сюйгендиле, амерканлыла телевиденине артыкълыкъны джайыуу бла терслеб башлагъандыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Телевидение бла трансляция этилген фильмле эмда сериалла белгили бир джашау халини кёргюзедиле, адамла уа аны эниклеб, аллай джашау джюрютюрге кюрешедиле. Телевидедниени адамланы халилерини иги джаны бла да, аман джаны бла да тюрлендирирге болады. Юлгюге, [[MTV]] каналда къыз сабийлени эртде сылтаулу болгъаныны юсюнден «16-да бууаз» деген бериуню чыкъгъанындан сора, [[Google]]-да эмда социал аулада контрацепцияны юсюнден излеулени саны ёсгенди. Бу бериуню чыкъгъанындан сора джаш джылында ана болгъан къызчыкъланы саны 5,7% азайгъанды&lt;ref&gt;[http://old.bg.ru/society/kak_na_nas_vlijajut_smi-23011/ Как на нас влияет телевидение ]&lt;/ref&gt;. Башха джанындан, сёз ючюн, герман журнал [[Der Spiegel]] 1994 джылда этген тинтиулерине кёре, спорт тышында, къайсы санагъатда да болсун, адам не къадар кёб телевизоргъа къарай эсе, о къадар аз билими болады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.detirossii.ru/13020.php |title=Райнер Пацлаф. Застывший взгляд |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909170530/http://www.detirossii.ru/13020.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 

XXI ёмюрде телевидение интернет бла эриширге керек болгъанды. Телевизорча болмай, интернет бла хайырланыу бир сюремли коммуникация бермейди. Интернет аламда адам излеген затына къараргъа, тюрлю-тюрлю оюмланы тенглешидириб кесини оюмун къураргъа болады. Интернет хайырланыучу кесини информациясын башхалагъа билдирирге да амалы барды, телевидение бла бу болурча тюлдю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/televidenie-i-internet-kak-kanaly-formirovaniya-politicheskogo-soznaniya-grazhdan |title=Телевидение и Интернет как каналы формирования политического сознания граждан |access-date=2024-09-09 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909170530/https://cyberleninka.ru/article/n/televidenie-i-internet-kak-kanaly-formirovaniya-politicheskogo-soznaniya-grazhdan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Алай болса да бусагъатда телевидение интернет-басым бла эришиуде кесин дженгдирмейди. Бусагъатда интернетде болмагъан бир телеканал джокъду дерчады, ол телебериучю команияланы дыккы радиофреканслагъа бойсунмаугъа мадар береди&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://www.un.org/ru/214014 Создано чтобы служить: роль телевидения в современном беспокойном мире]&lt;/ref&gt;.

Бир къауум къраллада, властла телевидениени кеслерини къолларында тутадыла, эмда [[пропаганда]] амал бла кючлюл хайырланадыла. &lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Georgii-Pocheptsov/publication/352906755_KAK_PROPAGANDA_PODGONAET_REALNOST_POD_TELEVIZOR_HOW_PROPAGANDA_MAKES_REALITY_FOR_TV/links/60df2d38299bf1ea9ed7504e/KAK-PROPAGANDA-PODGONAET-REALNOST-POD-TELEVIZOR-HOW-PROPAGANDA-MAKES-REALITY-FOR-TV.pdf  Как пропаганда подгоняет реальность под телевизор]&lt;/ref&gt;.

== Белгиле ==
'''Комментарийле'''
{{Белгиле|group=*}}

'''Къайнакъла'''
{{Белгиле}}

== Литература ==
* Макарова М. Дизайн и телевидение: интернациональный стиль и проблема минимализма // Месмахеровские чтения — 2021. Материалы международной научно-практической конференции. Санкт-Петербург: СПГХПА, 2021. С. 649—654.
* {{книга
 |автор         = Ю. В. Аксёнтов, Н. С. Верёвкин, В. Е. Джакония 
 |заглавие      = Телевидение
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Связь
 |год           = 1979
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |ref           = Аксёнтов
}}
* {{книга
 |автор         = В. Е. Джакония
 |заглавие      = Телевидение
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = «Горячая линия — Телеком»
 |год           = 2002
 |страниц       = 640
 |страницы      = 311—316
 |isbn          = 5-93517-070-1
 |ref           = Джакония
}}
* {{книга
 |автор         = [[Кузнецов, Георгий Владимирович|Г. В. Кузнецов]], [[Цвик, Валерий Леонидович|В. Л. Цвик]], [[Юровский, Александр Яковлевич (сценарист)|А. Я. Юровский]] 
 |заглавие      = Телевизионная журналистика
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = МГУ
 |год           = 2002
 |страниц       = 304
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-211-04318-9
 |ref           = Кузнецов
}}
* {{статья
 |автор    = [[Кривошеев, Марк Иосифович|{{nobr|Кривошеев М. И.}}]]
 |заглавие = На старте широкого внедрения цифрового телевизионного вещания в России
 |ссылка   = http://www.tvmuseum.ru/attach.asp?a_no=5855
 |язык     = ru
 |издание  = «625»
 |тип      = журнал
 |год      = 2008
 |номер    = 1
 |страницы = 23—35
 |ref      = Кривошеев
 |issn     = 0869-7914
}}
* {{статья
 |автор         = Д. Меркулов
 |заглавие      = Телевидению — 80 лет
 |ссылка        = http://www.nkj.ru/archive/articles/3338/
 |издание       = «[[Наука и жизнь]]»
 |тип           = журнал
 |год           = 2006
 |номер         = 1
 |doi           = 
 |issn          = 0028-1263
 |ref           = Меркулов
}}
* ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|A. B. Островский.]]'' Иcтopия миpoвoй и oтeчecтвeннoй связи. — CПб.: [[Санкт-Петербургский государственный университет телекоммуникаций имени профессора М. А. Бонч-Бруевича|СПбГУТ]], 2011. — 310 с. ISBN 978-5-89160-075-1.
* {{статья
 |автор         = Б. Певзнер
 |заглавие      = Драма цветного телевидения
 |ссылка        = http://web.archive.org/web/20180325065546/http://www.broadcasting.ru:80/articles2/Regandstan/drama_cvetn_tv_epizod_vybora_sist_sekam_chast_1
 |издание       = «Broadcasting. Телевидение и радиовещание»
 |тип           = журнал
 |год           = 2007
 |номер         = 6
 |страницы      = 
 |ref           = Певзнер
 |issn          = 
}}
* {{статья
 |автор         = В. А. Урвалов
 |заглавие      = Развитие телевидения и роль российских учёных
 |ссылка        = http://fiz.1september.ru/2003/04/no04_1.htm
 |издание       = «Физика»
 |тип           = журнал
 |год           = 2003
 |номер         = 4
 |ref           = Урвалов
 |issn          = 2077-6578
}}
* Abramson A. The History of Television, 1942 to 2000. Jefferson: McFarland &amp; Co., 2003.
* Huurdeman A. The Worldwide History of Telecommunications. New York: John Wiley &amp; Sons, 2003. — 660 p.
* {{статья
 |заглавие = Kenjiro Takayanagi, Electrical Engineer, 91
 |ссылка   = https://www.nytimes.com/1990/07/25/obituaries/kenjiro-takayanagi-electrical-engineer-91.html
 |язык     = en
 |издание  = «[[The New York Times]]»
 |тип      = газета
 |год      = 1990
 |месяц    =7
 |число    = 25
 |страницы =
 |ref      = Нью-Йорк Таймс
 |issn     = 0362-4331
}}

== Джибериуле ==

* {{cite web|author=Анна Качкаева.|date=2008-11-27|url=http://www.journmsu.com/about/50_years/|title=«Полвека на Моховой». 50 лет науке о телевидении и радиовещании|publisher=Институт повышения квалификации работников телевидения и радиовещания|work=Кафедра телевидения и радиовещания. [[Факультет журналистики МГУ]]|accessdate=2009-11-26|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826061536/http://www.journmsu.com/about/50_years/|archivedate=2013-08-26}}
* [https://3dnews.ru/572181 История телевидения]
* ''Луков М. В.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_TV_World-view/ Телевидение: телевизионная картина мира]
* [https://lenta.ru/articles/2020/03/26/pandora/ Ящик Пандоры. Как российское телевидение подсело на государственные деньги] // [[Лента. Ру]], март 2020
* {{YouTube|eZAe8C_BdU4|70-летие российского телевидения|logo=1}}
* {{YouTube|5ngu3B659ZU|О первой отечественной телебашне|logo=1}}


[[Категория:Телевидение| ]]</text>
      <sha1>l9odtj5kfvnypimwhvs2rh7dj81dgi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джо Байден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18316</id>
    <revision>
      <id>125817</id>
      <parentid>125774</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="rhm0ogbl9a55oryez93ehi8oyz8t050" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Сурат=Joe Biden presidential portrait.jpg|Туугъан кюню=[[1942 джыл]]ны 20 ноябрда|Аты=Джо Байден|Суратны суратлауу=Официал сураты (2021)|Номери=46|Оригинал аты=Joe Biden, Jr|Вице-президент=[[Камала Харрис]]|Алдагъы=[[Дональд Трамп]]|Эндиги=[[Дональд Трамп]]|Башланнганы=[[2021 джыл]]ны 20 январдан|Аягъы=[[2025 джыл]]ны 20 январгъа|Туугъан джери=[[Скрантон]], {{Байракъландырыу|Пенсильвания}}|Юйдеги=[[Нейлия Хантер]] (1966—1972; ёлдю)&lt;br&gt;[[Джилл Байден]] (1977 джылдан)|Сабийлери=Бо, [[Хантер Байден|Хантер]], Наоми, Эшли|Дини=[[Рим католик клиса|Католик]]|Къол салыу=Joe Biden signature.svg|Окъуу=[[Делавэр университет]]&lt;br&gt; [[Сиракуз университет]]|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Саугъалары={{Эркинликни президент майдалы}}|викигёзен=Joe Biden|Вице-президент номери=47|Вице-президент башланнганы=[[2009 джыл]]ны 20 январдан|Вице-президент аягъы=[[2017 джыл]]ны 20 январгъа|Президент=[[Барак Обама]]|Вице-президент алдагъы=[[Дик Чейни]]|Вице-президент эндиги=[[Майк Пенс]]}}

'''Джозеф Робине́тт''' ('''Джо''') '''Байден-кичи''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. ''Joseph Robinette &quot;Joe&quot; Biden, Jr.'' &lt;small&gt;американ&lt;/small&gt; &lt;small&gt;айтыу:&lt;/small&gt; [ˈbaɪdən]; туугъаны [[1942 джыл|1942]] [[1942 джыл|джылны]] 20 ноябрда, [[Скрантон]], [[Пенсильвания]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]&lt;ref&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/biography/Joe-Biden|Joe Biden}}&lt;/ref&gt;) — американ кърал эм политика къуллукъчу, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 46-чи [[АБШ-ны президенти]] (2021—2025), 2009 джылдан 2017 джылгъа дери [[Барак Обама]] президент болгъан заманында АБШ-ны 47-чи вице-президент къуллукъдаеды. 1972 - 2009 джыллада [[Делавэр|Делавер]] штатны атындан АБШ-ны Сенатында олтургъанды. Праваны доктору (1968). 

