Wikipiidia kuswiki https://kus.wikipedia.org/wiki/Zug_lakir MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Miidia Lakir kanɛ bɛ di kɔn Sɔnsʋg zin'ig Tʋmtʋm Tʋmtʋm sɔnsʋg zin'ig Wikipiidia Wikipiidia sɔnsʋg zin'ig Faal Faal sɔnsʋg zin'ig MiidiaWiki MiidiaWiki sɔnsʋg zin'ig Tɛmpilet Tɛmpilet sɔnsʋg zin'ig Sʋŋir zin'ig Sʋŋir sɔnsʋg zin'ig Bɛn Bɛn sɔnsʋg zin'ig TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Tʋmtʋm:James500 2 2279 18153 18143 2026-04-30T17:16:13Z James500 1118 Remove template 18153 wikitext text/x-wiki {{#babel:en}} [[en:User:James500]] eu13so1xoub6xvcjld6yea9o5qsrodx Kwame Asare 0 2283 18154 2026-05-01T01:38:25Z ~2026-26411-38 1139 Created page with "Kwame Asare, ka bɛdigʋ mi’I o ye Jacob Sam (1903 bɛ Cape Coast – 19650s), onɛ da an ninkanɛ nɔk na’asala’adi nwɛ’ yʋ’ʋma yiiga bɛ Ghana kpɛla nɛ onɛ nɔk duunris nwɛ’ yʋ’ʋma yiiga. O vʋm nɛ o tʋʋma O da anɛ onɛ nyɛɛn salima maan la’avɛnla. O da duoe keŋ Kumasi maal yʋ’ʋma zuorʋg ka ba an nidib atan’ bɛ Kumasi. Liberia dim daʋ kanɛ da tʋm kuomin la da pa’al o duunriŋa nwɛ’ɛb. on ka sɔ’ wʋsa mi’I o ye o..." 18154 wikitext text/x-wiki Kwame Asare, ka bɛdigʋ mi’I o ye Jacob Sam (1903 bɛ Cape Coast – 19650s), onɛ da an ninkanɛ nɔk na’asala’adi nwɛ’ yʋ’ʋma yiiga bɛ Ghana kpɛla nɛ onɛ nɔk duunris nwɛ’ yʋ’ʋma yiiga. O vʋm nɛ o tʋʋma O da anɛ onɛ nyɛɛn salima maan la’avɛnla. O da duoe keŋ Kumasi maal yʋ’ʋma zuorʋg ka ba an nidib atan’ bɛ Kumasi. Liberia dim daʋ kanɛ da tʋm kuomin la da pa’al o duunriŋa nwɛ’ɛb. on ka sɔ’ wʋsa mi’I o ye onɛ nɔk nasaala’adi nwɛ’ yʋ’ʋma yiiga bɛ Ghana kpɛla ka yʋ’ʋma la yʋ’ʋr an “Yaa Amponsah”. 1928 ni, Zonophone dinɛ bɛ London’s Kingsway Hall EZ gban’ab bɛdigʋ, o da yʋ’ʋmya ka gban’ae duunriŋ nɛ lʋmis la yʋ’ʋma ka di an sʋm nɛ o sɛnligir nɛ nu’us la nɔkid duunriŋ la si’em la. O da keŋya nɛ o Kumasi zuanam banɛ nwɛ’ɛd yʋ’ʋma la, o da nwɛ’ɛnya nɛ duurinnwɛ’ɛd H. E. Binney nɛ lʋŋnwɛ’ɛd Kwah Kanta. “Kwanin” yʋ’ʋr la nii, o da gban’ yʋ’ʋma hali tʋʋg n bɛ JZ yʋ’ʋma bʋʋrin la. O yʋ’ʋma gban’abnam la 1928 la da anɛ bɛnɛ Fante pian’adnamin. Labaar la yi zin’isi’a: ac9l0ufpq5bjfd0nvf1gfb84dct25ok Burger-Highlife 0 2284 18155 2026-05-01T03:18:51Z Agurwin Isaac 48 I created a new article 18155 wikitext text/x-wiki '''Burger-Highlife'''  anɛ highlife yʋʋma buudkanɛ bɛ li kᴐn’ ka Ghana nimbanɛ bɛ Germany yʋʋm. Ba gᴐsi li ka li anɛ German yʋʋma zi’esim. Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980s) nam saŋa, reggae yʋʋma anɛ dinɛ da paamid paŋ hali dunia wʋsa ni ka mɛ nᴐbʋgid di buudi kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb ni di wa’abi an na’ana’ lla zug. Highlife yʋʋma anɛ dinɛ ka ba ɛɛnti nᴐki kpɛn’ɛs reggae yʋʋma ni, ka nimbanɛ bɛ Europe nɛ North America da nᴐŋi li yɛla hali saŋkan. Yʋʋma tʋsir, kᴐbiswai nɛ pisyᴐpᴐi (1970s) la naarib kaeŋ paae yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980) pin’iligin, Ghana nidib bɛdigʋ nwɛnɛ Seidu Mohammed nɛ sieba da yi keŋ tensieba lieb saam. Tɛmis la yinne kanɛ ka Ghana nidib da keŋ pamm anɛ Germany, ka ba bɛdigʋ da gban’e ye tɛmpʋʋs banɛ bɛ Berlin, Düsseldorf nɛ Hamburg ka ba liebi ba ya. Burger-Highlife da yinɛ Ghana yʋʋm-yʋʋmnib banɛ da la’as nɛ Germany dim yʋʋmid yʋʋma ka mɛ gᴐsid yʋʋma yɛla la. ba da maal yʋʋma la nɛ dᴐlis highlife, disco nɛ funk yʋʋma zi’esim. Ban da yi buudi nɛ malima kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb tɛmis ayi’ ni la kɛ ka yʋʋma la dᴐlis tɛmis ayi’ la suor ka mɛ pa’al nᴐᴐryinne. Nidib banɛ yi buudi nɛ malima banɛ an kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la, pʋdʋg pʋtɛnda, ya’am, ti’ir ka di dᴐlisi ani ka ba maal bʋnsaaŋ kanɛ mᴐr nyᴐᴐdi tis Ghana teŋgbaʋŋ nɛ Ghana nidib ban bɛ zin’isi’a wʋsa dunia ni. Ghana buudi malʋŋ nɛ ba bɛllim an si’em da nie yʋʋma la ni. Nimbanɛ da pin’il Burger Highlife sieba anɛ George Darko, Lee Dodou, Lumba Brothers, Rex Gyamfi nɛ Charles Amoah. == Gbanvɛɛnsa == 3478rbgxtr8cv7pp9pa27yl0mmmo2bd 18156 18155 2026-05-01T03:25:01Z Agurwin Isaac 48 I edited references 18156 wikitext text/x-wiki '''Burger-Highlife'''  anɛ highlife yʋʋma buudkanɛ bɛ li kᴐn’ ka Ghana nimbanɛ bɛ Germany yʋʋm. Ba gᴐsi li ka li anɛ German yʋʋma zi’esim. Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980s) nam saŋa, reggae yʋʋma anɛ dinɛ da paamid paŋ hali dunia wʋsa ni ka mɛ nᴐbʋgid di buudi kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb ni di wa’abi an na’ana’ lla zug. Highlife yʋʋma anɛ dinɛ ka ba ɛɛnti nᴐki kpɛn’ɛs reggae yʋʋma ni, ka nimbanɛ bɛ Europe nɛ North America da nᴐŋi li yɛla hali saŋkan. Yʋʋma tʋsir, kᴐbiswai nɛ pisyᴐpᴐi (1970s) la naarib kaeŋ paae yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980) pin’iligin, Ghana nidib bɛdigʋ nwɛnɛ Seidu Mohammed nɛ sieba da yi keŋ tensieba lieb saam. Tɛmis la yinne kanɛ ka Ghana nidib da keŋ pamm anɛ Germany, ka ba bɛdigʋ da gban’e ye tɛmpʋʋs banɛ bɛ Berlin, Düsseldorf nɛ Hamburg ka ba liebi ba ya. Burger-Highlife da yinɛ Ghana yʋʋm-yʋʋmnib banɛ da la’as nɛ Germany dim yʋʋmid yʋʋma ka mɛ gᴐsid yʋʋma yɛla la. ba da maal yʋʋma la nɛ dᴐlis highlife, disco nɛ funk yʋʋma zi’esim. Ban da yi buudi nɛ malima kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb tɛmis ayi’ ni la kɛ ka yʋʋma la dᴐlis tɛmis ayi’ la suor ka mɛ pa’al nᴐᴐryinne. Nidib banɛ yi buudi nɛ malima banɛ an kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la, pʋdʋg pʋtɛnda, ya’am, ti’ir ka di dᴐlisi ani ka ba maal bʋnsaaŋ kanɛ mᴐr nyᴐᴐdi tis Ghana teŋgbaʋŋ nɛ Ghana nidib ban bɛ zin’isi’a wʋsa dunia ni. [[Ghana]] buudi malʋŋ nɛ ba bɛllim an si’em da nie yʋʋma la ni. Nimbanɛ da pin’il Burger Highlife sieba anɛ George Darko,<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/BREAKING-Highlife-legend-George-Darko-is-dead-1922262 "Highlife legend George Darko is dead"]. ''GhanaWeb''. 2024-03-20. Retrieved 2024-03-21.</ref> Lee Dodou, Lumba Brothers, Rex Gyamfi nɛ Charles Amoah. == Gbanvɛɛnsa == o3zkyl25ifjhaptmt1abv2ohn6z781i 18157 18156 2026-05-01T03:28:11Z Agurwin Isaac 48 I added databox 18157 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1014887}} '''Burger-Highlife'''  anɛ highlife yʋʋma buudkanɛ bɛ li kᴐn’ ka Ghana nimbanɛ bɛ Germany yʋʋm. Ba gᴐsi li ka li anɛ German yʋʋma zi’esim. Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980s) nam saŋa, reggae yʋʋma anɛ dinɛ da paamid paŋ hali dunia wʋsa ni ka mɛ nᴐbʋgid di buudi kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb ni di wa’abi an na’ana’ lla zug. Highlife yʋʋma anɛ dinɛ ka ba ɛɛnti nᴐki kpɛn’ɛs reggae yʋʋma ni, ka nimbanɛ bɛ Europe nɛ North America da nᴐŋi li yɛla hali saŋkan. Yʋʋma tʋsir, kᴐbiswai nɛ pisyᴐpᴐi (1970s) la naarib kaeŋ paae yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisnii (1980) pin’iligin, Ghana nidib bɛdigʋ nwɛnɛ Seidu Mohammed nɛ sieba da yi keŋ tensieba lieb saam. Tɛmis la yinne kanɛ ka Ghana nidib da keŋ pamm anɛ Germany, ka ba bɛdigʋ da gban’e ye tɛmpʋʋs banɛ bɛ Berlin, Düsseldorf nɛ Hamburg ka ba liebi ba ya. Burger-Highlife da yinɛ Ghana yʋʋm-yʋʋmnib banɛ da la’as nɛ Germany dim yʋʋmid yʋʋma ka mɛ gᴐsid yʋʋma yɛla la. ba da maal yʋʋma la nɛ dᴐlis highlife, disco nɛ funk yʋʋma zi’esim. Ban da yi buudi nɛ malima kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb tɛmis ayi’ ni la kɛ ka yʋʋma la dᴐlis tɛmis ayi’ la suor ka mɛ pa’al nᴐᴐryinne. Nidib banɛ yi buudi nɛ malima banɛ an kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la, pʋdʋg pʋtɛnda, ya’am, ti’ir ka di dᴐlisi ani ka ba maal bʋnsaaŋ kanɛ mᴐr nyᴐᴐdi tis Ghana teŋgbaʋŋ nɛ Ghana nidib ban bɛ zin’isi’a wʋsa dunia ni. [[Ghana]] buudi malʋŋ nɛ ba bɛllim an si’em da nie yʋʋma la ni. Nimbanɛ da pin’il Burger Highlife sieba anɛ George Darko,<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/BREAKING-Highlife-legend-George-Darko-is-dead-1922262 "Highlife legend George Darko is dead"]. ''GhanaWeb''. 2024-03-20. Retrieved 2024-03-21.