Байден Пенсильванияда [[Рим католик клиса|католик]] юйдегинде туугъанды. [[1953 джыл|1953 джылда]] юйдегиси бла Делавер штатгъа кёчгенди. Байден Делавэр университетни бошаб (1965 джылда политологияны бакалаврны алды) Сиракуз университетде юристни дараджасын алды (праваны доктору (PhD) 1968 джылда).

[[1970 джыл|1970 джылда]] [[Нью-Касл (округ)|Нью-Касл]] округну советине сайлангъанды, [[1972 джыл|1972]] [[1972 джыл|джылны]] сайлауладан сора уа — Делавер штатдан АБШ-ны Сенатына сайлангъанды. [[1979 джыл|1979 джылгъа]] дери Байден АБШ-ны тарихинде эм джаш сенатор болгъанды. 2008 джылда президентге кандидаты Обама аны вице-президент постгъа кандидатгъа сайлянгъанды. Бирге ала 2008 джылны сайлауланыда хорлаб 2012 джылда джангыдан сайларгъандыла.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Джо Байден]]
[[Категория:Демократ партияны членлери]]
&lt;references /&gt;
{{АБШ-ны президентлери}}{{АБШ-ны вице-президентлери}}</text>
      <sha1>rhm0ogbl9a55oryez93ehi8oyz8t050</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джей Ди Вэнс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19147</id>
    <revision>
      <id>125812</id>
      <parentid>125610</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="6ou4ysvxi2osn7wup74cb7w6ea9ve5h" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Джей Ди Вэнс|Оригинал аты=JD Vance|Сурат=March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (2026)|Вице-президент номери=50|Президент=Дональд Трамп|Туугъан кюню=1984 джылны 2 августда|Вице-президент алдагъы=Камала Харрис|Вице-президент башланнганы=2025 джылны 20 январдан|Дини=2019 джылдан католик|Юйдеги=Уша Вэнс|Сабийлери=Эван Вэнс, Мирабел Вэнс эм Вивек Вэнс|Къол салыу=JD Vance Signature-01.svg|викигёзен=JD Vance|Окъуу=Огайо штатны университети
Йель университет|Сенатор штат=Огайо|Сенатор башланнганы=2023 джылны 3 январдан|Сенатор аягъы=2025 джылны 10 январгъа|Сенатор алдагъы=Роб Портман|Сенатор эндиги=Джон Хюстед}}

'''Джей Ди Вэнс'''&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/administration/jd-vance/ Джей Ди Вэнс]&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|JD Vance}}; толу аты — '''Джеймс Дэвид Вэнс''' ({{lang-en|James David Vance}}); туугъан аты — '''Джеймс До́нальд Бо́умен''' ({{Lang-en|James Donald Bowman}}; туугъан [[1984 джыл|1984 джылны]] 2 августда, Мидлтаун, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика уллу къуллукъчу, сатуу алуу ишчи эм публицист, тенгиз джаяу аскерни корпусну ветераны. [[2025 джыл|2025 джылны]] 20 январдан [[Дональд Трамп|Дональд Трампгъа]] нёгер болуб, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] АБШ-ны 50-чи вице-президенти. 2023 джылдан 2025 джылгъа дери, Огайо атындан [[АБШ-ны Сенаты|АБШ-ны Сенатында]] олтургъанды.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Джей Ди Вэнс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
&lt;references /&gt;{{АБШ-ны вице-президентлери}}</text>
      <sha1>6ou4ysvxi2osn7wup74cb7w6ea9ve5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125813</id>
      <parentid>125812</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="m0a0dnf05umbsk302hsqst6bqtuylma" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Джей Ди Вэнс|Оригинал аты=JD Vance|Сурат=March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (2026)|Вице-президент номери=50|Президент=[[Дональд Трамп]]|Туугъан кюню=[[1984 джыл]]ны 2 августда|Вице-президент алдагъы=[[Камала Харрис]]|Вице-президент башланнганы=[[2025 джыл]]ны 20 январдан|Дини=2019 джылдан католик|Юйдеги=[[Уша Вэнс]]|Сабийлери=Эван Вэнс, Мирабел Вэнс эм Вивек Вэнс|Къол салыу=JD Vance Signature-01.svg|викигёзен=JD Vance|Окъуу=[[Огайо штатны университети]] &lt;br&gt;[[Йель университет]]|Сенатор штат=Огайо|Сенатор башланнганы=[[2023 джыл]]ны 3 январдан|Сенатор аягъы=[[2025 джыл]]ны 10 январгъа|Сенатор алдагъы=[[Роб Портман]]|Сенатор эндиги=[[Джон Хюстед]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]}}

'''Джей Ди Вэнс'''&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/administration/jd-vance/ Джей Ди Вэнс]&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|JD Vance}}; толу аты — '''Джеймс Дэвид Вэнс''' ({{lang-en|James David Vance}}); туугъан аты — '''Джеймс До́нальд Бо́умен''' ({{Lang-en|James Donald Bowman}}; туугъан [[1984 джыл|1984 джылны]] 2 августда, Мидлтаун, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика уллу къуллукъчу, сатуу алуу ишчи эм публицист, тенгиз джаяу аскерни корпусну ветераны. [[2025 джыл|2025 джылны]] 20 январдан [[Дональд Трамп|Дональд Трампгъа]] нёгер болуб, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] АБШ-ны 50-чи вице-президенти. 2023 джылдан 2025 джылгъа дери, Огайо атындан [[АБШ-ны Сенаты|АБШ-ны Сенатында]] олтургъанды.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Джей Ди Вэнс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
&lt;references /&gt;{{АБШ-ны вице-президентлери}}</text>
      <sha1>m0a0dnf05umbsk302hsqst6bqtuylma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125814</id>
      <parentid>125813</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="63tkpuiysa3gb5liojfan7xskwicj5j" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Джей Ди Вэнс|Оригинал аты=JD Vance|Сурат=March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|Суратны суратлауу=Официал сураты (2026)|Вице-президент номери=50|Президент=[[Дональд Трамп]]|Туугъан кюню=[[1984 джыл]]ны 2 августда|Вице-президент алдагъы=[[Камала Харрис]]|Вице-президент башланнганы=[[2025 джыл]]ны 20 январдан|Дини=2019 джылдан [[Рим католик клиса|католик]]|Юйдеги=[[Уша Вэнс]]|Сабийлери=Эван Вэнс, Мирабел Вэнс эм Вивек Вэнс|Къол салыу=JD Vance Signature-01.svg|викигёзен=JD Vance|Окъуу=[[Огайо штатны университети]] &lt;br&gt;[[Йель университет]]|Сенатор штат=Огайо|Сенатор башланнганы=[[2023 джыл]]ны 3 январдан|Сенатор аягъы=[[2025 джыл]]ны 10 январгъа|Сенатор алдагъы=[[Роб Портман]]|Сенатор эндиги=[[Джон Хюстед]]|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Туугъан джери=[[Мидлтаун (Огайо)|Мидлтаун]], {{Байракъландырыу|Огайо}}}}

'''Джей Ди Вэнс'''&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/administration/jd-vance/ Джей Ди Вэнс]&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|JD Vance}}; толу аты — '''Джеймс Дэвид Вэнс''' ({{lang-en|James David Vance}}); туугъан аты — '''Джеймс До́нальд Бо́умен''' ({{Lang-en|James Donald Bowman}}; туугъан [[1984 джыл|1984 джылны]] 2 августда, [[Мидлтаун (Огайо)|Мидлтаун]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика уллу къуллукъчу, сатуу алуу ишчи эм публицист, тенгиз джаяу аскерни корпусну ветераны. [[2025 джыл|2025 джылны]] 20 январдан [[Дональд Трамп|Дональд Трампгъа]] нёгер болуб, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] АБШ-ны 50-чи вице-президенти. 2023 джылдан 2025 джылгъа дери, Огайо атындан [[АБШ-ны Сенаты|АБШ-ны Сенатында]] олтургъанды.

== Белгиле ==
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Джей Ди Вэнс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]
&lt;references /&gt;{{АБШ-ны вице-президентлери}}</text>
      <sha1>63tkpuiysa3gb5liojfan7xskwicj5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мухаммад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19394</id>
    <revision>
      <id>125804</id>
      <parentid>125723</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T12:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <origin>125804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10646" sha1="be6obt4v1u2n9bxnyren02w04sg1iyd" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}

'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]&lt;nowiki/&gt;ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. &lt;ref&gt; https://www.britannica.com/biography/Muhammad&lt;/ref&gt; Атын айтсала &quot;саллаллаху алейхи уасаллам&quot; дейле, бир заманлада &quot;уаалихи&quot; бла &quot;уасахбихи&quot; къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре &lt;ref&gt; [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] &lt;/ref&gt;. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.&lt;ref&gt; [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)&lt;/ref&gt;

[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.

==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны сийрасыны (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: 
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: 

&lt;blockquote&gt; 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩

Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге &quot;Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма&quot; деб джууаб берди. 

- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят &lt;ref&gt; https://quran.com/ru/трофеи/9&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.

Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. &lt;ref&gt; https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 &lt;/ref&gt;

Хадислени кертиликлери &quot;джарх была та'дил&quot; метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. &lt;ref&gt; https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 &lt;/ref&gt;
===Шимаил китабла===
===Башха манбала===

==Насабы бла аты==
Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].

Аллахны Келичисини кёб аты барды: &lt;br&gt;- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Фатх:29&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Сафф:6&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:46&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) &lt;ref&gt;Къуран ал-Анбия:107&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) &lt;ref&gt;Къуран ат-Тауба:128&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) &lt;ref&gt;Къуран ал-Гъашия:21&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) &lt;br&gt;- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ал-Музаммил''' &lt;ref&gt;Къуран ал-Музаммил:1&lt;/ref&gt;

==Уахыйгъа дери джашауу==
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]</text>
      <sha1>be6obt4v1u2n9bxnyren02w04sg1iyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125805</id>
      <parentid>125804</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T12:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюннет */</comment>
      <origin>125805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11901" sha1="9cet9u9s5iym5uyy92j79u14faofzms" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}

'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]&lt;nowiki/&gt;ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. &lt;ref&gt; https://www.britannica.com/biography/Muhammad&lt;/ref&gt; Атын айтсала &quot;саллаллаху алейхи уасаллам&quot; дейле, бир заманлада &quot;уаалихи&quot; бла &quot;уасахбихи&quot; къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре &lt;ref&gt; [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] &lt;/ref&gt;. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.&lt;ref&gt; [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)&lt;/ref&gt;

[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.

==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: 
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: 

&lt;blockquote&gt; 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩

Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге &quot;Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма&quot; деб джууаб берди. 

- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят &lt;ref&gt; https://quran.com/ru/трофеи/9&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.

Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] &lt;/ref&gt;

Хадислени кертиликлери &quot;джарх была та'дил&quot; метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] &lt;/ref&gt;

Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адаб, адет, намыс, джамашъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]&lt;/ref&gt;

=== Шимаил китабла ===

===Башха манбала===

==Насабы бла аты==
Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].

Аллахны Келичисини кёб аты барды: &lt;br&gt;- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Фатх:29&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Сафф:6&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:46&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) &lt;ref&gt;Къуран ал-Анбия:107&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) &lt;ref&gt;Къуран ат-Тауба:128&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) &lt;ref&gt;Къуран ал-Гъашия:21&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) &lt;br&gt;- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ал-Музаммил''' &lt;ref&gt;Къуран ал-Музаммил:1&lt;/ref&gt;

==Уахыйгъа дери джашауу==
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]</text>
      <sha1>9cet9u9s5iym5uyy92j79u14faofzms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125806</id>
      <parentid>125805</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T12:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сюннет */</comment>
      <origin>125806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11901" sha1="gr4yjxmphiw1tqb5kvfzejqvz1vtl1l" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}

'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]&lt;nowiki/&gt;ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. &lt;ref&gt; https://www.britannica.com/biography/Muhammad&lt;/ref&gt; Атын айтсала &quot;саллаллаху алейхи уасаллам&quot; дейле, бир заманлада &quot;уаалихи&quot; бла &quot;уасахбихи&quot; къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре &lt;ref&gt; [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] &lt;/ref&gt;. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.&lt;ref&gt; [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)&lt;/ref&gt;

[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.

==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: 
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: 

&lt;blockquote&gt; 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩

Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге &quot;Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма&quot; деб джууаб берди. 

- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят &lt;ref&gt; https://quran.com/ru/трофеи/9&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.

Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] &lt;/ref&gt;

Хадислени кертиликлери &quot;джарх была та'дил&quot; метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] &lt;/ref&gt;

Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адаб, адет, намыс, джамагъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]&lt;/ref&gt;

=== Шимаил китабла ===

===Башха манбала===

==Насабы бла аты==
Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].

Аллахны Келичисини кёб аты барды: &lt;br&gt;- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Фатх:29&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Сафф:6&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:46&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) &lt;ref&gt;Къуран ал-Анбия:107&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) &lt;ref&gt;Къуран ат-Тауба:128&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) &lt;ref&gt;Къуран ал-Гъашия:21&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) &lt;br&gt;- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ал-Музаммил''' &lt;ref&gt;Къуран ал-Музаммил:1&lt;/ref&gt;

==Уахыйгъа дери джашауу==
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]</text>
      <sha1>gr4yjxmphiw1tqb5kvfzejqvz1vtl1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125807</id>
      <parentid>125806</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T13:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шимаил китабла */</comment>
      <origin>125807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15152" sha1="si5uwexteb8w4zbwln7901mf2ho9pbk" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}

'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]&lt;nowiki/&gt;ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. &lt;ref&gt; https://www.britannica.com/biography/Muhammad&lt;/ref&gt; Атын айтсала &quot;саллаллаху алейхи уасаллам&quot; дейле, бир заманлада &quot;уаалихи&quot; бла &quot;уасахбихи&quot; къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре &lt;ref&gt; [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] &lt;/ref&gt;. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.&lt;ref&gt; [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)&lt;/ref&gt;

[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.

==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: 
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: 

&lt;blockquote&gt; 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩

Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге &quot;Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма&quot; деб джууаб берди. 

- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят &lt;ref&gt; https://quran.com/ru/трофеи/9&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.

Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] &lt;/ref&gt;

Хадислени кертиликлери &quot;джарх была та'дил&quot; метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] &lt;/ref&gt;

Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адеб, адет, намыс, джамагъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]&lt;/ref&gt;

=== Шамаил китабла ===
[[Файл:الشمائل المحمدية 05.jpg|мини|Аш-Шамаил ал-Мухаммадия]]
Шамаил китабла ({{Lang-ar|كتب شمائل}}) - Мухаммад файгъамбарны ﷺ сыфатланы, ашхылыкъны, адебни, намысны юсюнден китаблала. Араб тилде &quot;шимâл&quot;, &quot;шамӣляһ&quot; сёз адамда болгъан игилиги, ахшылыгъы, ариулугъу бла адебини белгили этген сёздю. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt; [https://app.turath.io/book/30112?print_page=2%2C881 تلقيح العقول في فضائل الرسول ﷺ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/144?print_page=1%2C274 لتعريف بالإسلام]&lt;/ref&gt;

Шамаил китаблада Мухаммад файгъамбарны сыфатындан кёб айтылады, аны ичинде нюрю, сакъалы, кёзлери, чачы, саны, кийген кийими, имбашларын арасында болгъан Файгъамбарлыкъ Мухуру, иги ийиси, эмда башха сыфатла. Андан сора да Мухаммад файгъамбарны намысындан, адебинден да кёб айтылады: батырлыгъындан, чомартлыгъындан, къошакъсызлыгъындан, башха адамланы ичинде не этген, не айтгъан, кесида болуб не игилик этгенден юсюнден айтылады. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Аннга да къошуб адети къаллай эдиле: къалай ичгенди, къалай кийингенди, къаллай ашарыкъ ашады была къалай ашады, къалай была къачан джукълады, бу темаладан юсюнден да айтылады. Дагъыда къошуб, ол ие болгъан затланы юсюнден да айтылады: къылычларындан, джюзюкларындан, чурукъларындан, джанууарларындан эмда башхала. 

Бу китабла муслиманлагъа Файгъамбарны масалыгъа хар затны этерге болушала эмда Файгъамбарны сюйуюну кючлю этеле, дин борчланы эмда намыс тутууну къолай этеле. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 الكتاب: الجامع الصحيح للسيرة النبوية]

[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 &lt;nowiki&gt;المؤلف: سعد المرصفي [ت ١٤٣٩ هـ]&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الكتاب: جمهرة مقالات ورسائل الشيخ الإمام محمد الطاهر ابن عاشور]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 جمعها وقرأها ووثقها: محمد الطاهر الميساوي]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الناشر: دار النفائس للنشر والتوزيع، الأردن]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الطبعة: الأولى، ١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥ م]&lt;/ref&gt;

===Башха манбала===

==Насабы бла аты==
Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].

Аллахны Келичисини кёб аты барды: &lt;br&gt;- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Фатх:29&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Сафф:6&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:46&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) &lt;ref&gt;Къуран ал-Анбия:107&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) &lt;ref&gt;Къуран ат-Тауба:128&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) &lt;ref&gt;Къуран ал-Гъашия:21&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) &lt;br&gt;- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ал-Музаммил''' &lt;ref&gt;Къуран ал-Музаммил:1&lt;/ref&gt;

==Уахыйгъа дери джашауу==
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]</text>
      <sha1>si5uwexteb8w4zbwln7901mf2ho9pbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125822</id>
      <parentid>125807</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T17:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>#article-section-source-editor</comment>
      <origin>125822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15327" sha1="et4rha28dhmpiq8bf4n302mhn6j20zg" xml:space="preserve">{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кульсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Вахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}

'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]&lt;nowiki/&gt;ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. &lt;ref&gt; https://www.britannica.com/biography/Muhammad&lt;/ref&gt; Атын айтсала &quot;саллаллаху алейхи уасаллам&quot; дейле, бир заманлада &quot;уаалихи&quot; бла &quot;уасахбихи&quot; къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре &lt;ref&gt; [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] &lt;/ref&gt;. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.&lt;ref&gt; [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)&lt;/ref&gt;

[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.

==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары: 
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала: 

&lt;blockquote&gt; 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩

Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге &quot;Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма&quot; деб джууаб берди. 

- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят &lt;ref&gt; https://quran.com/ru/трофеи/9&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.

Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] &lt;/ref&gt;

Хадислени кертиликлери &quot;джарх была та'дил&quot; метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. &lt;ref&gt; [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] &lt;/ref&gt;

Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адеб, адет, намыс, джамагъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]&lt;/ref&gt;

=== Шамаил китабла ===
[[Файл:الشمائل المحمدية 05.jpg|мини|Аш-Шамаил ал-Мухаммадия]]
Шамаил китабла ({{Lang-ar|كتب شمائل}}) - Мухаммад файгъамбарны ﷺ сыфатланы, ашхылыкъны, адебни, намысны юсюнден китаблала. Араб тилде &quot;шимâл&quot;, &quot;шамӣляһ&quot; сёз адамда болгъан игилиги, ахшылыгъы, ариулугъу бла адебини белгили этген сёздю. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt; [https://app.turath.io/book/30112?print_page=2%2C881 تلقيح العقول في فضائل الرسول ﷺ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/144?print_page=1%2C274 لتعريف بالإسلام]&lt;/ref&gt;

Шамаил китаблада Мухаммад файгъамбарны сыфатындан кёб айтылады, аны ичинде нюрю, сакъалы, кёзлери, чачы, саны, кийген кийими, имбашларын арасында болгъан Файгъамбарлыкъ Мухуру, иги ийиси, эмда башха сыфатла. Андан сора да Мухаммад файгъамбарны намысындан, адебинден да кёб айтылады: батырлыгъындан, чомартлыгъындан, къошакъсызлыгъындан, башха адамланы ичинде не этген, не айтгъан, кесида болуб не игилик этгенден юсюнден айтылады. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Аннга да къошуб адети къаллай эдиле: къалай ичгенди, къалай кийингенди, къаллай ашарыкъ ашады была къалай ашады, къалай была къачан джукълады, бу темаладан юсюнден да айтылады. Дагъыда къошуб, ол ие болгъан затланы юсюнден да айтылады: къылычларындан, джюзюкларындан, чурукъларындан, джанууарларындан эмда башхала. 

Бу китабла муслиманлагъа Файгъамбарны масалыгъа хар затны этерге болушала эмда Файгъамбарны сюйуюну кючлю этеле, дин борчланы эмда намыс тутууну къолай этеле. &lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 الكتاب: الجامع الصحيح للسيرة النبوية]

[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 &lt;nowiki&gt;المؤلف: سعد المرصفي [ت ١٤٣٩ هـ]&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الكتاب: جمهرة مقالات ورسائل الشيخ الإمام محمد الطاهر ابن عاشور]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 جمعها وقرأها ووثقها: محمد الطاهر الميساوي]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الناشر: دار النفائس للنشر والتوزيع، الأردن]

[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الطبعة: الأولى، ١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥ م]&lt;/ref&gt;

===Башха манбала===

==Насабы бла аты==
[[File:Аллахны Келичисини Насабы.png|thumb|Мухаммад файгъамбарны (Аллахны селат селам болсун) насабы]] Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].

Аллахны Келичисини кёб аты барды: &lt;br&gt;- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Фатх:29&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) &lt;ref&gt;Къуран Сафф:6&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:46&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) &lt;ref&gt;Къуран ал-Анбия:107&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) &lt;ref&gt;Къуран ат-Тауба:128&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) &lt;ref&gt;Къуран ал-Гъашия:21&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) &lt;br&gt;- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ан-Назир ''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) &lt;ref&gt;Къуран ал-Ахзаб:45&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;- '''Ал-Музаммил''' &lt;ref&gt;Къуран ал-Музаммил:1&lt;/ref&gt;

==Уахыйгъа дери джашауу==
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]</text>
      <sha1>et4rha28dhmpiq8bf4n302mhn6j20zg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экинчи Силез уруш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19418</id>
    <revision>
      <id>125823</id>
      <parentid>125648</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>125823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29438" sha1="cidnrkiufcvpu9p8q49iucv5elt20vr" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== Середина 1745 года ==
Заключив мир с Баварией, Австрия в конце апреля подготовилась к широкомасштабному вторжению в Силезию, бросив в Моравию армию Карла Лотарингского, а под Лейпцигом организовала саксонскую армию. Фридрих оставил гористую южную оконечность Верхней Силезии австрийскому авангарду пандуров, сосредоточил свою оборону вокруг города Франкенштейн в долине восточной Нейсе. Тем временем [[Леопольд I (князь Ангальт-Дессау)|Леопольд I, князь Ангальт-Дессау]], был поставлен командовать силами в Бранденбурге, чтобы предотвратить саксонское вторжение. В конце мая австрийско-саксонские войска переправились через [[Крконоше]] и разбили лагерь вокруг силезской деревни Гогенфридберг, где Фридрих утром 4 июня устроил внезапное наступление. Последовавшая [[битва при Гогенфридберге]] закончилась решающей победой Пруссии, в результате чего армия Карла Лотарингского в беспорядке отступила обратно в горы&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Поражение Австрии при Гогенфридберге устранило любую непосредственную перспективу возвращения Силезии. Пруссаки последовали за отступающей австрийско-саксонской армией в Богемию, преследуя ее тыл до Кениггреца, где две армии расположились лагерем на противоположных сторонах [[Эльба (река)|Эльбы]]. Армии мало сражались в течение следующих двух месяцев, в то время как Фридрих добивался мирного соглашения, которое снова гарантировало бы ему контроль над Силезией&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Готовность Великобритании субсидировать войну Австрии против Пруссии была значительно уменьшена из-за вспышки нового [[Восстание якобитов 1745 года|восстания якобитов]], и 26 августа Великобритания и Пруссия согласились на Ганноверскую конвенцию, по котором обе стороны признали немецкие владения друг друга (включая Прусскую Силезию), а Пруссия обязалась не добиваться территориальных выгод в Богемии или Саксонии в любом возможном мирном соглашении.

С австрийской стороны Мария Терезия в середине года вела переговоры с немецкими курфюрстами о том, чтобы сделать её мужа императором Священной Римской империи теперь, когда баварский император умер. Императорские выборы 1745 года состоялись 13 сентября во Франкфурте, где [[Франц I Стефан|Франц Стефан Лотарингский]] действительно был выбран императором Францем I (несмотря на несогласие Пруссии и Пфальца), достигнув одной из главных целей Марии Терезии в войне. Тем временем запасы в прусском лагере в Богемии иссякли, и прусские войска постепенно были оттеснены австрийцами. 29 сентября армия Карла совершила внезапное нападение на лагерь Фридриха возле деревни Зоор, несмотря на это пруссаки  победили в [[Сражение при Зооре|сражении при Зооре]]. Однако припасы пруссаков были исчерпаны, и они снова отошли на зиму в Верхнюю Силезию, вытеснив австрийские легкие войска&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Окончание кампании 1745 года ==
Пруссия и Великобритания надеялись, что поражения Австрии при Гогенфридберге и Зооре убедят Австрию прийти к соглашению и сконцентрировать свои усилия против Франции, но Мария Терезия была полна решимости продолжать борьбу. 29 августа Австрия и Саксония договорились о ещё одном наступательном союзе, направленном на захват территории Пруссии, и в начале ноября они начали новое наступление с нескольких направлений на Бранденбург. Австрийская армия принца Карла двинулась на север из Богемии в сторону [[Лужица|Лужицы]], в то время как основная саксонская армия под командованием [[Рутовский, Фридрих Август|Фридриха Августа Рутовского]] готовилась к атаке из западной Саксонии, надеясь вместе захватить Берлин и сразу положить конец войне. 8 ноября Фридрих был проинформирован об этих перемещениях и приказал Леопольду подготовил свои войска в западном Бранденбурге, а сам отправился в Нижнюю Силезию, чтобы собрать силы для отражения наступления Карла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Когда австрийцы подошли почти к границе Бранденбурга, 23 ноября Фридрих предпринял успешную внезапную атаку на лагерь Карла в Католиш-Хеннерсдорфе. Эта [[битва при Хеннерсдорфе]] закончилась уничтожением саксонских частей союзной армии, а более крупные австрийские силы были отбиты и рассеяны. Карл с остатками своей армии был вынужден отступить обратно в центральную Саксонию и Богемию, оставив Лужицу под контролем Пруссии. Тем временем Леопольд 29 ноября двинулся в западную Саксонию, встретив минимальное сопротивление, и на следующий день занял Лейпциг. Оттуда его армия и армия Фридриха в начале декабря подошли к Дрездену&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Войска Фридриха попытались встать между столицей Саксонии и австрийцами принца Карла, в то время как армия Леопольда наступала прямо на саксонцев Рутовского, которые окопались возле деревни Кессельсдорф. 15 декабря войска Леопольда атаковали и уничтожили армию Рутовского в [[Битва под Кессельсдорфом|битве при Кессельсдорфе]], открыв путь на Дрезден, в то время как Карл и оставшиеся саксонские солдаты отступили через Крушные горы в Богемию. Пруссаки заняли Дрезден 18 декабря, после чего Фридрих еще раз отправил послов к Марии Терезии и Фридриху Августу  II, чтобы предложить мир&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезденский договор ==
Австрийские и саксонские делегаты и британские посредники присоединились к пруссакам в Дрездене, где они быстро заключили мирный договор. В результате соглашения Мария Терезия признала контроль Пруссии над Силезией и Глатцем, а Фридрих задним числом признал Франца I императором Священной Римской империи и согласился на [[Прагматическая санкция (1713)|Прагматическую санкцию]], а также взял на себя обязательство соблюдать нейтралитет до конца войны за австрийское наследство. Со своей стороны Саксония была вынуждена выплатить Пруссии один миллион талеров в качестве репараций. Таким образом, границы региона были подтверждены на уровне статус-кво до войны, что было главной целью Пруссии. 25 декабря 1745 года был подписан [[Дрезденский мирный договор]], положивший конец Второй Силезской войне между Австрией, Саксонией и Пруссией.

== Важнейшие события и сражения ==
* 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига.
* 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги.
* 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]].
* [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией.
* [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии.
* [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии.
* [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским.