</ref> Lee Dodou, Lumba Brothers, Rex Gyamfi nɛ Charles Amoah. == Gbanvɛɛnsa == 7puj0livsagi6zssg1837lm5yls16gu Palm-Wine Music 0 2285 18158 2026-05-01T03:42:05Z Agurwin Isaac 48 I created a new article 18158 wikitext text/x-wiki '''Palm-Wine Music''' anɛ West African buudi nam la yʋʋmkpɛŋ kanɛ ka bba da yʋʋm bɛ coastal regions dinɛ yʋ’ʋn an Ghana, Sierra Leone, Liberia, nɛ Nigeria la nananna bɛ nineteenth century la ni. Yʋʋŋ la mᴐri din pin’il zin’isieba bɛdigʋ, amaa di anɛ yʋʋmkanɛ yi abɛ daam ni ka ba da mᴐrr gitai nam yi tensieba kena yʋʋmi li. Palm-wine yʋʋma anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ mi’ ye dinɛ an yʋʋma banɛ yʋ’ʋm bɛ bɛdigʋ nananna la ɛɛnbir. Di da nᴐbʋg Kru nimbanɛ bɛ Liberia nɛ Sierra Leone, ka da mᴐr Portuguese guitars banɛ ka nidib da mᴐri kpɛn’ aanrʋŋʋ ken’ teŋin la na, nwɛ’ɛd ka li mᴐr teŋin la kʋkuma nɛ kʋkᴐr dᴐlisid nɛ Trinidadian calypso maan sitai kanɛ an baanlim . Di da ɛɛnti paam paŋ tɛmpʋʋsin gaad din da ɛɛnti bɛ coastal areas la. Di yʋ’ʋn da paam yʋ’ʋr Sierra Leone yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar da yʋʋm yʋʋma la bɛ 1950 nɛ 1960 nam saŋa ka nan kpɛlim mᴐr yʋ’ʋr wala bi’ela. == Din yi zin’isi’a == Palm-wine yʋʋma la anɛ dinɛ ka ba da nᴐk daam, palm wine, dinɛ ka ba maali yi abɛ ku’om ya’a mi’ig ni, ka ba da nuudi li la’asʋg nam ni, zin’ibanɛ ka kʋdʋmin Africa nimbanɛ nwɛ’ɛd  gitai nam da nwɛ’ɛdi li. == Labakʋda == '''Palm-wine music''' da yinɛ nimbanɛ tʋm bɛ coastal areas la ni na, di kas-kas anɛ nimbanɛ da  kuod mᴐᴐg, banɛ da tʋm aanrimis tʋʋma, nɛ ziŋgban’adib. Zin’ikaŋa anɛ zin’ikanɛ ka ba da kpiisid dᴐlisid suoya atan’, ka ba da paam suori mᴐr la’apaala yi Europe kpɛn’ɛna. Ba da nwɛ’ɛd yʋʋma la bɛnɛ daam za’asin, zin’ikanɛ ka palm wine da bɛ, dᴐlisid yʋʋma la yʋ’ʋri an si’em la. Ba da nwɛ’ yʋʋŋ la dᴐlisid nimbanɛ yi West Africa dim sᴐnsʋg pʋʋgʋn, di anɛ nimbanɛ da bɛ Gulf of Guinea nᴐᴐrin. Gitai nwɛ’ɛb da kɛ ka yʋʋŋ la da widigi yi coastal paae inland areas, zin’ikanɛ ka ba da maligim maal tɛŋkpɛmis yʋʋma ka li an sʋ’ʋŋa. Palm-wine yʋʋma paasnɛ yʋʋmbanɛ da an yiiga yʋʋmbanɛ paam yʋ’ʋr bɛ West Africa ka. La’abanɛ pʋ tɛbisa nɛ la’abanɛ nyɛɛbi pʋ tᴐiya ka ba da nᴐki la’asi maal yʋʋŋ la. Di da yinɛ bʋnkaŋa ni ka gitai kanɛ nwɛ’ɛd nɛ nu’ubibis ayi’ la da nwɛnɛ ba mɛŋ wiig bɛɛ na’akpak la. Ba da ɛɛnti nwɛ’ɛd nɛ’ɛŋa nɛ syncopated 4/4 mita ni. === 1920–1940 nam saŋa === Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nam (1920s) saŋa, Kru nid yinne da pa’al Ghana highlife ninkanɛ nwɛ’ɛd gitai ka o yʋ’ʋr buon ye Kwame Asare (bɛɛ Jacob Sam). O Kumasi Trio da nwɛ’ ba yiiga highlife yʋʋma tis Zonophone bɛ London bɛnɛ yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nɛ anii (1928) la ni. Yʋʋma la da widigi yi titᴐndigin la paae tɛmpʋʋgin la, ka Akan wiikanɛ nwɛ’ɛd seperewa vuud la kpɛn’ di pʋʋgʋn ka di ktiaki lieb odonson bɛɛ Akan blues ka ba yʋ’ʋn da tiaki buoni li ye "Native Blues". His Master's Voice nɛ Parlophone Records da pʋdʋgi Akan blues la bɛ southern Ghana. Nɛ’ da naamnɛ 1930s nɛ 1940s la saŋa ka ba da la’as nɛ yʋʋm-yʋʋmnib nwɛnɛ Jacob Sam, Kwesi Pepera, Appianing, Kwame, Mireku, Osei Bonsu, Kwesi Menu, Kamkan nɛ Appiah Adjekum. Din da nᴐbʋgi paae di bɛn yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pistan’ (1930s) la ni la, nidib da da’ Native Blues nwɛnɛ Tusa kᴐbisyi’ (200,000) yʋʋm wʋsa ni ka da gu’oe ka di yinɛ World War II la yɛla. === 1950–1960 nam saŋa === Palm-wine yʋʋma da paam yʋ’ʋr ka di yinɛ Sierra Leone Creole yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar & His Maringa Band, onɛ da nwɛ’ yʋʋma la bɛdigʋ bɛ 1950s nɛ 1960s pin’ilʋgin. Soukous nɛ highlife da mᴐr tiakiri ken’ palm-wine yʋʋma ni na. La’anɛ nidibi nam mi’ di yɛla la, di pʋ lɛn an wʋʋ din da an si’em la ya’asa. Nidibbanɛ da paasi nwɛ’ɛd palm-wine yʋʋma la sieba anɛ Koo Nimo (onɛ ka ba buon ye Daniel Amponsah), S. E. Rogie, Abdul Tee-Jay nɛ Super Combo. Agya Koo Nimo anɛ Ghana yʋʋm-yʋʋm one yʋ’ʋri yi hali ka ba buon ye "King of Palm-wine music". The "Grandfather of Highlife", nwɛnɛ ban buon o si’em la da nᴐki o yʋʋma la pian’ o yɛla ka di tiak Ghana nidib nɛ West Africa nidib yʋʋma pʋʋgʋn. Ba da piinl o piini bɛ University of Education Winneba dinɛ bɛ Ghana. == Yʋʋma sitai nɛ zi’esim == '''Palm-wine music''' anɛ yʋʋmkanɛ ka ba ɛɛnti la’asi gilig gitai yʋʋm ka wa’ad. Di zi’esim la pʋ mᴐr kʋkuma yinne, mᴐrnɛ nu’ubibisi dᴐlisid, ka yʋʋmi gɛndigid. Yʋʋma la ɛɛnti pian’andnɛ sᴐlima yɛla, ninsaalib bɛllim, bɛɛ vʋm an si’em. Yʋʋŋ la anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ gban’e ye di anɛ Highlife yʋʋŋ. Highlife da pin’ili bɛnɛ anglophone West African centers twentieth century la pin’ilʋgin keŋ paae di tɛnsʋk. Palm-Wine daam la da mᴐr kpinnim nɛ highlife music, kas-kas anɛ di kʋkuma dᴐlisʋg nɛ gitai kanɛ ka ba mᴐri nwɛ’ɛd la. Na’asaala’ad ka ba mᴐri nwɛ’ɛdi tisid kpi’emnam ka ɛɛnti yɛɛ ba fusʋma din nar si’em ka "high life" la mᴐr malisim tisid nimbanɛ nyɛ di wʋsa. La’anɛ yʋʋŋ la yuolim nᴐk na’asaabinna nɛ la’asieba la, palm-wine music nwɛ’ɛb nan kpɛlim anɛ dinɛ kpɛn’ɛd nidib sunya ni. World War II saŋa la, soojia banɛ da bɛ Ghana la da tiak Highlife ka di yʋ’ʋn an tinamɛ nyɛtti li si’em zina la.   == Di tʋmmir zʋmaaŋ kaŋa ni == Palm-wine music, la’anɛ li tʋʋma da an si’em la, paam yʋ’ʋr dunia wʋsa ni nwɛnɛ highlife bɛɛ Africa yʋʋma yʋ’ʋn an si’em nananna la. Suosieba bɛ dᴐlisid buudi pian’ad kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la kɛ ka yʋʋŋ la paam yʋ’ʋr la, ka di yʋʋmsieba paam yʋ’ʋr bɛ francophone world gaad anglophone world la zin’isieba. Palm wine anɛ dinɛ kpɛlim paas Ghana yʋʋma buudi nam la wʋsa ni, ka nidib nwɛnɛ Agya Koo Nimo an banɛ yʋda dʋ ka di yinɛ tʋʋmkanɛ ka ba tʋm yʋʋma la tuon ken nɛ din kɛ ka yʋʋma la kuos Ghana tis tensieba ka di dᴐlisnɛ Koo Nimo's tʋʋma bɛ teŋ la ni. Nimbanɛ yuolim nwɛnɛ, Kyekyeku, tʋgʋs tuon nɛ palm-wine nɛ highlife malima nɛ din yʋ’ʋn an si’em. Kyekyeku da yᴐ’ᴐg suor ye bʋnnwɛ’ɛdsieba mɛ na nyaŋi nwɛ’ ka di ka’ organ nɛ piano ma’anɛ, ka ban ma’aa na kɛ ka nidib lieb dannuudib bɛ daam za’asin. O da pa’al ye suoya bɛ ka ba dᴐlisidi nwɛ’ɛd la’apaala banɛ ka ba mᴐri yi tensieba ka daaʋŋ kae, ka di sʋŋi maligim yalig Palm-Wine music. == Yʋʋm-yʋʋmnib == Nintita’ar yinne kanɛ da paas palm-wine yʋʋm-yʋʋmnib ni anɛ Kwabene Boa Amponsem, onɛ da yuolim tiaki o yʋ’ʋr ka di an Agya Koo Nimo, ka o tʋʋma yʋ’ʋm paasi sʋŋidi gu’ud buudi malima yʋʋma banɛ bɛ African la. Banɛ yuolim nwɛ’ yʋʋma la nwɛnɛ Kyekyeku nam paasi kɛ ka nidib maligim tien nidib palm-wine yʋʋma yɛla, ka yʋ’ʋn nᴐkid buudi malima yʋʋma gɛndigid na nananna yʋʋma nwɛ’ɛb. Kyekyeku dᴐlisdnɛ  walis (FM) nami da paae Ghana na la, ka da nwɛ’ɛd America dim, Na’asaayʋʋma kpansi gᴐs kpinnim banɛ bɛ ba sʋʋgʋn ka la’asi ba vuud nɛ naalʋg la. tiakir kaŋa kɛya ka nidib mᴐr bᴐᴐdim tis palm-wine yʋʋma. == Gbanvɛɛnsa == akb8v9ahn2g93ed4drcg7xixztz1a5c 18159 18158 2026-05-01T04:06:51Z Agurwin Isaac 48 I added links and references 18159 wikitext text/x-wiki '''Palm-Wine Music''' anɛ [[West Africa]] buudi nam la yʋʋmkpɛŋ kanɛ ka bba da yʋʋm bɛ coastal regions dinɛ yʋ’ʋn an [[Ghana]], Sierra Leone, Liberia, nɛ Nigeria la nananna bɛ nineteenth century la ni.<ref>Barz, Gregory (2001-01-20). [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/display/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051498 "Palm Wine"]</ref> Yʋʋŋ la mᴐri din pin’il zin’isieba bɛdigʋ, amaa di anɛ yʋʋmkanɛ yi abɛ daam ni ka ba da mᴐrr gitai nam yi tensieba kena yʋʋmi li. Palm-wine yʋʋma anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ mi’ ye dinɛ an yʋʋma banɛ yʋ’ʋm bɛ bɛdigʋ nananna la ɛɛnbir. Di da nᴐbʋg Kru nimbanɛ bɛ Liberia nɛ Sierra Leone, ka da mᴐr Portuguese guitars banɛ ka nidib da mᴐri kpɛn’ aanrʋŋʋ ken’ teŋin la na, nwɛ’ɛd ka li mᴐr teŋin la kʋkuma nɛ kʋkᴐr dᴐlisid nɛ Trinidadian calypso maan sitai kanɛ an baanlim.<ref>Barz, Gregory F. (2001). "Palm wine". ''[[:en:The_New_Grove_Dictionary_of_Music_and_Musicians#Grove_Music_Online_and_Oxford_Music_Online|Grove Music Online]]'' (8th ed.). [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press.]] [[:en:Doi_(identifier)|doi]][[doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.51498|:10.1093/gmo/9781561592630.article.51498]]. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-56159-263-0|<bdi>978-1-56159-263-0</bdi>.]]</ref><ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm "The story of Ghanaian highlife"]. 2004-09-28. [https://web.archive.org/web/20200323113136/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm Archived] from the original on 2020-03-23. Retrieved 2020-08-04.</ref> Di da ɛɛnti paam paŋ tɛmpʋʋsin gaad din da ɛɛnti bɛ coastal areas la.<ref name=":0">Collins, John (1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1017/S0261143000003524|10.1017/S0261143000003524]]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:162351116 162351116].