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>cidnrkiufcvpu9p8q49iucv5elt20vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125836</id>
      <parentid>125823</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Середина 1745 года */</comment>
      <origin>125836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29639" sha1="a0mlbp7wxh4u8i8gqs27vhu6kw5dk00" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Окончание кампании 1745 года ==
Пруссия и Великобритания надеялись, что поражения Австрии при Гогенфридберге и Зооре убедят Австрию прийти к соглашению и сконцентрировать свои усилия против Франции, но Мария Терезия была полна решимости продолжать борьбу. 29 августа Австрия и Саксония договорились о ещё одном наступательном союзе, направленном на захват территории Пруссии, и в начале ноября они начали новое наступление с нескольких направлений на Бранденбург. Австрийская армия принца Карла двинулась на север из Богемии в сторону [[Лужица|Лужицы]], в то время как основная саксонская армия под командованием [[Рутовский, Фридрих Август|Фридриха Августа Рутовского]] готовилась к атаке из западной Саксонии, надеясь вместе захватить Берлин и сразу положить конец войне. 8 ноября Фридрих был проинформирован об этих перемещениях и приказал Леопольду подготовил свои войска в западном Бранденбурге, а сам отправился в Нижнюю Силезию, чтобы собрать силы для отражения наступления Карла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Когда австрийцы подошли почти к границе Бранденбурга, 23 ноября Фридрих предпринял успешную внезапную атаку на лагерь Карла в Католиш-Хеннерсдорфе. Эта [[битва при Хеннерсдорфе]] закончилась уничтожением саксонских частей союзной армии, а более крупные австрийские силы были отбиты и рассеяны. Карл с остатками своей армии был вынужден отступить обратно в центральную Саксонию и Богемию, оставив Лужицу под контролем Пруссии. Тем временем Леопольд 29 ноября двинулся в западную Саксонию, встретив минимальное сопротивление, и на следующий день занял Лейпциг. Оттуда его армия и армия Фридриха в начале декабря подошли к Дрездену&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Войска Фридриха попытались встать между столицей Саксонии и австрийцами принца Карла, в то время как армия Леопольда наступала прямо на саксонцев Рутовского, которые окопались возле деревни Кессельсдорф. 15 декабря войска Леопольда атаковали и уничтожили армию Рутовского в [[Битва под Кессельсдорфом|битве при Кессельсдорфе]], открыв путь на Дрезден, в то время как Карл и оставшиеся саксонские солдаты отступили через Крушные горы в Богемию. Пруссаки заняли Дрезден 18 декабря, после чего Фридрих еще раз отправил послов к Марии Терезии и Фридриху Августу  II, чтобы предложить мир&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезденский договор ==
Австрийские и саксонские делегаты и британские посредники присоединились к пруссакам в Дрездене, где они быстро заключили мирный договор. В результате соглашения Мария Терезия признала контроль Пруссии над Силезией и Глатцем, а Фридрих задним числом признал Франца I императором Священной Римской империи и согласился на [[Прагматическая санкция (1713)|Прагматическую санкцию]], а также взял на себя обязательство соблюдать нейтралитет до конца войны за австрийское наследство. Со своей стороны Саксония была вынуждена выплатить Пруссии один миллион талеров в качестве репараций. Таким образом, границы региона были подтверждены на уровне статус-кво до войны, что было главной целью Пруссии. 25 декабря 1745 года был подписан [[Дрезденский мирный договор]], положивший конец Второй Силезской войне между Австрией, Саксонией и Пруссией.

== Важнейшие события и сражения ==
* 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига.
* 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги.
* 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]].
* [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией.
* [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии.
* [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии.
* [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским.

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>a0mlbp7wxh4u8i8gqs27vhu6kw5dk00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125837</id>
      <parentid>125836</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Примечания */</comment>
      <origin>125837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29627" sha1="fzt4nlpbg5ofj5ekphitusywreusvvf" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Окончание кампании 1745 года ==
Пруссия и Великобритания надеялись, что поражения Австрии при Гогенфридберге и Зооре убедят Австрию прийти к соглашению и сконцентрировать свои усилия против Франции, но Мария Терезия была полна решимости продолжать борьбу. 29 августа Австрия и Саксония договорились о ещё одном наступательном союзе, направленном на захват территории Пруссии, и в начале ноября они начали новое наступление с нескольких направлений на Бранденбург. Австрийская армия принца Карла двинулась на север из Богемии в сторону [[Лужица|Лужицы]], в то время как основная саксонская армия под командованием [[Рутовский, Фридрих Август|Фридриха Августа Рутовского]] готовилась к атаке из западной Саксонии, надеясь вместе захватить Берлин и сразу положить конец войне. 8 ноября Фридрих был проинформирован об этих перемещениях и приказал Леопольду подготовил свои войска в западном Бранденбурге, а сам отправился в Нижнюю Силезию, чтобы собрать силы для отражения наступления Карла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Когда австрийцы подошли почти к границе Бранденбурга, 23 ноября Фридрих предпринял успешную внезапную атаку на лагерь Карла в Католиш-Хеннерсдорфе. Эта [[битва при Хеннерсдорфе]] закончилась уничтожением саксонских частей союзной армии, а более крупные австрийские силы были отбиты и рассеяны. Карл с остатками своей армии был вынужден отступить обратно в центральную Саксонию и Богемию, оставив Лужицу под контролем Пруссии. Тем временем Леопольд 29 ноября двинулся в западную Саксонию, встретив минимальное сопротивление, и на следующий день занял Лейпциг. Оттуда его армия и армия Фридриха в начале декабря подошли к Дрездену&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Войска Фридриха попытались встать между столицей Саксонии и австрийцами принца Карла, в то время как армия Леопольда наступала прямо на саксонцев Рутовского, которые окопались возле деревни Кессельсдорф. 15 декабря войска Леопольда атаковали и уничтожили армию Рутовского в [[Битва под Кессельсдорфом|битве при Кессельсдорфе]], открыв путь на Дрезден, в то время как Карл и оставшиеся саксонские солдаты отступили через Крушные горы в Богемию. Пруссаки заняли Дрезден 18 декабря, после чего Фридрих еще раз отправил послов к Марии Терезии и Фридриху Августу  II, чтобы предложить мир&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезденский договор ==
Австрийские и саксонские делегаты и британские посредники присоединились к пруссакам в Дрездене, где они быстро заключили мирный договор. В результате соглашения Мария Терезия признала контроль Пруссии над Силезией и Глатцем, а Фридрих задним числом признал Франца I императором Священной Римской империи и согласился на [[Прагматическая санкция (1713)|Прагматическую санкцию]], а также взял на себя обязательство соблюдать нейтралитет до конца войны за австрийское наследство. Со своей стороны Саксония была вынуждена выплатить Пруссии один миллион талеров в качестве репараций. Таким образом, границы региона были подтверждены на уровне статус-кво до войны, что было главной целью Пруссии. 25 декабря 1745 года был подписан [[Дрезденский мирный договор]], положивший конец Второй Силезской войне между Австрией, Саксонией и Пруссией.

== Важнейшие события и сражения ==
* 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига.
* 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги.
* 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]].
* [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией.
* [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии.
* [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии.
* [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>fzt4nlpbg5ofj5ekphitusywreusvvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125838</id>
      <parentid>125837</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Окончание кампании 1745 года */</comment>
      <origin>125838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29697" sha1="66w5hz5ua6ijdal9oeqhp16ficpxjwg" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезденский договор ==
Австрийские и саксонские делегаты и британские посредники присоединились к пруссакам в Дрездене, где они быстро заключили мирный договор. В результате соглашения Мария Терезия признала контроль Пруссии над Силезией и Глатцем, а Фридрих задним числом признал Франца I императором Священной Римской империи и согласился на [[Прагматическая санкция (1713)|Прагматическую санкцию]], а также взял на себя обязательство соблюдать нейтралитет до конца войны за австрийское наследство. Со своей стороны Саксония была вынуждена выплатить Пруссии один миллион талеров в качестве репараций. Таким образом, границы региона были подтверждены на уровне статус-кво до войны, что было главной целью Пруссии. 25 декабря 1745 года был подписан [[Дрезденский мирный договор]], положивший конец Второй Силезской войне между Австрией, Саксонией и Пруссией.

== Важнейшие события и сражения ==
* 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига.
* 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги.
* 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]].
* [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией.
* [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии.
* [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии.
* [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>66w5hz5ua6ijdal9oeqhp16ficpxjwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125839</id>
      <parentid>125838</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T18:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дрезденский договор */</comment>
      <origin>125839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29663" sha1="em17sl2okmymgi0w7v7oedid2xoyvmv" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезден кесамат ==
Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм [[Прагматик санкция (1713)|Прагматик санкциягъа]] разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында  [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

== Важнейшие события и сражения ==
* 22 мая 1744 года — оформлена анти-австрийская Франкфуртская Лига.
* 5 июня 1744 — заключён договор с [[Королевство Франция|Францией]] о поддержке Франкфуртской Лиги.
* 8 января 1745 года — заключён [[Варшавский договор (1745)|Варшавский договор]].
* [[4 июня]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Казале]] (Италия), поражение Сардинии (австрийского союзника) от франко-испанской коалиции, сблизившейся с Пруссией.
* [[30 сентября]] [[1745 год]]а — [[Битва при Зооре]], победа Пруссии.
* [[15 декабря]] [[1745 год]]а — [[Битва под Кессельсдорфом]], победа Пруссии.
* [[25 декабря]] [[1745 год]]а — в городе [[Дрезден]]е, Пруссия и Австрия, а также [[Пруссия]] и [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] заключили так называемый [[Дрезденский мирный договор|Дрезденский мир 1745 года]]. Подтверждены статьи [[Бреславльский мир|Бреславльского договора 1742 года]], по которому Фридрих признавал мужа Марии Терезии ([[Франц I]] (Лотарингский)) [[император]]ом римским.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>em17sl2okmymgi0w7v7oedid2xoyvmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125840</id>
      <parentid>125839</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T19:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Важнейшие события и сражения */</comment>
      <origin>125840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29588" sha1="f11k4fziya53lijz1sjz4b1mwylklld" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезден кесамат ==
Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм [[Прагматик санкция (1713)|Прагматик санкциягъа]] разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында  [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

==Эм магъаналы болуула эм сермешиуле ==
* 22 май 1744 джыл — Австриягъа къаршчы Франкфурт Лига къурулады.
* 5 июнь 1744 — [[Франция короллукъ|Франция]] бла Франкфурт Лигагъа дагъанны юсюнден келишиуге къол салынады.
* 8 январь 1745 джыл — [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесаматха къол салынады]].
* [[4 июнь]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 джыл]] — [[Казаледе сермешиу]] (Италия), Австрия джанлы Сардинияны, Пруссия бла шох болгъан француз-испан коалиция джанындан хорланыуу.
* [[30 сентябрь]] [[1745 джыл]] — [[Зоорда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[15 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Кессельсдорфда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[25 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Дрезден]]де, Австрия, [[Пруссия]] эм [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол саладыла. [[Бреславль мамырлыкъ|1742 джылны Бреславль кесаматыны]] статьялары да бегитиледиле, алагъа кёре Фридрих Мария Терезияны эрин Сыйлы Рим империяны императору болуб таныйды.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Источники ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{Нп3|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>f11k4fziya53lijz1sjz4b1mwylklld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125841</id>
      <parentid>125840</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T19:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <comment>/* Источники */</comment>
      <origin>125841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29613" sha1="8sgowtgy52kkoceed3l3b2lbcc6lw4l" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезден кесамат ==
Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм [[Прагматик санкция (1713)|Прагматик санкциягъа]] разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында  [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

==Эм магъаналы болуула эм сермешиуле ==
* 22 май 1744 джыл — Австриягъа къаршчы Франкфурт Лига къурулады.
* 5 июнь 1744 — [[Франция короллукъ|Франция]] бла Франкфурт Лигагъа дагъанны юсюнден келишиуге къол салынады.
* 8 январь 1745 джыл — [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесаматха къол салынады]].
* [[4 июнь]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 джыл]] — [[Казаледе сермешиу]] (Италия), Австрия джанлы Сардинияны, Пруссия бла шох болгъан француз-испан коалиция джанындан хорланыуу.
* [[30 сентябрь]] [[1745 джыл]] — [[Зоорда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[15 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Кессельсдорфда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[25 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Дрезден]]де, Австрия, [[Пруссия]] эм [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол саладыла. [[Бреславль мамырлыкъ|1742 джылны Бреславль кесаматыны]] статьялары да бегитиледиле, алагъа кёре Фридрих Мария Терезияны эрин Сыйлы Рим империяны императору болуб таныйды.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
{{refbegin|2}}
* {{Китаб |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{кёчюрюлмегенди|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Войны XVIII века]]
[[Категория:Конфликты 1744 года]]
[[Категория:Конфликты 1745 года]]
[[Категория:Войны Австрии]]
[[Категория:Войны Пруссии]]
[[Категория:Войны Саксонии]]
[[Категория:Война за австрийское наследство]]
[[Категория:История Силезии]]
[[Категория:События 16 августа]]
[[Категория:События 25 декабря]]
[[Категория:Август 1744 года]]
[[Категория:Декабрь 1745 года]]</text>
      <sha1>8sgowtgy52kkoceed3l3b2lbcc6lw4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125842</id>
      <parentid>125841</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T19:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Къарачайлы</username>
        <id>96</id>
      </contributor>
      <origin>125842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29143" sha1="59iudz4f23a39o3yyfbsr5qp9triity" xml:space="preserve">{{Къазауат|конфликт=Экинчи Силез уруш (1744-45)|кесеги=[[Австрияны тахты ючюн кюреш]]. [[Силез урушла]]|сурат=
[[Файл:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|300 px]]|башлыкъ=[[Гогенфридбергде сермешиу]]
|датасы=[[16 август]] [[1744 джыл|1744]] — [[25 декабрь]] [[1745 джыл]]|джери=[[Богемия короллукъ|Богемия]], [[Силезия (провинция)|Силезия]], [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония]]|чуруму=Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы|эсеби=Пруссияны хорламы: [[Дрезден мамырлыкъ кесамат|Дрезден мамырлыкъ]]|къаршчы1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Пруссия (короллукъ)|Пруссия короллукъ]]   |къаршчы2={{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Сыйлы Рим империя]] ([[Габсбург монархия]])&lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Саксония (курфюрстлукъ)|Саксония курфюрстлюк]]|командир1={{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[II Фридрих (Пруссияны королу)|II Фридрих]] &lt;br&gt;
{{Пруссияны байрагъы (1701-1750)|22px}} [[Леопольд I (Ангальт-Дессауну бийи)|Леопольд Ангальт-Дессаучу]]|командир2= {{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Мария Терезия]]  &lt;br&gt;
{{Сыйлы Рим империяны байрагъы|22px}} [[Карл Александр, Лотаринг бий|Карл Лотарингиячы]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[III Август|III Фридрих Август]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[II Иоганн Адольф (Саксен-Вейсенфелчи герцог)|Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи]] &lt;br&gt;
{{Байракъ|Саксония (курфюрстлукъ)}} [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовский]]}}

'''Экинчи Селиз уруш''' ({{lang-de|Zweiter Schlesischer Krieg}}) — [[Силез урушла]]ны ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал [[Пруссия (короллукъ)|Пруссии]] бла [[Габсбург монархия|Австрия]] бири-бирлерине болгъандыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Силезские войны}}&lt;/ref&gt;. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген [[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] Пруссиялы эм [[Мария-Терезия]] Австриялы болгъандыла.

[[Биринчи Силез уруш]]дан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, [[Мария Терезия]]ны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында [[Бавар курфюрстлукъ|Бавария]] бла, [[Швеция]] бла, [[Гессен-Кассель]] эм [[Курпфальц]] бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император Карл Альбрехтни]] тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге [[Франция короллукъ|Франция]] бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб [[Австриячы Нидерландла]]гъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесамат]] бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, [[Уллу Британия]]ны, [[Ганновер (короллукъ)|Ганноверни]], [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксонияны]] эм [[Голланд Республика]]ны арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур [[Габсбургская монархия]]ны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю [[III Август|II Фридрих Август]] «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа  борчланнганды&lt;ref&gt;Carlyle, Thomas. &quot;Chapter XII.&quot; In ''The Works of Thomas Carlyle'', 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.&lt;/ref&gt;.Австрияны джанында [[Сардин короллукъ|Сардиния]] да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия [[Силезия|Силезияны]] кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

== Урушну башланыуу ==
[[II Фридрих Уллу|II Фридрих]] [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карлны]] властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда [[Рейн]]ден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы [[Богемия]]гъа киреди.[[1744 джыл]]ны [[11 сентябрь|11 сентябрында]] [[Прага]] къуршоугъа тюшеди, [[16 сентябрь|16 сентябрда]] уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot;&gt;Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman &amp; Hall, 1864a. — Vol. IV.&lt;/ref&gt;.

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император [[VII Карл (Сыйлы Рим империяны императору)|император VII Карл]] ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни [[Пфаффенхофенде сермешиу]]де къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt; Бу дженгилиуден сора [[III Максимилиан ( Баварияны курфюрстю)|III Максимилиан Иосиф]], Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде [[Фюссен мамырлыкъ|Фюссен кесамат]] бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

== 1745 джылны ортасы ==
Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда [[I Леопольд (Ангальт-Дессауну бийи)|I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи]], саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле [[Крконоше]] сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан [[Гогенфридбергде сермешиу]]де Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да [[Эльба (суу)|Эльбаны]] эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;. Уллу Британияны, кесини ичинде [[Якобитлени 1745 джылда аякъланыулары|якобитлени аякъланыуларына]] эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда [[I Франц Стефан|Франц Стефан Лотарингиячы]] I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди,  [[Зоорда сермешиу]]де прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

==1745 джылны компаниясыны битиую ==
Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан [[Лужица]] таба, саксон аскерни ёзеги уа [[Рутовский, Фридрих Август|Фридрих Август Рутовскийни]] башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу [[Хеннерсдорфда сермешиу|сермешиу]] бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб [[Кессельсдорфда сермешиу]]де къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди&lt;ref name=&quot;Second Silesian War&quot; /&gt;.

== Дрезден кесамат ==
Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм [[Прагматик санкция (1713)|Прагматик санкциягъа]] разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында  [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

==Эм магъаналы болуула эм сермешиуле ==
* 22 май 1744 джыл — Австриягъа къаршчы Франкфурт Лига къурулады.
* 5 июнь 1744 — [[Франция короллукъ|Франция]] бла Франкфурт Лигагъа дагъанны юсюнден келишиуге къол салынады.
* 8 январь 1745 джыл — [[Варшава кесамат (1745)|Варшава кесаматха къол салынады]].
* [[4 июнь]] [[1745 год]]а — [[Битва при Гогенфридберге]], поражение австрийцев.
* [[15 сентября]] [[1745 джыл]] — [[Казаледе сермешиу]] (Италия), Австрия джанлы Сардинияны, Пруссия бла шох болгъан француз-испан коалиция джанындан хорланыуу.
* [[30 сентябрь]] [[1745 джыл]] — [[Зоорда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[15 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Кессельсдорфда сермешиу]], Пруссияны хорламы.
* [[25 декабрь]] [[1745 джыл]] — [[Дрезден]]де, Австрия, [[Пруссия]] эм [[Саксония (курфюрстлюк)|Саксония]] [[Дрезден мамырлыкъ кесамат]]ха къол саладыла. [[Бреславль мамырлыкъ|1742 джылны Бреславль кесаматыны]] статьялары да бегитиледиле, алагъа кёре Фридрих Мария Терезияны эрин Сыйлы Рим империяны императору болуб таныйды.