</ref> Di yʋ’ʋn da paam yʋ’ʋr Sierra Leone yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar da yʋʋm yʋʋma la bɛ 1950 nɛ 1960 nam saŋa ka nan kpɛlim mᴐr yʋ’ʋr wala bi’ela.<ref name=":1">[http://musicxchange.ngo/blog/2019/12/22/koo-nimo-palmwine-music-and-storytelling "KOO NIMO: PALMWINE MUSIC AND STORYTELLING".] ''MusicXChange''. Retrieved 2020-08-04.</ref> == Din yi zin’isi’a == Palm-wine yʋʋma la anɛ dinɛ ka ba da nᴐk daam, palm wine, dinɛ ka ba maali yi abɛ [[Ku'om|ku’om]] ya’a mi’ig ni, ka ba da nuudi li la’asʋg nam ni, zin’ibanɛ ka kʋdʋmin [[Africa yɛla|Africa]] nimbanɛ nwɛ’ɛd  gitai nam da nwɛ’ɛdi li. == Labakʋda == '''Palm-wine music''' da yinɛ nimbanɛ tʋm bɛ coastal areas la ni na, di kas-kas anɛ nimbanɛ da  kuod mᴐᴐg, banɛ da tʋm aanrimis tʋʋma, nɛ ziŋgban’adib. Zin’ikaŋa anɛ zin’ikanɛ ka ba da kpiisid dᴐlisid suoya atan’, ka ba da paam suori mᴐr la’apaala yi Europe kpɛn’ɛna. Ba da nwɛ’ɛd yʋʋma la bɛnɛ daam za’asin, zin’ikanɛ ka palm wine da bɛ, dᴐlisid yʋʋma la yʋ’ʋri an si’em la.<ref>Bensignor, François. [https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231 "Au tempo du Ghana"]</ref> Ba da nwɛ’ yʋʋŋ la dᴐlisid nimbanɛ yi West Africa dim sᴐnsʋg pʋʋgʋn, di anɛ nimbanɛ da bɛ Gulf of Guinea nᴐᴐrin. Gitai nwɛ’ɛb da kɛ ka yʋʋŋ la da widigi yi coastal paae inland areas, zin’ikanɛ ka ba da maligim maal tɛŋkpɛmis yʋʋma ka li an sʋ’ʋŋa. Palm-wine yʋʋma paasnɛ yʋʋmbanɛ da an yiiga yʋʋmbanɛ paam yʋ’ʋr bɛ [[West Africa]] la. La’abanɛ pʋ tɛbisa nɛ la’abanɛ nyɛɛbi pʋ tᴐiya ka ba da nᴐki la’asi maal yʋʋŋ la. Di da yinɛ bʋnkaŋa ni ka gitai kanɛ nwɛ’ɛd nɛ nu’ubibis ayi’ la da nwɛnɛ ba mɛŋ wiig bɛɛ na’akpak la. Ba da ɛɛnti nwɛ’ɛd nɛ’ɛŋa nɛ syncopated 4/4 mita ni.<ref name=":0" /> === 1920–1940 nam saŋa === Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nam (1920s) saŋa, Kru nid yinne da pa’al Ghana highlife ninkanɛ nwɛ’ɛd gitai ka o yʋ’ʋr buon ye Kwame Asare (bɛɛ Jacob Sam). O [[Kumasi]] Trio da nwɛ’ ba yiiga highlife yʋʋma tis Zonophone bɛ London bɛnɛ yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nɛ anii (1928) la ni.<ref>[https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ "Palm Wine Music"]. ''Guide to the World of Music''. 2018-05-10. [https://web.archive.org/web/20201008195525/https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ Archived] from the original on 2020-10-08. Retrieved 2020-08-04.</ref> Yʋʋma la da widigi yi titᴐndigin la paae tɛmpʋʋgin la, ka Akan wiikanɛ nwɛ’ɛd seperewa vuud la kpɛn’ di pʋʋgʋn ka di ktiaki lieb odonson bɛɛ Akan blues ka ba yʋ’ʋn da tiaki buoni li ye "Native Blues".<ref name=":0" /> His Master's Voice nɛ Parlophone Records da pʋdʋgi Akan blues la bɛ southern Ghana. Nɛ’ da naamnɛ 1930s nɛ 1940s la saŋa ka ba da la’as nɛ yʋʋm-yʋʋmnib nwɛnɛ Jacob Sam, Kwesi Pepera, Appianing, Kwame, Mireku, Osei Bonsu, Kwesi Menu, Kamkan nɛ Appiah Adjekum.<ref>[https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ "Palm Wine Music"]. ''Guide to the World of Music''. 2018-05-10. Retrieved 2020-08-21.</ref> Din da nᴐbʋgi paae di bɛn yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pistan’ (1930s) la ni la, nidib da da’ Native Blues nwɛnɛ Tusa kᴐbisyi’ (200,000) yʋʋm wʋsa ni ka da gu’oe ka di yinɛ Dunia wusa zaba kanɛ paasi ayi' (World War II) la yɛla.<ref name=":0" /> === 1950–1960 nam saŋa === Palm-wine yʋʋma da paam yʋ’ʋr ka di yinɛ Sierra Leone Creole yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar & His Maringa Band, onɛ da nwɛ’ yʋʋma la bɛdigʋ bɛ 1950s nɛ 1960s pin’ilʋgin. Soukous nɛ highlife da mᴐr tiakiri ken’ palm-wine yʋʋma ni na. La’anɛ nidibi nam mi’ di yɛla la, di pʋ lɛn an wʋʋ din da an si’em la ya’asa. Nidibbanɛ da paasi nwɛ’ɛd palm-wine yʋʋma la sieba anɛ Koo Nimo (onɛ ka ba buon ye Daniel Amponsah),<ref name=":1" /> S. E. Rogie, Abdul Tee-Jay nɛ Super Combo. Agya Koo Nimo anɛ [[Ghana]] yʋʋm-yʋʋm one yʋ’ʋri yi hali ka ba buon ye "King of Palm-wine music". The "Grandfather of Highlife", nwɛnɛ ban buon o si’em la da nᴐki o yʋʋma la pian’ o yɛla ka di tiak Ghana nidib nɛ [[West Africa]] nidib yʋʋma pʋʋgʋn. Ba da piinl o piini bɛ [[University of Education, Winneba]] dinɛ bɛ [[Ghana]]. == Yʋʋma sitai nɛ zi’esim == '''Palm-wine music''' anɛ yʋʋmkanɛ ka ba ɛɛnti la’asi gilig gitai yʋʋm ka wa’ad. Di zi’esim la pʋ mᴐr kʋkuma yinne, mᴐrnɛ nu’ubibisi dᴐlisid, ka yʋʋmi gɛndigid. Yʋʋma la ɛɛnti pian’andnɛ sᴐlima yɛla, ninsaalib bɛllim, bɛɛ vʋm an si’em. Yʋʋŋ la anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ gban’e ye di anɛ Highlife yʋʋŋ. Highlife da pin’ili bɛnɛ anglophone West African centers twentieth century la pin’ilʋgin keŋ paae di tɛnsʋk. Palm-Wine daam la da mᴐr kpinnim nɛ highlife music, kas-kas anɛ di kʋkuma dᴐlisʋg nɛ gitai kanɛ ka ba mᴐri nwɛ’ɛd la.