== Белгиле ==
{{Белгиле}}

== Къайнакъла ==
{{refbegin|2}}
* {{Китаб |заглавие=Frederick the Great: The Magnificent Enigma |издательство={{кёчюрюлмегенди|Ticknor and Fields}} |место=New York |год=1986 |ссылка=https://books.google.com/books/about/Frederick_the_Great.html?id=VhtoAAAAMAAJ |isbn=978-0-89919-352-6 |ref=Robert |язык=en |автор={{Нп3|Robert B. Asprey|Asprey, Robert B.|en|Robert B. Asprey}}}}
* {{книга |заглавие=European International Relations 1648–1815 |год=2002 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место=London |isbn=978-0-333-96450-7 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0PwnBQAAQBAJ |ref=Jeremy |язык=en |автор=[[Блэк, Джереми|Black, Jeremy]]}}
* {{книга |год=1993 |заглавие=The War of the Austrian Succession |ссылка=https://archive.org/details/warofaustriansuc0000brow_i3a0 |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press]] |isbn=978-0-312-09483-6 |ref=Reed |автор={{Нп3|Reed Browning|Browning, Reed|en|Reed Browning}} }}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862a |том=III |заглавие=Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA399 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=[[Thomas Carlyle|Carlyle, Thomas]]}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1862b |том=III |заглавие=Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=Y-VTAAAAcAAJ&amp;pg=PA589 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864a |том=IV |заглавие=Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA1 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |издание=History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great |год=1864b |том=IV |заглавие=Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756 |издательство=[[Chapman &amp; Hall]] |место=London |ссылка=https://books.google.com/books?id=p5ZkJQeYlk0C&amp;pg=PA233 |oclc=1045538020 |язык=en |автор=Carlyle, Thomas}}
* {{книга |заглавие=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 |год=2006 |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |место=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03196-8 |ссылка=https://books.google.com/books?id=FGYsAAAAYAAJ |ref=Christopher |язык=en |автор={{Нп3|Christopher Clark|Clark, Christopher|en|Christopher Clark}}}}
* {{книга |заглавие=The Standard History of the World, by Great Historians |том=Volume 5 |издательство=University Society |место=New York |год=1914 |ссылка=https://books.google.com/books?id=855IAQAAMAAJ&amp;pg=PA3100 |oclc=867881191 |ref=Clifford |язык=en |автор=Clifford, John Herbert}}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: King of Prussia |место=London |издательство=[[Лейн, Аллен|Allen Lane]] |год=2000 |isbn=978-0-7139-9377-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sR5oAAAAMAAJ |ref=David |автор={{Нп3|David Fraser (British Army officer)|Fraser, David|en|David Fraser (British Army officer)}} }}
* {{книга |заглавие=A History of Modern Germany: 1648–1840 |издательство=[[Princeton University Press]] |место=Princeton, New Jersey |год=1982 |isbn=978-0-691-00796-0 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC |ref=Holborn |автор=Holborn, Hajo }}
* {{книга |заглавие=Frederick the Great: A Military History |ссылка=https://books.google.com/books?id=WvpiFTmWnaQC |издательство={{Нп3|Pen and Sword Books|Frontline Books|en|Pen and Sword Books}} |место=Barnsley, England |isbn=978-1-78303-479-6 |ref=Showalter |автор=Showalter, Dennis E. |год=2012 }}
* {{книга |заглавие=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire |издательство=[[Basic Books]] |место=New York |год=2009 |isbn=978-0-465-01332-6 |ссылка=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |ref=Simms |язык=en |автор=Simms, Brendan}}
{{refend}}
* {{статья|заглавие=New Views on the Silesian Wars|издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History|en|The Journal of Military History}}|том=69|номер=2|страницы=521—534|doi=10.1353/jmh.2005.0077|ref=Browning|автор=Browning, Reed|месяц=4|год=2005|язык=en|тип=journal}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Къазауатла]]
[[Категория:Австрияны тарихи]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Германияны тарихи]]</text>
      <sha1>59iudz4f23a39o3yyfbsr5qp9triity</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сюннилик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19441</id>
    <revision>
      <id>125848</id>
      <parentid>125709</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T09:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tawlu</username>
        <id>10637</id>
      </contributor>
      <comment>#article-section-source-editor</comment>
      <origin>125848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="34mtzxm44psp44q2hmcpsgel6lzsltf" xml:space="preserve">{{Редирект|Суннизм}}
[[Файл:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|мини]]
{{Ислам}}
'''Ахлюсюннет уа джамагъат''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَة''') - дунияда эм уллу [[Ислам|муслиман]] джамагъатды.
==Белгиле==
[[Категория: Ислам]]
[[Категория: Дин]]</text>
      <sha1>34mtzxm44psp44q2hmcpsgel6lzsltf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлз Дауэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19453</id>
    <revision>
      <id>125808</id>
      <parentid>125763</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T13:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2015" sha1="s93thmf5hmn3ehblbh09g8u7e49hayj" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=Калвин Кулидж|Вице-президент башланнганы=1925 джылны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=1929 джылны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=Калвин Кулидж|Вице-президент эндиги=Чарлз Кёртис|Дини=конгрегационализмлик|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=Каро Дауэс|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, Мариетта, [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, Эванстон, [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>s93thmf5hmn3ehblbh09g8u7e49hayj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125809</id>
      <parentid>125808</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T13:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2319" sha1="0ynllgwa5n0mm1656zhijdbq71winz2" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=Калвин Кулидж|Вице-президент башланнганы=1925 джылны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=1929 джылны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=Калвин Кулидж|Вице-президент эндиги=Чарлз Кёртис|Дини=конгрегационализмлик|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=Каро Дауэс|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс|Туугъан кюню=1865 джылны 27 августда|Ёлген кюню=1951 джылны 23 апрелде|Ёлген джери=Эванстон, Иллинойс|Туугъан джери=Мариетта, Огайо}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, [[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>0ynllgwa5n0mm1656zhijdbq71winz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125810</id>
      <parentid>125809</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T13:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="9y5tyy8km7yetiov6rkz9hbqpov45dg" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент башланнганы=[[1925 джыл]]ны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=[[1929 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент эндиги=[[Чарлз Кёртис]]|Дини=[[конгрегационализмлик]]|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=[[Каро Дауэс]]|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс|Туугъан кюню=[[1865 джыл]]ны 27 августда|Ёлген кюню=[[1951 джыл]]ны 23 апрелде|Ёлген джери=[[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], Иллинойс|Туугъан джери=[[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], Огайо|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, [[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>9y5tyy8km7yetiov6rkz9hbqpov45dg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125811</id>
      <parentid>125810</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T13:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2825" sha1="nf6odcm5m3e7ib8984auopwwnpm0rny" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент башланнганы=[[1925 джыл]]ны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=[[1929 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=бош къуллукъ &lt;br&gt;[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент эндиги=[[Чарлз Кёртис]]|Дини=[[конгрегационализмлик]]|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=[[Каро Дауэс]]|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс|Туугъан кюню=[[1865 джыл]]ны 27 августда|Ёлген кюню=[[1951 джыл]]ны 23 апрелде|Ёлген джери=[[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], Иллинойс|Туугъан джери=[[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], Огайо|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Окъуу=[[Мариетта колледж]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университетни правону школасы]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университет]]|Саугъалары=Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясы}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, [[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>nf6odcm5m3e7ib8984auopwwnpm0rny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125815</id>
      <parentid>125811</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2860" sha1="14jczmt42s44qc3kzth5bwixavkpknt" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент башланнганы=[[1925 джыл]]ны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=[[1929 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=бош къуллукъ &lt;br&gt;[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент эндиги=[[Чарлз Кёртис]]|Дини=[[конгрегационализмлик]]|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=[[Каро Дауэс]]|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс|Туугъан кюню=[[1865 джыл]]ны 27 августда|Ёлген кюню=[[1951 джыл]]ны 23 апрелде|Ёлген джери=[[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], {{Байракъландырыу|Иллинойс}}|Туугъан джери=[[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], Огайо|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Окъуу=[[Мариетта колледж]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университетни правону школасы]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университет]]|Саугъалары=Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясы}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, [[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>14jczmt42s44qc3kzth5bwixavkpknt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125816</id>
      <parentid>125815</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="38sivoviznmiz2ik62iqcbty0gyqp91" xml:space="preserve">{{АБШ-ны кърал къуллукъчу|Аты=Чарльз Гейтс Дауэс|Оригинал аты=Charles Gates Dawes|Сурат=Chas G Dawes-H&amp;E.jpg|Вице-президент номери=30|Президент=[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент башланнганы=[[1925 джыл]]ны 4 мартдан|Вице-президент аягъы=[[1929 джыл]]ны 4 мартгъа|Вице-президент алдагъы=бош къуллукъ &lt;br&gt;[[Калвин Кулидж]]|Вице-президент эндиги=[[Чарлз Кёртис]]|Дини=[[конгрегационализмлик]]|Къол салыу=Charles G Dawes Signature.svg|викигёзен=Charles Dawes|Юйдеги=[[Каро Дауэс]]|Сабийлери=Кэролин Дауэс Эриксон эм Дана МакКатчен Дауэс|Туугъан кюню=[[1865 джыл]]ны 27 августда|Ёлген кюню=[[1951 джыл]]ны 23 апрелде|Ёлген джери=[[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], {{Байракъландырыу|Иллинойс}}|Туугъан джери=[[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], {{Байракъландырыу|Огайо}}|Партиясы=[[Республикан партия (АБШ)|Республикан партия]]|Окъуу=[[Мариетта колледж]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университетни правону школасы]]&lt;br&gt; [[Цинциннати университет]]|Саугъалары=Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясы}}