<ref>Barz, Gregory (2001-01-20). [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/display/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051498 "Palm Wine"]</ref> Na’asaala’ad ka ba mᴐri nwɛ’ɛdi tisid kpi’emnam ka ɛɛnti yɛɛ ba fusʋma din nar si’em ka "high life" la mᴐr malisim tisid nimbanɛ nyɛ di wʋsa. La’anɛ yʋʋŋ la yuolim nᴐk na’asaabinna nɛ la’asieba la, palm-wine music nwɛ’ɛb nan kpɛlim anɛ dinɛ kpɛn’ɛd nidib sunya ni. World War II saŋa la, soojia banɛ da bɛ Ghana la da tiak Highlife ka di yʋ’ʋn an tinamɛ nyɛtti li si’em zina la.   == Di tʋmmir zʋmaaŋ kaŋa ni == Palm-wine music, la’anɛ li tʋʋma da an si’em la, paam yʋ’ʋr dunia wʋsa ni nwɛnɛ highlife bɛɛ [[Africa yɛla|Africa]] yʋʋma yʋ’ʋn an si’em nananna la. Suosieba bɛ dᴐlisid buudi pian’ad kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la kɛ ka yʋʋŋ la paam yʋ’ʋr la, ka di yʋʋmsieba paam yʋ’ʋr bɛ francophone world gaad anglophone world la zin’isieba.<ref name=":2">Bensignor, François. [https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231 "Au tempo du Ghana"]</ref> Palm wine anɛ dinɛ kpɛlim paas Ghana yʋʋma buudi nam la wʋsa ni, ka nidib nwɛnɛ Agya Koo Nimo an banɛ yʋda dʋ ka di yinɛ tʋʋmkanɛ ka ba tʋm yʋʋma la tuon ken nɛ din kɛ ka yʋʋma la kuos Ghana tis tensieba ka di dᴐlisnɛ Koo Nimo's tʋʋma bɛ teŋ la ni. Nimbanɛ yuolim nwɛnɛ, Kyekyeku, tʋgʋs tuon nɛ palm-wine nɛ highlife malima nɛ din yʋ’ʋn an si’em. Kyekyeku da yᴐ’ᴐg suor ye bʋnnwɛ’ɛdsieba mɛ na nyaŋi nwɛ’ ka di ka’ organ nɛ piano ma’anɛ, ka ban ma’aa na kɛ ka nidib lieb dannuudib bɛ daam za’asin. O da pa’al ye suoya bɛ ka ba dᴐlisidi nwɛ’ɛd la’apaala banɛ ka ba mᴐri yi tensieba ka daaʋŋ kae, ka di sʋŋi maligim yalig Palm-Wine music.<ref name=":2" /> == Yʋʋm-yʋʋmnib == Nintita’ar yinne kanɛ da paas palm-wine yʋʋm-yʋʋmnib ni anɛ Kwabene Boa Amponsem, onɛ da yuolim tiaki o yʋ’ʋr ka di an Agya Koo Nimo, ka o tʋʋma yʋ’ʋm paasi sʋŋidi gu’ud buudi malima yʋʋma banɛ bɛ African la.<ref>[https://www.newsghana.com.gh/mahama-urges-national-honor-for-palm-wine-music-icon-agya-koo-nimo/ "Mahama Urges National Honor for Palm Wine Music Icon Agya Koo Nimo"]. 2025-04-02.</ref> Banɛ yuolim nwɛ’ yʋʋma la nwɛnɛ Kyekyeku nam paasi kɛ ka nidib maligim tien nidib palm-wine yʋʋma yɛla, ka yʋ’ʋn nᴐkid buudi malima yʋʋma gɛndigid na nananna yʋʋma nwɛ’ɛb. Kyekyeku dᴐlisdnɛ  walis (FM) nami da paae [[Ghana]] na la, ka da nwɛ’ɛd America dim, Na’asaayʋʋma kpansi gᴐs kpinnim banɛ bɛ ba sʋʋgʋn ka la’asi ba vuud nɛ naalʋg la. tiakir kaŋa kɛya ka nidib mᴐr bᴐᴐdim tis palm-wine yʋʋma. == Gbanvɛɛnsa == eyq2lo5w0wrj2ipv0qq90d7uknvkqrb 18160 18159 2026-05-01T04:21:40Z Agurwin Isaac 48 I added pictures 18160 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q5480212}} [[Faal:Brooklyn Museum 22.156 Goblet.jpg|thumb|Palm wine nwam]] '''Palm-Wine Music''' anɛ [[West Africa]] buudi nam la yʋʋmkpɛŋ kanɛ ka bba da yʋʋm bɛ coastal regions dinɛ yʋ’ʋn an [[Ghana]], Sierra Leone, Liberia, nɛ Nigeria la nananna bɛ nineteenth century la ni.<ref>Barz, Gregory (2001-01-20). [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/display/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051498 "Palm Wine"]</ref> Yʋʋŋ la mᴐri din pin’il zin’isieba bɛdigʋ, amaa di anɛ yʋʋmkanɛ yi abɛ daam ni ka ba da mᴐrr gitai nam yi tensieba kena yʋʋmi li. Palm-wine yʋʋma anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ mi’ ye dinɛ an yʋʋma banɛ yʋ’ʋm bɛ bɛdigʋ nananna la ɛɛnbir. Di da nᴐbʋg Kru nimbanɛ bɛ Liberia nɛ Sierra Leone, ka da mᴐr Portuguese guitars banɛ ka nidib da mᴐri kpɛn’ aanrʋŋʋ ken’ teŋin la na, nwɛ’ɛd ka li mᴐr teŋin la kʋkuma nɛ kʋkᴐr dᴐlisid nɛ Trinidadian calypso maan sitai kanɛ an baanlim.<ref>Barz, Gregory F. (2001). "Palm wine". ''[[:en:The_New_Grove_Dictionary_of_Music_and_Musicians#Grove_Music_Online_and_Oxford_Music_Online|Grove Music Online]]'' (8th ed.). [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press.]] [[:en:Doi_(identifier)|doi]][[doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.51498|:10.1093/gmo/9781561592630.article.51498]]. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-56159-263-0|<bdi>978-1-56159-263-0</bdi>.]]</ref><ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm "The story of Ghanaian highlife"]. 2004-09-28. [https://web.archive.org/web/20200323113136/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm Archived] from the original on 2020-03-23. Retrieved 2020-08-04.</ref> Di da ɛɛnti paam paŋ tɛmpʋʋsin gaad din da ɛɛnti bɛ coastal areas la.<ref name=":0">Collins, John (1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1017/S0261143000003524|10.1017/S0261143000003524]]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:162351116 162351116].</ref> Di yʋ’ʋn da paam yʋ’ʋr Sierra Leone yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar da yʋʋm yʋʋma la bɛ 1950 nɛ 1960 nam saŋa ka nan kpɛlim mᴐr yʋ’ʋr wala bi’ela.<ref name=":1">[http://musicxchange.ngo/blog/2019/12/22/koo-nimo-palmwine-music-and-storytelling "KOO NIMO: PALMWINE MUSIC AND STORYTELLING".] ''MusicXChange''. Retrieved 2020-08-04.</ref> == Din yi zin’isi’a == Palm-wine yʋʋma la anɛ dinɛ ka ba da nᴐk daam, palm wine, dinɛ ka ba maali yi abɛ [[Ku'om|ku’om]] ya’a mi’ig ni, ka ba da nuudi li la’asʋg nam ni, zin’ibanɛ ka kʋdʋmin [[Africa yɛla|Africa]] nimbanɛ nwɛ’ɛd  gitai nam da nwɛ’ɛdi li. == Labakʋda == '''Palm-wine music''' da yinɛ nimbanɛ tʋm bɛ coastal areas la ni na, di kas-kas anɛ nimbanɛ da  kuod mᴐᴐg, banɛ da tʋm aanrimis tʋʋma, nɛ ziŋgban’adib. Zin’ikaŋa anɛ zin’ikanɛ ka ba da kpiisid dᴐlisid suoya atan’, ka ba da paam suori mᴐr la’apaala yi Europe kpɛn’ɛna. Ba da nwɛ’ɛd yʋʋma la bɛnɛ daam za’asin, zin’ikanɛ ka palm wine da bɛ, dᴐlisid yʋʋma la yʋ’ʋri an si’em la.<ref>Bensignor, François. [https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231 "Au tempo du Ghana"]</ref> Ba da nwɛ’ yʋʋŋ la dᴐlisid nimbanɛ yi West Africa dim sᴐnsʋg pʋʋgʋn, di anɛ nimbanɛ da bɛ Gulf of Guinea nᴐᴐrin. Gitai nwɛ’ɛb da kɛ ka yʋʋŋ la da widigi yi coastal paae inland areas, zin’ikanɛ ka ba da maligim maal tɛŋkpɛmis yʋʋma ka li an sʋ’ʋŋa. Palm-wine yʋʋma paasnɛ yʋʋmbanɛ da an yiiga yʋʋmbanɛ paam yʋ’ʋr bɛ [[West Africa]] la. La’abanɛ pʋ tɛbisa nɛ la’abanɛ nyɛɛbi pʋ tᴐiya ka ba da nᴐki la’asi maal yʋʋŋ la. Di da yinɛ bʋnkaŋa ni ka gitai kanɛ nwɛ’ɛd nɛ nu’ubibis ayi’ la da nwɛnɛ ba mɛŋ wiig bɛɛ na’akpak la. Ba da ɛɛnti nwɛ’ɛd nɛ’ɛŋa nɛ syncopated 4/4 mita ni.<ref name=":0" /> === 1920–1940 nam saŋa === Yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nam (1920s) saŋa, Kru nid yinne da pa’al Ghana highlife ninkanɛ nwɛ’ɛd gitai ka o yʋ’ʋr buon ye Kwame Asare (bɛɛ Jacob Sam). O [[Kumasi]] Trio da nwɛ’ ba yiiga highlife yʋʋma tis Zonophone bɛ London bɛnɛ yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pisi nɛ anii (1928) la ni.<ref>[https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ "Palm Wine Music"]. ''Guide to the World of Music''. 2018-05-10. [https://web.archive.org/web/20201008195525/https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ Archived] from the original on 2020-10-08. Retrieved 2020-08-04.</ref> Yʋʋma la da widigi yi titᴐndigin la paae tɛmpʋʋgin la, ka Akan wiikanɛ nwɛ’ɛd seperewa vuud la kpɛn’ di pʋʋgʋn ka di ktiaki lieb odonson bɛɛ Akan blues ka ba yʋ’ʋn da tiaki buoni li ye "Native Blues".<ref name=":0" /> His Master's Voice nɛ Parlophone Records da pʋdʋgi Akan blues la bɛ southern Ghana. Nɛ’ da naamnɛ 1930s nɛ 1940s la saŋa ka ba da la’as nɛ yʋʋm-yʋʋmnib nwɛnɛ Jacob Sam, Kwesi Pepera, Appianing, Kwame, Mireku, Osei Bonsu, Kwesi Menu, Kamkan nɛ Appiah Adjekum.<ref>[https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/palm-wine-music/ "Palm Wine Music"]. ''Guide to the World of Music''. 2018-05-10. Retrieved 2020-08-21.</ref> Din da nᴐbʋgi paae di bɛn yʋʋm tusir, kᴐbiswai nɛ pistan’ (1930s) la ni la, nidib da da’ Native Blues nwɛnɛ Tusa kᴐbisyi’ (200,000) yʋʋm wʋsa ni ka da gu’oe ka di yinɛ Dunia wusa zaba kanɛ paasi ayi' (World War II) la yɛla.