'''Чарлз Гейтс Дауэс''' ({{lang-en|Charles Gates Dawes}}; туугъаны [[1865 джыл|1865 джылны]] 27 августда, [[Мариетта (Огайо)|Мариетта]], [[Огайо]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1951 джыл|1951 джылны]] 23 апрелде, [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]], [[Иллинойс]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, аскерчи эмда сатуу алуу ишчи, [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партиядан]] 30-чю (1925—1929) [[АБШ-ны президенти|АБШ-ны]] [[АБШ-ны президенти|вице-президенти]]. 1925 джылны Мамырлыкъ ючюн [[Нобелни премиясы|Нобелни премиясыны]] лауреаты.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны вице-президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны вице-президентлери]]
[[Категория:Чарлз Дауэс]]
[[Категория:Республикан партияны членлери]]</text>
      <sha1>38sivoviznmiz2ik62iqcbty0gyqp91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франклин Пирс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19460</id>
    <revision>
      <id>125818</id>
      <timestamp>2026-08-18T14:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{АБШ-ны президенти|Аты=Франклин Пирс|Оригинал аты=Franklin Pierce|Номери=14|Сурат=Franklin Pierce.jpg|Суратны суратлауу=1855–1865 джылланы арасында этилген сураты|Вице-президент=(1853) [[Уильям Кинг]] (1853—1857) бош къуллукъ|Алдагъы=[[Миллард Филлмор]]|Эндиги=[[Джеймс Бьюкенен]]|Башла...'</comment>
      <origin>125818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="4ekk1xwsvgx2cgd1fbwg9k7mq6gpadp" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Франклин Пирс|Оригинал аты=Franklin Pierce|Номери=14|Сурат=Franklin Pierce.jpg|Суратны суратлауу=1855–1865 джылланы арасында этилген сураты|Вице-президент=(1853) [[Уильям Кинг]]
(1853—1857) бош къуллукъ|Алдагъы=[[Миллард Филлмор]]|Эндиги=[[Джеймс Бьюкенен]]|Башланнганы=[[1853 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1857 джыл]]ны 4 мартгъа|Туугъан кюню=[[1804 джыл]]ны 23 ноябрда|Ёлген кюню=[[1868 джыл]]ны 8 октябрда|Туугъан джери=[[Хилсборо]], {{Байракъландырыу|Нью-Гэмпшир}}|Къол салыу=Franklin Pierce Signature2.svg|Юйдеги=[[Джейн Пирс]]|викигёзен=Franklin Pierce|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]}}

'''Франклин Пирс''' ({{lang-en|Franklin Pierce}}''Franklin Pierce''; туугъаны [[1804 джыл|1804 джылны]] 23 ноябрда, Хилсборо, [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1868 джыл|1868 джылны]] 8 октябрда, [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]], [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал, политика эм аскер къуллукъчу, бригада енерал, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 14-чю [[АБШ-ны президенти]] (1853—1857), къул тутгъаны джакъчысы, биринчи XIX ёмюрде туугъан президент. АБШ-ны 43-чю президенти [[Джордж Буш (кичи)|Джордж Бушну]] анасыны джанындан узакъ джууугъу.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}</text>
      <sha1>4ekk1xwsvgx2cgd1fbwg9k7mq6gpadp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125819</id>
      <parentid>125818</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <origin>125819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="4xie037hlduakufvy5fl85dpl8edvy5" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Франклин Пирс|Оригинал аты=Franklin Pierce|Номери=14|Сурат=Franklin Pierce.jpg|Суратны суратлауу=1855–1865 джылланы арасында этилген сураты|Вице-президент=(1853) [[Уильям Кинг]]&lt;br&gt; (1853—1857) бош къуллукъ|Алдагъы=[[Миллард Филлмор]]|Эндиги=[[Джеймс Бьюкенен]]|Башланнганы=[[1853 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1857 джыл]]ны 4 мартгъа|Туугъан кюню=[[1804 джыл]]ны 23 ноябрда|Ёлген кюню=[[1868 джыл]]ны 8 октябрда|Туугъан джери=[[Хилсборо (Нью-Гэмпшир)|Хилсборо]], {{Байракъландырыу|Нью-Гэмпшир}}|Къол салыу=Franklin Pierce Signature2.svg|Юйдеги=[[Джейн Пирс]]|викигёзен=Franklin Pierce|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Сабийлери=Франклин Пирс (кичи), Франк Роберт Пирс, Бенджамин Пирс|Дини=англиканлыкъ (Епископал клиса)|Окъуу=[[Боудин-колледж]]&lt;br&gt; Нортгемптонну праваны школасы&lt;br&gt; [[Эксетерде Филлипсны академиясы]]}}

'''Франклин Пирс''' ({{lang-en|Franklin Pierce}}; туугъаны [[1804 джыл|1804 джылны]] 23 ноябрда, [[Хилсборо (Нью-Гэмпшир)|Хилсборо]], [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1868 джыл|1868 джылны]] 8 октябрда, [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]], [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал, политика эм аскер къуллукъчу, бригада енерал, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 14-чю [[АБШ-ны президенти]] (1853—1857), къул тутгъаны джакъчысы, биринчи XIX ёмюрде туугъан президент. АБШ-ны 43-чю президенти [[Джордж Буш (кичи)|Джордж Бушну]] анасыны джанындан узакъ джууугъу.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}</text>
      <sha1>4xie037hlduakufvy5fl85dpl8edvy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>125820</id>
      <parentid>125819</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T14:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгиле */</comment>
      <origin>125820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="48uztk25i9oa4pk0m8czmr1maz0pyw8" xml:space="preserve">{{АБШ-ны президенти|Аты=Франклин Пирс|Оригинал аты=Franklin Pierce|Номери=14|Сурат=Franklin Pierce.jpg|Суратны суратлауу=1855–1865 джылланы арасында этилген сураты|Вице-президент=(1853) [[Уильям Кинг]]&lt;br&gt; (1853—1857) бош къуллукъ|Алдагъы=[[Миллард Филлмор]]|Эндиги=[[Джеймс Бьюкенен]]|Башланнганы=[[1853 джыл]]ны 4 мартдан|Аягъы=[[1857 джыл]]ны 4 мартгъа|Туугъан кюню=[[1804 джыл]]ны 23 ноябрда|Ёлген кюню=[[1868 джыл]]ны 8 октябрда|Туугъан джери=[[Хилсборо (Нью-Гэмпшир)|Хилсборо]], {{Байракъландырыу|Нью-Гэмпшир}}|Къол салыу=Franklin Pierce Signature2.svg|Юйдеги=[[Джейн Пирс]]|викигёзен=Franklin Pierce|Партиясы=[[Демократ партия (АБШ)|Демократ партия]]|Сабийлери=Франклин Пирс (кичи), Франк Роберт Пирс, Бенджамин Пирс|Дини=англиканлыкъ (Епископал клиса)|Окъуу=[[Боудин-колледж]]&lt;br&gt; Нортгемптонну праваны школасы&lt;br&gt; [[Эксетерде Филлипсны академиясы]]}}

'''Франклин Пирс''' ({{lang-en|Franklin Pierce}}; туугъаны [[1804 джыл|1804 джылны]] 23 ноябрда, [[Хилсборо (Нью-Гэмпшир)|Хилсборо]], [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]] — ёлгени [[1868 джыл|1868 джылны]] 8 октябрда, [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]], [[Нью-Гэмпшир]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]) — американ кърал, политика эм аскер къуллукъчу, бригада енерал, [[Демократ партия (АБШ)|Демократ партиядан]] 14-чю [[АБШ-ны президенти]] (1853—1857), къул тутгъаны джакъчысы, биринчи XIX ёмюрде туугъан президент. АБШ-ны 43-чю президенти [[Джордж Буш (кичи)|Джордж Бушну]] анасыны джанындан узакъ джууугъу.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}
[[Категория:АБШ-ны президентлери]]
[[Категория:Франклин Пирс]]
[[Категория:Демократ партияны членлери]]</text>
      <sha1>48uztk25i9oa4pk0m8czmr1maz0pyw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Франклин Пирс</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19461</id>
    <revision>
      <id>125821</id>
      <timestamp>2026-08-18T14:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]]'</comment>
      <origin>125821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="82phafnbc105gxmbk0dfe23w6dii166" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Категория:АБШ-ны президентлени кёре категорияла]]</text>
      <sha1>82phafnbc105gxmbk0dfe23w6dii166</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ороско Маэстре, Рафаэль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19462</id>
    <redirect title="Рафаэль Ороско Маэстре" />
    <revision>
      <id>125851</id>
      <timestamp>2026-08-19T11:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>DarqaviPalladin, [[Ороско Маэстре, Рафаэль]] бетни атын [[Рафаэль Ороско Маэстре]] деб тюрлендирди</comment>
      <origin>125851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="23cq47qspb2yeu6a1pkgs6bawodwopf" xml:space="preserve">#джибериу [[Рафаэль Ороско Маэстре]]</text>
      <sha1>23cq47qspb2yeu6a1pkgs6bawodwopf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миллард Филлмор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19463</id>
    <revision>
      <id>125853</id>
      <timestamp>2026-08-19T11:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DarqaviPalladin</username>
        <id>4737</id>
      </contributor>
      <comment>Бет къуралды: ''''Миллард Филлмор''' ({{lang-en|Millard Fillmore}}''Millard Fillmore''; туугъаны 1800 джылны 7 январда, Саммерхилл, штат Нью-Йорк, АБШ — ёлгени 1874 джылны 8 мартда, Буффало, штат Нью-Йорк, АБШ) — американский политический и государственный деятель; тринадцатый президент США (1850—1853), дв...'</comment>
      <origin>125853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1027" sha1="e00xyu3v4nr67aofkc3mupfgt2cma39" xml:space="preserve">'''Миллард Филлмор''' ({{lang-en|Millard Fillmore}}''Millard Fillmore''; туугъаны 1800 джылны 7 январда, Саммерхилл, штат Нью-Йорк, АБШ — ёлгени 1874 джылны 8 мартда, Буффало, штат Нью-Йорк, АБШ) — американский политический и государственный деятель; тринадцатый президент США (1850—1853), двенадцатый вице-президент США (1849—1850). Последний президент от партии Вигов США (а не от Демократической или Республиканской партий) и второй, занявший пост вследствие смерти предшественника. Затем дважды баллотировался в президенты самостоятельно, но оба раза неудачно.

== Белгиле ==
{{АБШ-ны президентлери}}</text>
      <sha1>e00xyu3v4nr67aofkc3mupfgt2cma39</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>