<ref name=":0" /> === 1950–1960 nam saŋa === Palm-wine yʋʋma da paam yʋ’ʋr ka di yinɛ Sierra Leone Creole yʋʋm-yʋʋm, Ebenezer Calendar & His Maringa Band, onɛ da nwɛ’ yʋʋma la bɛdigʋ bɛ 1950s nɛ 1960s pin’ilʋgin. Soukous nɛ highlife da mᴐr tiakiri ken’ palm-wine yʋʋma ni na. La’anɛ nidibi nam mi’ di yɛla la, di pʋ lɛn an wʋʋ din da an si’em la ya’asa. Nidibbanɛ da paasi nwɛ’ɛd palm-wine yʋʋma la sieba anɛ Koo Nimo (onɛ ka ba buon ye Daniel Amponsah),<ref name=":1" /> S. E. Rogie, Abdul Tee-Jay nɛ Super Combo. Agya Koo Nimo anɛ [[Ghana]] yʋʋm-yʋʋm one yʋ’ʋri yi hali ka ba buon ye "King of Palm-wine music". The "Grandfather of Highlife", nwɛnɛ ban buon o si’em la da nᴐki o yʋʋma la pian’ o yɛla ka di tiak Ghana nidib nɛ [[West Africa]] nidib yʋʋma pʋʋgʋn. Ba da piinl o piini bɛ [[University of Education, Winneba]] dinɛ bɛ [[Ghana]]. == Yʋʋma sitai nɛ zi’esim == '''Palm-wine music''' anɛ yʋʋmkanɛ ka ba ɛɛnti la’asi gilig gitai yʋʋm ka wa’ad. Di zi’esim la pʋ mᴐr kʋkuma yinne, mᴐrnɛ nu’ubibisi dᴐlisid, ka yʋʋmi gɛndigid. Yʋʋma la ɛɛnti pian’andnɛ sᴐlima yɛla, ninsaalib bɛllim, bɛɛ vʋm an si’em. [[Faal:Calabash used for drinking locally made beer.jpg|thumb|Daam gɔŋ]] Yʋʋŋ la anɛ dinɛ ka nidib bɛdigʋ gban’e ye di anɛ Highlife yʋʋŋ. Highlife da pin’ili bɛnɛ anglophone West African centers twentieth century la pin’ilʋgin keŋ paae di tɛnsʋk. Palm-Wine daam la da mᴐr kpinnim nɛ highlife music, kas-kas anɛ di kʋkuma dᴐlisʋg nɛ gitai kanɛ ka ba mᴐri nwɛ’ɛd la.<ref>Barz, Gregory (2001-01-20). [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/display/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051498 "Palm Wine"]</ref> Na’asaala’ad ka ba mᴐri nwɛ’ɛdi tisid kpi’emnam ka ɛɛnti yɛɛ ba fusʋma din nar si’em ka "high life" la mᴐr malisim tisid nimbanɛ nyɛ di wʋsa. La’anɛ yʋʋŋ la yuolim nᴐk na’asaabinna nɛ la’asieba la, palm-wine music nwɛ’ɛb nan kpɛlim anɛ dinɛ kpɛn’ɛd nidib sunya ni. World War II saŋa la, soojia banɛ da bɛ Ghana la da tiak Highlife ka di yʋ’ʋn an tinamɛ nyɛtti li si’em zina la.   == Di tʋmmir zʋmaaŋ kaŋa ni == Palm-wine music, la’anɛ li tʋʋma da an si’em la, paam yʋ’ʋr dunia wʋsa ni nwɛnɛ highlife bɛɛ [[Africa yɛla|Africa]] yʋʋma yʋ’ʋn an si’em nananna la. Suosieba bɛ dᴐlisid buudi pian’ad kᴐn’ᴐb-kᴐn’ᴐb la kɛ ka yʋʋŋ la paam yʋ’ʋr la, ka di yʋʋmsieba paam yʋ’ʋr bɛ francophone world gaad anglophone world la zin’isieba.<ref name=":2">Bensignor, François. [https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231 "Au tempo du Ghana"]</ref> Palm wine anɛ dinɛ kpɛlim paas Ghana yʋʋma buudi nam la wʋsa ni, ka nidib nwɛnɛ Agya Koo Nimo an banɛ yʋda dʋ ka di yinɛ tʋʋmkanɛ ka ba tʋm yʋʋma la tuon ken nɛ din kɛ ka yʋʋma la kuos Ghana tis tensieba ka di dᴐlisnɛ Koo Nimo's tʋʋma bɛ teŋ la ni. Nimbanɛ yuolim nwɛnɛ, Kyekyeku, tʋgʋs tuon nɛ palm-wine nɛ highlife malima nɛ din yʋ’ʋn an si’em. Kyekyeku da yᴐ’ᴐg suor ye bʋnnwɛ’ɛdsieba mɛ na nyaŋi nwɛ’ ka di ka’ organ nɛ piano ma’anɛ, ka ban ma’aa na kɛ ka nidib lieb dannuudib bɛ daam za’asin. O da pa’al ye suoya bɛ ka ba dᴐlisidi nwɛ’ɛd la’apaala banɛ ka ba mᴐri yi tensieba ka daaʋŋ kae, ka di sʋŋi maligim yalig Palm-Wine music.<ref name=":2" /> == Yʋʋm-yʋʋmnib == [[Faal:Palm Wine Vessel, Cameroon, Brücke-Museum Berlin, 64984, view a.jpg|thumb|Palm-wine kap]] Nintita’ar yinne kanɛ da paas palm-wine yʋʋm-yʋʋmnib ni anɛ Kwabene Boa Amponsem, onɛ da yuolim tiaki o yʋ’ʋr ka di an Agya Koo Nimo, ka o tʋʋma yʋ’ʋm paasi sʋŋidi gu’ud buudi malima yʋʋma banɛ bɛ African la.<ref>[https://www.newsghana.com.gh/mahama-urges-national-honor-for-palm-wine-music-icon-agya-koo-nimo/ "Mahama Urges National Honor for Palm Wine Music Icon Agya Koo Nimo"]. 2025-04-02.</ref> Banɛ yuolim nwɛ’ yʋʋma la nwɛnɛ Kyekyeku nam paasi kɛ ka nidib maligim tien nidib palm-wine yʋʋma yɛla, ka yʋ’ʋn nᴐkid buudi malima yʋʋma gɛndigid na nananna yʋʋma nwɛ’ɛb. Kyekyeku dᴐlisdnɛ  walis (FM) nami da paae [[Ghana]] na la, ka da nwɛ’ɛd America dim, Na’asaayʋʋma kpansi gᴐs kpinnim banɛ bɛ ba sʋʋgʋn ka la’asi ba vuud nɛ naalʋg la. tiakir kaŋa kɛya ka nidib mᴐr bᴐᴐdim tis palm-wine yʋʋma. == Gbanvɛɛnsa == jsng6ou1spjf8ikp7n2qlisofwubu2i